تأثیر پدیده‎‌های جغرافیایی در مکان‎‌گزینی بندر سیراف 1

مقدمه

انسان از روزگاران دور برای گذران زندگی و پیشرفت در امور آن به جغرافیا و پدیده‎‌های جغرافیایی پیرامون خود توجه داشته است. تأثیر عوامل جغرافیایی بر زندگی انسان، شیوۀ ‎‌معیشت، نوع معماری و آداب‌ورسوم او موضوعی انکارناپذیر است؛ بااین‌حال، ‎انسان با بهره‎‌گیری از هوش و خلاقیت تلاش کرده است تا خود را از جبر جغرافیایی تا اندازۀ بسیاری برهاند و نیز جغرافیا را به‎‌ خدمت خود درآورد. در دانش جغرافیا این شیوه از عملکرد وی در تعامل با محیط و بهره‎‌گیری از امکانات محیطی، امکان‎‌گرایی نام دارد.

یکی از حوزه‎‌های میان‎‌رشته‎‌ای، جغرافیای تاریخی است. پژوهشگران در این حوزه به بررسی تعامل انسان با محیط و جغرافیای پیرامون وی و تأثیر دوطرفۀ آن‎‌ها بر یکدیگر در جریان رویدادهای تاریخی می‎‌پردازند. ازجملۀ این رویدادها پیدایش سکونتگاه‎‌ها و شکل‌گیری شهرها در گذشته است. پژوهشگر این حوزه با طرح مسئله و تلاش برای درک خاستگاه جغرافیایی آن، مطالعۀ خود را غنی‎‌تر می‎‌کند (گوردون ایست، 1392، ص. 22). برای انجام این کار، محقق ضمن توجه به منابع مکتوب و دست‌اول (به‎‌ویژه کتب جغرافیایی) و بهره‎‌گیری از نقشه‎‌های تاریخی، به مشاهدات و بررسی‎‌های میدانی نیز می‎‌پردازد (گوردون ایست، 1392، ص. 32ـ33). ازسویی توجه به تاریخ شفاهی و امر مصاحبه و گفتگو نیز می‎‌تواند یاریگر او در موضوع پژوهش باشد.

از پدیده‎‌های بسیار مهم جغرافیای طبیعی در ایران، خلیج فارس است. سواحل این گسترۀ آبی از هزاره‎‌های پیشین در کانون توجه انسان و نیز محل شکل‎‌گیری شهرها و روستاهای مختلفی بوده است. در دوران تمدن عیلامی و در شبه‎‌جزیرۀ بوشهر، شهر لیان به وجود آمد و در ریشِهر نیز که در آنجا قرار دارد آثاری از تمدن یادشده تا دور‎ۀ ساسانی کشف شده است (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1334؛ فرصت شیرازی، 1377، ج. 2/596؛ واندنبرگ، 1348، ص. 53؛ توفیقیان، 1393، ص. 57).

با تأسیس سلسلۀ هخامنشی جغرافیای ایران و خلیج فارس زیر سیطرۀ حکومتی واحد قرار گرفت. نویسندگان یونانی از وجود آثار هخامنشی در سواحل خلیج فارس تا دشتستان یاد کرده‎‌اند (Strabo, n.d, p. 159; Arrian, 1897, p. 72) در دشتستان آثار هخامنشی یعنی کاخ‎‌های «چرخاب»، «بردک‎‌سیاه» و «سنگ سیاه» یافت شده است (سرفراز و فیرورمندی، 1387، ص.150ـ151؛ ابراهیمی و همکاران، 1399، ص. 76).

در عصر اشکانی و دوران حضور نظام ملوک‎‌الطوایفی، در سواحل خلیج فارس حکومت‎‌های مختلفی وجود داشت. در پایان دور‎ۀ یادشده و با آغاز تلاش‎‌های اردشیر بابکان برای دستیابی به قدرت، سواحل خلیج فارس نیز در کانون توجه او قرار گرفت. وی به سلطۀ حکومت‎‌های موجود در این ناحیه پایان داد و با تأسیس حکومت ساسانی سواحل خلیج فارس نیز جزئی از قلمرو این حکومت شد (طبری، 1375، ج. 2/582، 584).

ساسانیان شهرهای بسیاری را در ایران بنا کردند. حمزۀ اصفهانی در ذکر شهرسازی اردشیر بابکان از رام‌اردشیر نام می‎‌برد که آن را در دور‎ۀ زندگی او ریشهر می‎‌نامیدند (الإصفهانی، بی‌تا، ص. 38). همان‎‌گونه که گذشت، آثاری از دوران عیلامی تا ساسانی در ریشهر واقع در شبه‌جزیرۀ بوشهر یافت شده است. برخی از شهرهای ساسانی در سواحل خلیج فارس ساخته شده‎‌اند. یکی از آن‎‌ها بندر سیراف است که در این مقاله نقش پدیده‎‌های جغرافیایی در تعیین مکان آن بررسی شده است.

در باب ضرورت انجام چنین پژوهشی باید گفت که تاکنون مطالعه‎‌ای دربارۀ موضوع یادشده انجام نگرفته است؛ بنابراین با بررسی پدیده‎‌های جغرافیایی و تعامل انسان با آن‎‌ها، پژوهشگر به تأثیر پدیده‎‌های طبیعی و انسانی در تعیین مکان بندر سیراف توجه کرده است. ازسوی‌دیگر باید گفت با توجه به اهمیت سیراف در تاریخ ایران، پژوهش دربارۀ جغرافیای تاریخی آن به این دلایل، ضرورت ویژه‌ای پیدا می‌کند: 1. یک کانون مهم گردشگری طبیعی و تاریخی در سواحل ایرانی خلیج فارس و در دل تأسیسات گازی پارس جنوبی؛ 2. بستری مهم در پژوهش‌های تاریخی و باستان‎‌شناسی؛ 3. ضرورت حفاظت از آثار کهن آن.

روش‌شناسی

دربارۀ روش گردآوری داده‎‌ها، در گام نخست از آگاهی‎‌های منابع دست‌اول کتابخانه‎‌ای و تحقیقات جدید بهره گرفته شده است. با توجه به اهمیت بررسی و مشاهدات میدانی، از آثار و محوطه‎‌های طبیعی و تاریخی داخل سیراف و پیرامون آن بازدید شد. همچنین با برخی از افراد آگاه به تاریخ محلی مصاحبه و گفتگو انجام شده است.

پیشینۀ پژوهش

تاریخ و باستان‎‌شناسی سیراف در کانون توجه برخی از پژوهشگران قرار گرفته است. آرل اشتاین (Aurel Stein) نخستین باستان‎‌شناسی است که محوطۀ سیراف را بررسی کرده است. اقبال آشتیانی (1324) در مقالۀ «جغرافیای بلاد و نواحی: سیراف قدیم» به این بندر پرداخته و اشارۀ اندکی به وضعیت نامساعد طبیعی در این باب کرده است. لسترنج (Le Strange, 1905/1364) در کتاب شهرهای خلافت شرقی، آگاهی‎‌های جغرافی‎‌دانان اسلامی را دربارۀ این بندر فراهم آورده است. اقتداری (1357) نیز بناهای تاریخی آن را با ارائۀ عکس‎‌هایی در کتاب آثار شهرهای باستانی خلیج فارس و دریای عمان ذکر کرده است. معصومی (1374) نیز در کتاب سیراف (بندر طاهری) به معرفی آثار سیراف، کاوش‎‌های باستان‎‌شناسی این مکان، مردم‎‌شناسی و فولکور و اثر متأخر آن یعنی قلعه شیخ پرداخته است. سمسار (1357) نیز در این باره کتابی با عنوان جغرافیای تاریخی سیراف به نگارش درآورده است. جدیدترین آثار علمی و پژوهشی منتشرشده دربارۀ این موضوع کتاب‎‌های سید محی‎‌الدین جعفری (1394) و محمد اسماعیل اسماعیلی جلودار (1390) و (1394) است. در برخی از آثار ذوقی نیز به این بندر و آثار آن توجه شده است. از مروارید تا نفت نوشتۀ رضا طاهری (1394) ازجملۀ آن‎‌هاست. در همۀ این آثار، موضوع مدنظر نوشتار حاضر، یعنی چرایی تعیین جایگاه سیراف و نقش پدیده‎‌های جغرافیایی آن لحاظ نشده است.

