پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شماره‌ها | 1,919 |
| تعداد مقالات | 15,613 |
| تعداد مشاهده مقاله | 47,580,812 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,148,741 |
نقش راهبردی وقف و خیریه در تقویت تاب‌آوری اقتصادی ایران در شرایط تحریم | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مطالعات وقف و امور خیریه | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 آبان 1405 اصل مقاله (914.44 K) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ecs.2026.150368.1225 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| امیر حسین عبدالله زاده1؛ سید محمد مقیمی* 2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دانش‌آموختۀ دکتری، گروه رهبری و سرمایۀ انسانی، دانشکدۀ مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2استاد گروه خط‌مشی و ادارۀ امور عمومی، دانشکدۀ مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اقتصاد ایران طی سال‌های اخیر تحت تأثیر هم‌زمان تحریم، نااطمینانی جغرافیای سیاسی، فرسایش قدرت خرید، محدودیت‌های مالی دولت، اختلال در زنجیره‌های تأمین و افزایش شکنندگی معیشت خانوارها قرار گرفته است. در چنین شرایطی، این پژوهش با هدف تبیین نقش راهبردی نهادهای وقف و خیریه در دفاع اقتصادی، کاهش آسیب‌پذیری و تقویت تاب‌آوری اقتصادی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که این نهادها چگونه می‌توانند از سطح حمایت‌های سنتی فراتر روند و به بخشی از سازوکار تقویت تاب‌آوری اقتصادی در برابر تکانه‌های مرکب تبدیل شوند. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، مفهومی-تحلیلی است و با استفاده از روش تحلیل اسنادی انجام شده است. در این راستا، مبانی نظری و پژوهشی داخلی و بین‌المللی مرتبط با تاب‌آوری اقتصادی، مالی اجتماعی اسلامی، وقف و خیریه، حکمرانی بحران و مدیریت بحران، در کنار اسناد سیاستی، قوانین و مقررات رسمی ایران، تحلیل و تلفیق شدند. مضامین و سازوکارهای اثرگذاری از طریق مقایسه و ترکیب شواهد پژوهشی و اسنادی استخراج و در قالب یک چارچوب مفهومی یکپارچه صورت‌بندی شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد وقف و خیریه زمانی می‌توانند نقشی راهبردی در تاب‌آوری اقتصادی ایفا کنند که از ظرفیتهای نهادی و مدیریتی لازم برای تبدیل منابع اجتماعی به مداخلات هدفمند برخوردار باشند. ظرفیتهای نهادی اصلی شامل حکمرانی شفاف و پاسخ‌گو، اولویت‌بندی مسئله‌محور نیازها، هماهنگی بین‌بخشی، تأمین مالی ترکیبی و نوآورانه و تصمیم‌گیری داده‌محور شناسایی شدند. بر اساس تلفیق مضامین، مداخله در چهار مرحلۀ تثبیت اضطراری، بازیابی معیشتی، بازسازی ظرفیت تولیدی و نهادینه‌سازی تاب‌آوری صورت می‌گیرد. همچنین، یافته‌ها نشان داد تناسب منبع مالی با مرحلۀ مداخله و وجود سازوکار ارزیابی و یادگیری، از الزامات تبدیل حمایت‌های مقطعی به ظرفیت پایدار تاب‌آوری است. نتایج پژوهش نشان میدهد نقش وقف و خیریه در شرایط جنگ اقتصادی و تکانه‌های مرکب نباید به کمک‌رسانی کوتاه‌مدت و توزیع منابع محدود شود. این نهادها در صورت برخورداری از حکمرانی مناسب، تأمین مالی متنوع، هماهنگی نهادی و سازوکارهای داده‌محور می‌توانند از حمایت اضطراری به بازیابی معیشت، بازسازی ظرفیتهای تولیدی و ایجاد تاب‌آوری پایدار گذار کنند. چارچوب مفهومی پیشنهادی پژوهش با پیونددادن ادبیات نظری و پژوهشی وقف و خیریه، تاب‌آوری اقتصادی و حکمرانی بحران، چارچوبی برای انتقال این نهادها از منطق توزیع پراکنده و کوتاه‌مدت به منطق مداخلۀ نهادی، ظرفیت‌ساز و یادگیرنده ارائه می‌کند. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژه‌ها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| تاب‌آوری اقتصادی؛ جنگ اقتصادی؛ تحریم؛ وقف و خیریه؛ تأمین مالی اجتماعی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
اقتصادهای تحت فشار به‌ندرت یک بحران را به صورت یک تکانۀ منفرد تجربه می‌کنند. جنگ اقتصادی از طریق ابزارهایی مانند تحریم‌های مالی، بانکی، نفتی و تجاری، محدودیت دسترسی به بازارها و منابع ارزی، اختلال زنجیره‌های تأمین و فناوری و ایجاد نااطمینانی، فشارهای مستمر و چندلایه‌ای بر اقتصاد وارد می‌کند. این فشارها با تورم، نوسانات ارزی، کاهش سرمایه‌گذاری و افت قدرت خرید درهم‌تنیده می‌شوند و آسیب‌پذیری اقتصادی را تشدید می‌کنند؛ از این رو، مسئلۀ اصلی صرفاً اندازۀ تکانه نیست، بلکه ظرفیت اقتصاد و نهادهای اجتماعی برای جذب، سازگاری و بازیابی در برابر فشارهای ناشی از جنگ اقتصادی است (Briguglio et al., 2008; Martin, 2012; Martin & Sunley, 2015). ایران نمونه‌ای برجسته از این وضعیت است. اقتصاد ایران طی سال‌های گذشته در معرض جنگ اقتصادی و تحریم‌های مالی، بانکی، نفتی و تجاری قرار داشته است و این فشارها در تعامل با آسیب‌پذیری‌های ساختاری، به کاهش درآمدهای ارزی، افزایش هزینۀ مبادلات، اختلال در تجارت و تشدید فشارهای تورمی و معیشتی منجر شده‌اند. بانک جهانی در سال 2026 گزارش می‌کند فعالیت اقتصادی ایران به‌شدت تحت تأثیر جنگ، تحریم‌های اقتصادی و ناآرامی اجتماعی قرار گرفته و اختلال در واردات کالاهای ضروری، فشارهای تورمی و خطرات امنیت غذایی را افزایش داده است (World Bank Group, 2026). در عین حال، شواهد نشان میدهد اقتصاد ایران از طریق تغییر مسیرهای تجاری و سازوکارهای نهادی و تولیدی، شکل‌هایی از تاب‌آوری را توسعه داده است (Kalb, 2024). بنابراین، تاب‌آوری اقتصادی ایران باید در پیوند با فشارهای جنگ اقتصادی و ابزارهای آن، به ویژه تحریم‌ها، و ظرفیتهای داخلی سازگاری تحلیل شود. در مبانی نظری و ادبیات پژوهشی اقتصادی، آسیب‌پذیری به میزان مواجهه و حساسیت اقتصاد نسبت به تکانهها و محدودیت آن برای مقابله با پیامدهای آنها اشاره دارد؛ در حالی که تاب‌آوری بر ظرفیت مقاومت، جذب، سازگاری و بازیابی تأکید می‌کند (Briguglio et al., 2008). تاب‌آوری مفهومی پویاست و علاوه بر بازگشت به وضعیت پیش از بحران، حفظ کارکردهای حیاتی، سازگاری با شرایط جدید و ایجاد ظرفیت برای مواجهه با تکانه‌های بعدی را در بر می‌گیرد (Martin, 2012; Martin & Sunley, 2015). در شرایط جنگ اقتصادی، این ظرفیت در سه سطح اهمیت می‌یابد: حفظ معیشت و درآمد خانوار، استمرار تولید و اشتغال در سطح بنگاه و جامعۀ محلی، و بسیج منابع، هماهنگی و حکمرانی در سطح نهادی. در این میان، بخش سوم و سازوکارهای خیرخواهانه می‌توانند بخشی از ظرفیت اجتماعی مقابله با فشارهای اقتصادی باشند. سازمان‌های خیریه، بنیادها، نهادهای مردمی و ابزارهای مالی اجتماعی می‌توانند منابع مورد نیاز برای حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، حفظ معیشت و تقویت ظرفیتهای محلی را بسیج کنند؛ موضوعی که با تأکید ادبیات پژوهشی تاب‌آوری اجتماعی بر سرمایۀ اجتماعی، شبکه‌های اعتماد و ظرفیت سازمانی هم‌خوان است (Aldrich & Meyer, 2015). در ایران، وقف نیز می‌تواند فراتر از کمک کوتاه‌مدت، از طریق ایجاد دارایی‌های پایدار، تأمین مالی خدمات اجتماعی، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد زیرساخت، به کاهش آسیب‌پذیری و تقویت ظرفیت بلندمدت جامعه کمک کند (Mubarak & Wahyuni, 2025). با این حال، وجود منابع خیرخواهانه به‌خودی‌خود به تاب‌آوری منجر نمی‌شود و تبدیل آنها به ظرفیت اقتصادی مستلزم شناسایی نیاز، تخصیص هدفمند منابع، هماهنگی، شفافیت، پاسخ‌گویی و ارزیابی عملکرد است (Mohaiyadin et al., 2022; Ainol-Basirah & Siti-Nabiha, 2023). مطالعات جدید نیز بر ترکیب زکات، وقف و صدقه برای تأمین نیازهای اضطراری و حمایت از بازیابی بلندمدت تأکید دارند (Al-Daihani et al., 2025). با