پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شماره‌ها | 1,921 |
| تعداد مقالات | 15,623 |
| تعداد مشاهده مقاله | 47,596,168 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,158,207 |
تدوین الگوی بازاریابی وقف نقدی با هدف تأمین سرمایۀ کسب‌وکارهای خرد و متوسط | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مطالعات وقف و امور خیریه | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 24 آبان 1405 اصل مقاله (991.19 K) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ecs.2026.150587.1231 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ملیحه سیاوشی* 1؛ اسدالله زارعی2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دانشیار گروه مدیریت بازرگانی و گمرک، دانشکدۀ مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2کارشناسی‌ارشد مدیریت بازرگانی، دانشکدۀ مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) به عنوان موتور محرک اشتغال و تولید، همواره با مهم‌ترین چالش خود، یعنی دسترسی به منابع مالی پایدار روبه‌رو هستند. وقف نقدی، به عنوان سازوکاری شرعی و مولد، می‌تواند منبعی نوین برای تأمین مالی این بنگاه‌ها فراهم کند؛ با این حال، چالش اصلی چگونگی ترغیب خیرین به مشارکت در این نوع وقف است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف تدوین الگوی بازاریابی برای جذب وقف نقدی در حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط انجام شد. پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد تحلیل مضمون آتراید-استرلینگ انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از خبرگان و ذی‌نفعان (واقفان، اساتید بازاریابی، مدیران مرتبط و کارآفرینان)، در استان کرمان گردآوری و با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند. شش مؤلفۀ اصلی الگوی بازاریابی شامل مأموریت (وقف برای توانمندسازی و تولید)، مخاطبان هدف (دو محور مذهبی-سنتی و دنیوی-نوین)، ارزش پیشنهادی (تلفیق ثواب، شفافیت و رشد اقتصادی)، راهبردهای ترویج داستان‌محور، کانال‌های ارتباطی چندکاناله و سازوکارهای اعتمادسازی شناسایی شدند. مدل بازاریابی وقف نقدی برای تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، باید از منطق سنتی «جذب کمک» به منطق «خلق و مدیریت ارزش برای واقف و جامعه» حرکت کند. در این الگو، مأموریت بر ایجاد اثر اجتماعی و اقتصادی پایدار استوار می‌شود؛ مخاطبان بر اساس انگیزه‌ها و ظرفیت‌های متفاوت بخش‌بندی می‌شوند؛ ارزش پیشنهادی از ترکیب ارزش معنوی، اجتماعی و اطمینان مالی شکل می‌گیرد؛ ترویج بر داستان‌سرایی، شواهد ملموس و محتوای دیجیتال تکیه می‌کند؛ ارتباطات از طریق ترکیب کانال‌های حضوری و دیجیتال انجام می‌شود؛ و در نهایت، اعتماد و وفاداری از طریق شفافیت، مشارکت و بازخورد مستمر حفظ می‌شود. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژه‌ها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| وقف نقدی؛ بازاریابی خیریه؛ تأمین مالی؛ کسب‌وکارهای کوچک و متوسط؛ سرمایۀ اجتماعی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
امروزه، اقتصاد کشورهای توسعه‌یافته و بسیاری از کشورهایی که در سال‌های اخیر رشدی شتابان را تجربه کردند، حول محور بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) می‌گردد (Castillo-Villar & Murillo, 2025). SMEها یکی از اجزای حیاتی رشد در اقتصاد جهانی هستند و اهمیت آنها در رشد اقتصادی کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه به‌خوبی شناخته شده است. این بنگاه‌ها موتور محرک اقتصاد، خصوصاً قوۀ محرکه در بخش اشتغال، تولید و بهره‌وری هستند (مصطفی‌زاده، ۱۳۹۴). مطالعات انجام‌شده توسط نهادهای بین‌المللی همچون نظرسنجی بانک جهانی و گزارش رقابت‌پذیری جهانی نشان می‌دهند مسئلۀ تأمین مالی مهم‌ترین چالش بنگاه‌ها، به ویژه بنگاه‌های کوچک و متوسط است (Bradač Hojnik & Huđek, 2023). بررسی‌های انجام‌شده در داخل کشور مانند پایش محیط کسب‌وکار مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نشان می‌دهند یکی از بزرگ‌ترین موانع کسب‌وکارهای کوچک دسترسی دشوار به منابع مالی و نبود سازوکارهای مناسب تأمین مالی برای این کسب‌وکارهاست (امین بیدختی و زرگر، ۱۳۹۰؛ مصطفی‌زاده،۱۳۹۴). مؤسسه‌های مالی سنتی تمایلی به خدمت‌رسانی به کسب‌وکارهای خرد و متوسط ندارند؛ زیرا این مؤسسه‌ها به صورت پیش‌فرض مستلزم ریسک بالا و سودآوری نسبتاً پایین تلقی می‌شوند (Beck & Demirguc-Kunt, 2006). یکی از منابع تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در کشورهای اسلامی استفاده از وقف نقدی است. وقف نقدی یکی از صورت‌های نوین وقف است که در آن، برخلاف وقف‌های سنتیِ مبتنی بر دارایی‌های غیرمنقول مانند زمین و ساختمان، اصل مالِ موقوفه به صورت وجه نقد تأمین و منافع حاصل از به‌کارگیری آن در مسیر خیر و منفعت عمومی هزینه می‌شود (Abdullahi, 2022). در این نوع وقف، واقف با اختصاص مبلغی پول به عنوان مالِ وقفی، زمینۀ شکل‌گیری یک سرمایۀ پایدار را فراهم می‌کند که می‌تواند از طریق سازوکارهای شرعی و مالی مناسب، به صورت مستمر برای اهداف اجتماعی، اقتصادی یا حمایتی استفاده شود (Ahmad, 2015). در مطالعات متعدد، دربارۀ استفاده از وقف نقدی برای تأمین مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط بحث شده است (برای مثال،Alamoudi & Othman, 2021; Mohd Thas Thaker, 2016). العمودی و عثمان[1] (2021) وقف نقدی را منبعی برای تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک معرفی می‌کند که از دسترسی به منابع مالی خارجی محروم هستند؛ او ایده‌ای برای گنجاندن وقف در مفهوم قرض‌الحسنه ارائه می‌دهد و ایجاد یک واسطۀ مالی غیرانتفاعی را در قالب یک بانک قرض‌الحسنه توصیه می‌کند که سرمایۀ بانک از محل وجوه نقد وقفی تأمین می‌شود. مُهد تاهاس تانکر[2] (2016) نیز مدلی برای استفاده از وقف نقدی برای تأمین مالی کارآفرین از طریق مفهوم مشارکت پیشنهاد می‌کند. توهیرین[3] (2010) مطرح می‌کند وقف نقدی می‌تواند راه‌حلی برای مشکل عدم دسترسی شرکت‌های کوچک و متوسط به مؤسسه‌های بانکی رسمی باشد و با استفادۀ مناسب و سرمایه‌گذاری از محل دارایی‌های وقف نقدی، SMEها می‌توانند سرمایه‌گذاری تجاری خود را از طریق مشارکت با مؤسسه‌های وقف نقدی گسترش دهند. در مطالعات مختلف انجام‌شده در ایران نیز بر ظرفیت وقف نقدی برای تأمین سرمایه اشاره شده است. سید حسینی و ابراهیمی سالاری (1394) معتقد هستند وقف پول می‌تواند به عنوان یک منبع تأمین مالی برای