بندر سیراف

بندر سیراف، مرکز بخشی به همین نام از توابع شهرستان کنگان در استان بوشهر است. از سال 1387 نام سیراف احیا و جایگزین نام طاهری شد (کنگانی، 1403، مصاحبه)؛ اما هنوز از واژۀ اخیر نیز در اشاره به این بندر استفاده می‎‌شود.

شهرت و آوازۀ این بندر در سده‎‌های اولیۀ اسلامی توجه جغرافی‎‌دانان را به خود جلب کرده و کمتر کتاب مسالک و ممالکی است که در آن ذکری از این بندر به میان نیامده باشد (سمسار، 1357، ص. 5). در احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم آمده است: «ساختمان‎‌هایش استوار، جامعش زیبا، بازارهایش درست، مردمش دارا و نامش پرآوازه است (مقدسی، 1361، ج. 2/636). بر اساس گزارش‎‌های جغرافی‎‌دانان اسلامی، سیراف مرکز عمدۀ تجارت دریایی خلیج فارس با هند و شرق دور در قرون نخستین اسلامی بود (Stein, 1937, p. 202)؛ چنان‎‌که آن را «درگاه چین» و «انبار فارس و خراسان» می‎‌گفتند (مقدسی، 1361، ج. 2/636). بنابر آنچه گفته شد، این نقطه از منظر باستان‎‌شناسی اهمیت داشته و بزرگ‎‌ترین محوطۀ شناسایی و کاوش‎‌شده در سواحل ایرانی خلیج فارس است (خسروزاده، 1396، ص. 152).

وجود نام این بندر در برخی روایات اسطوره‎‌ای، مانند به آسمان رفتن کیکاووس، از پیشینۀ قبل‌از اسلام آن حکایت دارد (طوسی، 1382، ص. 420؛ الحموی، 1995م، ج. 3/294). در یکی از نخستین آثار تحقیقی دربارۀ این بندر، با ارائۀ شواهدی سیراف «از بلاد قبل از اسلام» معرفی شده است (اقبال آشتیانی، 1324، ص. 7). کاوش‎‌های وایتهاوس (Whitehouse) پیشینۀ ساسانی این مکان را آشکار کرد. وی در پایان یکی از مقالات خود با ذکر شواهد باستان‎‌شناسی از «سیراف ساسانی» سخن گفته است (Whitehouse, 1972, p. 87).

موقعیت

ازنظر موقعیت مکانی بر اساس منابع، سیراف بر ساحل خلیج فارس و در کورۀ اردشیرخوره فارس قرار داشته است (الخوارزمی، 1345ق، ص. 14؛ ابن‌خرداذبه، 1992م، ص. 44). این بندر یکی از بزرگ‎‌ترین بندرها و شهرهای ساخته شده بر کرانۀ دریای فارس بوده است (جیهانی، 1368، ص. 58؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31).

امروزه محوطۀ سیراف در ساحل ایرانی خلیج فارس، 220کیلومتری جنوب شرق بوشهر و در فاصلۀ تقریباً 380کیلومتری شمال غرب بندرعباس واقع شده است (Whitehouse, 1968, p. 1). فاصلۀ این بندر تا عسلویه مرکز تأسیسات گازی پارس جنوبی تقریباً 50 کیلومتر و تا خلیج طبیعی ـ تاریخی نای‎‌بند نزدیک به 60 کیلومتر است.

جغرافیای طبیعی

از منظر جغرافیای طبیعی، سیراف میان کوه و دریا قرار دارد (مقدسی، 1361، ج. 2/637؛ مسعودی، 1365، ص. 48). در سمت دریا این بندر در امتداد کنارۀ خلیجی کم‎‌عمق منتهی به سواحل شنی پست گسترش یافته است. بلافاصله پس‌از این ساحل، یک سلسله‌‌‌کوه ماسه‎‌سنگی ناهموار قرار دارد. در این قسمت از فارس، زمین پشت ساحل شامل مجموعه‎‌ای از سلسله‌کوه‎‌های ممتد موازی با ساحل است. این کوه‎‌ها که رسوبی‌اند، بلندی‎شان به بیش از 1500 متر می‎‌رسد و 20 کیلومتر وارد دریا شده‌اند. تنها در برخی نقاط، این کوه‎‌ها به‎‌وسیلۀ گذرگاه‎‌هایی از یکدیگر جدا شده‎‌اند؛ در نتیجه ارتباطی بین ساحل و مناطق داخلی و دور از کرانه، آن هم به‎‌شکلی دشوار به وجود آمده است (Whitehouse, 1968, p. 3). جغرافی‎‌دانان اسلامی نیز به‎‌صورت کلی از کوه‎‌های سیراف و پیرامون آن یاد کرده‎‌اند (ابن‌رسته، 1892م، ص. 154؛ جیهانی، 1368، ص. 58؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31 و 78). کوه‎‌های سیراف بخشی از زاگرس چین‎‌خورده، است (جعفری، 1394، ص. 26). این کوه‎‌ها امتداد ارتفاعات مشرف بر کنگان هستند که در پشت سیراف به کوه «هفت‎‌چاه» متصل می‎‌شوند. در پشت این کوه‎‌های بلند، دره‎‌های جم و گله‎‌دار قرار دارد که به‎‌وسیله راه‎‌هایی از گذشته تا امروز به سیراف متصل می‎‌شده‎‌اند (Stein, 1937, p. 210). هفت‎‌چاه بخشی از ارتفاعات میان سیراف و منطقه‎‌ی گله‎‌دار است. کوه موسوم به «جبل عالی» نیز بخشی از ارتفاعات میان جم و سیراف است (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1634). میان کوه‎‌های مرتفع یادشده و خود سیراف نیز کوه‎‌هایی با ارتفاع کمتر، تپه‎‌هایی چند و دره‌ای موسوم به «دوبند طاهری» وجود دارد که محور ارتباطی عسلویه ـ کنگان و سیراف ـ جم از میان آن‎‌ها می‎‌گذرد. امروزه این دو محورِ ارتباطی در قسمتی از درۀ دوبند موسوم به «پل طاهری» به یکدیگر می‎‌رسند. اکنون نیز چون گذشته با عبور از درۀ دوبند و تَنگ کُنارک به سیراف وارد می‎‌شوند.

عوارض طبیعی موجود در محدودۀ شهر سیراف که در منابع جغرافیایی کهن بازتاب یافته شامل کوه، دریا و ساحل است (جیهانی، 1368، ص. 58؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49؛ الإصطخری، 2004م، ص. 31). به‎‌علاوه در این محدوده تپه‎‌های متعدد، تَنگ‎‌‎‌هایی مانند لیر و دره‎‌هایی چون شیلُو واقع شده است (Stein, 1937, p. 204 و مشاهدۀ میدانی). هم‎‌چنین در مکان‎‌نگاری (توپوگرافی) شهر، دو رودخانه هست که سیراف در میان آن‎‌ها قرار گرفته و در ابتدا و انتهای شهر قرار دارند. یکی از آن دو از تَنگ کُنارک می‎‌گذرد و دیگری رودخانۀ «لگ‌لوگه» نام دارد. این عوارض طبیعی که در واقع رودخانه‎‌های فصلی هستند سیلاب‎‌ها را با خود به دریا حمل می‎‌کنند (جعفری، 1394، ص. 39 و مشاهدۀ میدانی).