وجود مطالعات متعدد دربارۀ تاب‌آوری اقتصادی، اقتصاد مقاومتی، وقف و خیریه، مبانی نظری این حوزه عمدتاً به صورت جداگانه توسعه یافته است. مطالعات وقف در ایران بیشتر بر فقرزدایی، توسعۀ اقتصادی و اقتصاد مقاومتی تمرکز داشته‌اند (خاکسارآستانه و همکاران، 1394؛ درخشنده و عالیان، 1397؛ مولایی و همکاران، 1403)؛ در حالی که بخشی دیگر به حکمرانی، تنظیم‌گری، شفافیت و آیندۀ نهادهای خیریه توجه داشته‌اند (رعنایی‌کردشولی و دهاز، 1402؛ اسکندری‌نژاد و همکاران، 1402؛ حسینی و همکاران، 1403). در مقابل، ادبیات تاب‌آوری اقتصادی عمدتاً بر مقاومت و بازیابی و ادبیات مالی اجتماعی اسلامی بر ابزارهای تأمین مالی تمرکز داشته است. از این رو، خلأ مهمی در تبیین چگونگی تبدیل منابع وقف و خیریه به ظرفیت تاب‌آوری در شرایط جنگ اقتصادی و تحریم‌ها وجود دارد. مقالۀ حاضر با هدف پرکردن این خلأ، وقف و خیریه را به عنوان بخشی از معماری چندسطحی و فرایندی تاب‌آوری اقتصادی مفهوم‌پردازی می‌کند؛ به گونه‌ای که مداخله در سطح خرد بر تثبیت معیشت، در سطح میانی بر حفظ اشتغال و تولید، و در سطح نهادی بر حکمرانی، داده، هماهنگی و تأمین مالی پایدار متمرکز است و از حمایت اضطراری به بازیابی معیشتی، بازسازی ظرفیت تولید و نهادینه‌سازی تاب‌آوری حرکت می‌کند. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش این است: وقف و خیریه از طریق چه سازوکارهایی، در چه سطوحی و در چه مراحلی می‌توانند در شرایط جنگ اقتصادی و تحریم‌ها به تقویت تاب‌آوری اقتصادی در ایران کمک کنند؟
۲- پیشینۀ پژوهش 1-2 تاب‌آوری اقتصادی: از مقاومت منفعل تا بازسازی فعال مبانی نظری تاب‌آوری اقتصادی در سطح بین‌المللی معمولاً میان دو مفهوم تمایز می‌گذارد: آسیب‌پذیری و تاب‌آوری. آسیب‌پذیری بیشتر به ویژگی‌هایی ساختاری اشاره دارد که اقتصاد را در برابر تکانهها ضعیف می‌کنند؛ در حالی که تاب‌آوری به ظرفیت سیاستی، نهادی و اجتماعی برای مقاومت، سازگاری و بازیابی مربوط می‌شود (Briguglio et al., 2008). در همین راستا، پژوهش‌های فارسی نیز نشان داده‌اند سنجش تاب‌آوری اقتصادی ایران باید نه فقط بر شاخص‌های کلان، بلکه بر کیفیت سیاستگذاری، ظرفیت نهادی و ساختار تولید نیز تکیه کند (ابونوری و لاجوردی، 1395؛ قاسمی و عرب‌مازار، 1399). در این پژوهش، تاب‌آوری اقتصادی به مثابۀ توان جامعه برای حفظ «کارکردهای حیاتی» در زمان بحران تعریف می‌شود. این کارکردها شامل تأمین حداقل معیشت، تداوم دسترسی به کالاهای ضروری، حفظ بخشی از اشتغال و تولید محلی، و کاهش سرعت سرایت بحران از اقتصاد به حوزه‌های اجتماعی است. به همین دلیل، مقالۀ حاضر به ادبیات تاب‌آوری در سطح جامعه و نهاد نیز تکیه می‌کند. مطالعات مربوط به تاب‌آوری اجتماعی و نهادی نشان می‌دهند ظرفیت بازیابی فقط از ذخایر مالی ناشی نمی‌شود، بلکه به سرمایۀ اجتماعی، هماهنگی شبکه‌ای، اعتماد عمومی، و یادگیری نهادی نیز وابسته است (Aldrich & Meyer, 2015).
2-2 وقف و خیریه به مثابۀ بخشی از اقتصاد اجتماعی و بخش سوم یکی از مشکلات رایج در مبانی نظری و پژوهشی منابع فارسی، تقلیل وقف و خیریه به «کمک‌رسانی» است؛ در حالی که در ادبیات نظری گسترده‌تر بخش سوم، این نهادها بخشی از سازوکارهای اجتماعیِ تولید اعتماد، بسیج منابع، و پرکردن شکاف‌های میان دولت و بازار به شمار می‌آیند. مطالعات جدید دربارۀ خیریه در ایران نیز نشان می‌دهند این نهادها به دلیل رشد نقششان در ادارۀ جامعه، دیگر صرفاً نهادهای حاشیه‌ای نیستند، بلکه به تنظیم‌گری، شفافیت و تعیین جایگاه در الگوهای حکمرانی نیاز دارند (رعنایی‌کردشولی و دهاز، 1402). همین تغییر جایگاه است که مقالۀ حاضر بر آن تکیه می‌کند. در ادبیات بین‌المللی مالی اجتماعی اسلامی نیز وقف، زکات، صدقه و سایر ابزارهای مشابه به‌تدریج در قالب یک معماری یکپارچه‌تر دیده می‌شوند. ویدیاستوتی[1] و همکاران (2022a) نشان می‌دهند ابزارهای مالی اجتماعی اسلامی را می‌توان در یک الگوی چندسطحی از «نجات اقتصادی» تا «تاب‌آوری اقتصادی» سازمان داد. آسکاریا[2] (2022) نیز در مطالعۀ دوران کووید 19 استدلال می‌کند این ابزارها نه فقط در حمایت از مصرف، بلکه در حمایت از بنگاه‌های خرد، نهادهای کوچک مالی و بازسازی فعالیت اقتصادی نیز قابل استفاده هستند. مزیت این ادبیات برای مقالۀ حاضر آن است که نشان میدهد منطق مالی اجتماعی اسلامی می‌تواند از یک منطق صرفاً توزیعی به منطق ظرفیت‌سازی و بازیابی ارتقا یابد. در سنت ایرانی-اسلامی نیز ظرفیت وقف به‌مراتب بیش از کمک‌های موردی است. مطالعات فارسی دربارۀ وقف پول، وقف سهام و صندوق‌های وقفی نشان میدهد اگرچه وقف در سنت تاریخی ایران معمولاً به دارایی‌های غیرمنقول گره خورده است، توسعۀ فقهی و حقوقی این نهاد می‌تواند امکان استفاده از ابزارهای جدیدتر و چابک‌تر را نیز فراهم کند (فلاح تفتی، 1387؛ مصباحی‌مقدم و همکاران، 1388؛ ارسطویی و محمدعلیزاده، 1395). این نکته در شرایط بحران بسیار مهم است؛ زیرا یک نظام وقفیِ صرفاً مبتنی بر دارایی‌های راکد و فرایندهای کند توان پاسخ‌گویی سریع به تکانه‌های شدید را ندارد.
3-2 مرور ادبیات پژوهشی مبانی نظری و پژوهشی فارسی مربوط به وقف و خیریه در سال‌های اخیر از نظر تنوع موضوعی غنی‌تر شده است. بخشی از این ادبیات بر نسبت وقف با اقتصاد مقاومتی تأکید دارد و نشان میدهد وقف و امور خیریه می‌توانند از طریق برطرف‌کردن نیازهای ضروری، کمک به تولید و پشتیبانی از طبقات آسیب‌پذیر به کاهش فشار اقتصادی کمک کنند (خاکسارآستانه و همکاران، 1394؛ درخشنده و عالیان، 1397). بخشی دیگر، مسئلۀ توسعۀ وقف و چالش‌های نهادی آن را برجسته می‌کند و نشان میدهد مداخلات دولتی، ضعف تنظیم‌گری و نوسازی‌نشدن الگوهای مصرف عواید موقوفات از موانع اصلی توسعۀ این حوزه هستند (ولی‌زاده و حسنخانی، 1404). دسته‌ای دیگر نیز به طور مستقیم بر ساختار حکمرانی خیریه، آینده‌پژوهی مؤسسه‌های خیریه، و اولویت‌های مدیران امر خیر تمرکز کرده‌اند (اسکندری‌نژاد و همکاران، 1402؛ حسینی و همکاران، 1403؛ مسعودی‌پور و معصومی، 1403). این آثار برای مقالۀ حاضر بسیار ارزشمند هستند، اما یک محدودیت مشترک دارند: بیشتر آنها یا بر خودِ نهاد وقف و خیریه تمرکز می‌کنند، یا بر مسئلۀ خیر و محرومیت، یا بر حکمرانی و آینده‌پژوهی این نهادها. کمتر پژوهشی این سه حوزه را در یک چارچوب واحدِ «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط جنگ اقتصادی و بحران» کنار هم قرار داده است. برای مثال، مطالعۀ رعنایی‌کردشولی و دهاز (1402) به‌درستی بر چالش‌های اطلاعاتی و تنظیم‌گری نهادهای خیریه تأکید می‌کند، اما تمرکز آن بر جایگاه این نهادها در الگوهای حکمرانی است، نه بر نقش آنها در معماری دفاع اقتصادی. به همین ترتیب، درخشنده و عالیان (1397) به ظرفیت وقف و خیریه در اقتصاد مقاومتی اشاره می‌کنند، اما از مرحلۀ «طرح ظرفیت» به مرحلۀ «چارچوب اجرایی چندمرحله‌ای» عبور نمی‌کنند. در سطح بین‌المللی نیز وضعیتی مشابه وجود دارد. ادبیات مالی اجتماعی اسلامی از نظر صورت‌بندی ابزارها و چارچوب‌های یکپارچه پیشرفت زیادی کرده است (Ascarya, 2022; Widiastuti et al., 2022a, 2022c). ادبیات پژوهشی وقف نیز بر ضرورت شفافیت، پاسخ‌گویی و نوآوری تأکید می‌کند (Ainol-Basirah & Siti-Nabiha, 2023; Mohaiyadin et al., 2022). ادبیات مدیریت بحران و نهادهای غیرانتفاعی نیز به‌خوبی نشان میدهد پایداری سازمانی و تاب‌آوری شبکه‌ای چه اهمیتی دارد (Hoang et al., 2024; Kedia et al., 2026). اما این ادبیات که در جدول 1 آورده شده است، عمدتاً بر بسترهای عمومی اسلامی یا جهانی نوشته شده است و کمتر به شرایط خاص اقتصاد ایران، یعنی ترکیب تحریم، فشار معیشتی، ساختار چندلایۀ نهادهای عمومی و مردمی و مسئلۀ جنگ اقتصادی توجه دارد.
