| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,922 |
| تعداد مقالات | 15,635 |
| تعداد مشاهده مقاله | 47,698,900 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,201,724 |
تبیین رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم اضطراب و افسردگی: با میانجیگری راههای مقابلهای مذهبی در دانشجویان مهاجر افغانستانی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پژوهش نامه روانشناسی مثبت | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 5، دوره 11، شماره 4 - شماره پیاپی 44، اسفند 1404، صفحه 77-94 اصل مقاله (1.46 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ppls.2026.148173.2722 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ظاهر صمیم1؛ راضیه طباییان* 2؛ علی محرابی2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، گروه روانشناسی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2استادیار گروه روانشناسی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| یکی از عواملی که میتواند بر رضایت از زندگی تأثیر بگذارد، مهاجرت است. مهاجرت، به ویژه برای دانشجویان، میتواند پیامدهایی مثبت مانند فراهمکردن فرصتهای جدید در زمینۀ رشد شخصی، شغلی و تحصیلی به همراه داشته باشد؛ با این حال، چالشهای پیش رو ممکن است دانشجویان مهاجر را در معرض آسیبهای روانشناختی مانند افسردگی و اضطراب قرار دهد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم افسردگی و اضطراب، با توجه به نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی، در دانشجویان مهاجر افغانستانی شهر اصفهان در سالهای ۱۴۰۳–۱۴۰۴ انجام شد. در این مطالعۀ توصیفی-همبستگی، ۲۲۰ دانشجوی مهاجر افغانستانی به روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند و به پرسشنامههای رضایت از زندگی، افکار خودکشی، افسردگی، اضطراب و استرس و پرسشنامۀ مقابلۀ مذهبی پاسخ دادند. دادهها با روش تحلیل مسیر تحلیل شد. نتایج نشان داد افسردگی به صورت مستقیم و غیرمستقیم، رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی را پیشبینی میکند. در این میان تأثیر راههای مقابلۀ مذهبی مثبت در تبیین رضایت از زندگی تأیید شد؛ ولی در رابطه با تمایل به خودکشی تأثیری نداشتند. همچنین، علائم اضطراب، چه به صورت مستقیم و چه با نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی، پیشبینیکنندهای معنادار برای رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی نبود. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| افسردگی؛ اضطراب؛ تمایلات خودکشی؛ رضایت از زندگی؛ راههای مقابلهای مذهبی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مهاجران معمولاً با این امید که در سرزمین جدید به خواستههای خود دست یابند، فرایند مهاجرت را آغاز میکنند و چنین تصوری میتواند در آینده به افزایش رضایت آنها از زندگی منجر شود (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴). با این حال، سازگاری با شرایط زیست در یک کشور جدید میتواند تجربهای پراسترس و همراه با چالشهای متعدد باشد. مهاجرت افراد را ناگزیر میکند خانه، دوستان، اطرافیان و فرهنگ آشنای خود را ترک کنند و وارد محیطی جدید با قوانین، هنجارها و آداب متفاوت شوند. این تغییرات اساسی میتواند احساس ناامنی، سردرگمی و استرس را افزایش دهد. افزون بر این، مشکلاتی مانند ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر، مسائل مالی، دشواری در یافتن شغل مناسب و محدودیت در ایجاد شبکۀ اجتماعی جدید میتواند احساس انزوا را در مهاجران تشدید کند (آرامی و اعظمزاده، ۱۴۰۳). پژوهشهای مرتبط با سلامت روان مهاجران نشان میدهند انباشت فقدانهای هیجانی و اجتماعی، ابهام هویتی و فشارهای مزمن سازگاری خطر بروز علائم افسردگی و دیگر مشکلات روانشناختی را به طرزی معنادار افزایش میدهد (Foo et al., 2018). دانشجویان مهاجر، علاوه بر چالشهای یادشده، با فشارهای خاص دوران تحصیل مانند نگرانیهای مالی، ابهام نسبت به آینده شغلی، ضربالاجلهای تحصیلی، طولانیبودن مدت تحصیل و فقدان حمایتهای اجتماعی (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴) مواجه هستند. این عوامل میتوانند سلامت روان دانشجویان مهاجر را تحت تأثیر منفی قرار دهند و به افزایش علائم افسردگی و اضطراب منجر شوند؛ وضعیتی که خود زمینهساز کاهش رضایت از زندگی در این گروه است (پورحسینی و همکاران، ۱۳۹۳). شواهد پژوهشی نشان میدهد در چنین شرایطی، افسردگی نسبت به اضطراب، نقشی پررنگتر در شکلگیری ارزیابیهای منفی پایدار