نزدیک‎‌ترین آبادی‎‌ها به سیراف روستای «چاه مجنون» و «بندر پَرَک یا پِرَک» است که ظاهراً در دوران متأخر به وجود آمده‎‌اند. نام پرک نخستین بار در دور‎ۀ محمدشاه قاجار ثبت شده است (کازرونی، 1367، ص. 79). این دو مکان مانند سیراف، مابین دریا و کوه قرار دارند. کوه مشرف بر آن‎‌ها، کوه هفت‎‌چاه است؛ اما این کوه با ارتفاع زیاد چون دیوار بلندی در فاصلۀ دورتری از دریا و آبادی‎‌های یادشده قرار گرفته است. به‎‌علاوه‌، تپه‎‌هایی بر چاه مجنون اشراف دارد که امتداد تپه‎‌های مشرف بر سیراف است. برخلاف سیراف، چاه مجنون و بندر پرک در نقطۀ وسیع‎‌تری بنا شده‎‌اند. این موضوع گویای آن است که در بنای یک بندر جدید، فقط گستردگی زمین مدنظر نبوده است. در انتخاب مکان ساخت بندر سیراف به عوامل جغرافیایی طبیعی و انسانی توجه شده که در ادامه به آن‎‌ها پرداخته می‎‌شود.

موقعیت بندرگاهی

در دانش جغرافیا یکی از مباحث درزمینۀ موقعیت، «انسان و موقعیت بندرگاهی» است (شکویی، 1373، ص. 259). خلیج فارس در قسمت سیراف یک پیش‎‌رفتگی قوسی‎‌شکل در خشکی دارد: «و اصل ترکیب بندر طاهری به‌مثابۀ هلال واقع است ...» (آل داوود، 1378، ص. 104). این ویژگی طبیعی زمینۀ مناسبی را برای شکل‌گیری موقعیت بندرگاهی در سیراف فراهم آورده بود. این موقعیت در بسیاری از منابع جغرافیایی اسلامی بازتاب یافته؛ چنان‎‌که از آن با عنوان «الفرضة العظیمة لفارس» (بندر بزرگ فارس) در برخی از منابع یاد شده است (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌‎حوقل، 1938م، ج. 1/49). ابن‌بلخی نیز با توجه به این موقعیت، سیراف را به‎‌عنوان «مشرع بوزی‎‌ها و کشتی‎‌ها» در کتاب خود آورده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 328). پاره‎‌ای دیگر از منابع نیز ضمن اشاره به فرضه‎‌ بودن این مکان، آن را محل کشتی‎‌ها و برافراشتن بادبان و به راه افتادن کشتی‎‌ها (إقلاع للمراکب) ذکر کرده‎‌اند (ابوالفداء، 2007م، ص. 379؛ حافظ‎‌ ابرو، 1375، ج. 1/241؛ ج. 2/126).

 شهرهایی با موقعیت بندرگاهی در واقع «ایستگاه نهایی کشتی‎‌ها»، «پایان راه‎‌های خشکی»، «مسیرهای تجارت دریایی» و «خطوط ارتباطی داخلی و خارجی» به شمار رفته و نقش‎‌های مهمی را ایفا می‌کنند (شکویی، 1373، ص. 259). همچنین این فضای مناسب برای سیراف، موقعیت‎‌های دریایی، ساحلی و نیز سرآغازی را به دنبال داشت. موقعیت‎‌های یادشده از مباحث جغرافیایی‌‌اند (شکویی، 1373، ص. 259، 265ـ266). تمامی ویژگی‎‌های جغرافیایی یادشده، دربارۀ بندر سیراف صدق می‎‌کرد.

موقعیت بندرگاهی سیراف از منظر اقتصاد مبتنی‌‌بر بازرگانی دریایی، بسیار مهم و درخور توجه بوده است. شهرها را می‌توان ازنظر کاربری‌های گوناگونی که دارند، ‎به شهرهای بازاری، بندرهای دریایی، پایتخت‎‌ها، حاکم‎‌نشین‎‌ها، شهرهای صنعتی و... دسته‎‌بندی کرد. همچنین می‌توان برای آن‌ها کارکردهایی تخصصی چون تجارت، صنعت، دفاع و... نیز قائل شد (گوردون ایست، 1392، ص. 103). با توجه به این دسته‎‌بندی، کارکرد و موقعیت یادشده، سیراف شهری با کاربری یک بندر دریایی بود که بازرگانی دریایی کارکرد اصلی و تخصصی آن به شمار می‎‌رفت. در واقع کارکرد بازرگانی دریایی اصلی‎‌ترین هدف شکل‌گیری سیراف بود و موقعیت بندرگاهی عامل اصلی و عمدۀ بنای شهر به شمار می‎‌رفت. بازرگانی دریایی نقش مهمی در حیات مردم این بندر ایفا می‎‌کرد. با توجه به آنکه سیراف ایستگاه نهایی کشتی‎‌ها بود کالاهای دریایی (أمتعة البحر) مانند مواد خوشبو و ادویه از کشورهای دوردست به آنجا حمل می‎‌شد. سیراف با بهره‎مندی از موقعیت سرآغازی، نقطه‎‌ای بود که کالاهای دریایی واردشده ازآنجا به سایر نقاط فارس و سرزمین‎‌های دیگر فرستاده می‎‌شد (الإصطخری، 2004، ص. 92). همین عامل، سیراف را به شهری ثروتمند تبدیل کرده بود؛ چنان‎‌که یکی از جغرافی‎‌دانان دربارۀ آن گفته است: «سیراف در ‎‌قدیم شهری بزرگ بوده است و آبادان و پرنعمت... و به عهد خلفاء گذشته در وجه خزانه بودی، به‎‌سبب آنک عطر و طیب از کافور و عود و صندل و مانند آن دخل آن بودی و مالی بسیار از آنجا خاستی...» (ابن‌بلخی، 1374، ص. 328). ازطرفی برخی از نویسندگان نیز آن را غنی‎‌ترین شهرهای فارس دانسته‎‌اند که در آن افرادی زندگی می‎‌کردند که ثروت فراوان خود را تنها با بازرگانی دریایی به ‌دست آورده بودند (الإصطخری، 2004م، ص. 31 و 93؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49). تجارت دریایی رشد و گسترش شهر بندری سیراف را نیز در پی داشت؛ به‎‌گونه‎‌ای که منابع جغرافیایی با عنوان‌هایی مانند «مدینه عظیمه» (الإصطخری، 2004م، ص. 31)، «مدینه جلیله» (ابن‌حوقل، 1938م، ج. 1/49؛ اسحاق بن الحسین، 1408ق، ص. 44) و «مدینه آهله» (ابوالفداء، 2007م، ص. 379) از بزرگی و شکوه آن یاد کرده‎‌اند.