جدول ۱. خلاصۀ ادبیات موضوعی مرتبط Table 1. Related Literature Summary
۳- روش‌شناسی پژوهش 1-3 رویکرد و طراحی پژوهش پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، مفهومی–تحلیلی است و با رویکرد کیفی انجام شده است. هدف پژوهش شناسایی ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و سازوکارهای نقش‌آفرینی وقف و امور خیریه در تقویت تاب‌آوری اقتصادی در شرایط تکانه‌های مرکب اقتصادی در ایران و تدوین یک چارچوب مفهومی و مدیریتی مبتنی بر شواهد است. با توجه به ماهیت میان‌رشته‌ای موضوع، از تحلیل اسنادی نظام‌مند و تحلیل مضمون کیفی ترکیبی برای گردآوری، سازماندهی و تلفیق شواهد استفاده شد. در این پژوهش، اسناد به عنوان داده‌های کیفی در نظر گرفته شدند و گزاره‌های مرتبط با مسئلۀ پژوهش پس از استخراج، از طریق نشانگذاری، مقوله‌بندی و تحلیل مضمون سازماندهی شدند. تحلیل مضمون ترکیبی ضمن بهره‌گیری از مفاهیم نظری به عنوان چارچوب اولیه، امکان شناسایی نشانها و مضامین جدید برآمده از داده‌های اسنادی را نیز فراهم کرد؛ بنابراین، فرایند تحلیل میان استدلال قیاسی و استقرایی در رفت‌وبرگشت بود (Hsieh & Shannon, 2005; Braun & Clarke, 2006).
2-3 منابع، راهبرد گردآوری و تحلیل اسناد جامعۀ اسنادی پژوهش شامل کلیۀ اسناد و منابع عمومی مرتبط با وقف، خیریه، محرومیت‌زدایی، حمایت اجتماعی، تاب‌آوری اقتصادی، اقتصاد مقاومتی، مدیریت بحران و سازوکارهای حکمرانی مرتبط در ایران بود. این منابع بر اساس ماهیت و کارکرد در چهار گروه اصلی طبقه‌بندی شدند که در جدول 2 نشان داده شده است.
جدول 2. طبقه‌بندی منابع استفاده‌شده در تحلیل اسنادی Table 2. Classification of Sources Used in Document Analysis
منابع از طریق جست‌وجوی هدفمند در پایگاه‌های رسمی، عمومی و علمی شناسایی شدند. راهبرد جست‌وجو بر کلیدواژه‌های مرتبط با سه محور وقف و خیریه، بحران و تاب‌آوری اقتصادی، و حکمرانی و مداخله استوار بود. انتخاب منابع بر اساس چهار معیار ارتباط با پرسش پژوهش، اعتبار منبع، قابلیت استخراج شواهد و ارزش تحلیلی انجام شد. اسناد رسمی و قانونی بر اساس اعتبار حقوقی و نهادی منتشرکننده و سایر منابع بر اساس اعتبار منتشرکننده، محتوای شواهد، تاریخ انتشار و ارتباط با موضوع ارزیابی و منابع واجد شرایط وارد تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون انجام شد. ابتدا نشانهای اولیه بر اساس چارچوب مفهومی پژوهش و مفاهیم تاب‌آوری اقتصادی، حکمرانی، وقف و خیریه ایجاد و سپس نشانها و مضامین جدید بر اساس الگوهای تکرارشونده در اسناد شناسایی و در صورت ضرورت اصلاح، ادغام یا تفکیک شدند. در این فرایند، میان ابزار، مداخله، سازوکار و پیامد تمایز گذاشته شد تا تحلیل از توصیف فعالیت‌های خیریه فراتر رود و منطق اثرگذاری آنها بر تاب‌آوری اقتصادی را آشکار کند. نمونه‌ای از فرایند نشانگذاری در جدول 3 ارائه شده است.
جدول 3. نمونۀ فرایند نشانگذاری اسناد Table 3. Example of the Document Coding Process
برای افزایش اعتبار یافته‌ها از مثلث‌سازی منابع[3] استفاده شد. برای این منظور، مضامین و سازوکارهای استخراج‌شده از اسناد رسمی با گزارش‌های سیاستی، گزارش‌های عملکرد و مصاحبه‌های عمومی مقایسه و سپس با یافته‌های مطالعات علمی مرتبط تطبیق داده شدند. در مواردی که یک مضمون یا سازوکار در چند نوع منبع مستقل و با شواهد هم‌سو مشاهده شد، فرض شد آن مضمون از پشتوانۀ شواهدی قوی‌تری برخوردار است. در موارد وجود تفاوت یا تعارض میان منابع، نوع منبع، زمینۀ تولید شواهد، زمان انتشار و سطح تحلیل مورد توجه قرار گرفت و از تعمیم شواهد محدود اجتناب شد. در مرحلۀ نهایی، نشانها و مضامینی که در منابع مختلف تکرار یا همگرایی نشان دادند، در قالب مقوله‌های بالاتر سازماندهی شدند. سپس روابط میان این مقوله‌ها بررسی و چارچوب اولیۀ پژوهش بر اساس شواهد تأیید، اصلاح یا تکمیل شد. مؤلفه‌هایی که فاقد پشتوانۀ شواهدی کافی بودند، در چارچوب مفهومی نهایی وارد نشدند یا در صورت اهمیت، به عنوان گزاره‌های مشروط و پیشنهادهای سیاستی مطرح شدند.
4- یافته‌های پژوهش 1-4 فرایند استخراج مضامین تحلیل اسناد به شناسایی هفت مضمون اصلی شامل حکمرانی داده‌محور، حکمرانی شبکه‌ای، شفافیت و پاسخ‌گویی، چابکی نهادی، تنوع تأمین مالی، فعال‌سازی ظرفیت مولد و سرمایۀ اجتماعی و اعتماد منجر شد. این مضامین ابعاد نهادی، مالی و اجتماعی اثرگذاری وقف و خیریه بر تاب‌آوری اقتصادی را پوشش می‌دهند و در جدول ۴ خلاصه شده‌اند.
جدول 4. مضامین اصلی استخراج‌شده از تحلیل اسناد Table 4. Main Themes Derived from Document Analysis
الگوی مفهومی پژوهش در شکل 1 نشان داده شده است.
شکل 1. الگوی مفهومی مضامین استخراج‌شده Figure 1. Conceptual Model of the Extracted Themes
2-4 مضمون نخست: حکمرانی داده‌محور و هدفمندی منابع یکی از قوی‌ترین مضامین استخراج‌شده، حکمرانی داده‌محور بود. در اسناد سیاستی و اجرایی، یکپارچه‌سازی اطلاعات، شناسایی گروه‌های هدف، وسع‌سنجی و رهگیری خدمات به عنوان پیش‌شرط افزایش کارایی حمایت‌ها مطرح شده است. آیین‌نامۀ «پنجره واحد خدمات حمایتی ایرانیان» نیز با تعریف پروندۀ الکترونیک رفاهی و پیش‌بینی ثبت سوابق خدمات، خیریه‌ها را در این معماری اطلاعاتی وارد می‌کند (هیئت وزیران، ۱۴۰۳). گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نیز پراکندگی اطلاعات، خطای شناسایی و هم‌پوشانی حمایت‌ها را از مشکلات نظام موجود معرفی کرده‌اند (قادری، 1400).
3-4 مضمون دوم: حکمرانی شبکه‌ای، هماهنگی و کاهش موازی‌کاری تعدد نهادهای فعال در حمایت اجتماعی و محرومیت‌زدایی، در نبود سازوکار هماهنگی، ممکن است به هم‌پوشانی خدمات و کاهش کارایی منابع منجر شود. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نیز عدم هماهنگی اجزای نظام رفاهی، رویکرد جزیره‌ای و پراکندگی اطلاعات را از موانع اثربخشی سیاست‌های فقرزدایی معرفی کرده است (قادری، ۱۴۰۰؛ موسوی، ۱۴۰۱). این مسئله در قوانین و مقررات نیز مورد توجه قرار گرفته است. قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی بر جلوگیری از هم‌پوشانی فعالیت دستگاه‌ها تأکید دارد و آیین‌نامۀ «پنجره واحد خدمات حمایتی ایرانیان» با هدف افزایش کارآمدی، هماهنگی و انسجام خدمات، ثبت خدمات و مشارکت مؤسسه‌های خیریه را پیش‌بینی کرده است (قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی، ۱۳۸۳؛ هیئت وزیران، ۱۴۰۳). در حوزۀ وقف نیز اسناد مربوط به احیای موقوفات بر هماهنگی دستگاه‌ها و مشارکت بازیگران مختلف تأکید دارند؛ بنابراین، حکمرانی شبکه‌ای مستلزم پیونددادن ظرفیتهای دولتی، خیریه‌ها، واقفان و سازمان‌های مردم‌نهاد برای کاهش موازی‌کاری و استفادۀ مؤثرتر از منابع است (هیئت وزیران، ۱۴۰۴).