سرمایه‌گذاری در قراردادهای اسلامی استفاده شود و از این طریق به تأمین مالی خرد کمک کند. شهنازی و همکاران (1396) امکان استفاده از اوراق وقفی برای تأمین مالی پروژه‌های عمرانی شهرداری را تأیید کردند. آل سید غفور (1405) وقف را یک منبع درآمد پایدار و مستقل از بودجۀ دولتی می‌داند که می‌تواند ثروت غیرمولد یا مستهلک‌شوندۀ فردی را به سرمایۀ مولد جمعی تبدیل کند. حسینی‌لو[4] و همکاران (2018) نیز ظرفیت وقف برای تجهیز منابع تسهیلات بدون بهره و حرکت وقف به سمت نقش فعال‌تر در سرمایه‌گذاری و تأمین مالی را مطرح کرده‌اند. با این حال، مطالعات موجود عمدتاً ظرفیت و سازوکار استفاده از منابع وقف برای تأمین مالی و کاهش فقر را بررسی کرده‌اند و کمتر به این مسئله توجه شده است که چگونه باید واقف را جذب و رابطه‌ای پایدار با او ایجاد کرد تا چنین منابعی شکل بگیرد. بنابراین، هدف اساسی پژوهش حاضر تدوین مدل بازاریابی مناسب برای جذب کمک‌های نقدی در قالب وقف به منظور حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط است. برای دست‌یابی به این هدف، تلاش شده است به پرسش‌های زیر پاسخ داده شود:
2-1 بازاریابی مؤسسه‌های خیریه مؤسسه‌های خیریه، سازمان‌هایی غیرانتفاعی هستند که با ذی‌نفعان متعدد تعامل دارند و برای تداوم فعالیت‌های خود به کمک‌های مردمی متکی هستند. بازاریابی مؤسسه‌های خیریه فرایندی است که با بهره‌گیری از ابزارها و روش‌های علمی، افراد و سازمان‌ها را به مشارکت داوطلبانه مالی، غیرمالی یا زمانی ترغیب می‌کند. هدف این نوع بازاریابی، برخلاف بازاریابی تجاری، فروش کالا نیست، بلکه تغییر نگرش و رفتار افراد در قبال مسائل اجتماعی و بشردوستانه و ایجاد روابط بلندمدت با اهداکنندگان است (Werke & Bogale, 2024). با توجه به اهمیت ایجاد و حفظ روابط با اهداکنندگان، بازاریابی رابطه‌ای می‌تواند رویکردی مناسب برای مدیریت این روابط باشد؛ زیرا در روابط میان سازمان‌های غیرانتفاعی و تأمین‌کنندگان مالی، علاوه بر منافع مادی، منافع غیرمادی و عواملی همچون اعتماد و تعهد نیز اهمیت دارند (MacMillan et al., 2005). این رویکرد بر ایجاد، توسعه و حفظ روابط بلندمدت و رضایت‌بخش با حامیان تأکید دارد و آنان را به عنوان دارایی راهبردی و زمینه‌ای برای رشد سازمان در نظر می‌گیرد (Tadajewski & Saren, 2009). ورکه و بوگاله[5] (2024) در مرور نظام‌مند ادبیات بازاریابی سازمان‌های غیرانتفاعی، هشت محور اصلی شامل راهبرد بازاریابی، جذب منابع، همکاری، اعتماد، برندسازی، کارآفرینی، کمپین‌های رسانه‌های اجتماعی و سنجش عملکرد را شناسایی کردند و نشان دادند بازاریابی غیرانتفاعی فراتر از فعالیت‌های تبلیغاتی، طیفی از اقدامات برای ایجاد ارتباط با ذی‌نفعان، جلب حمایت و تحقق مأموریت سازمان را در بر می‌گیرد. سوک و مودیتا[6] (2021) نیز بر اهمیت شفافیت و ارائۀ اطلاعات عینی دربارۀ نحوۀ مصرف منابع در ارتباط با اهداکنندگان تأکید می‌کنند. بازاریابی در سازمان‌های خیریه می‌تواند از طریق تقویت ارتباط و تعامل با حامیان، ایجاد اعتماد و تعهد در روابط با تأمین‌کنندگان مالی و استفاده از ابزارهای ارتباطی برای جذب کمک‌های مالی، به تقویت روابط سازمان با ذی‌نفعان و افزایش منابع مالی جذب‌شده کمک کند (Werke & Bogale, 2024; Elvira-Lorilla et al., 2024).
برخی از مطالعات مرتبط با کاربرد مفاهیم بازاریابی در مؤسسه‌های خیریه بر وقف تمرکز داشته‌اند. بازاریابی وقف، به عنوان راهبردی برای توسعه و ترویج وقف، می‌تواند در جذب واقفان مؤثر باشد. افزایش آگاهی و شناخت عمومی دربارۀ وقف از طریق استفاده از رسانه‌های اجتماعی و جمعی، برنامه‌های آموزشی، رویدادها و سایر ابزارهای ترویجی می‌تواند به عنوان یکی از راهبردهای بازاریابی برای توسعه و جذب منابع وقف مورد توجه قرار گیرد (Nadya et al., 2023). همچنین، شفافیت در نحوۀ مدیریت و مصرف منابع وقف و ارائۀ منظم اطلاعات دربارۀ جریان وجوه و نحوۀ توزیع آنها می‌تواند به تقویت اعتماد واقفان به نهادهای وقف کمک کند (Abdul Shukor et al., 2018). از دیگر راهبردهای جذب واقفان می‌توان به ارتباط مستقیم با جامعۀ هدف، برگزاری جلسات مشورتی، ارائۀ بسته‌های متنوع وقف، متناسب با نیازهای جامعه و بهره‌گیری از سامانه‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال برای اطلاع‌رسانی و تسهیل فرایند وقف اشاره کرد. ترکیب راهبردهای بازاریابی نوین و سنتی می‌تواند به توسعۀ وقف و جذب منابع نیکوکارانه کمک کند (Mohd Saufi et al., 2024). بررسی مطالعات مرتبط با بازاریابی وقف و به ویژه وقف نقدی بیانگر اهمیت عناصری مانند شفافیت، اعتماد، سهولت مشارکت و بازخورد در طراحی الگوی بازاریابی وقف است. شفافیت از طریق ارائۀ اطلاعات دقیق دربارۀ اهداف وقف، نحوۀ تخصیص و مصرف درآمدها و نتایج اجتماعی و اقتصادی پروژه‌ها، اعتماد واقفان و سایر ذی‌نفعان را تقویت می‌کند و با افزایش اعتبار و مشروعیت نهادهای وقف، زمینۀ مشارکت بیشتر را فراهم می‌کند (Maulina et al., 2024; Abdul Shukor et al., 2018). اعتماد نیز از عناصر اساسی بازاریابی وقف است؛ زیرا مشارکت در امور خیریه مستلزم اطمینان از صحت عملیات و مدیریت صحیح منابع است. شفافیت، صداقت، ارائۀ اطلاعات دقیق و مدیریت حرفه‌ای منابع از عوامل مهم اعتمادسازی محسوب می‌شوند (Maulina et al., 2024). اعتماد علاوه بر جذب واقفان و خیرین، می‌تواند تداوم مشارکت و پایداری فعالیت‌های وقف را تقویت کند (Johari et al., 2015). سهولت مشارکت نیز برای افزایش مشارکت مالی و معنوی اهمیت دارد (Shukor et al., 2016). در وقف نقدی، با توجه به امکان مشارکت افراد با سطوح درآمدی مختلف، دسترسی آسان و روش‌های پرداخت مناسب اهمیتی ویژه دارد (Johari et al., 2015). سامانه‌های آنلاین، پلتفرم‌های دیجیتال و اپلیکیشن‌های تلفن همراه می‌توانند ثبت‌نام، پرداخت و پیگیری فعالیت‌های وقف را تسهیل کنند و سرعت و امنیت مبادلات را افزایش دهند. همچنین، طراحی فرم‌های ساده، آموزش‌های دیداری و راهنماهای کاربرپسند به کاهش موانع مشارکت کمک می‌کند (Hyle & Smith, 2021). بازخورد نیز سازوکاری برای بهبود مستمر بازاریابی وقف است. دریافت دیدگاه‌ها و پیشنهادهای ذی‌نفعان از طریق نظرسنجی، صندوق پیشنهادها و جلسات اجتماعی، به مؤسسه‌های وقف امکان می‌دهد برنامه‌ها و راهبردهای خود را متناسب با نیازها و انتظارات آنان اصلاح کنند (Mohd Saufi et al., 2024). تحلیل این بازخوردها همچنین می‌تواند به ارزیابی رضایت و اعتماد جامعه و بهبود سیاست‌های آینده کمک کند و با ایجاد رابطه‌ای فعال و پایدار میان نهادهای وقف و واقفان، انگیزۀ مشارکت بیشتر را افزایش دهد (Johari et al., 2015).
3-2 پیشینۀ تجربی پژوهش در جدول 1، خلاصه‌ای از برخی از مطالعات مرتبط با زمینۀ پژوهش ارائه شده است.
جدول 1. خلاصۀ برخی از مطالعات مرتبط با پژوهش Table 1. Summary of some studies related to the research
بررسی ادبیات نشان می‌دهد «وقف نقدی» و «تأمین مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط» تاکنون در یک الگوی بازاریابی یکپارچه پیوند نخورده‌اند؛ پژوهش‌های موجود یا صرفاً بر جذب واقف متمرکز بوده‌اند یا فقط بر سازوکارهای تأمین مالی بنگاه‌ها. افزون بر این، بیشتر این مطالعات در بستر کشورهایی مانند مالزی و اندونزی انجام شده‌اند و با شرایط فقهی-فرهنگی ایران انطباق ندارند و معمولاً یا کمّی بوده‌اند یا صرفاً یک بُعد از ابعاد بازاریابی را پوشش داده‌اند؛ بنابراین، فقدان پژوهشی کیفی برای تدوین مدل بازاریابی در قالب الگویی بومی و جامع برای جذب وقف نقدی در حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط خلأ اصلی و ضرورت پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد.
این پژوهش با هدف تدوین الگوی بازاریابی وقف نقدی به منظور تأمین سرمایۀ کسب‌وکارهای خرد و متوسط، با رویکرد اکتشافی-کاربردی و با استفاده از روش کیفی انجام شد. با توجه به ماهیت اکتشافی پژوهش و تمرکز بر درک دیدگاه‌ها، تجربیات و برداشت‌های ذی‌نفعان، داده‌ها به صورت مقطعی و با رویکرد تفسیری گردآوری و تحلیل شدند. جامعۀ پژوهش دربردارندۀ پنج گروه از ذی‌نفعان کلیدی حوزۀ وقف و کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در استان کرمان به شرح زیر بود: الف) خیّران و واقفان فعال و باتجربه، ب) خبرگان دانشگاهی حوزۀ بازاریابی و تبلیغات، ج) مدیران سازمان‌های مرتبط با وقف و امور خیریه، د) متخصصان و مدیران کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، و و) افراد دارای تجربۀ مشارکت در فعالیت‌های خیریه در بخش عمومی جامعه. مشارکت‌کنندگان با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس معیارهای ازپیش‌تعیین‌شده برای هر گروه انتخاب شدند تا تنوع دیدگاه‌ها و غنای اطلاعاتی مورد نیاز پژوهش تأمین شود. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافتۀ حضوری گردآوری شدند. پرسش‌های مصاحبه بر اساس ادبیات موجود در زمینۀ بازاریابی مؤسسه‌های خیریه و مطالعات مرتبط طراحی و متناسب با پاسخ مشارکت‌کنندگان، پرسش‌های پیگیری نیز مطرح شدند. مصاحبه‌ها با کسب رضایت مشارکت‌کنندگان ضبط و در محیطی آرام و خصوصی انجام شدند و مدت هر مصاحبه حدود ۴۵ تا ۷۵ دقیقه بود. برای تحلیل داده‌ها، ابتدا متن مصاحبه‌ها چندین بار مطالعه شد و کدهای اولیه استخراج شدند. سپس، کدها در قالب مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و مضامین فراگیر طبقه‌بندی شدند. مدیریت و سازماندهی داده‌های کیفی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA انجام شد. اگرچه در جمع‌آوری داده‌ها بین اعضای مختلف جامعه تفکیک در نظر گرفته شد و سهمی یکسان برای هر یک از گروه‌ها لحاظ شد، تحلیل پاسخ‌ها به صورت مصاحبه به مصاحبه و بدون در نظر گرفتن تفاوت بین اعضا انجام شد. اشباع نظری در مصاحبۀ یازدهم حاصل شد، اما مصاحبه‌ها تا مصاحبۀ پانزدهم با هدف تثبیت و اعتبارسنجی یافته‌ها ادامه یافت. برای افزایش اعتبار یافته‌ها، از مجموعه‌ای از راهبردهای اعتبارسنجی پژوهش کیفی، از جمله بازبینی مشارکت‌کنندگان، توصیف غنی یافته‌ها، بررسی دیدگاه‌های متفاوت و متناقض، گفت‌وگو با همکاران علمی و ارزیابی بیرونی استفاده شد. همچنین، پایایی فرایند تحلیل از طریق مستندسازی مراحل کدگذاری و استفاده از دو کدگذار مستقل و بررسی میزان توافق میان آنها ارزیابی شد. روش اصلی تحلیل داده‌ها، تحلیل مضمون به شیوۀ آتراید-استرلینگ[21] بود. گفتنی است، با توجه به اینکه پاسخ‌گویان به زبان محاوره‌ای و با گویش کرمانی صحبت می‌کردند، محتوای مصاحبه‌ها از حالت محاوره‌ای به زبان رسمی و علمی بازنویسی شد تا معنا و منظور اصلی پاسخ‌گو، بدون اتکا به لحن گفتاری، با دقت و شفافیت بیشتری منتقل شود.
در جدول 2، مشخصات جمعیت‌شناختی پاسخ‌گویان ارائه شده است. میانگین سنی مشارکت‌کنندگان ۴۵ سال (دامنۀ ۳۵ تا ۵۵) و میانگین سابقۀ مرتبط ۱۲ سال (دامنۀ ۵ تا ۱۸) بود.
جدول ۲. مشخصات جمعیت‌شناختی پاسخ‌گویان Table 2. Demographic characteristics of respondents
1-4 در تعریف مأموریت این نوع وقف بر چه جنبه‌هایی باید تمرکز شود؟ در پاسخ به این پرسش، ابتدا مضامین پایه از مصاحبه‌ها استخراج شدند. مضامین پایه ابتدایی‌ترین سطح مضامین استخراج‌شده از داده‌های کیفی هستند که از بخش‌های کدگذاری‌شدۀ متن داده‌ها شکل می‌گیرند. این مضامین بیانگر ایده‌ها یا مفاهیم نسبتاً ساده و نزدیک به داده‌های اولیه هستند و به‌تنهایی معنایی محدود دارند؛ از این رو، با قرارگرفتن در کنار سایر مضامین پایه و در قالب خوشه‌های مفهومی، به شکل‌گیری مضامین سازمان‌دهنده و در نهایت، مضامین فراگیر کمک می‌کنند (Attride-Stirling, 2001). در پاسخ به این پرسش، ۹۸ مضمون پایه شناسایی شدند. بعد از استخراج مضامین پایه از متون مصاحبه، به استخراج مضامین سازمان‌دهنده اقدام شد. مضامین سازمان‌دهنده سطح میانی تحلیل هستند که از گروه‌بندی مضامین پایه حاصل می‌شوند. این مضامین با شناسایی روابط، شباهت‌ها یا تفاوت‌ها بین مضامین پایه شکل می‌گیرند و آنها را در دسته‌های وسیع‌تر و مفهومی‌تر سازماندهی می‌کنند. فرایند دست‌یابی به آنها شامل کدگذاری محوری است که در آن مضامین پایه حول محورهای مشترک یا منطقی گرد هم می‌آیند. نقش مضامین سازمان‌دهنده در پژوهش کیفی ایجاد ساختار و انسجام در داده‌های پراکنده است. تعداد ۸ مضمون سازمان‌دهنده از مضامین پایه به دست آمد. سپس، به گزارش مضامین فراگیر اقدام شد. مضامین فراگیر بالاترین سطح تحلیل هستند که کل داده‌ها را در بر می‌گیرند و از ترکیب و یکپارچه‌سازی مضامین سازمان‌دهنده به دست می‌آیند. این مضامین با شناسایی محورهای مرکزی یا مفاهیم کلی شکل می‌گیرند که تمام یا بیشتر داده‌ها را توضیح می‌دهند. مضامین فراگیر نقش کلیدی در ارائۀ تصویر کلی و یکپارچه از پدیده دارند؛ آنها یافته‌ها را به چارچوب نظری یا مدل نهایی تبدیل می‌کنند، پاسخ‌های اصلی به پرسش‌های پژوهش را فراهم می‌آورند و پایه‌ای برای بحث، نتیجه‌گیری و پیشنهادهای عملی می‌شوند. با توجه به اینکه مصاحبه‌ها حول محور پرسش‌های اصلی پژوهش شکل گرفته بودند، مضامین فراگیر هم در این پژوهش بر اساس پرسش‌های پژوهش تنظیم شدند. در جدول ۳، مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و نمونه‌هایی از متن مصاحبه‌ها برای پاسخ به پرسش اول پژوهش ارائه شده‌اند. به دلیل محدودیت تعداد کلمات، فقط بخش‌های کلیدی نقل‌قول‌ها نوشته شده‌اند؛ متن کامل مصاحبه‌ها در دسترس پژوهشگران است و در صورت نیاز، با ارسال ایمیل به نویسندۀ مسئول قابل دسترسی است.