با توجه به اتصال خلیج فارس به اقیانوس هند (الهمدانی، 1416ق، ص. 64) سیراف با داشتن موقعیت بندرگاهی و بازرگانی دریایی، ازطریق گستره‎‌های آبی یادشده با دیگر نقاط دنیا مانند عدن، عمان، دیبل و چین پیوند یافته بود (الحمیری، 1984م، ص. 333). متون سفرنامه‎‌ای چون سلسلةالتواریخ و اخبار الصین و الهند از منابعی‌ هستند که پیوند سیراف و حوزۀ خلیج فارس را با سرزمین‎‌های هندوستان و شرق دور مانند چین نشان داده‎‌اند. مردم هند برای تجارت به سیراف می‎‌آمدند (سیرافی، 1381، ص. 143؛ مسعودی، 1365، ج. 1/135). به‎‌علاوه بازرگانان چینی نیز در این بندر حضور داشتند و طبق گفتۀ کتاب سلسلة التواریخ بیشترین کشتی‎‌های چینی از سیراف بارگیری می‎‌کردند (سیرافی، 1381، ص. 56). بندر خانفوا در چین محل اجتماع بازرگانانی بود که از سیراف به آنجا سفر می‌کردند (سیرافی، 1381، ص. 119). به‎‌جز سیرافی‎‌ها کشتی‎‌های بصره، عمان و شهرهای هند نیز به آنجا می‎‌رفتند و پیروان ادیان گوناگون در این شهر حضور داشتند (الحمیری، 1984م، ص. 210). علاوه‌بر هند و شرق دور، ناخدایان سیرافی ازطریق اقیانوس هند تا شرق آفریقا نیز سفر می‎‌کردند (مسعودی، 1374، ج. 1/105).

در کنار بازرگانی دریایی به‎‌عنوان کارکرد اصلی سیراف، از کارکردهای دیگری متأثر از کارکرد یادشده و وابسته به آن نیز می‎‌توان یاد کرد و از مشاغلی نام برد که در پیوستگی کامل با دریا و ساحل‎‌نشینی است. صید و صیادی (تاریخ سیستان، 1366، ص. 229) و کشتی‎‌سازی ازآن‌جمله بودند (سیرافی، 1381، ص. 107؛ طبری، 1375، ج. 15/6529).

باریکۀ ساحلی سیراف که در میان کوه و دریا واقع شده، مکان بنای این بندر، بستر شکل‎‌گیری سازه‎‌های انسانی و موجودیت شهر به‎‌عنوان یک کانون بازرگانی، اقتصادی و جمعیتی مهم بود. با توجه به وسعت کم آن، بخشی از عناصر بافت شهری بر روی تپه‎‌ها و کوه‎‌های مشرف بر باریکۀ ساحلی ساخته شد (الإصطخری، 2004م، ص 31). این عناصر شامل خانه‎‌های مردم، برکه‎‌های آب و چاه‎‌های سنگی بودند که امروزه نیز بقایای آن‎‌ها دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی). بخش‎‌های بسیاری از آثار شهری قدیم نیز در زیر بافت امروزی سیراف قرار گرفته است. از زمان شکل‎‌گیری روستای بندری طاهری در جوار خرابه‎‌های سیراف، همواره ساخت‌وساز جدید بر روی بخش‎‌هایی از این خرابه‎‌ها انجام شده است. وایتهاوس می‎‌گوید: «آثار سیراف در سمت شرق به‎‌وسیلۀ روستای طاهری محو شده است». وی از امکان به‎‌کارگیری استحکامات شرقی سیراف جهت ساخت قلعۀ نصوری (قلعه شیخ) سخن گفته است (Whitehouse, 1972, p. 67). این اثر که از بناهای دور‎ۀ قاجار است بر فراز تپه‎‌ای بنا شده است (کازرونی، 1367، ص. 78). آثاری از سیراف قدیم شامل سنگ، ساروج، گچ و سفال‎‌های شکسته در پای دیوارها و پیرامون این قلعه دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی).

ارتفاعات سیراف

در کنار بستر یادشده، باید به ارتفاعات سیراف نیز توجه کرد که بر باریکۀ ساحلی و دریا اشراف کامل دارند (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج1/49). کوه‎‌های کم‎‌ارتفاع مشرف بر سیراف کمتر از 500 متر از ساحل فاصله دارند و در همین فاصله است که نواری باریک برای سکونت شکل گرفته است (Whitehouse, 1968, p. 3). میان کوه‎‌های یادشده و نوار باریک خشکی، تپه‎‌های کم‎‌ارتفاعی نیز وجود دارد. یک ویژگی مهم کوه‎‌های سیراف نداشتن بلندی‌های بیش از حد است که این ویژگی امکان دستیابی نسبتاً سریع و آسان به نقاط مرتفع و قلل آن و نیز بهره‎‌گیری انسان از قسمت‎‌های مختلف این کوه‎‌ها را فراهم کرده است (مشاهدۀ میدانی). فاصلۀ کوه و دریا در سیراف بسیار به هم نزدیک است و همین ویژگی نقش مهمی در شکل‎‌گیری معماری خانه‎‌ها و دیگر سازه‎‌های این بندر داشته است: «و در صبای آن کوهسار شامخه... واقع است و عرض آن سرزمین بقدر چهار پنج خانه بیشتر نیست، آنهم مایل به فراز کوه و چنان است که مرتبه و مرتبه بر بلندی کوه می‎‌روند...» (کازرونی، 1367، ص. 77). با توجه به اشارۀ‎‌ جغرافی‎‌دانان و مشاهدۀ‎‌ آثار باقی‎‌مانده، بخشی از بناهای سیراف بر روی تپه‎‌ها و کوه‎‌های کم‎‌ارتفاع مشرف بر شهر و دریا ساخته شده بود (الإصطخری، 2004م، ص. 31؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج1/49). سیراف از سمت شمال، شمال غرب، شمال شرق و جنوب شرق به کوه محدود است. وجود کوه با پیدایش تَنگ‎‌ها و دره‎‌هایی همراه شده است. تَنگ مشهور لیر در پشت محوطۀ سکونتی و تَنگ کُنارک در غرب شهر قرار دارد و دره‎‌ها نیز شامل درۀ کوچک شیلُو و درۀ‎‌ دوبند است (Stein, 1937, p. 204, 210). این ارتفاعات هنگام شکل‌گیری سیراف لحاظ شده است‎‌ و عوارض طبیعی مناسبی برای ساخت قلعه و سازه‎‌های دفاعی و نظارتی این بندر بوده‎‌اند.

 طی بررسی‎‌های انجام‌شده، در ارتفاعات سیراف، دو قلعه به نام‎‌های «کهنه» و «لگ‎لوگه» یافت شده است (اسماعیلی جلودار،1390، ص. 295). قلعۀ کهنه در بلندترین نقطۀ ارتفاعات شمالی سیراف واقع شده؛ ازاین‌رو بر بندر سیراف و نیز تا مسافتی طولانی بر دریا اشراف کامل داشته و موقعیت بسیار راهبردی دارد (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 222).

بر اساس سفال‎‌های یافت‌شده مانند یک قطعه سفال قرمز براق هندی و با توجه به شباهت معماری سازه‎‌های قلعه به معماری دور‎ۀ ساسانی، می‎‌توان گفت که این محوطه از آثار دور‎ۀ یادشده بوده که در دوران بعد نیز سازه‎‌هایی به آن افزوده شده است (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 225). با توجه به ارتفاع قلعه، وجود برج و بارو و دیوار، داشتن موقعیت راهبردی و نیز اشراف کامل بر بندر و دریا می‎‌توان گفت قلعۀ کهنه، دژ و قلعه‌ای نظارتی برای حفاظت از شهر سیراف بوده است (اسماعیلی جلودار، 1394، ص. 227).