4-4 مضمون سوم: شفافیت، پاسخ‌گویی و اعتماد شواهد نشان داد شفافیت در فعالیت‌های خیریه و وقفی صرفاً به گزارش مالی محدود نیست، بلکه ثبت و دسترس‌پذیری اطلاعات مربوط به منابع، دریافت‌کنندگان، عملکرد و نحوۀ مصرف منابع را نیز در بر می‌گیرد. اصلاح مقررات تشکل‌های غیرانتفاعی و پیش‌بینی سامانۀ جامع مشارکت‌های اجتماعی نیز با تأکید بر ثبت اطلاعات، نظارت و یکپارچه‌سازی، همین جهت‌گیری را دنبال می‌کند. این رویکرد با تأکید قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی بر نظارت، هماهنگی و پاسخ‌گویی و الزامات قانونی مرتبط با ثبت و گزارش فعالیت مؤسسات غیرانتفاعی هم‌خوان است (قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی، ۱۳۸۳؛ قانون مدیریت خدمات کشوری، ۱۳۸۶). گزارش‌های تخصصی نیز این یافته را تقویت می‌کنند. سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی، شفافیت دربارۀ منابع، کمک‌ها و نتایج فعالیت‌های نیکوکارانه را مبنایی برای هماهنگی بهتر، جلوگیری از هم‌پوشانی حمایت‌ها و تقویت اعتماد میان اهداکنندگان و دریافت‌کنندگان می‌داند (OECD, 2026). همچنین، این سازمان تأکید می‌کند سازوکارهای شفاف پاسخ‌گویی در تأمین مالی می‌توانند اعتماد را افزایش و خطر فساد را کاهش دهند و کارایی منابع را تقویت کنند. گزارش‌های اخیر دربارۀ حکمرانی و سلامت عمومی نیز شفافیت اطلاعات را از عوامل تقویت اعتماد شهروندان به عملکرد نهادها معرفی کرده‌اند (OECD, 2026). گزارش‌های یونیسف دربارۀ نظام حمایت اجتماعی در ایران نیز بر ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، پایش مستمر آسیب‌پذیری‌ها و تقویت سازوکارهای نظارت و ارزیابی تأکید دارند و نبود داده‌های قابل اعتماد و به‌روز را یکی از موانع هدف‌گیری مناسب حمایت‌ها معرفی می‌کنند (UNICEF, 2026). همچنین، در ارزیابی برنامه‌های حمایت اجتماعی ایران، تعدد نهادهای ارائه‌دهندۀ خدمات و اهمیت پایگاه اطلاعات رفاهی برای هماهنگی، پایش و ارزیابی مورد تأکید قرار گرفته است (UNICEF, 2026).
5-4 مضمون چهارم: چابکی نهادی و تفکیک واکنش سریع از انطباق بلندمدت این مضمون در ساختار قانونی مدیریت بحران بازتاب یافته است. قانون مدیریت بحران کشور، ارتقای توان پاسخ مؤثر، تاب‌آوری و «مدیریت یکپارچه» را مورد تأکید قرار داده و ساختار پاسخ را متناسب با گسترۀ حادثه در سطوح مختلف سازماندهی کرده است (قانون مدیریت بحران کشور، ۱۳۹۸). آیین‌نامۀ سازماندهی ظرفیت تشکل‌های مردمی و بخش خصوصی نیز استفاده از ظرفیت خیریه‌ها و تشکل‌های غیردولتی را در مدیریت بحران پیش‌بینی کرده است (هیئت وزیران، ۱۴۰۲). همچنین، مقررات مربوط به تأمین تجهیزات بر نیازسنجی و اولویت‌بندی منابع متناسب با نوع مخاطرات تأکید دارد (هیئت وزیران، ۱۴۰۰). این شواهد نشان میدهد در نظام رسمی مدیریت بحران، پاسخ مؤثر مستلزم تنظیم منابع و اقدامات متناسب با شرایط است. گزارش‌های کارشناسی و سیاستی داخلی نیز بر همین جنبه تأکید دارند. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس دربارۀ بازسازی پس از سوانح، تسریع فرایند بازیابی و اصلاح سازوکارهای برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری را از الزامات کاهش آثار بحران معرفی کرده‌اند (زارع و پایاب، ۱۴۰۴). 6-4 مضمون پنجم: عبور از حمایت مصرفی به سمت فعال‌سازی ظرفیت مولد مقایسۀ اسناد حمایتی، سیاست‌های اجتماعی و اسناد جدید حوزۀ وقف نشان داد حمایت مؤثر به‌تدریج از پرداخت کمک برای جبران نیاز جاری به سمت حفظ یا ایجاد قابلیت درآمدزایی، اشتغال و خوداتکایی حرکت کرده است. سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی با تأکید بر طراحی نظامی «کارآمد، توانمندساز» و بهره‌گیری از مشارکت‌های مردمی بیان شده‌اند (سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی، ۱۴۰۱). گزارش‌های کارشناسی داخلی نیز توانمندسازی اقتصادی، اشتغال و ارتقای قابلیت‌های درآمدی خانوارها را در کنار حمایت معیشتی، از الزامات کاهش پایدار فقر دانسته‌اند (فولادیمقدم و میرپنجی، 1403؛ موسوی، ۱۴۰۱). در اساسنامۀ کمیتۀ امداد نیز، در کنار حمایت‌های معیشتی، استعدادسنجی، آموزش، مهارت‌آموزی، اشتغال، خوداتکایی و اعطای تسهیلات پیش‌بینی شده و این نهاد مأمور به جذب و مدیریت منابعی مانند زکات، صدقات، انفاقات و درآمد موقوفات حمایتی نیز شده است. جهت‌گیری برنامه‌های اجرایی این نهاد نیز بر خروج تدریجی خانوارها از چرخۀ حمایت و حرکت به سمت توانمندسازی اقتصادی تأکید داشته است (کمیتۀ امداد امام خمینی، 1394؛ فولادیمقدم و میرپنجی، 1403). در اسناد سیاستی مرتبط با فقرزدایی نیز اشتغال، مهارت‌آموزی، تأمین سرمایه و توسعۀ کسب‌وکارهای خرد به عنوان مکمل حمایت‌های مستقیم مورد توجه قرار گرفته‌اند (فولادیمقدم و میرپنجی، 1403). در حوزۀ وقف، این مضمون حتی صریح‌تر مشاهده شد. طرح احیای موقوفات غیرفعال صرفاً بر حفظ دارایی تأکید ندارد، بلکه احصا و دسته‌بندی موقوفات، تهیۀ برنامۀ اقتصادی، ایجاد ارزش افزوده، بهینه‌سازی و شناسایی ظرفیتهای قابل بهره‌برداری را دنبال می‌کند و بر معرفی این ظرفیت‌ها به دستگاه‌های اجرایی، مردم و بخش خصوصی تأکید دارد (قانون برنامۀ پنج‌سالۀ هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1403-1407)، 1403). بنابراین، در این اسناد، وقف از یک منبع صرفاً حمایتی به ظرفیتی برای ایجاد فعالیت اقتصادی و تولید ارزش نزدیک می‌شود؛ برداشتی که با جهت‌گیری قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعۀ کشور دربارۀ استفاده از ظرفیت موقوفات و خیرین در امور اجتماعی و اقتصادی نیز هم‌خوان است (قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعۀ کشور، ۱۳۹۵).
