اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات44
تعداد شماره‌ها1,916
تعداد مقالات15,567
تعداد مشاهده مقاله46,337,352
تعداد دریافت فایل اصل مقاله18,974,865
طالب پور, اکبر, شیدا حویق, سولماز. (1406). ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر نقش سرای محله. , 16(1), 33-56. doi: 10.22108/srspi.2026.147725.2189
اکبر طالب پور; سولماز شیدا حویق. "ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر نقش سرای محله". , 16, 1, 1406, 33-56. doi: 10.22108/srspi.2026.147725.2189
طالب پور, اکبر, شیدا حویق, سولماز. (1406). 'ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر نقش سرای محله', , 16(1), pp. 33-56. doi: 10.22108/srspi.2026.147725.2189
طالب پور, اکبر, شیدا حویق, سولماز. ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر نقش سرای محله. , 1406; 16(1): 33-56. doi: 10.22108/srspi.2026.147725.2189

ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر نقش سرای محله

پژوهش های راهبردی مسائل اجتماعی
دوره 16، شماره 1 - شماره پیاپی 56، فروردین 1406، صفحه 33-56    اصل مقاله (994.66 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/srspi.2026.147725.2189
نویسندگان
اکبر طالب پور* 1؛ سولماز شیدا حویق2
1دانشیارگروه‌ علوم‌ اجتماعی، دانشکدۀ‌علوم ‌اجتماعی‌ و اقتصاد، دانشگاه‌ الزهرا، تهران، ایران
2کارشناس ارشد توسعۀ شهری محلی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
سرای محله با هدف بهبود کیفیت زندگی شهری و تقویت تعاملات اجتماعی طراحی شده‌ است و اگر برنامه‌های این مراکز به‌درستی تدوین و اجرا شود، تأثیرات مثبتی بر زندگی شهروندان و افزایش حس تعلق مکانی و مشارکت آنان خواهد داشت. پژوهش حاضر با هدف ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی در مناطق ۲ و ۵ تهران با استفاده از روش پیمایش انجام شد. حجم نمونه 390 نفر از ساکنین این مناطق بودند که با استفاده از روش نمونه‎‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. تحلیل نتایج با استفاده از نرم‌افزارSmart PLS  انجام شد و نتایج معادلات ساختاری نشان داد که فعالیت‌های سرای محله به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بر احساس تعلق مکانی اثرگذار بود. مهم‌ترین سازوکار انتقال این اثر، سرمایۀ اجتماعی و سیاست‌های شهری بود. مدل تحقیق توانست حدود یک‌پنجم تغییرات احساس تعلق مکانی را تبیین کند. یافته‌ها تأکید می‌کند که موفقیت سرای محله در افزایش احساس تعلق مکانی بیش از آنکه به تعداد فعالیت‌ها وابسته باشد، به توان آن در ایجاد سرمایۀ اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی و مشارکت مؤثر شهروندان وابسته است. سرای محله به‌عنوان نهادی اجتماعی نقش مهمی در ایجاد و تقویت شبکه‌های اجتماعی میان ساکنان داشته است که این تعاملات اجتماعی به ایجاد حس اعتماد و همبستگی میان ساکنان کمک کرده است. نتایج حاکی‌ازآن است که سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری نقش مهمی در تقویت احساس تعلق مکانی دارد؛ به‌ویژه زمانی که این سیاست‌ها به توسعه و حمایت از عملکرد سرای محله می‌پردازد، ساکنان احساس می‌کنند که به محیط زندگی آن‌ها توجه شده و ارزشمند است.
کلیدواژه‌ها
سرای محله؛ تعاملات اجتماعی؛ احساس تعلق مکانی؛ معادلات ساختاری؛ تهران
اصل مقاله