قسمت دیگری از ارتفاعات سیراف که آن‎‌ها نیز شامل کوه‎‌هایی با ارتفاع کم و هم‎‌چنین تپه‎‌هایی چند است، به‎‌وسیلۀ تَنگ لیر از ارتفاعات پیشین جدا شده‎‌اند. قلعۀ دیگر این بندر یعنی لگ‎لوگه در این قسمت بنا شده است. این سازه در دویست‌متری شمال شرقی سیراف بر روی ارتفاعی مشرف به بندر و دریا و در جنوب شرقی قلعۀ کهنه قرار گرفته است. این قلعه ازنظر راهبردی بر ورودی شرقی بندر سیراف اشراف دارد (اسماعیلی جلودار،1390، ص. 298)؛ اما از فراز آن می‌توان همۀ شهر سیراف و دریا را مشاهده کرد (مشاهدۀ میدانی). با توجه به موقعیت جغرافیایی قلعه و اشراف آن به‎‌ویژه بر قسمت شرقی بندر می‎‌توان گفت که این قلعه نیز سازه‎‌ای نظارتی بوده است. بر اساس نوع پلان، مصالح و طاق‎‌ها این بنا به قلعه‎‌های ساسانی بسیار شبیه است (اسماعیلی جلودار، 1390، ص. 300). ذکر این نکته لازم است که در برخی منابع از دژی به ‎‌نام سوریانج در سیراف سخن به ‎‌میان آمده که فاتحان عرب آن را شهریاج نامیدند (البلاذری، 1988م، ص. 379؛ قدامه بن جعفر، 1981م، ص. 390)؛ با وجود این مشخص نیست که دژ یاد شده در کجا قرار داشته است.

کوه‎‌ها منبع تأمین سنگ برای ساخت خانه‎‌ها، مساجد، برکه‎‌ها، نهر‌های آب‎‌رسانی و... بوده‎‌اند (مشاهدۀ میدانی). در دامنۀ کوه‎‌های سیراف نیز در روزگاران کهن، آثاری چون چاه‎‌های مدوّر آب، برکه‎‌های سرپوشیده و خانه‎‌هایی ساخته شده بود. دره‎‌های موجود، محل ساخت دخمه و سد ساروجی بوده است (مشاهدۀ میدانی). ارتفاعات و تپه‎‌های مشرف بر ساحل نیز محل ساخت بخشی از آثار تاریخی این بندر بوده: «و در آن بندر آثار ابنیه رفیعه و عمارات عجیبه بسیار است غالب بر قلل جبال» (کازرونی، 1367، ص. 78). ازجملۀ این آثار می‎‌توان به «مسجدی عالی‎‌بنا» و «عمارتی... که آن را مدرسه سیبویه می‎‌دانند» اشاره کرد (‎کازرونی، 1367، ص. 78). در یکی از منابع نام مسجد، «امام حسن» ثبت شده است. خانۀ ‎‌گبری (خونه‎‌گوری)، بنای موسوم به تل گنبد و حفره‎‌های چهارگوش کنده‌شده در کوه که از آن‎‌ها به‎‌عنوان «گورستان باستانی» یاد شده، از دیگر آثار تاریخی سیراف است (اقتداری، 1375، ص. 352، 359).

منابع آب

یک ویژگی طبیعی دیگر سیراف که در مکان‎‌گزینی آن مؤثر بوده، وجود منابع آب و در دسترس بودن آن‎‌هاست. در محدودۀ بندر سیراف، کوه‎‌ها و دامنه‎‌های مشرف بر آن، منابع آب وجود داشته است. بهره‎‌گیری از این منابع آبی در پرتو کار، تلاش، خلاقیت انسانی و به‎‌کارگیری شیوه‎‌های مختلف ممکن بوده است. بخشی از آثار تاریخی و سازه‎‌های آبی سیراف چاه‎‌های مدوّری هستند که در بستر سنگی کوه مشرف بر این بندر و در مجاورت درۀ لیر حفر شده‎‌اند (معصومی، 1374، ص. 111ـ112 و مشاهدۀ میدانی). همچنین بر روی تپه‎‌های مختلف که آثار خانه‎‌های قدیمی نیز بر روی آن‎‌ها وجود دارد چاه‎‌های مدوّر دیده می‎‌شود (مشاهدۀ میدانی). حفر این چاه‎‌ها گویای آن است که در سیراف امکان دستیابی به آب شیرین در اعماق زمین وجود داشته است. پیش‌‌از این از حفره‎‌های چهارگوش دستکند در کوه‎‌های سیراف و دامنه‌ها‎‌ی آن با کاربری محل تدفین یاد شده است؛ اما در پژوهشی جدید، این آثار به‎‌عنوان «حوضچه‎‌های استحصال آب» مورد توجه قرار گرفته که به‎‌منظور انتقال آب باران به سفره‎‌های زیرزمینی ساخته شده تا پس‌از تقویت سفره‎‌ها، ازطریق چاه‎‌های حفرشده در طبقات سنگی برداشت شوند (جعفری، 1394، ص. 55). این حوضچه‎‌ها بعدها و در دور‎ۀ اسلامی برای دفن مردگان نیز استفاده شده‎‌اند (جعفری، 1394، ص. 126).

 همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، کوه‎‌های کنگان و دیّر به‌موازات دریا امتداد یافته، میان نواحی ساحلی و منطقۀ جم و ریز حائل شده و در پشت سیراف به کوه هفت‎‌چاه متصل می‎‌شوند. یک ویژگی طبیعی این کوه‎‌ها وجود منابع آب در آن‌هاست. در کتاب آکام المرجان چنین آمده است: «اهل آن (سیراف) از چشمه‎‌هایی می‎‌آشامند که از کوه می‎‌آید» (اسحاق بن حسین، 1408ق، ص. 44). در پیرامون سیراف در سه نقطه چشمۀ آب وجود دارد. یکی از منابع جغرافیایی به این موضوع اشاره کرده که در «دو سه موضع چشمهاء مختصر است» (حافظ ‎‌ابرو، 1375، ج. 2/127). در اطراف سیراف و نزدیکی درۀ دوبند مکانی به ‎‌نام «بُن‎‌اُو یا بُناب» وجود دارد که در امتداد منابع آبی کوه کنگان ‎است. واژه «اُو» در این جاینام گویای وجود آب در این نقطه است. منبع تأمین آب در این مکان «چشمۀ امام‎‌زاده» است (جواهری،1400، ص. 57). امروزه نیز در بُن‎‌اُو کشاورزی می‎‌شود و شمار نسبتاً فراوانی نخل در آنجا وجود دارد. سخنی از این نام در منابع جغرافیایی قرون پیشین نیامده؛ تنها به‎‌شکلی کلی برخی از کتب، منبع تأمین آب سیراف و میوۀ آن را آب جاری از کوه جم دانسته‎‌اند (الإصطخری، 2004م، ص. 78؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج. 2/281). می‎‌توان به دلایل زیر، اشارۀ منابع جغرافیایی به کوه جم را به‎‌عنوان یکی از منابع تأمین آب سیراف صحیح دانست: 1. فاصلۀ بسیار زیاد سرچشمۀ بُن‎‌اُو از چشمۀ امام‎‌زاده (جواهری، 1400، ص. 58) و واقع شدن این دو پدیدۀ جغرافیایی در کوه حائل میان جم و سیراف؛ 2. گذر راه سیراف به جم با فاصلۀ یک‌کیلومتری از بُن‎‌اُو و از میان همین کوه. سازه‎‌های آبی فراوانی که در این نقطه وجود دارد گویای تلاش پیشینیان در بهره‎‌گیری از آب موجود برای تأمین بخشی از آب بندر سیراف است. این سازه‎‌ها در دو سوی درۀ بُن‎‌اُو ساخته شده و شامل آبدالان، جوی سنگی، جوی سنگ و ساروجی، بند سنگ و ساروجی، بند آب‎‌برگردان، آسیاب، چاه سنگی و... بوده است (جواهری، 1400، ص. 60ـ63، 66، 71، 86). آب حاصل از تلاش انسانی پس‌‌از عبور از کوه ضمن آبیاری زمین‎‌های بُن‎‌اُو به‌سمت درۀ دوبند می‎‌رفته است. بقایای جوی‎‌های ساروجی در تَنگ کُنارک (ورودی شهر از سمت کنگان) به‎‌احتمال، آب درۀ بُن‎‌اُو را به سیراف می‎‌برده است (مشاهدۀ میدانی). همچنین با توجه به وجود سازه‎‌های آبی در درۀ لیر سیراف، شاید بخشی از آب درۀ بُن‎‌اُو پس‌‌از گذر از درۀ دوبند ازطریق درۀ لیر به شهر وارد می‎‌شده است. این سازه‎‌ها شامل جوی سنگی و ساروجی و نیز شترگلوی برج‎‌مانند استوانه‎‌ای‎‌شکل است (اقتداری، 1375، ص. 406ـ407). سازۀ‎‌ اخیر که از سنگ و ساروج ساخته شده در برخی از مناطق جنوب ایران به «نَر و لاس» موسوم است (مشاهدۀ میدانی).