7-4 ترکیب مضامین و استخراج سازوکارهای اثرگذاری تلفیق مضامین نشان داد ظرفیتهای حکمرانی، مالی و اجتماعی به صورت به‌هم‌پیوسته عمل می‌کنند و منابع وقف و خیریه را به مداخلات مؤثر برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی پیوند می‌دهند. داده‌محوری به شناسایی نیاز و هدفمندسازی منابع، حکمرانی شبکه‌ای به هماهنگی بازیگران، شفافیت و پاسخ‌گویی به نظارت و اعتماد، و چابکی نهادی به واکنش و بازتنظیم مداخلات کمک می‌کنند (Bowen et al., 2020). این روابط با سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی و آیین‌نامۀ پنجره واحد خدمات حمایتی ایرانیان نیز هم‌خوان هستند؛ هر دو بر یکپارچگی، اطلاعات، هدفمندسازی و پیوند ظرفیتهای مردمی با دستگاه‌های مسئول تأکید دارند (سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی، ۱۴۰۱؛ هیئت وزیران، ۱۴۰۳). سازوکار اثرگذاری منابع وقف و خیریه بر تاب‌آوری اقتصادی عمدتاً از سه مسیر به پیامدهای اقتصادی متصل می‌شود: حفظ معیشت خانوار، تداوم فعالیت اقتصادی محلی و حفظ یا بازسازی ظرفیت تولیدی خرد. حمایت اولیه می‌تواند از کاهش شدید مصرف، فروش اجباری دارایی‌ها و انباشت بدهی جلوگیری کند؛ استمرار دسترسی به کالاها، خدمات و منابع می‌تواند از انتقال تکانه به اقتصاد محلی بکاهد؛ و سرمایۀ در گردش، ابزار کار، مهارت و حمایت از اشتغال می‌تواند به حفظ مسیر درآمد کمک کند (Ivaschenko et al., 2020). همچنین، حمایت‌های اجتماعی می‌توانند با تقویت دارایی‌های مولد، استفاده از نهاده‌ها و فعالیت‌های درآمدزا، از مرحلۀ جبران نیازهای فوری فراتر روند (Correa et al., 2023). بنابراین، حمایت مصرفی برای مهار تکانۀ اولیه ضروری است، اما تاب‌آوری پایدار به پیوند آن با حمایت‌های معیشتی و تولیدی نیاز دارد (International Labour Organization, 2011). اثرگذاری منابع وقف و خیریه بر تاب‌آوری مستقیم و تک‌مرحله‌ای نیست؛ منابع باید از طریق سازوکارهای حکمرانی سازماندهی و متناسب با نوع و شدت آسیب به مداخله تبدیل شوند. مطالعات مالی اجتماعی اسلامی نیز بر پیوند حمایت فوری با بازیابی و تقویت ظرفیت اقتصادی تأکید دارند (Widiastuti et al., 2022a). سازمان‌های غیردولتی می‌توانند این فرایند را با تأمین سرمایۀ خرد، نهاده‌های تولید و تجهیزات کار تکمیل کنند (Islam & Walkerden, 2015). همچنین، برنامۀ توسعۀ سازمان ملل بر ظرفیت زکات برای پاسخ سریع به نیازهای بحرانی و ظرفیت وقف برای ایجاد منابع پایدار و زیرساخت‌های تاب‌آوری تأکید دارد (United Nations Development Programme, 2018). بر پایۀ این یافته‌ها، فرایند اثرگذاری در چهار مرحلۀ به‌هم‌پیوسته صورت‌بندی شد: تثبیت اضطراری، بازیابی معیشتی، بازسازی ظرفیت تولیدی و نهادینه‌سازی تاب‌آوری. در مرحلۀ نخست، هدف جلوگیری از تبدیل تکانۀ اولیه به سقوط شدید رفاهی است؛ در مرحلۀ دوم، حمایت از واکنش فوری به تثبیت معیشت و دسترسی به خدمات ضروری منتقل می‌شود؛ مرحلۀ سوم بر بازگرداندن قابلیت درآمدزایی، اشتغال و ظرفیت تولیدی متمرکز است؛ و در مرحلۀ چهارم، داده، ارزیابی، هماهنگی، شفافیت و تنوع منابع به یادگیری و تقویت ظرفیت نهادی برای مواجهه با تکانه‌های آینده کمک می‌کنند (Bowen et al., 2020; Xie & Chen, 2023). این ترتیب با شواهد مالی اجتماعی اسلامی نیز سازگار است که حرکت از تأمین نیازهای اساسی به سرمایۀ اولیه، اشتغال، آموزش و شبکه‌های کسب‌وکار و در نهایت تاب‌آوری اقتصادی را نشان می‌دهند (Widiastuti et al., 2022c). جدول 5 این فرایند چهارمرحله‌ای و تناسب میان مسئله، سازوکار، ابزار مداخله و پیامد مورد انتظار را خلاصه می‌کند. بر این اساس، چهار مرحلۀ یادشده یک طبقه‌بندی مستقل از مضامین نیست، بلکه حاصل تلفیق مضامین و سازوکارهای استخراج‌شده از تحلیل اسناد است.
جدول 5. مراحل چهارگانۀ چارچوب مفهومی استخراج‌شده از تلفیق مضامینTable 5. Four Stages of the Conceptual Framework Derived from the Synthesis of Themes
8-4 معماری تأمین مالی: تناسب منبع با مرحلۀ مداخله یکی از نتایج تلفیقی تحلیل ضرورت تناسب منابع مالی با مرحلۀ مداخله است. منابع مردمی، صدقات، زکات، انفاقات، موقوفات و درآمد فعالیت‌های اقتصادی، ظرفیت‌هایی متفاوت برای تأمین مالی ایجاد می‌کنند (کمیتۀ امداد امام خمینی، ۱۳۹۴). با این حال، مصرف درآمد موقوفات تابع نیت واقف و الزامات قانونی است؛ در عین حال، مقررات مربوط به وقف امکان آبادانی موقوفات و مشارکت چند موقوفه را پیش‌بینی کرده‌اند (قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، ۱۳۶۳؛ آئین‌نامۀ اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، ۱۳۶۵). طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات غیرفعال نیز بر شناسایی ظرفیتهای قابل بهره‌برداری و مشارکت دستگاه‌های اجرایی، مردم و بخش خصوصی تأکید دارد (هیئت وزیران، ۱۴۰۴). شواهد مالی اجتماعی اسلامی نشان میدهد ترکیب منابع با کارکردهای متفاوت می‌تواند نیازهای مراحل نجات، بازیابی و تقویت اقتصادی را پوشش دهد (Widiastuti et al., 2022a, 2022b). بنابراین، منابع سریع برای مهار تکانۀ اولیه، منابع پایدارتر برای استمرار حمایت معیشتی و منابع سرمایه‌ای و موقوفات فعال‌شده برای بازسازی ظرفیت تولیدی مناسب‌تر هستند.
9-4 چارچوب مفهومی نهایی: از ظرفیت نهادی تا تاب‌آوری اقتصادی و یادگیری در این چارچوب مفهومی چندسطحی، نوع و زمان‌بندی منابع نیز بخشی از سازوکار اثرگذاری است. منابع سریع و انعطاف‌پذیر می‌توانند برای مهار تکانۀ اولیه به کار روند، حمایت‌های پایدارتر برای تثبیت معیشت مناسب‌تر هستند و منابع سرمایه‌ای و موقوفات فعال‌شده می‌توانند به بازسازی ظرفیت تولیدی و ایجاد جریان درآمدی پایدار کمک کنند؛ بنابراین، تناسب منبع با مرحلۀ مداخله یکی از اصول طراحی نظام حمایت تاب‌آور است (Bowen et al., 2020; Widiastuti et al., 2022c). در نهایت، چارچوب مفهومی که در شکل 2 ارائه شده است، ماهیتی یادگیرنده دارد. داده‌های حاصل از شناسایی نیاز، تخصیص منابع، عملکرد مداخلات و نتایج اقتصادی می‌توانند از طریق ارزیابی و یادگیری به اصلاح ظرفیت نهادی و طراحی مداخلۀ بعدی بازگردند. از این نظر، تاب‌آوری اقتصادی نه محصول یک پرداخت یا یک مداخلۀ منفرد، بلکه حاصل مسیر تجمعی تثبیت، بازیابی، بازسازی و نهادینه‌سازی است.
شکل 2. چارچوب مفهومی پژوهش Figure 2. Conceptual Framework of the Study
5- بحث و نتیجهگیری اقتصادهای در معرض جنگ اقتصادی و تحریم معمولاً با تکانه‌ای منفرد مواجه نیستند، بلکه محدودیت‌های مالی، بانکی، تجاری و ارزی، اختلال در زنجیره‌های تأمین، افزایش هزینۀ مبادله و نااطمینانی، به صورت مستمر بر معیشت، اشتغال و تولید اثر می‌گذارند. در چنین شرایطی، تاب‌آوری اقتصادی علاوه بر ظرفیت دولت و بازار، به توان نهادهای اجتماعی برای بسیج منابع، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و بازسازی قابلیت‌های اقتصادی نیز وابسته است. پژوهش حاضر با استفاده از تحلیل مضمون اسناد سیاستی، قانونی، اجرایی و پژوهشی، چگونگی تبدیل منابع وقف و خیریه به ظرفیت تاب‌آوری اقتصادی در شرایط جنگ اقتصادی و تحریم در ایران را بررسی کرد. یافته‌ها ظرفیتهای نهادی شامل حکمرانی داده‌محور و هدفمندی منابع، حکمرانی شبکه‌ای و هماهنگی نهادی، شفافیت و پاسخ‌گویی، چابکی و انطباق نهادی و فعال‌سازی ظرفیتهای مولد را شناسایی کرد که در قالب چهار مرحلۀ تثبیت اضطراری، بازیابی معیشتی، بازسازی ظرفیت تولیدی و نهادینه‌سازی تاب‌آوری به یکدیگر پیوند می‌یابند. بر این اساس، وقف و خیریه در صورت برخورداری از حکمرانی مناسب می‌توانند از حمایت کوتاه‌مدت فراتر روند و به حفظ معیشت، بازسازی درآمد و اشتغال و تقویت ظرفیت مواجهه با تکانه‌های بعدی کمک کنند. یکی از یافته‌های محوری، نقش حکمرانی داده‌محور به عنوان سازوکاری واسط میان منابع وقف و خیریه و تاب‌آوری اقتصادی است؛ زیرا مداخلۀ مؤثر مستلزم شناسایی نیاز، گیرنده، نوع حمایت و پیامد آن است. داده در این چارچوب علاوه بر ثبت اطلاعات، امکان تخصیص هدفمند و پایش مداخله را فراهم می‌کند. این برداشت با مطالعات مالی اجتماعی اسلامی دربارۀ ضرورت حکمرانی و هماهنگی ابزارهای حمایتی هم‌خوان است. مدیریت و توزیع یکپارچۀ زکات و وقف و به طور کلی یکپارچه‌سازی منابع می‌تواند مسیر حمایت را از نیازهای