از زندگی و احساس ناامیدی ایفا میکند؛ در حالی که اضطراب بیشتر با نگرانیهای آیندهمحور و موقعیتی مرتبط است (Hohls et al., 2021)، ارزیابیهای منفی پایدار در زندگی رضایت از زندگی را تحت تأثیر قرار میدهند. رضایت از زندگی یکی از مهمترین مؤلفههای بهزیستی ذهنی است و حاصل تجربۀ هیجانات مثبت در زندگی فرد محسوب میشود. این سازه از یک سو، متأثر از شرایط عینی زندگی مانند تحصیلات، وضعیت خانوادگی و شغلی و امکانات اقتصادی و رفاهی است و از سوی دیگر، به وضعیت درونی و ادراکات فرد وابسته است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳). به طور کلی، رضایت از زندگی را میتوان احساس حاصل از ارزیابی شناختی و عاطفی فرد از کلیت زندگی خود دانست. افرادی که از زندگی خود رضایت بیشتری دارند، معمولاً هیجانات مثبت بیشتری تجربه میکنند و نگرشی مثبتتر نسبت به خود، دیگران و آینده دارند؛ در حالی که نارضایتی از زندگی معمولاً با ارزیابیهای منفی و تجربۀ هیجانات ناخوشایند همراه است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳). از نظر مدلهای شناختی، افسردگی با تحریف ارزیابیهای شناختی، غلبۀ هیجانات منفی و شکلگیری نگرشهای بدبینانه نسبت به خود، جهان و آینده، قضاوت کلی فرد دربارۀ کیفیت زندگی را تضعیف میکند (Beck, 1979). به علاوه، این ارزیابیهای منفی، به ویژه در حضور علائم افسردگی شدید و پایدار، میتوانند به احساس درماندگی، ناامیدی و کاهش توانایی حل مسئله منجر شوند؛ عواملی که به عنوان زمینهساز شکلگیری افکار خودتخریبی و تمایلات خودکشی شناخته میشوند (Brzeziński et al., 2024; Morris-Furma, 2019). به همین دلیل، افسردگی یکی از مهمترین عوامل خطر روانشناختی در تبیین همزمان کاهش رضایت از زندگی و افزایش تمایلات خودکشی به شمار میرود (Brzeziński et al., 2024; Gigantesco et al., 2019). عیسیمراد (۱۴۰۳) در پژوهشی به منظور بررسی همبودی نشانههای اختلالات روانی در میان مراجعان به مراکز مشاورۀ تهران دریافت در راستای مقولۀ طیفیبودن اختلالات روانی، افسردگی با نشانههای اضطراب و اضطراب با نشانههای افسردگی همبودی دارد. بر اساس مدلهای مفهومی اخیر، افرادی که از رضایت بیشتری از زندگی برخوردار هستند و تمایلات خودکشی کمتری دارند، معمولاً از سبکهای مقابلهای مؤثرتری استفاده میکنند. در این میان، دینداری و باورهای دینی به عنوان یکی از عوامل مؤثر بر رضایت از زندگی و سلامت روان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است (صادقی و همکاران، ۱۳۹۷). مطابق مطالعات نظری و تجربی، مقابلۀ مذهبی مثبت به عنوان یک سبک مقابلهای مبتنی بر باورهای دینی و ارتباط سالم با خدا تعریف میشود و با افزایش سازگاری روانی و رضایت از زندگی همراه است؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی، به ویژه زمانی که به صورت تنش در رابطه با خدا و معنویت بروز میکند، با پیامدهای نامطلوب روانشناختی مانند افسردگی و کاهش کیفیت زندگی مرتبط است (Birhan & Eristu, 2023; Skalski-Bednarz et al., 2022; Surzykiewicz et al., 2022; Thomas & Barbato, 2020). مطالعات مختلف در جوامع گوناگون این روابط را بررسی کردهاند. مقابلۀ مذهبی مثبت در دوران شیوع کووید-۱۹ میتواند خطر ابتلا به افسردگی را کاهش دهد (Thomas & Barbato, 2020). همچنین، پژوهشهای داخلی نشان دادهاند نگرش دینی و سبکهای مقابلۀ مذهبی مثبت با سلامت روان و کاهش افکار خودکشی ارتباط معنادار دارند (جلیلی و همکاران، ۱۴۰۳؛ سالاریفر و همکاران، ۱۳۹۹)؛ در حالی که سبکهای مقابلۀ مذهبی منفی با افزایش افسردگی و افکار خودکشی همراه بودهاند (باختری و رضاییان، ۱۳۹۵). پژوهش بر روی دانشجویان افغانستانی نشان داد اعتماد به هدایت الهی رابطۀ علائم استرس پس از سانحه با افکار خودکشی را تعدیل کرد، اما با افسردگی رابطهای معنادار نداشت و اثر افسردگی بر افکار خودکشی را نیز نتوانست تعدیل کند (محرابی و همکاران، ۱۴۰۱). با وجود این، پژوهشی که به طور همزمان نقش علائم افسردگی و اضطراب را در پیشبینی رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی، با در نظر گرفتن نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی، در میان دانشجویان مهاجر بررسی کرده باشد، به ویژه در جامعۀ دانشجویان مهاجر افغانستانی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم افسردگی و اضطراب و با تأکید بر نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی در دانشجویان مهاجر افغانستانی انجام شد. درک این روابط میتواند به طراحی مداخلات مؤثر و حساس به فرهنگ برای ارتقای سلامت روان دانشجویان مهاجر کمک کند.