از دیگر مکان‌های پیرامون سیراف، تَنگ کوخری است که در سه نقطه از آن، وجود آثار انسانی، نشانۀ بهره‎‌برداری از منابع آب از روزگاران دور تا دور‎ۀ معاصر ‎است. وجود دخمه در این تَنگ، از پیشینۀ قبل‌از اسلام این منطقه حکایت می‎‌کند (مشاهدۀ میدانی). در بخشی از آن و در پای کوه با نیروی انسانی برای بهره‎‌گیری و انتقال آب به بیرون از تنگ، دالانی را در کوه ایجاد کرده‌اند که دالان کوچک دیگری نیز به آن متصل می‎‌شده است، سپس آبی که به‎‌وسیلۀ دالان از کوه بیرون می‎‌آمد با ساخت نهر ساروجی، شکافتن قسمت‎‌هایی از کوه و احداث جوی سنگی و ساخت آبدالان با طی مسافتی طولانی به بیرون از تَنگ انتقال داده می‎‌شد. برای استفاده از آب در این مسیر در نقطه‌ای که فاصلۀ چندانی از مبدأ ندارد برکه‌ای ساخته شده بود که آثاری از آن باقی مانده است (مشاهدۀ میدانی). امروزه نیز دامداران و چوپانان از این منبع برای آب دادن به احشام خود استفاده می‎‌کنند. در نقطه‎‌ای دیگر نزدیک به منبع یادشده نیز با احداث جوی در بافت ماسه‎‌سنگی موجود، آب را به خارج انتقال داده‎‌اند که ممکن است به جوی‌های پیشین متصل می‎‌شده است. نقطۀ سوم در تَنگ که در پای سازه‎‌ای دفاعی موسوم به قلعۀ کُنارک قرار گرفته نیز چشمۀ آبی بوده که تا چند دهه پیش نیز از آب آن استفاده می‎‌شده؛ اما اکنون خشک شده است. آثار سازه‎‌های قدیمی سنگی و ساروجی انتقال آب این منبع را می‌توان هنوز دید. این سازه‎‌ها که کاربری قدیمی خود را از دست داده‎‌اند در دور‎ۀ معاصر نیز استفاده شده و برای کارایی بیشتر، در آن‎‌ها بلوک و سیمان به کار رفته است (مشاهدۀ میدانی).

منابع سنگِ گچ

سیراف و نواحی پیرامون آن ازنظر وجود خاک مناسب برای خشت‎‌زنی و ساخت ابنیۀ خشتی چندان غنی نبوده است. یکی از ویژگی‎‌های طبیعی مکان‎‌های پیرامون سیراف مانند درۀ دوبند، وجود منابع سنگ گچ است. این منابع از گذشته‎‌های دور تا روزگار کنونی برای تولید گچ استفاده می‎‌شده است. محصول تولیدشده نقش مهمی در معماری و ساخت ابنیۀ مختلف مانند خانه‎‌های سیراف داشته است. هنوز بقایای برخی از کوره‎‌های گچی در درۀ دوبند وجود دارد. همچنین در روستاهای اختر و تمبک قدیم نیز که امروزه جای خود را به تأسیسات گازی پارس جنوبی داده‎‌اند کوره‎‌های گچی متعلق به اهالی سیراف وجود داشته است (کنگانی، 1403، مصاحبه). حافظ ابرو به استفاده از گچ در ساختمان‎‌های سیراف اشاره کرده است (حافظ‎‌ ابرو، 1375، ج. 2/127). با مشاهدۀ‎‌ بناهای مختلفی که در سیراف باقی مانده به‎‌گستردگی استفاده از گچ در این مکان پی می‎‌بریم. بقایای عمارت‎‌ها و خانه‎‌های حفاری‎‌شده، مسجد امام حسن، مسجد جامع و دیوار ساحلی ازجمله ابنیه/بناهایی هستند که در ساخت آن‌ها از گچ استفاده شده است (مشاهدۀ میدانی). همچنین در تزئین ابنیۀ سیراف به هنر گچ‎‌بری بسیار توجه شده است؛ چنان‎‌که بقایایی از این هنر در محوطه‎‌های باقی‎‌مانده به چشم می‎‌خورد و در کاوش‎‌های باستان‎‌شناسی نیز نمونه‎‌های بسیاری از آن مثلاً در مسجد جامع و برخی خانه‎‌ها به‌ دست آمده است (Whitehouse, 1969, p. 57–58 و مشاهدۀ میدانی). با توجه به انتخاب مکان مناسب ساخت بندر و سکونت مردم در این قسمت از سواحل خلیج فارس، به قابلیت‎‌های طبیعی جغرافیای سیراف و پیرامون آن نیز برای تأمین مصالح ساختمانی توجه شده است و سنگ و گچی که در نزدیکی سیراف به‎‌وفور یافت می‎‌شود برای ساخت خانه و بسیاری ابنیۀ دیگر استفاده شده است.

پدیده‎‌های انسانی

در کنار عوارض و ویژگی‎‌های طبیعی مؤثر در ساخت سیراف و انتخاب جایگاه آن، بایستی به پدیده‎‌های جغرافیایی انسانی نیز توجه کرد. نواحی پس‎‌کرانه‎‌ای با شهرها و آبادی‎‌های بسیار و راه‎‌های تجاری از مهم‎‌ترین پدیده‎‌های انسانی در این ‎‌باره‌اند.

شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای

اردشیر بابکان از دوران آغازین تلاش برای به قدرت رسیدن، تسلط و توجه به خلیج فارس و ساخت شهر و آبادی در سواحل آن‎‌ و دیگر نقاط ایران را مدنظر قرار داد (طبری، 1375، ج. 2/582ـ584؛ کارنامه اردشیر بابکان، 1329، ص. 17ـ18). با نگاهی به منابع می‎‌بینیم که جریان شهرسازی در ایران دور‎ۀ ساسانی حالتی متفاوت با گذشته دارد؛ زیرا منابع از تعداد زیاد شهرهای ساخته‎‌شده در این دوره سخن می‎‌گویند. جغرافیای ایران در طول تاریخ ساسانیان، شاهد ایجاد شهرهای جدید و احیای بسیاری از شهرهای قدیمی است (طبری، 1375، ج. 2/585، 592؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 171، 176، 181). این موضوع، ازجمله ویژگی‎‌های برجستۀ تاریخ ساسانیان است.