اساسی به سرمایۀ کسب‌وکار، آموزش، اشتغال و سرمایه‌گذاری امتداد دهد (Widiastuti et al., 2022a). در کنار آن، مضمون هماهنگی نهادی اهمیت معماری شبکه‌ای حمایت اجتماعی را نشان میدهد. وقف و خیریه می‌توانند به جای واحدهایی مجزا، اجزای یک شبکۀ حکمرانی اجتماعی باشند که اثربخشی آن به هماهنگی اطلاعات، منابع، ارجاع و ظرفیتهای اجرایی وابسته است. ویدیاستوتی و همکاران (2022c) نیز توزیع هم‌پوشان و فقدان هماهنگی میان ذی‌نفعان را از موانع اثربخشی دانسته و یکپارچه‌سازی مدیریت و توزیع زکات و وقف را پیشنهاد کرده‌اند. مطالعات بین‌المللی نیز بر همکاری میان دولت، نهادهای مالی اجتماعی و بخش غیردولتی برای افزایش اثرگذاری مداخلات کاهش فقر تأکید دارند؛ بنابراین، یافتۀ حاضر توجه را از افزایش صرف منابع به اتصال منابع و بازیگران و کاهش موازی‌کاری معطوف می‌کند. مضمون شفافیت و پاسخ‌گویی نیز با ادبیات سازمان‌های غیرانتفاعی هم‌خوان است. پژوهش‌ها ارتباط پاسخ‌گویی، شفافیت و انتشار اطلاعات عملکردی را با اعتماد عمومی و مشارکت اهداکنندگان نشان داده‌اند (Becker, 2018; Farwell et al., 2019; Blouin et al., 2018). بکر[4] (2018) اثر پاسخ‌گویی داوطلبانه بر اعتماد و رفتار اهداکنندگان و بلویین[5] و همکاران (2018) رابطه افشای مالی برخط با دریافت کمک را گزارش کرده‌اند. فاروِل[6] و همکاران (2019) نیز ارتباط ادراک پاسخ‌گویی مالی و شفافیت با اعتماد به سازمان‌های خیریه را نشان داده‌اند. یافتۀ دیگر به چابکی و انطباق نهادی مربوط است. چابکی صرفاً سرعت پرداخت کمک نیست، بلکه توان بازتخصیص منابع، تغییر اولویت‌ها و اصلاح شیوۀ مداخله متناسب با شرایط را نیز در بر می‌گیرد. این برداشت با ادبیات حکمرانی انطباقی دربارۀ ترکیب ثبات و قابلیت تغییر، یادگیری و انعطاف‌پذیری تصمیم‌گیری سازگار است (Duit et al., 2010; Hong & Lee, 2018)؛ بنابراین، تاب‌آوری اقتصادی به توان نهادهای خیریه و وقفی برای واکنش سریع، بازتنظیم و یادگیری وابسته است. مهم‌ترین پیوند یافته‌های پژوهش با پیشینۀ مالی اجتماعی اسلامی، گذار از حمایت مصرفی به بازسازی ظرفیت اقتصادی است. ویدیاستوتی و همکاران (2022a) در الگوی «نجات اقتصادی، بازیابی اقتصادی، تقویت اقتصادی و تاب‌آوری اقتصادی»، مسیر مداخله را از نیازهای اساسی به سرمایۀ کسب‌وکار، اشتغال، آموزش مدیریتی، توسعۀ شبکه‌های کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری امتداد داده‌اند. پژوهش حاضر نیز نشان میدهد حمایت اضطراری نباید پایان مداخله باشد و منابع وقف و خیریه باید از تثبیت فوری به بازیابی معیشت و بازسازی ظرفیت تولیدی منتقل شوند. با این حال، پژوهش حاضر این منطق را در زمینۀ جنگ اقتصادی و تحریم در ایران بسط میدهد و داده، هماهنگی، شفافیت، چابکی و یادگیری را نیز به عنوان شرایط تبدیل منابع به تاب‌آوری در نظر می‌گیرد؛ بنابراین، دستاورد پژوهش در ارائۀ ابزار مالی جدید نیست، بلکه در پیونددادن حکمرانی منابع خیرخواهانه با فرایند چندمرحله‌ای تاب‌آوری اقتصادی در یک زمینۀ پرتنش و مزمن است. مطالعۀ ویدیاستوتی و همکاران (2022b) دربارۀ پایداری برنامه‌های مالی اجتماعی اسلامی نیز نشان داده است استمرار آثار این برنامه‌ها به سازوکارهای مدیریتی، نظارتی و مشارکت اهداکنندگان وابسته است. در چارچوب حاضر نیز، منابع مالی نقطۀ آغاز مداخله هستند و تبدیل حمایت به تاب‌آوری به هدفمندی، هماهنگی، شفافیت، چابکی و یادگیری وابسته است؛ از این رو، پژوهش حاضر دامنۀ مبانی پژوهشی مالی اجتماعی اسلامی را از یکپارچه‌سازی ابزارهای مالی به یکپارچه‌سازی ابزارها، بازیگران و مراحل مداخله گسترش میدهد. بر مبنای یافته‌ها، برای مجریان و نهادهای متولی، ایجاد سازوکار هماهنگی میان دستگاه‌های دولتی، خیریه‌ها، متولیان موقوفات و سایر ارائه‌دهندگان خدمات ضروری است تا اشتراک اطلاعات، ارجاع، ثبت حمایت و پایش نتایج امکان‌پذیر شود. همچنین، ایجاد زیرساخت دادۀ مشترک برای شناسایی نیاز، نوع حمایت، دریافت‌کننده، منابع مصرف‌شده و پیامد آن، با رعایت محرمانگی، ضروری است. نظام شفافیت و پاسخ‌گویی نیز باید علاوه بر گزارش مالی، اطلاعات مربوط به گروه هدف، نوع مداخله، تداوم حمایت و نتایج آن را در بر گیرد. سبد مداخلات نیز باید با مرحلۀ بحران متناسب باشد؛ حمایت نقدی و کالایی برای تثبیت اضطراری و سرمایۀ در گردش، آموزش مهارتی، ابزار کار، اشتغال و حمایت از فعالیت‌های مولد برای مراحل بازیابی و بازسازی اهمیت بیشتری دارند. همچنین، می‌توان منابع موقوفات را بر اساس کارکرد و افق زمانی، میان واکنش سریع، استمرار خدمات ضروری و بازسازی ظرفیتهای مولد تفکیک کرد. برای پژوهشگران، هفت ظرفیت نهادی شناسایی‌شده می‌توانند به سازه‌های قابل سنجش تبدیل و در یک چارچوب کمّی آزمون شوند. همچنین، بررسی اثربخشی انواع مداخلات در مراحل مختلف بحران، مطالعۀ شبکۀ روابط دولت، خیریه‌ها، متولیان وقف، اهداکنندگان و دریافت‌کنندگان و مطالعات طولی دربارۀ گذر خانوارها از تثبیت به بازیابی و بازسازی، از مسیرهای مهم پژوهشی است. در نهایت، مقایسۀ تطبیقی ایران با کشورهای مواجه با تحریم، جنگ یا بحران‌های اقتصادی مزمن می‌تواند میزان وابستگی چارچوب حاضر به زمینۀ ایران و قابلیت تعمیم آن را روشن کند. در مجموع، مسئلۀ اصلی در بهره‌گیری از وقف و خیریه برای تاب‌آوری اقتصادی صرفاً حجم منابع نیست، بلکه چگونگی حکمرانی، هماهنگی و تبدیل مرحله‌ای آنها به ظرفیت اقتصادی است. یافته‌ها وقف و خیریه را نه جایگزین نظام رسمی حمایت اجتماعی، بلکه بخشی از معماری چندسطحی تاب‌آوری می‌دانند که می‌تواند با دولت، جامعۀ مدنی و سازوکارهای بازار تعامل کند و منابع اجتماعی را به سمت حفظ معیشت، تداوم درآمد، بازسازی ظرفیت تولیدی و آمادگی برای تکانه‌های بعدی هدایت کند. در این چارچوب، داده و هماهنگی هدفمندی منابع، شفافیت و پاسخ‌گویی اعتماد و ارزیابی و چابکی و انطباق واکنش و بازتنظیم مداخلات را تقویت می‌کنند. از این نظر، تاب‌آوری اقتصادی در شرایط جنگ اقتصادی و تحریم یک وضعیت ثابت نیست، بلکه فرایندی تجمعی است که از تثبیت آغاز می‌شود، از مسیر بازیابی و بازسازی ظرفیت اقتصادی عبور می‌کند و با یادگیری و نهادینه‌سازی ظرفیتهای نهادی استمرار می‌یابد.
مقاله حامی مالی ندارد. مقاله تعارض منافع ندارد. در فرایند نگارش این مقاله، از ابزار هوش مصنوعی ChatGPT (نسخۀ ۶) صرفاً به منظور بهبود نگارش و بازنویسی بخش پیشینۀ پژوهش استفاده شده است. محتوای تولیدشده توسط این ابزار، توسط نویسندگان بازبینی و ویرایش شده و مسئولیت کامل صحت، دقت و محتوای نهایی مقاله به عهدۀ نویسندگان است.
[1] Widiastuti [2] Ascarya [3] Source Triangulation [4] Becker [5] Blouin [6] Farwell | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
منابع فارسی
آئین‌نامۀ اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه. (۱۳۶۵). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/109380
ابونوری، ا.، و لاجوردی، ح. (۱۳۹۵). برآورد شاخص ترکیبی تاب‌آوری و آسیب‌پذیری اقتصادی: بررسی موردی کشورهای عضو اوپک. پژوهش‌های سیاستگذاری و برنامه‌ریزی انرژی، ۲(۵)، ۲۷–۵۴. https://civilica.com/doc/1455417
ارسطویی، م.، و محمدعلیزاده، ج. (۱۳۹۵). جایگاه وقف پول در نظام حقوقی وقفی ایران و تطبیق آن با حقوق انگلستان. پژوهشنامۀ مطالعات راهبردی در علوم انسانی و اسلامی، 1(3). https://civilica.com/doc/704183
اسکندری‌نژاد، ا.، بهار، م.، ولی‌محمدی، م.، و مؤذن‌زاده، ف. (۱۴۰۲). آینده‌پژوهی خیریه‌ها و خیرخواهی در شهر تهران. مطالعات وقف و امور خیریه، 1(2)، 1-22. https://doi.org/10.22108/ecs.2022.135214.1020
حسینی، س. ف.، الماسی‌فرد، م. ر.، و آینه، م. (۱۴۰۳). آینده‌پژوهی مؤسسات خیریه (مطالعۀ موردی: امور خیریه در شهر کرمانشاه). مطالعات وقف و امور خیریه، 2(1)، ۷۷–۱۰۰. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.139530.1077
خاکسارآستانه، ح.،، رهنما، ع.، و ابراهیمی، ح. (1394). آسیب‌شناسی جایگاه نهاد وقف در مقاوم‌سازی اقتصاد کشور. همایش ملی اقتصاد مقاومتی دانش بنیان (دورۀ 1). https://sid.ir/paper/857193/fa
درخشنده، ر.، و عالیان، ر. (۱۳۹۷). نقش مباحث فلسفی در توسعۀ امور خیر و نیکوکاری. کنفرانس علمی پژوهشی دستاوردهای نوین در مطالعات علوم مدیریت، حسابداری و اقتصاد ایران.