جدول ۳. مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش اول Table 3. Basic, organizing, and global themes, and examples from the interview text in response to the first question
2-4 مخاطبان هدف در پاسخ به این پرسش که چه مخاطبانی برای جذب باید هدف قرار بگیرند، بررسی متن مصاحبه‌ها به شناسایی ۱۰۰ مضمون پایه منجر شد؛ سپس، این مضامین پایه در قالب ۸ مضمون سازمان‌دهنده دسته‌بندی شدند. یافته‌ها نشان داد هشت گروه مخاطب اصلی با دغدغه‌های متفاوت یا مسیرهای هدف‌گیری متفاوت را می‌توان هدف قرار داد. این هشت گروه همراه با نمونه‌هایی از مضامین پایه و متن مصاحبه‌ها در جدول 4 ارائه شده است.
جدول 4. مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده، مضمون فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش دوم Table 4. Basic themes, organizing themes, a global theme, and examples from the interview text in response to the second question
۳-۴ ارزش‌های پیشنهادی در پاسخ به این پرسش که برای جلب افراد برای مشارکت در وقف نقدی برای حمایت از کسب‌وکارهای کوچک، چه ارزشی باید در تبلیغات پیشنهاد شود، تحلیل مضامین مصاحبه‌ها به شناسایی ۸۸ مضمون پایه منجر شد؛ در مرحلۀ بعد، ۸ مضمون سازمان‌دهنده شامل «ثواب جاری و نام نیک از طریق اشتغال‌زایی پایدار؛ تأثیر ملموس بر کاهش فقر ساختاری و توانمندسازی؛ شفافیت فناورانه (با استفاده از بلاک‌چین) و گزارش‌دهی منظم؛ بازده اقتصادی غیرمستقیم و رشد اقتصادی جامعه برای خیرین؛ ترکیب انگیزۀ دینی، رضایت شخصی و نوع‌دوستی؛ تضمین حفظ اصل سرمایه و کاهش ریسک مالی؛ ارزش دوگانۀ خیریه و سرمایه‌گذاری مولد؛ گزارش‌دهی روایت موفقیت دریافت‌کنندگان» از مضامین پایه به دست آمدند. جدول ۵ مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و نمونه‌هایی از متن مصاحبه‌ها در پاسخ به پرسش سوم پژوهش را نشان می‌دهد.
جدول ۵. مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده، مضمون فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش سوم Table 5. Basic themes, organizing themes, a global theme, and examples from the interview text in response to the third question
۴-۴ راهبُردهای ترویج و اطلاع‌رسانی در پاسخ به این پرسش که راهبُردهای ترویج و اطلاع‌رسانی چگونه باید باشند، تحلیل مضامین مصاحبه‌ها به شناسایی ۷۳ مضمون پایه منجر شد که در مرحلۀ بعد در ۷ مضمون سازمان‌دهنده دسته‌بندی شدند. این مضامین عبارت‌اند از: داستان‌سرایی واقعی و روایت‌های احساسی؛ ایجاد پویانمایی، فیلم کوتاه و محتوای دیجیتال؛ فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی وقف نوین؛ تبلیغات هدفمند دینی و همکاری با چهره‌های فرهنگی؛ رویدادها، کارگاه‌ها و سخنرانی‌های مذهبی؛ بهره‌گیری از اینفلوئنسرهای مذهبی و رسانه‌های ملی؛ و تأکید بر نوآورانه‌بودن وقف نقدی. این مضامین همراه با نمونه‌هایی از مضامین پایه و متن مصاحبه‌ها در جدول 6 ارائه شده‌اند.
جدول 6. مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده، مضمون فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش چهارم Table 6. Basic themes, organizing themes, global theme, and examples from the interview text in response to the fourth question
5-4 کانال‌های ارتباطی در پاسخ به این پرسش که چه کانال‌های ارتباطی برای برقراری ارتباط و جذب واقفان مناسب‌تر است، تحلیل مضمون مصاحبه‌ها به شناسایی ۸۲ مضمون پایه منجر شد که در مرحلۀ دوم بعد از سازماندهی مضامین پایه با توجه به شباهت‌ها، ۷ مضمون سازمان‌دهنده شامل «شبکه‌های اجتماعی و اپلیکیشن اختصاصی؛ مساجد، هیئات مذهبی و مراکز فرهنگی؛ رسانه‌های ملی و محلی؛ پیامک، ایمیل و پلتفرم‌های آنلاین هدفمند؛ جلسات حضوری و رویدادهای محلی؛ مؤسسه‌های مالی و رسانه‌های سنتی؛ و کمپین یکپارچه و ترکیب کانال‌ها» حاصل شدند. در جدول 7، مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر همراه با نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش پنجم ارائه شده‌اند.
جدول 7. مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده، مضمون فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش پنجم Table 7. Basic themes, organizing themes, global theme, and examples from the interview text in response to the fifth question
۴-6 سازوکارهای اعتمادسازی و وفاداری در پاسخ به پرسش ششم، ۸۹ مضمون پایه شناسایی شدند، سپس مضامین پایه در قالب ۷ مضمون سازمان‌دهنده دسته‌بندی شدند. این مضامین عبارت‌اند از: «شفافیت مالی (حسابرسی مستقل و بلاک‌چین)؛ گزارش‌دهی منظم، دقیق و تصویری؛ بازدید میدانی و دریافت بازخورد ملموس (محصول)، مشارکت در تصمیم‌گیری و شوراهای نظارتی؛ برگزاری رویدادهای اجتماعی (جشن‌ها و دورهمی‌ها)؛ بازخورد مستقیم و داستان موفقیت دریافت‌کنندگان؛ و رابطۀ دوطرفۀ بلندمدت و شبکه‌سازی اجتماعی». در جدول 8، این مضامین ارائه شده‌اند.
جدول 8. مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده، مضمون فراگیر و نمونه‌هایی از متن مصاحبه در پاسخ به پرسش ششم Table 8: Basic themes, organizing themes, global theme, and examples from the interview text in response to the sixth question
در مجموع، تحلیل مضمون مصاحبه‌ها به شناسایی ۵3۰ مضمون پایه و ۴۵ مضمون سازمان‌دهنده در پاسخ به شش پرسش پژوهش منجر شد. این مضامین در سطح بالاتر در قالب شش مضمون فراگیر شامل مأموریت، مخاطبان هدف، ارزش پیشنهادی، راهبردهای ترویج و اطلاع‌رسانی، کانال‌های ارتباطی و سازوکارهای اعتمادسازی و وفاداری سازماندهی شدند. روایی یافته‌ها از طریق بازبینی مضامین توسط مشارکت‌کنندگان، بازاندیشی مستمر برای کنترل سوگیری و داوری نهایی توسط سه خبرۀ حوزۀ بازاریابی و وقف و یک پژوهشگر مستقل روش‌شناسی کیفی تأمین شد. پایایی کدگذاری با استفاده از ضریب توافق بین کدگذار برای هر پانزده مصاحبه محاسبه شد و میانگین آن 6/88 درصد به دست آمد که در سطح مطلوب پژوهش‌های کیفی قرار دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مدل بازاریابی وقف نقدی برای تأمین مالی SMEها باید از منطق سنتی «جذب کمک» به منطق «خلق و مدیریت ارزش برای واقف و جامعه» حرکت کند. در این الگو، مأموریت بر ایجاد اثر اجتماعی و اقتصادی پایدار استوار می‌شود؛ مخاطبان بر اساس انگیزه‌ها و ظرفیت‌های متفاوت بخش‌بندی می‌شوند؛ ارزش پیشنهادی از ترکیب ارزش معنوی، اجتماعی و اطمینان مالی شکل می‌گیرد؛ ترویج بر داستان‌سرایی، شواهد ملموس و محتوای دیجیتال تکیه می‌کند؛ ارتباطات از طریق ترکیب کانال‌های حضوری و دیجیتال انجام می‌شود؛ و در نهایت، اعتماد و وفاداری از طریق شفافیت، مشارکت و بازخورد مستمر حفظ می‌شود. در شکل 1، فرایند و توالی مراحل مدل پیشنهادی به تصویر کشیده شده است.