با توجه به تسلط حکومت ساسانی بر سواحل خلیج فارس، یکی از جنبه‎‌های مهم اقتصاد دور‎ۀ ساسانی، بازرگانی دریایی بود و این گسترۀ آبی «کانون فعالیت دریایی ساسانیان» به شمار می‎‌رفت (Whitehouse & Williamson, 1973, p. 29). در آغاز روی کار آمدن ساسانیان خلیج فارس آبراهی مهم بود و پیش‌از تأسیس این سلسله و از قرن اول میلادی بازرگانان با بهره‎‌گیری از بادهای موسمی از خلیج فارس به هند و سیلان می‎‌رفتند (Whitehouse & Williamson, 1973, p. 30). در دور‎ۀ ساسانی هم این ارتباط با نواحی یادشده، ادامه یافت. زین الاخبار در باب رابطۀ ایران و هند از ارسال سالانۀ «دویست هزار پاره ساج» به‎‌عنوان باج به ایران در دور‎ۀ انوشیروان سخن می‎‌گوید (گردیزی، 1363، ص. 87).

ساسانیان که به اهمیت تجاری خلیج فارس با نقاط یادشده آگاه بودند توجه به سواحل و ساخت بندرها را به‎‌منظور رونق دادن به تجارت دریایی در دستور کار خود قرار دادند. در همۀ نقاط ساحلی خلیج فارس مکان‎‌هایی وجود داشت که در آن‎‌ها بندرگاه‎‌هایی بنا شد که تأمین‎‌کنندۀ‎‌ مواد و کالاهای شهرهای مهم پس‎‌کرانه‎‌ای بودند و در رونق اقتصادی حکومت تأثیر مهمی داشتند. «گور» یکی از این شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای بود که اردشیر بابکان آن را بنا نهاد (الإصطخری، 2004م، ص. 76؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 334). این شهر به‎‌عنوان پایتخت و مرکز حکومت، علاوه‌بر اهمیت سیاسی ازنظر اقتصادی نیز می‎‌بایست در سطحی عالی بوده و در رونق اقتصادی حکومت ساسانی مؤثر باشد. علاوه‌بر ارتباط با سیراف، در داخل شهر گور، گلاب‎‌گیری و تولید عرقیات گیاهی رایج بود. گلاب جوری هم به سایر نقاط ایران صادر می‎‌شد و هم ازطریق دریا به سرزمین‎‌های دوردست می‎‌رفت (الإصطخری، 2004م، ص. 92؛ ابن‌حوقل، 1938م، ج2/298). وجود این مشاغل در اهمیت اقتصادی این شهر تأثیر بسیاری داشت. بی‎‌تردید یکی از مهم‎‌ترین نقاط ارسال گلاب جوری به کشورهای دیگر ازطریق دریا، بندر سیراف بود.

سیراف، با توجه به موقعیت جغرافیایی گور، مناسب‎‌ترین نقطه‎‌ای بود که می‎‌توانست بندری برای تأمین کالاهای ضروری شهر گور و دیگر نقاط فارس باشد که با این شهر در ارتباط بودند؛ بنابراین یکی از علل اصلی ساخت و اهمیت سیراف را بایستی در ارتباط با موقعیت گور و رابطۀ آنها با هم دانست. درستی انتخاب این بندر برای گور ازآنجا مشخص می‎‌شود که قرن‎‌ها این دو مکان در ارتباط دائم با یکدیگر بودند و به گفتۀ وایتهاوس سیراف بندر گور به شمار می‎‌رفت (Whitehouse, 1972, p. 87). دیگر شهرهای فارس مانند دارابگرد، کوار، کاریان، کارزین، جم و کُران نیز با سیراف ارتباط داشتند (الإصطخری، 2004م، ص. 79؛ مقدسی، 1361، ج. 2/373-674؛ ابن‌بلخی، 1374، ص. 386). ارتباط دو شهر گور و دارابگرد با سیراف آبادانی و رونق شهرهای یادشده را که بر سر راه سیراف قرار داشتند، در پی داشت. این شهرها علاوه‌بر مزایایی که از ارتباط با سیراف نصیبشان می‎‌شد، نیازمندی‎‌های این بندر را نیز تأمین می‎‌کردند. دشت گور (فیروزآباد) گستردگی فراوانی دارد. حاصلخیزی خاک، وجود منابع فراوان آب، هوای معتدل، کیفیت عالی زراعت، از ویژگی‎‌های آن بوده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 335؛ فرصت شیرازی، 1377، ج. 1/179). این عوامل سبب رونق فراوان کشاورزی در این دشت شده؛ به‎‌گونه‎‌ای که زراعت آن از همه‌جای فارس بهتر بود (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1418). با توجه به کیفیت مناسب محصولات زراعی به‎‌ویژه گندم و جو، این نقطه می‎‌توانست بخشی از نیازمندی‎‌های غذایی بندر سیراف به‎‌ویژه غلات را تأمین کند.

ناحیۀ کُران ازجمله نواحی کوره اردشیرخوره در سده‎‌های نخستین اسلامی بود (ابن‌خرداذبه، 1992م، ص. 44). برخی منابع این مکان را از نواحی سیراف دانسته‎‌اند (ابن‌بلخی، 1374، ص. 338؛ الحازمی، بی‎‌تا، ص. 199). کُران به‎‌عنوان آخرین منزلگاه در مسیر دارابگرد به سیراف قرار داشت (مقدسی، 1361، ج. 2/674). مرکز این ناحیه نیز شهر کُران نام داشت که به‎‌عنوان شهری آباد با جمعیت بسیار از حدود سیراف معرفی شده است (حدود العالم، 1362، ص. 131). ناحیۀ کُران سده‎‌های اولیۀ اسلامی (بلوک فال سده‎‌های میانه و دشت گله‎‌دار و اسیر امروزی) با توجه به وسعت، زیست‌بومی مناسب و خاک حاصلخیز داشت (عسکری چاوردی و همکاران، 1392، ص. 87)؛ ازاین‌رو برای سواحل خلیج فارس اهمیت حیاتی داشت. این وضعیت و استعداد کشاورزی منطقه اهمیت و توسعۀ بیشتر راه تجاری به‌سمت سیراف را به دنبال داشت؛ درحالی‌که نوار ساحلی خلیج فارس از چنین قابلیتی تقریباً بی‎‌بهره بود. این دشت برای سواحل ازنظر تأمین غلات و علوفه نقطۀ مهمی به شمار می‎‌رفت (Stein,1937, p. 217-218). در منابع از کاشت غله و درخت خرما در این قسمت یاد شده است (ابن‌بلخی، 1374، ص. 338؛ مستوفی، 1336، ص. 142). تا چند دهۀ گذشته بخشی از غلۀ‎‌ تولیدی این منطقه برای فروش یا مبادلۀ کالابه‌کالا به سواحل خلیج فارس ازجمله بندر سیراف (طاهری) می‎‌رفت (نوروززاده بوشهری، 1325، ص. 136؛ ابراهیمی، 1400، مصاحبه). با توجه به تولید خرما به‎‌عنوان تنها محصول درختی کُران می‎‌توان گفت بخشی از نیاز خرمای سیراف نیز از ناحیۀ کُران تأمین می‎‌شد. همچنین ظرفیت این دشت در پرورش دام می‎‌توانست بخشی از نیازهای گوشتی و دام سیراف و سواحل را تأمین کند. در منابع متأخر از طاهری یا سیراف به‎‌عنوان بندر مناطق گله‎‌دار و جم یاد شده است که این مطلب تداوم ارتباط این دو نقطه را با سیراف در طول زمان نشان می‎‌دهد (Lorimer, 1908, p. 1853).