رعنایی‌کردشولی، ح.، و دهاز، ر. (۱۴۰۲). جایگاه نهادهای خیریه در الگوهای حکمرانی: واکاوی چالش‌های موجود در نظام حکمرانی ایران. مطالعات وقف و امور خیریه، 1(2)، ۱۳۱–۱۷۲. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.137326.1049
زارع، م.، و پایاب، م. (۱۴۰۴). ارائۀ راهبردهای بهبود فرایند برنامه‌ریزی بازسازی در مناطق آسیب‌دیده از مخاطرات طبیعی با هدف تسریع در بازیابی پس از حادثه؛ مروری بر بازسازی پس از سوانح طبیعی در ایران. ماهنامۀ گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۳(9). https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.9.21177
سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی. (۱۴۰۱، ابلاغی ۲۱ فروردین). دفتر مقام معظم رهبری. file:///C:/Users/CityTech/Downloads/content_25665_[Leader.ir].pdf
فلاح تفتی، ف. (۱۳۸۷). وقف پول. اطلاعات سیاسی-اقتصادی، (250-249). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/321953
فولادیمقدم، ش.، و میرپنجی، س. م. م. (۱۴۰۳). گزارش نظارتی اجرای احکام مربوط به ساماندهی سیاست‌های حمایتی و محرومیت‌زدایی موضوع تبصرۀ «۱۷» قوانین بودجه سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲. ماهنامۀ گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 32(7)، 1-10. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2024.1403.32.7.20050
قادری، ع. ر. (1400). اظهارنظر کارشناسی دربارۀ «طرح هدفمندکردن حمایت‌های معیشتی از طریق اصلاح سازوکارهای شناسایی مشمولان حمایت». تهران، ایران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://sid.ir/paper/790343/fa
قاسمی، ح.، و عرب‌مازار، ع. (۱۳۹۹). تعیین مؤلفه‌های تاب‌آوری نظام تجاری ایران. تحقیقات اقتصادی، ۵۵(۱)، ۱۱۵–۱3۳. https://doi.org/10.22059/jte.2020.283979.1008186
قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعۀ کشور. (۱۳۹۵). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1014070
قانون برنامۀ پنج‌سالۀ هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳–۱۴۰۷). (۱۴۰۳). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1809128
قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه. (1363). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90992
قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی. (۱۳۸۳). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/94018
قانون مدیریت خدمات کشوری. (۱۳۸۶). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/130021
قانون مدیریت بحران کشور. (۱۳۹۸). مجلس شورای اسلامی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1262578
کمیتۀ امداد امام خمینی. (۱۳۹۴). اساسنامۀ کمیتۀ امداد امام خمینی. تهران: کمیتۀ امداد امام خمینی. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/929312
مسعودی‌پور، س.، و معصومی، ف. (۱۴۰۳). نوع‌شناسی اولویت‌های ذهنی مدیران خیریه‌های دولتی و غیردولتی در موضوع مدیریت امر خیر در کشور مبتنی بر روش‌شناسی کیو. مطالعات وقف و امور خیریه، 2(1)، ۲۹–۵۰. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.138749.1064
مصباحی‌مقدم، غ. ر.، سیاح، س.، و نادری نورعینی، م. م. (۱۳۸۸). امکان‌سنجی وقف سهام و پول: مدل صندوق وقف سهام و پول در ایران. جستارهای اقتصادی، ۶(2)، ۵۹–۸۹. https://iee.rihu.ac.ir/article_268.html
مولایی، ح.، سجاسی قیداری، ح.، و بوزرجمهری، خ. (۱۴۰۳). تحلیل نقش نهاد خیریه‌ای امام علی (ع) در توسعۀ اقتصادی-اجتماعی نواحی روستایی شهرستان قائنات. روستا و توسعۀ پایدار فضا، 5(۱)، ۷۴–۹۷. https://doi.org/10.22077/vssd.2023.6433.1191
موسوی، ح. (۱۴۰۱). شکل‌گیری دولت مدرن و تکوین نظام رفاهی در ایران (۱۳۰۰–۱۴۰۰). مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه، سازمان جهاد دانشگاهی تهران. https://iran-bssc.ir/project
ولی‌زاده، م. ج، و حسنخانی، ا. ر. (۱۴۰۴). چالش‌ها و موانع توسعۀ وقف در ایران. مطالعات وقف و امور خیریه، ۳(۱)، ۱۹–۴۰. https://doi.org/10.22108/ecs.2025.142805.1116
هیئت وزیران. (۱۴۰۰). آیین‌نامۀ نحوۀ تأمین، نگهداری و هماهنگی تجهیزات و ماشین‌آلات در مدیریت بحران (تصویب‌نامۀ شمارۀ ۳۸۸۰۳/ت۵۸۰۵۲هـ.). https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1667093
هیئت وزیران. (۱۴۰۲). آیین‌نامۀ سازماندهی و استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردمی، داوطلبان و بخش خصوصی در مدیریت بحران (تصویب‌نامۀ شمارۀ ۷۷۳۷۲/ت۵۸۰۵۳هـ.). https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1782187
هیئت وزیران. (۱۴۰۳). آیین‌نامۀ پنجره واحد خدمات حمایتی ایرانیان (تصویب‌نامۀ شمارۀ ۴۵۴۶۸/ت۶۱۸۶۹هـ.). https://davoudabadi.ir/page/42453896
هیئت وزیران. (۱۴۰۴). طرح/برنامۀ احیاء و فعال‌سازی موقوفات غیرفعال. https://nezamat.ir
References Abounouri, E., & Lajvardi, H. (2016). Estimating a composite index of economic resilience and vulnerability: A case study of OPEC member countries. Energy Policy and Planning Research, 2(5), 27–54. https://civilica.com/doc/1455417 [In Persian] Ainol-Basirah, A. W., & Siti-Nabiha, A. K. (2023). Accountability in waqf institutions: A meta-narrative review. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 14(1), 181–201. https://doi.org/10.1108/JIABR-12-2021-0326 Al-Daihani, M., Dirie, K. A., Muneem, A., Abdul Lateb, N., & Bouteraa, M. (2025). Islamic social finance and its potential in addressing natural disaster emergencies and advancing sustainable development goals: A proposed model. International Journal of Ethics and Systems. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/IJOES-05-2024-0138 Aldrich, D. P., & Meyer, M. A. (2015). Social capital and community resilience. American Behavioral Scientist, 59(2), 254–269. https://doi.org/10.1177/0002764214550299 Arastooei, M., & Mohammadalizadeh, J. (2016). The status of cash waqf in Iran's endowment legal system and its comparison with English law. Research Journal of Strategic Studies in Humanities and Islamic Sciences, 1(3). https://civilica.com/doc/704183 [In Persian] Ascarya, A. (2022). The role of Islamic social finance during COVID-19 pandemic in Indonesia’s economic recovery. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 15(2), 386–405. https://doi.org/10.1108/IMEFM-07-2020-0351 Becker, A. (2018). An experimental study of voluntary nonprofit accountability and effects on public trust, reputation, perceived quality, and donation behavior. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 47(3), 562–582. https://doi.org/10.1177/0899764018756200 Blouin, M. C., Lee, R. L., & Erickson, G. S. (2018). The impact of online financial disclosure and donations in nonprofits. Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing, 30(3), 251–266. https://doi.org/10.1080/10495142.2018.1452819 Bowen, T., del Ninno, C., Andrews, C., Coll-Black, S., Gentilini, U., Johnson, K., Kawasoe, Y., Kryeziu, A., Maher, B., & Williams, A. (2020). Adaptive social protection: Building resilience to shocks. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1575-1 Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa Briguglio, L., Cordina, G., Farrugia, N., & Vella, S. (2008). Profiling economic vulnerability and resilience in small states: Conceptual underpinnings (Occasional Paper No. 1/2008). Islands and Small States Institute, University of Malta. https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/18562 Council of Ministers. (2021). Regulations on the provision, maintenance, and coordination of equipment and machinery for crisis management (Resolution No. 38803/T58052H). https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1667093 [In Persian] Council of Ministers. (2023). Regulations on the organization and utilization of the capacities of civil society organizations, volunteers, and the private sector in crisis management (Resolution No. 77372/T58053H). https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1782187 [In Persian] Council of Ministers. (2024). Regulations on the Iranian Integrated Social Support Services Portal (Resolution No. 45468/T61869H). https://davoudabadi.ir/page/42453896 [In Persian] Council of Ministers. (2025). Plan for the revival and activation of inactive endowments. https://nezamat.ir [In Persian] Correa, J. S., Daidone, S., Davis, B., & Sitko, N. J. (2023). Social protection and rural transformation in Africa. Annual Review of Resource Economics, 15, 305–327. https://doi.org/10.1146/annurev-resource-101422-100158 Derakhshandeh, R., & Alian, R. (2018). The role of philosophical discussions in the development of philanthropy and charitable activities. Scientific and Research Conference on New Achievements in Management Science, Accounting, and Economics Studies in Iran. [In Persian] Duit, A., Galaz, V., Eckerberg, K., & Ebbesson, J. (2010). Governance, complexity, and resilience. Global Environmental Change, 20(3), 363–368. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2010.04.006 Eskandarinejad, A., Bahar, M., Valimohammadi, M., & Moazenzadeh, F. (2023). Futures studies of charities and philanthropy in Tehran. Waqf and Charitable Affairs Studies, 1(2), 1-22. https://doi.org/10.22108/ECS.2022.135214.1020 [In Persian] Farwell, M. M., Shier, M. L., & Handy, F. (2019). Explaining trust in Canadian charities: The influence of public perceptions of accountability, transparency, familiarity and institutional trust. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 30(4), 768–782. https://doi.org/10.1007/s11266-018-00046-8 Fallah Tafti, F. (2008). Cash waqf. Political-Economic Information, (249-250). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/321953 [In Persian] Fooladi-Moghadam, S. D., & Mirpanji, S. M. M. (2024). Monitoring report on the implementation of provisions concerning the organization of support policies and poverty alleviation under Note 17 of the 2022 and 2023 Budget Laws. Monthly Expert Reports of the Research Center of the Islamic Consultative Assembly, 32(7), 1-10. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2024.1403.32.7.20050 [In Persian] Ghaderi, A. (2021, August 23). Expert opinion on the "Plan for Targeting Livelihood Support through Reforming the Mechanisms for Identifying Eligible Beneficiaries". Tehran, Iran: Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://sid.ir/paper/790343/fa [In Persian] Ghasemi, H., & Arabmazar, A. (2020). Determining the components of resilience in Iran's trading system. Economic Research, 55(1), 115–123. https://doi.org/10.22059/jte.2020.283979.1008186 [In Persian] General Policies on Social Security. (2022). General Policies on Social Security (communicated on April 10, 2022). Office of the Supreme Leader. file:///C:/Users/CityTech/Downloads/content_25665_[Leader.ir].pdf [In Persian] Hoang, T., Maher, C. S., & Nkrumah, R. (2024). Examining nonprofit financial condition and resiliency strategies in response to COVID-19. Journal of Public and Nonprofit Affairs, 10(2), 198–220. https://doi.org/10.20899/jpna.7889q448 Hong, S., & Lee, S. (2018). Adaptive governance and decentralization: Evidence from regulation of the sharing economy in multi-level governance. Government Information Quarterly, 35(2), 299–305. https://doi.org/10.1016/j.giq.2017.08.002 Hosseini, S. F., Almasi-Fard, M. R., & Ayeneh, M. (2024). Futures studies of charitable institutions (Case study: Charitable affairs in Kermanshah). Waqf and Charitable Affairs Studies, 2(1), 77–100. https://doi.org/10.22108/ECS.2023.139530.1077 [In Persian] Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687 Imam Khomeini Relief Committee. (2015). Statute of the Imam Khomeini Relief Committee. Tehran: Imam Khomeini Relief Committee. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/929312 [In Persian] International Labour Organization. (2011). Social protection floor for a fair and inclusive globalization: Report of the Advisory Group chaired by Michelle Bachelet convened by the ILO with the collaboration of the WHO. ILO. Islam, R., & Walkerden, G. (2015). How do links between households and NGOs promote disaster resilience and recovery? A case study of linking social networks on the Bangladeshi coast. Natural Hazards, 78(3), 1707–1727. https://doi.org/10.1007/s11069-015-1797-4 Ivaschenko, O., Doyle, J., Kim, J., Sibley, J., & Majoka, Z. (2020). Does “Manna from Heaven” help? The role of cash transfers in disaster recovery: Lessons from Fiji after Tropical Cyclone Winston. Disasters, 44(3), 455–476. https://doi.org/10.1111/disa.12411 Janssen, M., & van der Voort, H. (2020). Agile and adaptive governance in crisis response: Lessons from the COVID-19 pandemic. International Journal of Information Management, 55, 102180. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2020.102180 Kalb, Z. (2024). Mobilized resilience and development under sanctions in Iran. Development and Change, 55(5), 933–964. https://doi.org/10.1111/dech.12859 Kedia, M., Ba, Y., Nair, S., & Foo, J. X. (2026). Futures thinking: Building proactive resilience in nonprofit organizations. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 55(5), 1145–1173. https://doi.org/10.1177/08997640251397655 Khaksar Astaneh, H., Rahnama, A., & Ebrahimi, H. (2015). An assessment of the challenges facing the waqf institution in strengthening the country's economic resilience. National Conference on Knowledge-Based Resistance Economy (No. 1). https://sid.ir/paper/857193/fa [In Persian] Law on the Organization and Powers of the Organization for Hajj, Endowments, and Charitable Affairs. (1984). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90992 [In Persian] Law on the Structure of the Comprehensive Social Welfare and Social Security System. (2004). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/94018 [In Persian] Law on the Seventh Five-Year Development Plan of the Islamic Republic of Iran (2024–2028). (2024). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1809128 [In Persian] Martin, R. (2012). Regional economic resilience, hysteresis and recessionary shocks. Journal of Economic Geography, 12(1), 1–32. https://doi.org/10.1093/jeg/lbr019 Martin, R., & Sunley, P. (2015). On the notion of regional economic resilience: Conceptualization and explanation. Journal of Economic Geography, 15(1), 1–42. https://doi.org/10.1093/jeg/lbu015 Masoudi-Pour, S., & Masoumi, F. (2024). A typology of the subjective priorities of managers of governmental and non-governmental charities regarding the management of philanthropy in Iran, based on Q methodology. Waqf and Charitable Affairs Studies, 2(1), 29–50. https://doi.org/10.22108/ECS.2023.138749.1064 [In Persian] Mesbahi-Moghaddam, G., Sayyah, S., & Naderi Nooraeini, M. M. (2009). Feasibility study of share and cash waqf: A model for a share and cash waqf fund in Iran. Economic Essays, 6(2), 59–89. https://iee.rihu.ac.ir/article_268.html [In Persian] Mohaiyadin, N. M. H., Aman, A., Palil, M. R., & Said, S. M. (2022). Addressing accountability and transparency challenges in waqf management using blockchain technology. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 8(Special Issue), 53–80. https://doi.org/10.21098/jimf.v8i0.1413 Molaei, H., Sajasi Ghidari, H., & Bozorgmehri, K. (2024). Analyzing the role of the Imam Ali charitable institution in the socioeconomic development of rural areas in Qayenat County. Rural Areas and Sustainable Spatial Development, 5(1), 74–97. https://doi.org/10.22077/vssd.2023.6433.1191 [In Persian] Mubarak, D., & Wahyuni, S. (2025). The role of Islamic social finance on promoting inclusive recovery amid crises: A systematic literature review. Indonesian Conference of Zakat Proceedings, 93–114. https://doi.org/10.37706/iconz.2024.942 Mousavi, H. (2022). The formation of the modern state and the evolution of the welfare system in Iran (1921–2021). Center for Empowerment of Governance and Society, Tehran Academic Center for Education, Culture and Research. https://iran-bssc.ir/project [In Persian] National Crisis Management Law. (2019). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1262578 [In Persian] OECD. (2026). Private philanthropy for development (3rd ed.): Taking stock of philanthropy’s contribution to development. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/98e676c0-en Permanent Provisions of the National Development Programs Act. (2016). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1014070 [In Persian] Ranaei-Kordshouli, H., & Dehaz, R. (2023). The position of charitable institutions in governance models: An examination of existing challenges in Iran's governance system. Waqf and Charitable Affairs Studies, 1(2), 131–172. https://doi.org/10.22108/ECS.2023.137326.1049 [In Persian] Social Security Management Law. (2007). Islamic Consultative Assembly. Research Center of the Islamic Consultative Assembly. https://rc.majlis.ir/fa/law/show/130021 [In Persian] UNICEF Iran. (2026). Inclusive social protection. UNICEF. https://www.unicef.org/iran/en/inclusive-social-protection United Nations Development Programme. (2018, October 13). Unlocking Islamic social finance to help communities address vulnerability and inequality. UNDP. United Nations Development Programme. (2019, January 23). Islamic finance for social good. UNDP. Valizadeh, M. J., & Hasankhani, A. R. (2025). Challenges and barriers to the development of waqf in Iran. Waqf and Charitable Affairs Studies, 3(1), 19–40. https://doi.org/10.22108/ECS.2025.142805.1116 [In Persian] Widiastuti, T., Ningsih, S., Prasetyo, A., Mawardi, I., Herianingrum, S., Robani, A., ..., & Hady, A. F. (2022a). Developing an integrated model of Islamic social finance: Toward an effective governance framework. Heliyon, 8(9), e10383. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e10383 Widiastuti, T., Prasetyo, A., Robani, A., Mawardi, I., Rosida, R., & Al Mustofa, M. U. (2022b). Toward developing a sustainability index for the Islamic Social Finance program: An empirical investigation. PLOS ONE, 17(11), e0276876. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0276876 Widiastuti, T., Robani, A., Sukmaningrum, P. S., Mawardi, I., Ningsih, S., Herianingrum, S., & Al-Mustofa, M. U. (2022c). Integrating sustainable Islamic social finance: An Analytical Network Process using the Benefit Opportunity Cost Risk (ANP BOCR) framework: The case of Indonesia. PLOS ONE, 17(5), e0269039. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0269039 World Bank Group. (2026). Macro Poverty Outlook for Islamic Republic of Iran: April 2026 Datasheet. Macro Poverty Outlook (MPO). Washington, D.C. http://documents.worldbank.org/curated/en/099211508192619381 Xie, M., & Chen, L. (2023). Make hay while the sun shines: How community-based nonprofit organizations cultivate refugees’ social capital and disaster resilience. Journal of Human Services and Social Work, 45(4). https://doi.org/10.37808/jhhsa.45.4.3 Zare, M., & Payab, M. (2025). Strategies for improving reconstruction planning processes in areas affected by natural hazards to accelerate post-disaster recovery: A review of post-disaster reconstruction in Iran. Monthly Expert Reports of the Research Center of the Islamic Consultative Assembly, 33(9), e21177. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.9.21177 [In Persian] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||