شکل 1. مدل مفهومی پژوهش (طراحی‌شده بر اساس یافته‌های پژوهش) Figure 1. Conceptual model of the research (designed based on research findings)
هدف پژوهش حاضر تدوین الگوی بازاریابی وقف نقدی با هدف تأمین سرمایۀ SMEها بود. تحلیل مصاحبه‌ها نشان داد تعریف مأموریت وقف نقدی برای حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط نباید صرفاً بر «کمک مالی به نیازمندان» متمرکز باشد، بلکه باید پیوند میان کارکرد اجتماعی وقف، ایجاد اشتغال، توانمندسازی اقتصادی و حفظ ماهیت شرعی و ماندگار وقف را برجسته کند؛ و مأموریت پیشنهادی باید در قالب «وقف برای توانمندسازی و تولید» تعریف شود. بنابراین، وقف نقدی مدنظر پژوهش، از الگوی صرفاً حمایتی و کوتاه‌مدت فاصله می‌گیرد و به سمت الگویی حرکت می‌کند که در آن منابع وقفی در فعالیت‌های مولد به کار گرفته می‌شوند و آثار اقتصادی و اجتماعی پایدار ایجاد می‌کنند. این نتیجه با دیدگاه احمد (2015) دربارۀ ظرفیت وقف نقدی برای کاهش فقر، حمایت از کارآفرینی و ایجاد دارایی‌های مولد هم‌خوان است. همچنین، با مدل‌های توهیرین (2010) و العمودی و عثمان (2021) سازگار است که بر تجمیع سرمایۀ وقفی و تخصیص آن به فعالیت‌های اقتصادی و کسب‌وکارهای کوچک تأکید دارند. حسینی لو و همکاران (2018) نیز بر ضرورت حرکت وقف از صِرف توزیع ثروت به سوی تجمیع ثروت و سرمایه‌گذاری تأکید کرده‌اند و شهنازی و همکاران (1396) امکان استفاده از اوراق وقفی برای تأمین مالی پروژه‌های عمرانی را تأیید کردند. با این حال، این مطالعات عمدتاً بر کارکرد اقتصادی منابع وقف متمرکز هستند؛ در حالی که تحقق این کارکرد فقط به سازوکار تأمین و تخصیص منابع وابسته نیست، بلکه مستلزم اقداماتی است که زمینه را برای جمع‌آوری منابع وقفی فراهم کنند؛ در واقع، پژوهش حاضر منطق را از سطح مدیریت و تخصیص منابع به سطح بازاریابی و جذب واقف منتقل می‌کند. از سوی دیگر، یافته‌ها نشان می‌دهد بُعد اقتصادی نباید جایگزین بُعد دینی وقف شود، بلکه این دو باید در یک مأموریت واحد تلفیق شوند. مشارکت‌کنندگان بر ترکیب ثواب سنتی با بازده اقتصادی مدرن و حفظ اصول شرعی در کنار نوآوری تأکید کرده‌اند؛ بنابراین، می‌توان گفت مأموریت مناسب برای بازاریابی این وقف باید بر سه ارزش بنیادی استوار باشد: «ثواب و ماندگاری اثر»، «توانمندسازی و اشتغال» و «رشد اقتصادی جامعه». در خصوص مخاطبان هدف، یافته‌ها نشان داد بازار بالقوۀ واقفان ناهمگن است و باید بخش‌بندی شود. بر اساس نتایج، مخاطبان هدف در هشت گروه دسته‌بندی شدند که از دو محور اصلی برخوردار هستند: محور «مذهبی-سنتی» (خیّران مذهبی داخلی، سالمندان و میان‌سالان با دغدغۀ اخروی، هیئات و مساجد) و محور «دنیوی-نوین» (ثروتمندان خارج از کشور، نسل جوان فعال در شبکه‌های اجتماعی، شرکت‌های بزرگ و نخبگان). این دوگانگی یکی از یافته‌های مهم پژوهش محسوب می‌شود؛ زیرا ادبیات پیشین عمدتاً بر جذب یک گروه خاص (برای مثال، الگاری (2004) بر جذب خیران سنتی؛ وادی و نورزمان (2020) بر جذب جوانان، و مولینا و همکاران (2024) بر جذب مسلمانان ثروتمند) متمرکز بودند. علاوه بر این، پژوهش حاضر با شناسایی «ثروتمندان ایرانی خارج از کشور با انگیزۀ دینی» و «شرکت‌های بزرگ برای فرهنگ‌سازی وقف شرکتی»، افق مخاطب‌شناسی را گسترش می‌دهد. از سوی دیگر، راهبُرد جذب واقف نباید «یک پیام برای همه» باشد. برای مثال، انگیزۀ دینی و دغدغۀ آخرت برای بخشی از سالمندان و میان‌سالان مهم است؛ در حالی که برای جوانان، مشارکت اجتماعی، حضور دیجیتال و الگوسازی اجتماعی اهمیت بیشتری دارد. این نتیجه با پژوهش جمال[22]و همکاران (2019) نیز قابل مقایسه است. آنان در مطالعه‌ای کیفی دربارۀ انگیزه‌های مسلمانان برای کمک به خیریه نشان دادند دین‌داری از مسیرهایی مانند جست‌وجوی پاداش اخروی، رضایت شخصی، الگوبرداری، اجتناب از احساس گناه و هم‌خوانی ارزشی در رفتار خیرخواهانه نقش پیدا می‌کند. علاوه بر این، مشارکت‌کنندگان بر «جذب همۀ اقشار با هر مبلغ» نیز اصرار داشتند که یادآور مفهوم «مردمی‌سازی وقف» و فراگیری خیریه در جامعۀ اسلامی است. این یافته نشان می‌دهد اگرچه در بازاریابی باید گروه‌های دارای ظرفیت بیشتر شناسایی و هدف‌گذاری شوند، می‌توان بین «مخاطبان اولویت‌دار» و «مخاطبان فراگیر» تمایز قائل شد: شرکت‌ها و افراد دارای توان مالی زیاد می‌توانند مخاطبان اولویت‌دار باشند؛ در حالی که عموم جامعه باید به عنوان جامعۀ مشارکت‌کنندۀ بالقوه حفظ شود. یافته‌های مربوط به ارزش پیشنهادی نشان داد پیام بازاریابی باید فراتر از دعوت عمومی به «ثواب اخروی» باشد. کاهش ملموس فقر، توانمندسازی اقشار محروم، ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی جامعه، از مهم‌ترین ارزش‌های پیشنهادی هستند. این یافته اهمیت ارائۀ «اثر قابل مشاهده» از وقف را برجسته می‌کند. در واقع، واقف باید بتواند ارتباط میان مبلغ وقف، نحوۀ به‌کارگیری آن و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی حاصل را مشاهده کند. چنین برداشتی با پژوهش جمال و همکاران (2019) دربارۀ ترکیب انگیزه‌های دینی و رضایت شخصی در رفتار خیرخواهانه، و مفهوم وقف مولد در مطالعۀ الگاری (2004) سازگار است. نتایج مطالعۀ شهنازی و همکاران (1396) نیز نشان داد هرچه مبلغ عوارضی که پرداخت‌کنندۀ عوارض باید به شهرداری پرداخت کند بیشتر باشد، و هرچه فرد نظری مساعدتر نسبت به طرح پیشنهادی شهرداری داشته باشد، تمایل بیشتری دارد که به عنوان یک نیکوکار اوراق وقفی خریداری کند و در ادارۀ امور شهر با شهرداری همکاری داشته باشد. نکتۀ بسیار مهم دیگر برجسته‌شدن شفافیت و کاهش ریسک ادراک‌شده است. مشارکت‌کنندگان تأکید کرده‌اند شفافیت مالی، گزارش‌دهی منظم و حتی استفاده از فناوری‌هایی مانند بلاک‌چین می‌تواند نگرانی دربارۀ مصرف منابع را کاهش دهد. این موضوع با ادبیات اعتماد در سازمان‌های خیریه سازگار است. اُنیل[23] (2009) نشان داد ارتباطات مربوط به نحوۀ استفاده از کمک‌های مالی از عوامل مهم شکل‌گیری اعتماد، رضایت و تعهد اهداکنندگان است. همچنین، نتایج نشان می‌دهد ترویج وقف نقدی باید از تبلیغات دربارۀ «ضرورت کمک» فاصله بگیرد و به سمت ارتباطات داستان‌محور، عینی، دیجیتال و مبتنی بر اعتماد حرکت کند. هفت راهبرد شناسایی‌شده در پژوهش حاضر با یافته‌های پراکندۀ پژوهش‌های موجود در این زمینه هم‌خوانی دارند. برای نمونه، پژوهش مرچنت[24] و همکاران (2010) نشان داد داستان‌سرایی در ارتباطات خیریه می‌تواند واکنش‌های عاطفی مخاطب را فعال کند و ارائۀ بازخورد دربارۀ پیامد کمک ممکن است اثری مثبت بر نیت کمک‌های آینده داشته باشد. لطیف و همکاران (2026) معتقد هستند ترویج و اطلاع‌رسانی نباید یک فعالیت مقطعی برای جمع‌آوری وقف باشد، بلکه باید بخشی از فرایند مستمر ایجاد ارزش و ارتباط با واقف باشد. بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، برنامه‌های پیشبردی باید نشان دهد چگونه وقف نقدی می‌تواند از طریق تأمین مالی باعث ایجاد یا توسعۀ SMEها شود