روش روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: این مطالعه به روش توصیفی–همبستگی و از نوع مقطعی انجام شد. هدف اصلی بررسی رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم افسردگی و اضطراب، با نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی، در دانشجویان مهاجر افغانستانی بود. جامعۀ آماری شامل تمامی دانشجویان مهاجر افغانستانی دانشگاههای شهر اصفهان (دو دانشگاه دولتی اصفهان و صنعتی اصفهان و دو دانشگاه آزاد نجفآباد و خوارسگان) در سالهای ۱۴۰۳–۱۴۰۴ بود. تعداد ۲۲۰ نفر با استفاده از نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. روش نمونهگیری به صورت زیر انجام شد. از آنجا که آماری مشخص از دانشجویان مهاجر افغانستانی در حال تحصیل در دست نبود، گردآوری اطلاعات به دو شیوۀ آنلاین و حضوری انجام شد. در شیوۀ اول، پرسشنامهها به فرمت آنلاین آماده و در شبکههای اجتماعی ویژۀ دانشجوان افغانستانی با شرح ویژگی گروه نمونۀ مدنظر به اشتراک گذاشته شدند و از افرادی که دارای این ویژگیها بودند خواسته شد تا این پرسشنامهها را پر کنند. در این روش، ۱۶ نفر به تکمیل پرسشنامهها اقدام کردند. در روش دوم، به صورت حضوری به دانشگاههای شهر اصفهان (دو دانشگاه جامع دولتی، دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و دو دانشگاه جامع آزاد، دانشگاه نجفآباد و دانشگاه خوراسگان) مراجعه شد. در مکانهای پرتردد دانشجویان مانند غذاخوریها، کتابخانهها و مساجد دانشگاهها، پرسشنامهها به صورت چاپی در اختیار کسانی قرار گرفتند که ویژگیهای ورود به پژوهش (دانشجویان با تابعیت افغانستانی) را داشتند. از آنجا که برگزارکنندۀ آزمون تابعیت افغانستانی داشت، با دانشجویان افغانستانی صحبت میکرد و چنانچه ویژگیهای ورود به پژوهش را داشتند، از آنها خواسته میشد تا به پرسشهای پرسشنامهها پاسخ دهند. آزمونگر به دانشجویان اطمینان میداد که پاسخها محرمانه خواهند بود. در نهایت، از دو روش گردآوری اطلاعات، در مجموع، 220 پرسشنامۀ معتبر و کامل برای پژوهش گردآوری شدند. معیارهای ورود شامل تابعیت افغانستانی، سکونت با خانواده در ایران، رضایت آگاهانه برای شرکت، ثبتنام در دانشگاههای شهر اصفهان و حضور در سالهای تحصیلی یادشده بودند. معیارهای خروج شامل پاسخدهی ناقص، عدم تمایل به شرکت، ساکننبودن در ایران به شکل مهاجر و پاسخدهی تصادفی بودند. ابزار سنجش: پرسشنامۀ رضایت از زندگی (SWLS)[1]: این پرسشنامه در ابتدا توسط دینر و همکاران برای تمامی گروههای سنی طراحی شد (Diener et al., 1985). این پرسشنامه پنج گویه دارد که با طیف لیکرت ۷درجهای از ۱ (کاملاً مخالف) تا ۷ (کاملاً موافق) نمرهگذاری میشوند. دامنۀ نمرهها از ۵ تا ۳۵ است و نمرۀ بالاتر نشاندهندۀ رضایت بیشتر از زندگی است. مطالعات مختلف با جامعۀ دانشجویی ضریب آلفای کرونباخ 78/0 را برای این مقیاس گزارش کردهاند که نشاندهندۀ پایایی زیاد آن است. نسخۀ فارسی پرسشنامۀ رضایت از زندگی نیز در پژوهشهای ایرانی پایایی مناسبی نشان داده است (Nooripour et al., 2023). در این پژوهش، آلفای کرونباخ ابزار 84/0 و پایایی ترکیبی آن 89/0 به دست آمد. پرسشنامۀ افکار خودکشی بک (BSSI)[2]: این پرسشنامه شامل ۱۹ گویه است و به منظور سنجش افکار و تمایلات خودکشی طراحی شده است. پرسشهای پرسشنامه مواردی مانند تمایل به خودکشی فعال یا غیرفعال، مدت و فراوانی افکار خودکشی، میزان کنترل فرد بر خود و عوامل بازدارنده را پوشش میدهند. نمرهگذاری هر پرسش از ۰ تا ۲ است و نمرۀ کل از جمع نمرات به دست میآید (دامنۀ نمره ۰ تا ۳۸). ضریب پایایی این مقیاس در پژوهشهای پیشین 87/0 تا 97/0 گزارش شده است. نسخۀ فارسی این مقیاس نیز در مطالعات ایرانی به کار رفته و ضریب آلفای کرونباخ آن بیش از 8/0 گزارش شده است که نشاندهندۀ پایایی مناسب این ابزار در جمعیت ایرانی است. در این پژوهش، آلفای کرونباخ ابزار ۹۸/۰ و پایایی ترکیبی آن ۹۹/۰ به دست آمده است. مقیاس افسردگی و اضطراب (DASS-21)[3]: این مقیاس خودگزارشدهی شامل سه زیرمقیاس افسردگی، اضطراب و استرس است (Lovibond & Lovibond, 1995). هر زیرمقیاس ۷ گویه دارد و نمرۀ هر گویه از ۰ (هیچگاه) تا ۳ (بهشدت) ثبت میشود. در این پژوهش، فقط بخش افسردگی و اضطراب استفاده شد. آلفای کرونباخ در مطالعات ایرانی برای این زیرمقیاسها بین 73/0 تا 92/0 گزارش شده است. در این پژوهش، از دو متغیر اضطراب و افسردگی استفاده شد که آلفای کرونباخ برای اضطراب 78/0 و پایایی ترکیبی آن 84/0 و برای افسردگی آلفای کرونباخ 8/0 و پایایی ترکیبی آن 85/0 به دست آمد. پرسشنامۀ مقابلۀ مذهبی (RCOPE)[4]: این ابزار توسط پارگامنت و همکاران در سال 2000 طراحی شده و شامل ۱۴ گویه است و دو زیرمقیاس مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی دارد (Pargament et al., 2000). هر زیرمقیاس ۷ گویه دارد و نمرهگذاری بر اساس طیف لیکرت ۰ تا ۳ انجام میشود. مقابلۀ مذهبی مثبت به معنای استفادۀ سازگارانه از منابع دینی برای مواجهه با مشکلات است؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی شامل احساس تنهایی یا رهاشدگی و رابطۀ متزلزل با خداوند میشود. روایی و پایایی این مقیاس در پژوهشهای داخلی و بینالمللی تأیید شده است (آلفای کرونباخ ۸۳/0). در این پژوهش، با استفاده از روش آلفای کرونباخ، پایایی مقیاس در مقابلۀ مذهبی مثبت 86/0 و مقابلۀ مذهبی منفی 71/0 و پایایی ترکیبی به ترتیب 89/0 و 78/0 به دست آمد. روش اجرا و تحلیل: پس از تأیید کمیتۀ اخلاق[5]، برای ارسال/توزیع پرسشنامهها و جمعآوری اطلاعات، اقدام شد. آماری مشخص از دانشجویان مهاجر افغانستانی در حال تحصیل در دست نبود؛ از این رو، به دو شیوۀ آنلاین و حضوری، به صورتی که در بخش نمونهگیری بیان شد، گردآوری اطلاعات انجام شد. در شیوۀ اول، پرسشنامهها به فرمت آنلاین آماده و در شبکههای اجتماعی ویژۀ دانشجوان افغانستانی با شرح ویژگی گروه نمونۀ مدنظر به اشتراک گذاشته شدند و از افرادی که دارای این ویژگیها بودند خواسته شد تا این پرسشنامهها را پر کنند. در این روش، ۱۶ نفر به تکمیل پرسشنامهها اقدام کردند. در روش دوم، به صورت حضوری به دانشگاههای شهر اصفهان (دو دانشگاه جامع دولتی، دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و دو دانشگاه جامع آزاد، دانشگاه نجفآباد و دانشگاه خوراسگان) مراجعه شد. در مکانهای پرتردد دانشجویان مانند غذاخوریها، کتابخانهها و مساجد دانشگاهها، پرسشنامهها به صورت چاپی در اختیار کسانی قرار گرفتند که ویژگیهای ورود به پژوهش (دانشجویان با تابعیت افغانستانی) را داشتند. از آنجا که برگزارکنندۀ آزمون تابعیت افغانستانی داشت، با دانشجویان افغانستانی صحبت میکرد و چنانچه ویژگیهای ورود به پژوهش را داشتند، از آنها خواسته میشد تا به پرسشهای پرسشنامهها پاسخ دهند. آزمونگر به دانشجویان اطمینان میداد که پاسخها محرمانه خواهند بود. در نهایت، از دو روش گردآوری اطلاعات، در مجموع، 220 پرسشنامۀ معتبر و کامل برای پژوهش گردآوری شدند. دادهها با استفاده از تحلیل مسیر تحلیل شدند. یافتهها به منظور تحلیل دادهها و انجام تحلیل مسیر، ابتدا برای بررسی نرمالبودن توزیع متغیرها، از آزمون کولموگروف–اسمیرنوف استفاده شد که نتایج آن نشان داد همۀ متغیرها از توزیع نرمال پیروی نمیکنند؛ از این رو، برای بررسی روابط بین متغیرها، از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شد. ماتریس همبستگی بین متغیرهای پژوهش در جدول 1 ارائه شده است.
جدول 1 ضریب همبستگی اسپیرمن Table 1 Spearman Correlation Coefficient
** معناداری در سطح 01/0 * معناداری در سطح 05/0 تحلیل همبستگی نشان داد اضطراب با افسردگی، مقابلۀ مذهبی منفی و تمایل به خودکشی رابطۀ مثبت و معنادار دارد و با مقابلۀ مذهبی مثبت و رضایت از زندگی رابطۀ منفی دارد. افسردگی نیز با مقابلۀ مذهبی منفی و تمایل به خودکشی رابطۀ مثبت و با مقابلۀ مذهبی مثبت و رضایت از زندگی رابطۀ منفی دارد. مقابلۀ مذهبی مثبت با رضایت از زندگی رابطۀ مثبت و با تمایل به خودکشی رابطۀ منفی دارد؛ در حالی که رابطهای معنادار با مقابلۀ مذهبی منفی ندارد. مقابلۀ مذهبی منفی رابطۀ مثبت با تمایل به خودکشی و رابطۀ منفی با رضایت از زندگی دارد. در نهایت، رضایت از زندگی با تمایل به خودکشی رابطۀ منفی دارد. همۀ روابط یادشده معنادار بودند (p<0.05). همچنین، آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی تمام متغیرها بیش از 7/0 بود که پایایی مدلها را تأیید میکند (جدول 2).
جدول 2 آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و روایی همگرا برای متغیرهای پژوهش Table 2 Cronbach’s Alpha, Composite Reliability, and Convergent Validity of the Study Variables
بارهای عاملی مدلهای اندازهگیری اضطراب، افسردگی، مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی و رضایت از زندگی بالاتر از 4/0 بودند و روایی همگرا را نشان دادند. ماتریسهای فورنل لارکر و HTMT نیز حاکی از برقراری روایی واگرا بودند. مدل پژوهش و ضریبهای مسیر و بارهای عاملی متغیرها در شکل 1 نشان داده شده است.
شکل 1 ضرایب مسیر و بارهای عاملی نقش میانجی مقابلۀ مذهبی در رابطۀ بین اضطراب و افسردگی با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی Figure 1 Path Coefficients and Factor Loadings of the Mediating Role of Religious Coping in the Relationship Between Anxiety and Depression with Life Satisfaction and Suicidal Ideation شاخصهای SRMR GOF در جدول ۳ نشان میدهند مدل پیشنهادی از کیفیت برازش زیادی برخوردار است.
جدول ۳ شاخصهای کیفیت برازش مدل Table 3 Model Fit Indices
نتایج تحلیل مسیر نشان داد مقابلۀ مذهبی مثبت نقش میانجی در رابطۀ بین افسردگی و رضایت از زندگی دارد، اما در رابطه با اضطراب و مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی نقش میانجی معناداری مشاهده نشد (جدول 4).