جم امروزه از شهرهای استان بوشهر است. این نقطه نیز مانند کُران در کورۀ اردشیرخوره قرار داشت (الإصطخری، 2004م، ص. 70). جم در سده‎‌های نخستین اسلامی شهری آباد با جمعیت بسیار در نزدیکی سیراف بود (حدود العالم، 1362، ص. 131). «آب‌های جاری»، «چشمه‎‌های شیرین گوارا» و «هوایی قرین اعتدال» از ویژگی‎‌های طبیعی جم بوده است؛ ازاین‌رو «انواع فواکه» در آنجا به‎‌خوبی به ‌دست می‎‌آمد (حسینی فسایی، 1382، ج. 2/1460). اهالی جم با بهره‎‌گیری از منابع آبی فراوان، نخلستان‎‌های وسیعی احداث کرده بودند. در این باغ‎‌ها انواع گوناگونی از خرمای باکیفیت تولید می‎‌شد (ادوای و ابراهیمی، 1400، ص. 14). در منشآت فاضل جمی که از متون ادبی دور‎ۀ قاجار است اسامی مختلفی چون خاصّه، شکر، مرزبان و مصلّی برای نخل و خرمای جم ذکر شده است (فاضل جمی، 1371، ص. 38). در این میان بیشترین نخل و خرمای جم، خُصّی (خاصه) بوده که به «خرمای زرد» هم شهرت دارد (ادوای و ابراهیمی، 1400، ص. 14). جم نیز از مکان‎‌های تأمین‎‌‎‌کنندۀ مواد غذایی به‎‌ویژه میوه برای اهالی سیراف بود (الإصطخری، 2004م، ص. 78). اشارۀ یکی از مأموران اروپایی به حمل میوه توسط کاروانی در راه جم به سیراف به سال 1911 تداوم این سنت را نشان می‎‌دهد (ویلسون، 1310، ص. 64).

راه تجاری

در کنار شهرهای پس‎‌کرانه‎‌ای که از آن‎‌ها یاد شد، دیگر پدیدۀ جغرافیایی انسانی «راه» بود که آن نیز نقش مهمی در مکان‎‌گزینی بندر سیراف داشت. پیش‌‌از این به نقش شهر گور و موقعیت آن در جانمایی سیراف اشاره شد. این شهر به‎‌وسیلۀ راهی به سیراف متصل می‎‌شد؛ در واقع یکی از اصلی‎‌ترین علل مکان‎‌گزینی سیراف در این قسمت از سواحل خلیج فارس را علاوه‌‌بر ساخت شهر گور باید مربوط به راهی دانست که به کرانه‎‌های خلیج فارس و سیراف منتهی می‎‌شد. راه یادشده پس‌از طی منزلگاه‌های بسیاری به جم در نزدیکی سیراف می‎‌رسید. این منزلگاه‌ها در آثار جغرافیایی اسلامی ذکر شده‎‌اند (الإصطخری، 2004م، ص. 79؛ مقدسی، 1361، ج. 2/674). این راه پس‌از عبور از جم، کوه‎‌ها و تپه‎‌های پیرامون آن چون اثر طبیعی «پوزۀ پَدری» و منزلگاه‌هایی که امروزه به آن‎‌ها «گِل‎‌اُویی» و «برده پهن» گفته می‎‌شود به‎‌سمت سیراف ادامه می‎‌یافت (اکبری، 1387، ص. 128). منزلگاه‌ها شامل تعدادی کاروان‎‌سرا و برکه‎‌های آب بود که به دوران رونق سیراف برمی‌گردد (Staff, 1918, p. 162). سرانجام، راه به زمین صاف و هموار درۀ دوبند می‎‌رسید. از این مکان نزدیک‎‌ترین محوطۀ ساحلی که این راه به آن منتهی می‎‌شد، بندر سیراف بود. این راه، اصلی‎‌ترین راهی بود که از گور به سیراف می‎‌رسید؛ بنابراین راه یادشده تأثیر مهمی در انتخاب مکان بندر سیراف داشت.

راه دیگر از دارابگرد آغاز و با عبور از شهرهایی مانند «جویم ابواحمد»، «کاریان»، «پاراب» و «کُران» به سیراف منتهی می‎‌شد (مقدسی، 1361، ج. 2/674). این راه در نقطۀ دورتری از سیراف از کوه و گردنه‎‌ای بسیار ناهموار و سخت به نام «یهودکُش» به زمین صاف و هموار می‎‌رسید. اشتاین که این راه را از طاهری به گلُه‎‌دار پیموده، وجود دیواری ساخته‌شده با قطعات بزرگ سنگ‎‌های تراشیده‌‌شده را نشانی از یک راه مهندسی‌شده در این قسمت دانسته که به‎‌همراه آثار دیگر، گویای رفت‌وآمد بین کانون تجاری سیراف و مراکز بازرگانی کهن ایران بود (Stein, 1937, p. 214).

نتیجه‌گیری

در مکان‎‌گزینی سیراف، سازندگان این بندر به پدیده‎‌های جغرافیایی طبیعی و انسانی توجه کردند و آنان با بهره‎‌گیری از این پدیده‎‌ها به شکلی معقول و حساب‎‌شده و در راستای تأمین نیازهای تجاری و اقتصادی اقدام به مکان‎‌گزینی بندر سیراف و بنای آن کردند. توجه به امر تجارت دریایی و ضرورت تأسیس یک بندر در سواحل خلیج فارس سازندگان را بر آن داشت تا با توجه به موقعیت جغرافیایی شهر گور در پی یافتن مکانی در سواحل خلیج فارس باشند که از موقعیت بندرگاهی مناسبی برخوردار باشد. کاربری سیراف به‎‌عنوان بندری دریایی، کاربری دیگری را نیز برای آن به دنبال داشت که بازاری بودن آن بود. سیراف بازار بسیاری از کالاها و محصولاتی بود که هم از دریا و هم از خشکی و نواحی پیرامونی به آن وارد می‎‌شد. علاوه‌‌بر ویژگی بندرگاهی، بنای بندر جدید امکانات نظارتی، دیده‎‌بانی و دفاعی را نیز می‎‌طلبید که این موضوع با توجه به وجود ارتفاعات دسترس‌پذیر برای ایجاد دژها میسر بود. ازآنجاکه به‎‌ وجود آمدن هر سکونتگاهی وابسته به تأمین آب نیز هست، وجود منابع این مادۀ حیاتی در کوه‎‌های نزدیک به سیراف و نیز حفر چاه‎‌های فراوان در کوه‎‌ها و دامنه‎‌های مشرف به این بندر و حفره‎‌های چهارگوش دستکند، بخش بسیاری از نیاز ساکنان سیراف به آب را تأمین می‌کرد.

موقعیت مکان انتخاب‌شده برای ساخت سیراف نسبت به شهر گور و دیگر نواحی پس‎‌کرانه‎‌ای چون جم و کُران نیز در مکان‎‌گزینی این بندر مؤثر بود؛ به‎‌ویژه که نقاط یادشده مواد غذایی سیراف را نیز تأمین می‎‌کردند. سیراف مبدأ و مقصد راه‎‌های چندی در ایالت فارس بود. این راه‎‌ها سیراف را به شهرهای ایران و بالعکس پیوند می‎‌داد. به‎‌علاوه راه دریایی نیز عامل ارتباطی مهم این بندر با سایر نقاط دنیا بود.