و با ایجاد اشتغال و توانمندسازی افراد جامعه، تأثیرات مثبت اجتماعی در جامعه بگذارد. از سوی دیگر، یافته‌های مربوط به استفاده از شبکه‌های اجتماعی با مطالعات جدید دربارۀ بازاریابی خیریه هم‌خوان است. الویرا-لوریلا و همکاران (2024) نشان دادند صرف حضور سازمان خیریه در شبکه‌های اجتماعی برای افزایش جذب منابع کافی نیست، بلکه اندازۀ شبکه، میزان فعالیت، محتوای مرتبط با درخواست کمک و میزان تعامل مخاطبان اهمیت دارد. مطالعۀ وادی و نورزمان (2020) نیز نشان داد برای جذب مخاطبان نسل هزاره، حضور نهادهای وقف در کانال‌های دیجیتال کافی نیست، بلکه کانال انتخاب‌شده باید برای مخاطب سودمند، ساده و قابل استفاده باشد. بنابراین، تولید محتوای دیجیتال و استفاده از اینفلوئنسرها زمانی اثربخش خواهد بود که بخشی از یک راهبرد ارتباطی فعال و تعاملی باشد، نه صرفاً ایجاد یک صفحه در شبکه‌های اجتماعی. یافته‌های مربوط به کانال‌های ارتباطی نشان می‌دهد هیچ کانال واحدی نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیاز همۀ گروه‌های هدف باشد و یک رویکرد چندکاناله و یکپارچه لازم است. مشارکت‌کنندگان شبکه‌های اجتماعی را برای دسترسی و تعامل، و جلسات حضوری و بازدید از پروژه‌ها را برای اعتمادسازی مناسب دانسته‌اند. این نتیجه را می‌توان از نظر ارتباطات بازاریابی یکپارچه تفسیر کرد؛ یعنی هر کانال وظیفه‌ای متفاوت در مسیر تصمیم‌گیری واقف ایفا کند. برای مثال، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به آگاهی و جلب توجه منجر شوند؛ محتوای آموزشی می‌تواند باعث کاهش ابهام شود؛ و استفاده از رسانه‌های معتبر مانند پخش گزارش‌های رسمی در شبکه‌های ملی می‌تواند به اعتبارسازی فعالیت‌ها منجر شود. برگزاری جلسات حضوری و بازدید از پروژه‌ها اعتمادسازی را به همراه دارد؛ از طریق پیامک و ایمیل، می‌توان برگزاری رویدادها و مشارکت در وقف را یادآوری و پیگیری کرد و با استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال، می‌توان زمینۀ مشارکت را تسهیل کرد. این برداشت با ادبیات ارتباطات بازاریابی سازمان‌های غیرانتفاعی سازگار است؛ هنلی[25] (2001) نیز بر استفادۀ ترکیبی از تبلیغات، بازاریابی مستقیم و تعاملی، روابط عمومی و ارتباطات شخصی در برنامه‌ریزی ارتباطات سازمان‌های غیرانتفاعی تأکید کرده است. لطیف و همکاران (2026) معتقد هستند کانال ارتباطی و رابطه با واقف باید در کنار هم دیده شوند؛ یعنی کانال صرفاً وسیلۀ انتقال پیام نیست، بلکه ابزاری برای ایجاد و استمرار رابطه با واقف است. بنابراین، می‌توان گفت مسئلۀ اصلی طراحی یک معماری ارتباطی چندکاناله است که در آن هر کانال نقشی مشخص در سفر مخاطب از آگاهی تا مشارکت و سپس وفاداری داشته باشد. در نهایت، اعتمادسازی و وفادارسازی به عنوان یکی از محوری‌ترین اجزای مدل شناسایی شد. یافته‌ها بر گزارش‌دهی منظم، بازدید میدانی، مشارکت خیرین در تصمیم‌گیری و نظارت، برگزاری اجتماعات، دریافت بازخورد مستقیم از دریافت‌کنندگان و ایجاد رابطۀ دوطرفۀ بلندمدت تأکید دارند. این یافته نشان می‌دهد در مدل پیشنهادی، اعتماد نباید نتیجۀ نهایی فعالیت بازاریابی تلقی شود، بلکه باید به عنوان یک فرایند مستمر مدیریت رابطه با واقف طراحی شود. این نتیجه با مطالعۀ عبدالشکور و همکاران (2018) هم‌خوان است که رابطۀ میان یکپارچگی، شهرت، اعتماد و قصد وقف نقدی را نشان داده‌اند. آنان نشان دادند یکپارچگی و شهرت مؤسسه‌های اوقاف بر اعتماد واقفان اثر مستقیم دارند و اعتماد نیز به نوبۀ خود قصد وقف نقدی را تقویت می‌کند. این هم‌سویی نشان می‌دهد اعتماد واقف صرفاً حاصل انگیزۀ دینی نیست، بلکه به ارزیابی واقف از عملکرد، اعتبار و قابلیت اتکای نهاد متولی نیز وابسته است. یافتۀ پژوهش حاضر این دیدگاه را توسعه می‌دهد و سازوکارهایی عملی‌تر مانند گزارش‌دهی منظم، مشارکت واقف در نظارت، دریافت بازخورد و ارائۀ شواهد تصویری از آثار وقف را برای ایجاد و حفظ این اعتماد شناسایی می‌کند. نقش گزارش‌دهی معنادار و ارتباط مستمر با اهداکنندگان (Hyle & Smith, 2021) و اهمیت پاسخ‌گویی به بازخورد جامعه (Mohd Saufi et al., 2024) در پژوهش گذشته نیز مورد تأکید بوده‌اند. بازخوردی که اهداکننده دریافت می‌کند، و ادراک او از تأثیر کمکش، در حفظ اهداکنندگان اهمیت دارند (Merchant et al., 2010). یافته‌های پژوهش حاضر همین منطق را در زمینۀ وقف نقدی بسط می‌دهد: واقف نه فقط باید بداند پول او کجا مصرف شده است، بلکه باید بتواند نتیجۀ آن را مشاهده کند و در فرایند نظارت و تصمیم‌گیری نیز نقش داشته باشد. حتی پیشنهادهایی مانند ارسال نمونۀ محصولات تولیدشده توسط کسب‌وکارهای حمایت‌شده یا انتشار نامه‌های تشکر دریافت‌کنندگان را می‌توان در چارچوب «بازخورد ملموس» تفسیر کرد. این امر با یافته‌های مرچنت و همکاران (2010) دربارۀ اهمیت بازخورد در تقویت پیامدهای عاطفی و نیت کمک‌های آتی نیز سازگار است. از این نظر، وفاداری واقف صرفاً با درخواست مجدد برای کمک ایجاد نمی‌شود، بلکه از طریق یک رابطۀ مستمر مبتنی بر شفافیت، مشارکت، بازخورد و مشاهدۀ اثر شکل می‌گیرد. نوآوری اصلی یافته‌های پژوهش حاضر در کنار هم قراردادن سه منطق «وقف و انگیزۀ دینی»، «بازاریابی و مدیریت رابطه با واقف» و «تأمین مالی مولد کسب‌وکارهای کوچک و متوسط» است. به عبارت دیگر، یافته‌ها نشان می‌دهد موفقیت این مدل صرفاً به توانایی سازمان در جمع‌آوری منابع بستگی ندارد، بلکه به توانایی آن در تبدیل وقف نقدی به یک پیشنهاد ارزش معتبر، قابل مشاهده، شفاف و دارای اثر اجتماعی و اقتصادی قابل اثبات وابسته است. بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهادهای کاربردی زیر ارائه می‌شود:
در نهایت، لازم است یادآور شد این پژوهش، همانند هر مطالعۀ کیفی، با محدودیت‌هایی مواجه است که در تفسیر و تعمیم یافته‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. نخست، داده‌های پژوهش بر اساس ۱۵ مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته گردآوری شده است؛ از این رو، یافته‌ها بیش از آنکه از نظر آماری به جامعۀ واقفان قابل تعمیم باشند، بیانگر ادراک و دیدگاه مشارکت‌کنندگان دربارۀ بازاریابی وقف نقدی هستند. دوم، پژوهش در بستر استان کرمان انجام شده است و ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی این منطقه ممکن است بر دیدگاه مشارکت‌کنندگان اثر گذاشته باشد. سوم، اگرچه پژوهش شش مؤلفۀ اصلی مدل بازاریابی وقف نقدی را شناسایی کرده است، به دلیل ماهیت کیفی پژوهش، روابط میان این مؤلفه‌ها و میزان اثرگذاری آنها بر اعتماد، مشارکت و وفاداری واقفان به صورت کمّی و علّی آزمون نشده است. چهارم، پژوهش ادراک و دیدگاه مشارکت‌کنندگان را بررسی کرده و رفتار واقعی و بلندمدت واقفان، از جمله تکرار مشارکت، تغییر مبلغ وقف و تداوم رابطه با نهادهای متولی را به صورت طولی نسنجیده است؛ از این رو، مدل پیشنهادی را باید الگویی اکتشافی و زمینه‌مند دانست که اعتبارسنجی، آزمون روابط میان مؤلفه‌ها و بررسی اثربخشی آن در زمینه‌های مختلف نیازمند مطالعات آینده است. بنابراین، با توجه به یافته‌ها و محدودیت‌های پژوهش حاضر، پیشنهادهای زیر برای انجام پژوهش‌های آتی مطرح می‌شوند:
تشکر و قدردانی به این وسیله، از کلیۀ خبرگان شرکت‌کننده در پژوهش که وقت ارزشمند خود را در اختیار نویسندگان مقاله قرار دادند و با ارائۀ دیدگاه‌های ارزشمند خود، انجام پژوهش را امکان‌پذیر کردند، صمیمانه سپاسگزاری می‌شود.
مقاله حامی مالی ندارد مقاله تعارض منافع ندارد. برای بوک‌مارک‌کردن منابع پایان متن و لینک آنها به منابع داخل متنی، و همچنین ترسیم اولیۀ مدل مفهومی از هوش مصنوعی مصنوعی Chat GPT نسخۀ GPT-5.6 Luna استفاده شده است.خروجی هوش مصنوعی توسط نویسندگان چک و در صورت لزوم اصلاح شده است.
[1] Alamoudi & Othman [2] Mohd Thas Thaker [3] Tohirin [4] Hosseinloo [5] Werke & Bogale [6] Suk & Mudita [7] Hambari [8] Latif [9] Elvira-Lorilla [10] Maulina [11] Mohd Saufi [12] Sulaeman, & Ghozali [13] Nadya [14] Abdullahi [15] Hyle & Smith [16] Wadi & Nurzaman [17] Abdul Shukor [18] Johari [19] Ahmad [20] Alamoudi & Othman [22] Jamal [23] O'Neil [24] Merchant [25] Henley
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آل سیدغفور، س. (1405). نظام‌های بازتوزیع ثروت در قرآن؛ تحلیل جامع کارکردهای زکات، انفاق و وقف در ایجاد امنیت مالی و تاب‌آوری اقتصادی. جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، 23، 177-224. https://iee.rihu.ac.ir/article_2562.html
امین بیدختی، ع. ا.، و زرگر، م. (1390). بررسی موانع موجود در توسعۀ بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) و ارائۀ چارچوب حمایت از این بنگاه‌ها. کار و جامعه، (۱۳۹)، 34-47. https://www.ensani.ir/fa/article/download/302446
سید حسینی، س. م.، و ابراهیمی سالاری، ت. (1394). نهادسازی نوین مالی برای وقف پول و اثر آن بر توسعۀ جامعه اسلامی. فصلنامۀ پژوهش‌های پولی-بانکی، 8، 595-616. https://jmbr.mbri.ac.ir/article-1-220-fa.pdf
شهنازی، ر.، مرزبان، ح.، و میرزاخانی، م. (1396). امکان‌پذیری استفاده از اوراق وقفی در تأمین مالی پروژه‌های عمرانی شهرداری‌ها و بررسی آثار رفاهی آن در مقایسه با اخذ عوارض (مطالعۀ موردی شهر شیراز). جستارهای اقتصادی ایران، 14، 35-62. https://doi.org/10.30471/iee.2017.1337
محمدیاری، ز. (۱۴۰۴). تأثیر بازاریابی اجتماعی بر مشارکت مردمی در وقف‌های نوین: نقش میانجی حس تعلق اجتماعی و هویت اجتماعی ادراک‌شده. مطالعات وقف و امور خیریه، ۳(۱)، ۱86-۱57. https://doi.org/10.22108/ecs.2025.146283.1139
مصطفی‌زاده، آ. (1394). الگوی تأمین مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط؛ تحلیلی بر مفهوم و اهمیت تأمین مالی بنگاه های کوچک و متوسط. ماهنامۀ گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 23(5). https://report.mrc.ir/article_5998_b98a3773ecf715751d3cf0fb6dcba424.pdf?lang=en
References Abdullahi, S. I. (2022). Branding waqf for sustainable development: A marketing approach. International Journal of Economics, Management and Accounting, 30(1), 55-74. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.5492466 Abdul Shukor, S. F., Johari, K., Abd Wahab, Z. K., Zulkefli, N., Ahmad, M. H., Alias, S., …, & AbuHussin, M. F. (2018). Trust on a wqaf institutions: Evidence from Malaysia. Journal of Islamic Marketing, 10(2), 51124. https://doi.org/10.1108/JIMA-05-2017-0054 Ahmad, M. (2015). Cash waqf: Historical evolution, nature and role as an alternative to riba-based financing for the grass root. Journal of Islamic Finance, 4(1), 6374. https://www.academia.edu/download/90823518/4e9de07565327eea68f826d768dd6d259708.pdf Alamoudi, A. A., & Othman, A. H. A. (2021). Available financing resources for Islamic microfinance institutions to alleviate poverty: Cash waqf approach. Journal of Islamic Finance, 10(Special Issue), 76–84. https://doi.org/10.31436/jif.v10i.529 Aleseyedghafour, S. (2026). Wealth Redistribution Systems in the Qurʾān: A Comprehensive Analysis of Zakat, Charity (Infāq), and Waqf Functions in Creating Financial Security and Economic Resilience. Journal of Economic Essays: An Islamic Approach, 23, 177-224. https://iee.rihu.ac.ir/article_2562.html [In Persian] Amin Bidokhti, A. A., & Zargar, S. M. (2011). Investigating obstacles to the development of small and medium-sized enterprises (SMEs) and providing a framework to support these enterprises. Work and Society, 139, 34-47. https://www.ensani.ir/fa/article/download/302446 [In Persian] Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks: An analytic tool for qualitative research. Qualitative Research, 1(3), 385–405. https://doi.org/10.1177/146879410100100307 Beck, T., & Demirguc-Kunt, A. (2006). Small and medium-size enterprises: Access to finance as a growth constraint. Journal of Banking & Finance, 30(11), 2931-2943. https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2006.05.009 Bradač Hojnik, B ., & Huđek, I . (2023). Small and medium-sized enterprises in the digital age: Understanding characteristics and essential demands. Information, 14(11), 606. https://doi.org/10.3390/info14110606 Castillo-Villar, F. R., & Murillo, E. (2025). Industrial brand equity: a systematic literature review and directions for future research. Cogent Business & Management, 12(1), 244062. https://doi.org/10.1080/23311975.2024.2440623 Elvira-Lorilla, T., Garcia-Rodriguez, I., Romero-Merino, M. E., & Santamaria-Mariscal, M. (2024). The role of social media in nonprofit organizations’ fundraising. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 53(6). https://doi.org/10.1177/08997640231213286 Hambari, H., Ayuniyyah, Q., Hakiem, H., & Rahman, R. M. (2026). Analysis of waqf management in Badan Kerjasama Pondok Pesantren Indonesia (BKsPPI): A strategic integration of marketing and governance approaches. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 1–24. https://doi.org/10.1108/JIABR-04-2025-0208 Henley, T. K. (2001). Integrated marketing communications for local nonprofit organizations: Communications tools and methods. Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing, 9(1–2), 157–168. https://doi.org/10.1300/J054v09n01_09 Hosseinloo, A., Pour Ghasab Amiri, A., & Nadri, K. (2018). A study of the feasibility of equipping financial resources for interest-free facilities through endowment. European Journal of Social Sciences Studies, 3(4), 1-16. https://zenodo.org/records/1729346 Hyle, M., & Smith, R. (2021). Endowment reporting: Reducing time, staff and budget while enhancing quality, quantity and donor satisfaction. Journal of Education Advancement & Marketing, 6(3), 210-220. https://doi.org/10.69554/HHFX5460 Jamal, A., Yaccob, A., Bartikowski, B., & Slater, S. (2019). Motivations to donate: Exploring the role of religiousness in charitable donations. Journal of Business Research, 103, 319–327. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.01.064 Johari, F., Alias, M. H., Shukor, S. A., Abd Wahab, K., Aziz, M. R. A., Ahmad, N., …, & Ibrahim, P. (2015). Factors that influence repeat contribution of cash waqf in Islamic philanthropy. Malaysian Accounting Review, 14(2), 55-78. https://mar.uitm.edu.my/index.php/14-2?catid=30&id=225&view=article Latif, A., Suroso, A. I., & Saptono, I. T. (2026). Mapping of productive waqf business model based on business model canvas at RYDHA Foundation. Akuntansi, 5(2), 281-293. https://doi.org/10.55606/akuntansi.v5i2.3271 Maulina, R ., Dhewanto, W ., & Faturohman, T . (2024). How to attract wealthy Muslims to contribute to cash waqf (Islamic endowment) held by the Islamic banks? Case in Indonesia. Journal of Islamic Marketing, 15(12), 3323–3356. https://doi.org/10.1108/JIMA-11-2022-0312 Merchant, A., Ford, J. B., & Sargeant, A. (2010). Charitable organizations’ storytelling influence on donors’ emotions and intentions. Journal of Business Research, 63(7), 754–762. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2009.05.013 MacMillan, K., Money, K., Money, A., & Downing, S. (2005). Relationship marketing in the not-for-profit sector: An extension and application of the commitment–trust theory. Journal of Business Research, 58(6), 806–818. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2003.08.008 Mohd Thas Thaker, M. A. B., Mohammed, M. O., Duasa, J., & Abdullah, M. A. (2016). The behavioral intention of micro enterprises to use the integrated cash waqf micro enterprise investment (ICWME-I) model as a source of financing. Gadjah Mada International Journal of Business, 18(2), 111-130. https://search.informit.org/doi/reader/10.3316/informit.363285484846722 Mohd Saufi, M. S. A., Abdul Rahim, A. K., Wan Harun, M. A., Hanafi, A. H. A., & Rozali, N. (2024). Marketing strategies as a catalyst for community involvement in educational waqf. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 8(9), 849–856. https://doi.org/10.47772/IJRISS.2024.809073 Mohammadyari, Z. (2025). The effect of social marketing on public participation in contemporary waqf: The mediating role of sense of community and perceived social identity. Journal of Endowment & Charity Studies, 3(1), 157-186. https://doi.org/10.22108/ecs.2025.146283.1139 [In Persian] Mostafazadeh. A (2015). Small and medium enterprise financing model; An analysis of the concept and importance of small and medium. Reports, 23(5). https://report.mrc.ir/article_5998_b98a3773ecf715751d3cf0fb6dcba424.pdf?lang=en [In Persian] Nadya, V. A., Nurhalim, A., & Irfany, M. I. (2023). Marketing mix strategy in waqf online fundraising platform: An importance-performance analysis. AL-MUZARA'AH-Journal of Islamic Economics & Finance, 11(2), 119. https://doi.org/10.29244/jam.11.2.119-132 O’Neil, J. (2009). Linking public relations tactics to long-term success: An investigation of how communications contribute to trust, satisfaction, and commitment in a nonprofit organization. Journal of Promotion Management, 14(3–4), 263–274. https://doi.org/10.1080/10496490802623358 Sayyed Hosseini, S. S., & Ebrahimi Salari, T. (2016). New financial institutionalization of cash waqf and its impact on Islamic community development, Journal of Monetary and Banking Research, 8, 595-616. https://jmbr.mbri.ac.ir/article-1-220-fa.pdf [In Persian] Shahnazi, R., Marzban, H., & Mirzakhani, M. (2017). Feasibility of using waqf bonds in financing municipalities' projects and examining their welfare effects in comparison with municipal tax: A case study of Shiraz, Iran. Journal of Economic Essays: An Islamic Approach, 14, 35-62. https://doi.org/10.30471/iee.2017.1337 [In Persian] Shukor, S. A., Anwar, I. F., Sabri, H., Aziz, S. A., & Ariffin, A. R. M. (2016). Giving behaviour: Who donates cash waqf. Malaysian Journal of Consumer and Family Economics, 19, 82-94. https://majcafe.com/wp-content/uploads/2022/11/6.-giving-behaviour.pdf Suk, K., & Mudita, T. (2021). Charitable organizations’ cost disclosure mitigates overhead aversion. Sustainability, 13, 13425. https://doi.org/10.3390/su132313425 Sulaeman, & Ghozali, A. M. (2023). An integrated cash waqf and Islamic crowdfunding model (I-CWCM) for SMEs: Policy implications for the post-COVID-19 pandemic. Review of Islamic Social Finance and Entrepreneurship, 2(2), 157–166. https://doi.org/10.20885/RISFE.vol2.iss2.art5 Tadajewski, M., & Saren, M. (2009). Rethinking the emergence of relationship marketing. Journal of Macromarketing, 29(2), 193-306. https://doi.org/10.1177/0276146708327633 Tohirin, A. (2010). The cash waqf for empowering the small businesses. In The Tawhidi epistemology: Zakat and waqf economy (pp. 485–500). Institut Islam Hadhari, Universiti Kebangsaan Malaysia. https://baitalzakat.com/files/english-files/baitalzakat.com-E100042.pdf Wadi, D. A., & Nurzaman, M. S. (2020). Millennials behaviour towards digital waqf innovation. International Journal of Islamic Economics and Finance (IJIEF), 3, 1-32. https://doi.org/10.18196/ijief.3232 Werke, S. Z., & Bogale, A. T. (2024). Nonprofit marketing: A systematic review. Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing, 36(5), 603-640. https://doi.org/10.1080/10495142.2023.2290531 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||