جدول 4 نتایج ضرایب غیر مستقیم تأثیر اضطراب و افسردگی بر رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی با میانجیگری مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی Table 4 Results of Indirect Path Coefficients of the Effects of Anxiety and Depression on Life Satisfaction and Suicidal Ideation
** معناداری در سطح 01/0 * معناداری در سطح 05/0
اضطراب اثر مستقیم معناداری بر رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی ندارد؛ در حالی که افسردگی اثری منفی و معنادار بر رضایت از زندگی و اثری مثبت و معنادار بر تمایل به خودکشی دارد. این متغیرها به ترتیب 30/25 درصد از تغییرات رضایت از زندگی و 24/10 درصد از تغییرات تمایل به خودکشی را تبیین میکنند. مقابلۀ مذهبی مثبت اثری مثبت و معنادار بر رضایت از زندگی دارد؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی اثری معنادار بر این متغیرها نشان نداد. بررسی نقش میانجی مقابلۀ مذهبی نشان داد این نقش فقط در مسیر بین افسردگی و رضایت از زندگی و معنادار است (جدول 4).
بحث یافتههای این پژوهش نشان داد علائم افسردگی، چه به صورت مستقیم، نقشی تعیینکننده در پیشبینی رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی، و چه به صورت غیرمستقیم، از طریق راههای مقابلهای مذهبی مثبت، نقشی تعیینکننده در پیشبینی رضایت از زندگی در دانشجویان مهاجر افغانستانی شهر اصفهان داشتند. این نتایج با پژوهشهای پیشین همسود بود که بر نقش محوری افسردگی در کاهش کیفیت زندگی و افزایش افکار خودکشی تأکید داشتهاند (باختری و رضائیان، ۱۳۹۵؛ جلیلی و همکاران، 1403). علاوه بر پژوهشهای داخلی، مطالعات بینالمللی و فراتحلیلها نیز افسردگی را یکی از قویترین پیشبینهای کاهش بهزیستی روانشناختی و افزایش افکار خودکشی معرفی کردهاند (Brzeziński et al., 2024; Gigantesco et al., 2019). در تبیین این یافته، میتوان گفت تجربۀ مهاجرت، به ویژه مهاجرت اجباری یا نیمهاجباری، با فقدانهای متعدد هیجانی، اجتماعی و هویتی همراه است؛ از دست دادن خانواده، شبکههای حمایتی، جایگاه اجتماعی و احساس تعلق، میتواند زمینهساز شکلگیری علائم افسردگی شود (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴). پژوهشها بیانگر آن هستند که انباشت فقدانها، ابهام هویتی و فشارهای مزمن سازگاری در گروههای مهاجر خطر بروز علائم افسردگی را به طرزی معنادار افزایش میدهد (Foo et al., 2018). افسردگی، با ویژگیهایی همچون ناامیدی، بیلذتی، احساس بیارزشی و نگاه منفی به آینده، به طور مستقیم ارزیابی کلی فرد از زندگی را تضعیف میکند و رضایت از زندگی را کاهش میدهد (Gigantesco et al., 2019). از نظر مدلهای شناختی و هیجانی، افسردگی با تحریف ارزیابیهای شناختی و غلبۀ هیجانات منفی، قضاوت کلی فرد دربارۀ کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار میدهد (Beck, 1979). این تحریفهای شناختی و غلبۀ هیجانات منفی ممکن است به احساس درماندگی، ناامیدی و کاهش توانایی در حل مسئله منجر شوند؛ عواملی که به طور مستقیم تمایلات خودکشی را افزایش میدهند (Morris-Furma, 2019). از سوی دیگر، یافتهها نشان داد راههای مقابلهای مذهبی مثبت میتوانند نقش میانجی مؤثری در رابطۀ بین افسردگی و رضایت از زندگی ایفا کنند. این نتیجه با پژوهشهایی همخوانی دارد که مقابلۀ مذهبی مثبت را بهعنوان منبعی معنابخش، امیدآفرین و حمایتکننده معرفی کردهاند (Thomas & Barbato, 2020). استفاده از راهبردهای مذهبی مثبت به افراد کمک میکند تا رویدادهای تنشزا را در قالبی معنادار بازتفسیر و احساس کنترل و امید را حفظ کنند (Surzykiewicz et al., 2022). به نظر میرسد افرادی که در مواجهه با رنجهای روانشناختی از راهبردهای مذهبی مثبت مانند دعا، توکل، معناجویی و ارتباط معنوی استفاده میکنند، توان بیشتری در تنظیم هیجانات منفی و مقابله با احساس درماندگی دارند؛ امری که میتواند شدت افسردگی و به تبع آن خطر افکار خودکشی را کاهش دهد (جلیلی و همکاران، ۱۴۰۳؛ سالاریفر و همکاران، ۱۳۹۹). باور به خیربودن تقدیرهای الهی و