مقدمه و بیان مسئله

رشد سریع شهرنشینی، شهر و شهرسازی معاصر را بامشکلات نوینی مواجه کرده است. از دیدگاه باروین و لوکاس[1] (2023) دراین‌میان محلات به‌عنوان کوچک‌ترین جزء ساخت شهر، نقش بسزایی در همبستگی اجتماعی و تعاملات اجتماعی ساکنان ایفا می‌کند (Borwein & lucas, 2023). متأسفانه عدم‌توجه به این مسائل موجب افول سرزندگی و تعاملات اجتماعی شهروندان شده است. در پاسخ‌گویی به بحران‌های به‌وجودآمده، احساس تعلق مکانی مطرح شد که به‌عنوان ارکان اصلی سازندۀ شهر از اهمیت فراوانی برخوردار است و می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل باشد (ویسی و چاره‌جو، 1400). احساس تعلق مکانی به‌عنوان ارتباط عمیق افراد با محیط زندگی و احساس وابستگی و تعلق به جامعه و محیط اطراف تعریف می‌شود که می‌تواند ازجمله عوامل مؤثر در سلامت روانی و اجتماعی افراد باشد (دویران، 1403). در دنیای امروز با افزایش جمعیت شهرنشین و پیچیدگی‌های زندگی شهری، احساس تعلق مکانی به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در بهبود کیفیت زندگی و افزایش رضایت شهروندان از محیط زندگی‌شان شناخته می‌شود. از گذشته‌های دور محله‌های شهرها در شکل‌دهی و سازمان‌دهی امور شهری جایگاه ویژه داشته‌ است. این بخش دارای نقش بسیار ملموس و مهمی است که شکل‌گیری هویت اجتماعی را در افراد ایفا می‌کند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402). محلۀ شهری مکانی است که تعاملات و ویژگی‌های آن، فضا و شرایطی را برای انجام تعاملات صمیمی و نزدیک فراهم می‌آورد. درواقع محله فضایی مصنوع است که از تعامل بین انسان و محیط به وجود آمده‌ است و اختلاف و گوناگونی آن بازتابی از شرایط جغرافیایی و سرزمینی است که بر ساکنین تحمیل شده ‌است (Fathi & Ní Laoire, 2023). به هر میزان این محله‌ها دارای مشکلات کمتر و ازنظر معضلات اجتماعی سالم‌تر باشند، این میزان حس تعلق افراد به محله‌شان بیشتر می‌شود و برعکس هرچه به میزان این معضلات و ناامنی‌ها افزوده شود، از حس تعلق کاسته می‌شود (Arab et al, 2024؛ قاسمی و شفیع‌آبادی، 1400). هر محله ازطریق فراهم‌آوردن بنیادهای هویتی برای افراد و با در بر داشتن ویژگی‌های خاص باعث می‎‌شود ساکنان آن نوعی احساس تعلق به محله داشته باشند و محله را از آن خود بدانند تا جایی که هر شهروند با نام محله‌ای شناخته می‎‌شود که در آن ساکن بوده و محله خواستگاه هویتی برای افراد است. از منظر برخی چون لاولاک[2] احساس تعلق مکانی، به معنای پیوند عاطفی و شناختی فرد با محیط زندگی‌اش، می‌تواند تأثیر مستقیمی بر سلامت روانی، اجتماعی و حتی جسمانی افراد داشته باشد (Lovelock et al., 2023). مکان باید هویت قابل‌ادراک داشته باشد. این نوع هویت یا حس مکان می‌تواند احساس تعلق به همراه داشته باشد؛ میان مردم و مکان‌ها ارتباط برقرارکند و وحدت به وجود آورد. به‌زعم یو[3] ایجاد مکان‌های متنوع، امکان انتخاب افراد را از مکان‎‌های خلوت تا شلوغ، محصور تا آزاد و ساده تا پیچیده افزایش می‌دهد (Yoo, 2022). تعلق مکانی بدین معناست که افراد خودشان را دررابطه‌با مکانی معرفی می‌کنند که در آنجا به دنیا آمده و زندگی کرده‌اند. این ارتباط که حس مکانی نامیده می‌شود، مردم را به‌گونه‌ای عمیق و ماندگار تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. حس مکان عاملی است که موجب تبدیل یک فضا به مکانی با خصوصیات حسی و رفتاری ویژه برای افراد خاص می‌شود (منتظرالقائم و همکاران، 1402). تعلق مکانی ازلحاظ فرهنگی منعکس‌کنندۀ مؤلفه‌های اصلی حیات اجتماعی فرهنگی است. در فضاهای شهری، حس مکان (متکی بر خاطرات مشترک و تصورات بصری مردم) عامل هویت‎‌بخش و مرتبط‎‌کنندۀ نسل‎‌هاست و این حس تعلق است که (بر مبنای عواطف فردی و تصورات ذهنی مردم) هویت فضا را می‎‌سازد و بدان واسطه، نسل‎‌ها را به هم پیوند می‎‌دهد و این فضا است که بر انسان چیرگی دارد (Raman, 2024؛ رحیمی و همکاران، 1401). اگر فضایی خاطرات مخاطب خود را برانگیزد و ذهنیتی را برای او ایجاد کند، بر او تأثیر مهم و گیرایی خواهد داشت. با مشاهده یا ادراک فضا ممکن است شخص به یاد خاطره‌ای مثبت یا منفی بیفتد و ‌قضاوت‌ خود را راجع به فضای جدید صادر ‌کند (دویران، 1403؛ میرزاحسین و همکاران، 1401). انسان جزئی از فضاست و با ارزش‎‌ها وهنجارها به این فضا معنا می‌بخشد. به این ترتیب شهر نیازمند فضاهایی است که به‌طور ساختاری با زندگی قرین شود؛ یعنی انعطاف‌پذیر و قابل‌احیاء باشد (حاتمی گلزاری و سلطانی، 1400)؛ ازاین‌رو، سرای محله فضای اجتماعی مناسبی برای تقویت و توسعۀ امور فرهنگی، اجتماعی و بهداشتی برای افرادی است که به این خدمات نیازمندند تا با رویکردی نوین از الگوی زندگی بهره‌مند شوند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402). تمرکززدایی و محلی‌گرایی درواقع سپردن امور محلی به واحدهای کوچک‌تر و مردم است که باعث ایجاد واحد محلی در نظام مدیریت و ادارۀ امور شهرها می‌شود. محله بخشی از تقسیم‌بندی کالبدی _ فرهنگی شهری با حوزه یا فضای جغرافیایی مشخص، وابستگی‌ها، علاقه‌ها، احساسات، تعلق اجتماعی، روابط همسایگی و الگوی مشترک زندگی است که در سلسله‌مراتب فضای شهر قرار دارد (طهماسبی‌زاده و سلیمانی، 1401). سرای محله به‌عنوان یکی از فضاهای عمومی شهری، نقش کلیدی در ایجاد بسترهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی برای شهروندان ایفا می‌کند. این مراکز با هدف بهبود کیفیت زندگی شهری، ارتقای تعاملات اجتماعی و افزایش حس مشارکت شهروندان طراحی شده‌ است و درصورتی‌که برنامه‌های آن‌ها به‌درستی تدوین و اجرا شود، می‌تواند تأثیرات مثبتی بر پیوند شهروندان با محیط زندگی خود داشته باشد. یکی از مفاهیم اساسی که می‌تواند تحت‌تأثیر برنامه‌های سرای محله قرار گیرد، احساس تعلق مکانی است. احساس تعلق مکانی به‌عنوان پیوند عاطفی، شناختی و رفتاری فرد با محیط زندگی‌اش، تأثیر مستقیمی بر شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، انسجام اجتماعی و افزایش مسئولیت‌پذیری شهروندان دارد. تقویت این احساس می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی شهری، پایداری اجتماعی و افزایش وابستگی شهروندان به محله و جامعۀ شهری منجر شود. باوجود اهمیت نقش سرای محله در توسعۀ اجتماعی و بهبود ارتباطات شهری، هنوز مشخص نیست که برنامه‌های اجراشده در این مراکز تا چه اندازه توانسته‌ است بر ایجاد و تقویت احساس تعلق مکانی در میان شهروندان مؤثر باشد. این موضوع به‌ویژه در کلان‌شهری مانند تهران که به دلیل رشد سریع شهرنشینی، تغییرات جمعیتی و گسترش تنوع فرهنگی با چالش‌هایی در ایجاد انسجام اجتماعی و تقویت هویت محله‌ای مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دراین‌میان، مناطق ۲ و ۵ شهر تهران به‌عنوان مناطقی که دارای ویژگی‌های خاص جمعیتی، فرهنگی و ساختاری است، فرصت مناسبی برای بررسی و تحلیل این ارتباط فراهم می‌کنند؛ بنابراین، این پژوهش بر آن است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی شامل کدام موارد است.