اتصال به خدا میتواند به فرد کمک کند تا حتی در مواجهه با مشکلات، احساس کنترل و امیدواری بیشتری داشته باشد و از شدت افسردگی کاسته شود (صادقی و همکاران، 1397). شواهد پژوهشی نشان میدهد مقابلۀ مذهبی مثبت با تنظیم هیجان، افزایش امید و کاهش احساس درماندگی آموختهشده مرتبط است و میتواند به عنوان یک عامل محافظتی در برابر پیامدهای شدید افسردگی عمل کند (Birhan & Eristu, 2023). در مقابل، نتایج این پژوهش نشان داد علائم اضطراب، چه به صورت مستقیم و چه با نقش میانجی راههای مقابلهای مذهبی، پیشبینیکنندهای معنادار برای رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی نیست. هرچند این یافته با برخی از مطالعات پیشین ناهمسو است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳)، با توجه به الگوی روابط مشاهدهشده در پژوهش حاضر و شواهد نظری و تجربی قابل تبیین است. نخست آنکه، اگرچه علائم اضطراب در تحلیل همبستگی ساده با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی رابطۀ معنادار داشت، پس از ورود همزمان افسردگی به مدل ساختاری، اثر آن دیگر معنادار باقی نماند. این الگو احتمالاً ناشی از همپوشانی قابل ملاحظۀ اضطراب و افسردگی در این پژوهش (61/0=r) و سهم بیشتر افسردگی در تبیین واریانس متغیرهای ملاک است که در سایر مطالعات خارجی (Clark & Watson, 1991) و داخلی (عیسیمراد، 1403) نیز همواره مورد تأیید و بحث قرار گرفته است. فراتحلیلها نیز نشان دادهاند پس از کنترل علائم افسردگی، سهم اختصاصی اضطراب در پیشبینی افکار خودکشی و شاخصهای بهزیستی به طرزی محسوس کاهش مییابد (Bentley et al., 2016; Hohls et al., 2021). این یافته با مدل سهبخشی کلارک و واتسون نیز همسو است (Clark & Watson, 1991)؛ زیرا هر دو اختلال در مؤلفۀ «عاطفه منفی» مشترک هستند، اما مؤلفۀ اختصاصی افسردگی، یعنی کاهش عاطفۀ مثبت، ارتباطی نزدیکتر با نارضایتی از زندگی، ناامیدی و شکلگیری افکار خودکشی دارد. همچنین، بر اساس مدل انگیزشی-ارادی خودکشی (IMV)[1]، متغیرهایی مانند احساس گرفتارشدگی، درماندگی و ناامیدی که بیشتر با افسردگی پیوند دارند تا اضطراب، نقشی محوریتر در شکلگیری تمایلات خودکشی ایفا میکنند (O'Connor & Kirtley, 2018). از سوی دیگر، یافتههای یکی از پژوهشهای پیشین ما بر روی دانشجویان افغانستانی نیز نشان داد یک سازۀ مذهبی-معنوی (اعتماد به هدایت الهی) اگرچه توانست رابطۀ علائم استرس پس از سانحه با افکار خودکشی را تعدیل کند، نه با افسردگی رابطهای معنادار داشت و نه اثر افسردگی بر افکار خودکشی را تعدیل کرد. این نتایج نشان میدهد کارکرد محافظتی منابع مذهبی ممکن است بسته به نوع آشفتگی هیجانی متفاوت باشد و همۀ ابعاد مذهب یا مقابلۀ مذهبی لزوماً در برابر همۀ هیجانهای منفی نقشی یکسان ایفا نکنند. علاوه بر این، همانگونه که در پژوهشی دیگر نیز نشان دادهایم، در مدلهای شناختی جدید آسیبشناسی روانی افسردگی، متغیرهای میانجی دیگری مانند «بدتنظیمی هیجان»[2] که سازهای مرتبط اما تا حدودی متفاوت با سازۀ مقابله است، نقشی تعیینکننده در انتقال اثر عوامل آسیبپذیری بر پیامدهای روانشناختی مانند افسردگی و خودکشیگرایی به عنوان یکی از همبستههای بارز آن دارند (محرابی و همکاران، ۱۴۰۱)؛ متغیری که با اضطراب و اختلالهای اضطرابی نیز رابطهای تأییدشده دارد و در واقع، یک سازۀ فراتشخیصی در این زمینه به شمار میآید (Adolph & Margraf, 2024) و ممکن است رابطهای متفاوت با الگوی حاضر در این پژوهش نشان دهد. بنابراین، در مجموع، این احتمال وجود دارد که در دانشجویان مهاجر افغانستانی، رابطۀ اضطراب با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی بیش از آنکه مستقیماً یا از طریق مقابلۀ مذهبی تبیین شود، از طریق سازوکارهایی دیگر مانند تنظیم هیجان، نشخوار فکری، احساس گرفتارشدگی یا سایر فرایندهای شناختی و هیجانی میانجیگری شود که در پژوهش حاضر اندازهگیری نشدهاند و مطلوب است که در پژوهشهای آتی بررسی شوند.
سپاسگزاری از مساعدت مسئولانۀ تمام دانشجویان مهاجر افغانستانی که در این پژوهش حضور یافتند، تشکر و قدردانی میشود.