 

پیشینۀ تجربی

پیشینۀ داخلی

کرسول[4] (2009) درزمینۀ مرور ادبیات و بررسی پیشینه تأکید می‌کند که پیشینۀ پژوهش باید نشان دهد که پژوهشگر بر دانش موجود مسلط است و می‌تواند شکاف‌های پژوهشی را شناسایی کند. با عنایت به این امر، به احساس تعلق به مکان و عوامل مؤثر بر این احساس، در مطالعات زیادی توجه شده است؛ ازجمله عرب و همکاران (1403) تأثیر ابعاد سه‌گانۀ ارزیابی احساس تعلق مکانی را بر میزان احساس تعلق به مکان نشان دادند؛ دویران (1403) نشان داد که فضاهای با عملکرد جمعی حس تعلق مکانی بیشتری ایجاد می‌کند. گودرزی و همکاران (1402) نشان دادند که با افزایش امکانات و خدمات شهری و همچنین تقویت فضاهای عمومی، بافت‌های کالبدی و فیزیکی و بافت‌های فرسوده حس تعلق مکانی افزایش می‌یابد. ازنظر رحیمی و همکاران (1401) قدمت زیاد، دسترسی مناسب و برگزاری آیین‌های ملی _ مذهبی سبب ایجاد حس تعلق مکانی می‌شود. همچنین دهقان (1401) نشان داد که تسهیلات تفریحی باعث افزایش تعاملات اجتماعی و افزایش سطح حس تعلق به مکان می شود. بهزادپور و همکاران (1400) نشان دادند که بازسازی فضا به کاهش حس تعلق مکانی افراد به‌ویژه سالمندان منجر می‌شود. درزمینۀ تأثیر احساس تعلق به مکان بر رضایت شهروندان و افزایش تعاملات اجتماعی نیز مطالعاتی انجام شده ‌است؛ ازجمله عظیمی مهرورز و همکاران (1402) نقش حس تعلق مکانی را بر میزان رضایتمندی ساکنان از محله نشان دادند؛ رهروی پوده و همکاران (1401) نقش زیرشاخص‎‌های اقتصادی و اجتماعی _ رفتاری را در تبیین عوامل مؤثر بر حس تعلق به مکان نشان دادند. عطایی و همکاران (1400) تأثیر حس تعلق به مکان را در ارتقای تعامل و ارتباط فرد با محیط، رفاه ذهنی فرد و مشارکت شهروندان نشان دادند. همچنین براساس این تحقیق تعلق به مکان به فرایند بازآفرینی شهری، کاهش استرس و افسردگی شهروندان کمک می‌کند. امجد و همکاران (1400) نشان دادند که حس تعلق به مکان، مشارکت ساکنان رادرزمینۀ ارتقای شاخص‌های کالبدی درزمینۀ اصلاح و مرمت نمای بناهای مسکونی به همراه خواهد داشت. ضیابخش (1399) نشان داد که حس تعلق به مکان به احساس راحتی بیشتر ساکنین و ایجاد افتخار به سکونت در محله منجر می‌شود. محمدی و رفیعی بالان (1402) نشان دادند که حس تعلق مکانی به افزایش همبستگی و تعامل اجتماعی ساکنین کمک می‌کند. اسکوئی ارس و حکیمی (1400) نشان دادند که کیفیت محیطی نقش مهمی در احساس تعلق اجتماعی شهروندان و احساس تعلق مکانی آنان دارد. رفیق و نورتقانی (1399) نشان دادند که ابعاد چهارگانۀ احساس تعلق مکانی، حاکی از تأثیر بالای این حس در رضایت از سکونت در محله‌ است. همچنین، تحلیل متغیرهای جمعیت‌شناختی ازقبیل طول مدت اقامت، مالکیت و نوع مسکن (مستقل حیاط‌دار، آپارتمان)، اثر مستقیم و معنادار این عوامل را بر تعلق مکانی تأیید کرد.

 

پیشینۀ خارجی

در مطالعات خارجی نیز به عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی توجه ویژه‌ای شده ‌است؛ برای مثال رامان[5] (2024) نشان داد که محیط حمایت‌کننده و فرصت‌های تعامل بر رشد احساس تعلق مکانی افراد تأثیر می‌گذارد. ژانگ[6]و همکاران (2024) نشان دادند که استفادۀ مکرر از امکانات محله، حس تعلق مکانی را در بین ساکنان به‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد. مالهوترا[7] (2024) نشان داد که حس تعلق مکانی بر میزان رضایتمندی ساکنان از محله تأثیر معناداری دارد. مک‌کینون[8] و همکاران (2022) نشان دادند که درآمد و معیشت، زیرساخت‌های اجتماعی و نوآوری اجتماعی اصول اصلی افزایش احساس تعلق مکانی است. آلن[9] و همکاران (2021) نشان دادند که چهار مؤلفۀ شایستگی‌ها، فرصت‌ها، انگیزه‌ها و ادراک‌ها به افزایش احساس تعلق مکانی منجر می‌شود. لیو[10] و همکاران (2021) نقش مهم پارک‌های شهری محلی را در افزایش احساس تعلق مکانی نشان دادند. سانگ و سوپرامانیان[11] (2019) نشان دادند که ارتقای ارتباطات اجتماعی بین ساکنان محله بیشترین تأثیر را در ایجاد حس تعلق مکانی افراد دارد. درزمینۀ تأثیر احساس تعلق مکانی بر شهروندان نیز تعدادی از مطالعات خارجی موردتوجه قرار گرفت که نتایج این تحقیقات مشتمل بر تأثیر احساس تعلق مکانی بر ابعاد مختلف زندگی شهروندان بود؛ ازجملۀ این مطالعات می‌توان این موارد را بیان کرد:

 هان[12] و همکاران (2023)‌ نشان دادند که عوامل اجتماعی به‌طور چشمگیری بر احساس تعلق مکانی و دلبستگی به همسایگی تأثیر می‌گذارد. سوپرامانین[13] و همکاران (2023) نشان دادند که احساس تعلق مکانی، مسئولیت زیست‌محیطی ادراک‌شدۀ فرد را فعال می‌کند که به‌عنوان واسطه‌ای بین احساس تعلق مکانی و رفتار طرفدار محیط‌زیست عمل می‌کند. همچنین احساس تعلق مکانی بر هنجارهای ذهنی و محلی تأثیر می‌گذارد. توتل[14] (2022) نشان داد که بیگانگی از مکان ممکن است محصول جابه‌جایی اجتماعی و فرهنگی باشد یا ممکن است با تغییرات در یک محله همراه با فرایندهای نوسازی، به ترتیب بیگانگی پسینی از مکان و بیگانگی پیشینی از مکان، کاهش یابد. زلندر و گمین[15] (2020) نشان دادند که احساس تعلق مکانی به فضاهای سبز حومۀ شهری برای ارتقای رفتارهای مربوط به مکان و درنتیجه، اولویت‌بندی پاسخ‌های مؤثر سیاستی برای تضمین آیندۀ پایدار این مناطق بسیار مهم است. ژانگ و خو[16] (2019) نشان دادند که مالکیت بر احساس تعلق مکانی تأثیر می‌گذارد. همچنین ساکنانی که خودکارآمدی زیادی دارند، بیشتر از کسانی که خودکارآمدی کمی دارند، احساس تعلق مکانی از خود نشان می‌دهند.