[1] Integrated Motivational-Volitional Model of suicide (IVM) [2] Emotion dysregulation
[1] Satisfaction With Life Scale [2] Beck Scale for Suicide Ideation [3] Depression Anxiety Stress Scales [4] The Scale of Religious and Spiritual Coping [5] با کد تأیید از کمیتۀ اخلاق دانشگاه اصفهان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آرامی، س.، و اعظمزاده، م. (1403). مهاجرت به مثابۀ ارزش (واکاوی معنایی مهاجرت از منظر اقدام کنندگان به مهاجرتهای بینالمللی). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 13(2)، 145-160. https://doi.org/10.22059/jisr.2024.368680.1461 باختری، م.، و رضائیان، م. (1395). شیوع افکار و اقدام به خودکشی و عوامل خطر مرتبط با آن در دانشجویان ایرانی. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، 15(11)، 1061-1076. https://journal.rums.ac.ir/article-1-3428-fa.html پورحسین، ر.، فرهودی، ف.، امیری، م.، جان بزرگی، م.، رضایی بیداخویدی، ا.، و نوراللهی، ف. (1393). بررسی رابطۀ بین افکار خودکشی، اضطراب، تابآوری، تنیدگیهای روزانه و سلامت روانی در دانشجویان دانشگاه تهران. مطالعات روانشناسی بالینی، 5(14)، 21-40. https://jcps.atu.ac.ir/article_505.html جلیلی، ف.، امیرآبادی زاده، ف.، جعفری، ع.، و افشاریه، ر. (1403). تبیین نقش سبکهای مقابلهای مذهبی در افسردگی و افکار خودکشی دانشجویان. مجلۀ مطالعات اسالمی در حوزۀ سلامت، 8(1)، 35-46. https://ish.tums.ac.ir/article_40404.html خدابخش پیرکلانی، ر.، کلانی، ن.، و پیوسته، م. (1393). رابطۀ رضایت از زندگی و عوامل برونگرایی شخصیت در آزمونهای نئو و آیزنگ در دانشجویان رشتههای مختلف دانشگاههای تهران. مطالعات روانشناختی، 10(4)، 101-118. https://doi.org/10.22051/psy.2015.1788 سالاریفر، م. ح.، صالحی، م.، و سیارفر، ز. (1399). مطالعهای اکتشافی دربارۀ رابطۀ فراشناخت دینی با افسردگی و افکار خودکشی. فصلنامۀ فرهنگ مشاوره و رواندرمانی، 11(42)، 97-120. https://doi.org/10.22054/qccpc.2020.50183.2323 صادقی، م.، ایمنی، ف.، و باوزین ف. (1397). رضایت از زندگی دانشجویان: پیشبینی بر اساس دینداری، معنا در زندگی و انعطافپذیری شناختی. مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، 16(4)، 195-222. https://doi.org/10.22051/jwsps.2019.21435.1793 عربپور، ا.، باستانی، س.، آزاده، م.، و سعیدی، س. (1404). نقش شبکههای اجتماعی در سازگاری و انطباق مهاجران افغانستانی (مورد مطالعه: دانشجویان افغانستانی مشغول تحصیل در دانشگاههای ایران). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 14(1)، 51-70. https://doi.org/10.22059/jisr.2025.385574.1553 عیسی مراد، ا. (1403). همبودی نشانههای اختلالات روانی در مراجعان مراکز خدمات روانشناختی و مشاورۀ شهر تهران. مطالعات روانشناسی بالینی، 15(56)، 35-48. https://doi.org/10.22054/jcps.2025.83696.3178 محرابی، ع.، محمدخانی، پ.، دولتشاهی، ب.، پورشهباز، ع.، و خیرآبادی، غ. ر. (140۱). روابط ساختاری عاطفۀ منفی، نگرشهای ناکارآمد و افکار اتوماتیک منفی با نشانههای افسردگی: نقش میانجی بدتنظیمی هیجان. پژوهشهای علوم شناختی و رفتاری، 12(1)، 165-184. https://doi.org/10.22108/cbs.2022.135358.1694 محمودیان، ح.، و مقدس، س. (1394). رابطۀ سرمایۀ اجتماعی و رضایتمندی از مهاجرت در شهرستان بهارستان. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 4(4)، 684-663. https://doi.org/10.22059/jisr.2015.57072
References Adolph, D., & Margraf, J. (2024). Differential effects of trait-like emotion regulation use and situational emotion regulation ability across the affective and anxiety disorders spectrum: a transdiagnostic examination. Scientific Reports, 14(1), 26642. https://doi.org/10.1038/s41598-024-76425-7 Arabpour, E., Bastani, S., Azadeh, M., & Saidi, S. (2025). The role of social networks in the adaptation and adjustment of Afghan refugees (case study: Afghan students studying in Iranian universities). Social Studies and Research in Iran, 14(1), 51-70. https://doi.org/10.22059/jisr.2025.385574.1553 [In Persian] Arami, S., & Azam-Zadeh, M. (2024). Migration as a value (semantic reconstruction of migration from the perspective of those involved in international migration). Quarterly of Social Studies and Research in Iran, 13(2), 145-160. https://doi.org/10.22059/jisr.2024.368680.1461 [In Persian] Bakhtari, M., & Rezaeian, M. (2016). Prevalence of suicidal ideation and attempts and associated risk factors among Iranian university students: A systematic review. Journal of Rafsanjan University of Medical Sciences, 15(1), 1061–1076. https://journal.rums.ac.ir/article-1-3428-fa.html [In Persian] Beck, A. T. (1979). Cognitive therapy and the emotional disorders. Penguin. Bentley, K. H., Franklin, J. C., Ribeiro, J. D., Kleiman, E. M., Fox, K. R., & Nock, M. K. (2016). Anxiety and its disorders as risk factors for suicidal thoughts and behaviors: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 43, 30–46. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.11.008 Birhan, B., & Eristu, N. (2023). Positive religious coping and associated factors among participants with severe mental illness attending Felege Hiwot Comprehensive Specialized Hospital, Bahir Dar, Ethiopia, 2021. Psychology Research and Behavior Management, 2931-2941. https://doi.org/10.2147/PRBM.S421684 Brzeziński, M., Fedorovich, V., Ziarek, K., & Ziarek, R. (2024). Suicidal thoughts and self-destructive tendencies among adolescents. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 58(2), 92-100. https://doi.org/10.34766/fetr.v58i2.1279 Clark, L. A., & Watson, D. (1991). Tripartite model of anxiety and depression. Journal of Abnormal Psychology, 100(3), 316–336. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0021-843X.100.3.316 Czaika, M., & de Haas, H. (2014). The globalization of migration: has the world become more migratory?. International Migration Review, 48, 283-323. https://doi.org/10.1111/imre.12095 Diener, E. D., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71-75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13 Foo, S. Q., Tam, W. W., Ho, C. S., Tran, B. X., Nguyen, L. H., McIntyre, R. S., & Ho, R. C. (2018). Prevalence of depression among migrants: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15, 1986. https://doi.org/10.3390/ijerph15091986 Gigantesco, A., Fagnani, C., Toccaceli, V., Stazi, M. A., Lucidi, F., Violani, C., & Picardi, A. (2019). The relationship between satisfaction with life and depression symptoms by gender. Frontiers in Psychiatry, 10, 419. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00419 Hohls, J. K., König, H. H., Quirke, E., & Hajek, A. (2021). Anxiety, depression, and quality of life—A systematic review of evidence from longitudinal observational studies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18, 12022. https://doi.org/10.3390/ijerph182212022 Isamorad, A. (2024). Comorbidity of psychological and psychiatric symptoms in clients of psychological service and counseling centers in Tehran. Clinical Psychology Studies, 15(56), 35-48. https://doi.org/10.22054/jcps.2025.83696.3178 [In Persian] Jalili, F., Amirabad Zadeh, F., Jafari, A., & Afsharieh, R. (2024). Explaining the role of religious coping styles in students' depression and suicidal thoughts. Scientific Journal of Islamic Studies in the Field of Health, 8(1), 35-46. https://ish.tums.ac.ir/article_40404.html [In Persian] Khodabakhsh, R., Kalani, N., & Peyvastegar, M. (2014). The relationship between life satisfaction and extraverted personality in Neo and Eysenck tests in college students of Tehran Universities. Psychological Studies, 10(4), 101-118. https://doi.org/10.22051/psy.2015.1788 [In Persian] Lovibond, P. F., & Lovibond, S. H. (1995). The structure of negative emotional states: Comparison of the Depression Anxiety Stress Scales (DASS) with the Beck Depression and Anxiety Inventories. Behavior Research and Therapy, 33(3), 335-343. https://psycnet.apa.org/doi/10.1016/0005-7967(94)00075-U Mahmoudian, H., & Moghadas, S. (2015). The relation between social capital and satisfaction of migration in Baharestan Town. Social Studies and Research in Iran, 4(4), 663-684. https://doi.org/10.22059/jisr.2015.57072 [In Persian] Massey, D.S., Alarcon, R., Durand, J., & Gonzalez, H. (1990). Immigration from Mexico: Return to Aztalan: The social process of international migration from Western Mexico. University of California Press. https://doi.org/10.1126/science.240.4855.1059 Mehrabi, M., Mohammad Khani, P., Dolat Shahi, B., Pour Shahbaz, A & Kheir Abadi, Gh. (2023). Structural relationship of negative affect, dysfunctional attitudes, negative automatic thoughts, and depressive symptoms: Mediating role of emotion dysregulation. Journal of Research in Cognitive and Behavioral Sciences. 12(1), 165-184. https://doi.org/10.22108/cbs.2022.135358.1694 [In Persian] Morris-Furman, A. (2019). Hoping that suicide isn't the solution: a moderation and mediation study of optimism, problem-solving and suicidal ideation [Doctoral dissertation, London Metropolitan University]. https://repository.londonmet.ac.uk/5035/1/Morris-Furman%2CAmy_Thesis_Final.pdf Nooripour, R., Hosseinian, S., Ghanbari, N., Haghighat, S., Matacotta, J. J., & Gasparri, M. L. (2023). Validation of the Persian version of the satisfaction with life scale (SWLS) in Iranian women with breast Cancer. Current Psychology, 42(4), 2993-3000. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01662-2 O'Connor, R. C., & Kirtley, O. J. (2018). The integrated motivational-volitional model of suicidal behavior. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 373, 20170268. https://doi.org/10.1098/rstb.2017.0268 Pargament, K. I., Koenig, H. G., & Perez, L. M. (2000). The many methods of religious coping: Development and initial validation of the RCOPE. Journal of Clinical Psychology, 56(4), 519-543. https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-4679(200004)56:4%3C519::AID-JCLP6%3E3.0.CO;2-1 Pourhossein, R., Farhoudi, F., Amiri, M., Janbozorgi, M., Rezai Bidakhvidi, A., & Nourollahi, F. (2014). The relationship of suicidal thoughts, depression, anxiety, resilience, daily stress, and mental health in University of Tehran students. Quarterly of Clinical Psychology Studies, 5(14), 21-40. https://jcps.atu.ac.ir/article_505.html [In Persian] Sadeghi, S., Imeni, F., & Bavazin, F. (2019). Students' satisfaction with life: Prediction based on religiosity, meaning in life and cognitive flexibility. Women Social and Psychological Studies, 16(4), 195-222. https://doi.org/10.22051/jwsps.2019.21435.1793 [In Persian] Salarifar, M. H., Salehi, M., & Syarfard, Z. (2020). An exploratory study on the relationship of religious metacognition with depression and suicidal thoughts. Cultural Counseling Quarterly and Psychotherapy, 11, 97-120. https://doi.org/10.22054/qccpc.2020.50183.2323 [In Persian] Skalski-Bednarz, S. B., Konaszewski, K., Toussaint, L. L., Büssing, A., & Surzykiewicz, J. (2022). Positive religious coping acts through perception of nature and silence in its association with well-being and life satisfaction among Polish Catholics. Frontiers in Public Health, 10, 1020007. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.1020007 Surzykiewicz, J., Skalski, S. B., Niesiobędzka, M., & Konaszewski, K. (2022). Exploring the mediating effects of negative and positive religious coping between resilience and mental well-being. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 16, 954382. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2022.954382 Thomas, J., & Barbato, M. (2020). Positive religious coping and mental health among Christians and Muslims in response to the COVID-19 pandemic. Religions, 11(10), 498. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 134 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 33 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||