جمع‌بندی بررسی پیشینۀ نظری و تجربی نشان داد که هرچند پژوهش‌های متعددی به بررسی جداگانۀ تاب‌آوری محله، سرمایۀ اجتماعی، احساس تعلق مکانی، مشارکت شهروندان و عملکرد نهادهای محلی پرداخته‌اند و شواهد پژوهشی حاکی از وجود روابط معنادار میان تاب‌آوری محله و متغیرهای اجتماعی نظیر سرمایۀ اجتماعی، تعلق مکانی و مشارکت شهروندان است، مطالعات اندکی این متغیرها را در قالب مدل ساختاری یکپارچه و با تأکید بر عملکرد سرای محله بررسی کرده است؛ افزون بر این، به  نقش میانجی سرمایۀ اجتماعی، احساس تعلق مکانی و مشارکت شهروندان در تبیین رابطۀ میان تاب‌آوری محله و عملکرد سرای محله کمتر توجه شده است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر در صدد است با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر PLS، این خلأ پژوهشی را پوشش داده و الگویی جامع برای تبیین عوامل مؤثر بر عملکرد سرای محله ارائه دهد.

 چارچوب نظری

احساس تعلق مکانی[17] یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های نظری در مطالعات محیطی، جغرافیای انسانی، برنامه‌ریزی شهری و روان‌شناسی محیطی است که پیوندهای عاطفی، شناختی و رفتاری افراد را با مکان بررسی می‌کند. براساس این نظریه افراد در طول زمان به محیط زندگی، کار یا فعالیت خود احساس وابستگی و تعلق پیدا می‌کنند و این احساس بر نگرش‌ها و رفتارهای آنان تأثیر می‌گذارد. احساس تعلق مکانی به پیوند عاطفی مثبت میان افراد و مکان‌های خاص اشاره دارد؛ این پیوند درنتیجۀ تجربه‌های شخصی، تعاملات اجتماعی، خاطرات، هویت فردی و ویژگی‌های کالبدی محیط برساخته می‌شود. زمانی که افراد یک مکان را بخشی از هویت خود بدانند، احساس تعلق و مسئولیت بیشتری به آن پیدا می‌کنند (Lewicka, 2011). آلتمن و لو[18] (1992) معتقدند که احساس تعلق به مکان در طول زمان و ازطریق تعاملات اجتماعی و تجربیات شخصی شکل می‌گیرد و دارای ابعاد عاطفی، شناختی و رفتاری است. براساس نظریۀ احساس تعلق مکانی هرچه افراد، بیشتر در فعالیت‌های محله‌ای مشارکت کنند و روابط اجتماعی قوی‌تری داشته باشند، پیوند عاطفی عمیق‌تری با محلۀ خود برقرار خواهند کرد. مدل اسکانل و گیفورد[19] (2009) یکی از مشهورترین مدل‌های احساس تعلق مکانی است که بر سه مؤلفۀ اصلی فرد، فرایند روان‌شناختی و مکان متمرکز است. براساس این مدل، احساس تعلق به مکان نتیجۀ تعامل میان فرد، فرایندهای روان‌شناختی و ویژگی‌های مکان است. از منظر ارتباط این نظریه با سرای محله می‌توان گفت که سرای محله به‌عنوان بستری برای شکل‌گیری احساس تعلق مکانی عمل می‌کند. فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی سرای محله موجب افزایش تعاملات اجتماعی، شکل‌گیری خاطرات مشترک و تقویت هویت محله‌ای می‌شود؛ بنابراین، مشارکت اجتماعی افزایش می‌یابد؛ سرمایۀ اجتماعی تقویت منی‌شو و احساس تعلق مکانی رشد می‌کند.

برای فهم عمیق‌تر عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی، نظریه‌های متعددی در حوزه‌های مختلفی ازجمله جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و جغرافیا توسعه یافته است (Thurber, 2021). نظریۀ سرمایۀ اجتماعی، نظریه‌های جغرافیایی و فضایی، و نظریۀ تعامل اجتماعی، هریک با رویکرد خاص خود به تحلیل عواملی می‌پردازند که می‌تواند موجب تقویت یا تضعیف احساس تعلق به مکان در جوامع مختلف شود. این نظریه‌ها شناخت بهتری را از فرایندهای اجتماعی و عاطفی مرتبط با محیط‌های زندگی فراهم می‌کند و تأثیرات متقابل میان افراد و مکان‌های زندگی‌ را نشان می‌دهد (Dewantara, 2023). نظریۀ سرمایۀ اجتماعی به ارزش و اهمیت شبکه‌های اجتماعی و روابط میان افراد را در جوامع بررسی می‌کند. این نظریه توسط جامعه‌شناسانی مانند کلمن[20] (1988) توسعه یافته و به‌عنوان چارچوب نظری کلیدی در مطالعۀ تعاملات اجتماعی و ساختارهای اجتماعی در نظر گرفته شده‌ است. سرمایۀ اجتماعی نه‌تنها به‌عنوان منبعی فردی برای دستیابی به اهداف شخصی و حرفه‌ای عمل می‌کند، به‌عنوان عاملی تسهیل‌کننده در فرایندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز شناخته می‌شود (دویران، 1403). افرادی که دارای شبکه‌های اجتماعی قوی‌تری هستند، معمولاً در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی مشارکت بیشتری دارند و این امر به تقویت جامعه و ایجاد حس همبستگی و درنهایت احساس تعلق به مکان کمک می‌کند (Durand & Blackwell, 2022). این نظریه به پژوهشگران و سیاست‌گذاران این امکان را می‌دهد که به‌منظور تقویت سرمایۀ اجتماعی در جوامع، استراتژی‌ها و سیاست‌های مؤثری را طراحی و اجرا کنند (عباسی و همکاران، 1402).

نظریه‌های جغرافیایی و فضایی تأثیر مکان، فضا و محیط را بر رفتارهای اجتماعی و تعاملات انسانی بررسی می‌کند. این نظریه‌ها بر اهمیت ویژگی‌های فضایی در شکل‌گیری روابط اجتماعی و الگوهای رفتاری تمرکز داشته و نشان داده‌ است که چگونه عناصر جغرافیایی مانند موقعیت جغرافیایی، توزیع منابع، ساختار فضایی و ویژگی‌های محیطی می‌تواند بر تعاملات انسانی و رفتار اجتماعی تأثیر بگذارد تا احساس تعلق به مکان در افراد تقویت شود. وجود پارک‌ها و مکان‌های عمومی مناسب می‌تواند موجب تشویق تعاملات اجتماعی و تقویت ارتباطات محلی شود؛ درحالی‌که طراحی نامناسب فضا می‌تواند به انزوا و جدایی اجتماعی منجر شود که عدم‌احساس تعلق به مکان را در پی دارد. نظریۀ تعامل اجتماعی تأکید ویژه‌ای بر نحوۀ شکل‌گیری، تداوم و تحول روابط انسانی ازطریق تعاملات اجتماعی دارد و بر اهمیت زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی این تعاملات توجه می‌کند. تعاملات میان اعضای جامعه می‌تواند موجب تقویت روابط خانوادگی، دوستی‌ها و شبکه‌های اجتماعی شود و درنهایت احساس تعلق به مکان را تقویت کند. همچنین فقدان تعاملات مؤثر ممکن است به انزوا و ضعف روابط اجتماعی منجر شود و عدم‌احساس تعلق به مکان را در افراد ایجاد کند (MacKinnon et al., 2022).

احساس تعلق مکانی در مناطق شهری می‌تواند تحت‌تأثیر عوامل متعددی قرار گیرد و درعین‌حال بر رفتارها و تعاملات اجتماعی ساکنین تأثیر بگذارد. به‌طورخاص، احساس تعلق مکانی در شهرها به‌عنوان رابطۀ عاطفی و شناختی بین فرد و مکان‌های خاص تعریف می‌شود (Deng et al., 2022)؛ برای مثال، وجود پارک‌های عمومی با طراحی مناسب، مسیرهای پیاده‌روی و فضاهای سبز می‌تواند به ساکنین این امکان را بدهد که در کنار یکدیگر فعالیت کنند؛ ارتباطات اجتماعی خود را گسترش دهند و به یکدیگر نزدیک‌تر شوند. این فضاها می‌تواند به‌عنوان نقاط تجمع و تعامل اجتماعی عمل کند و حس تعلق به محله را تقویت نماید. حمایت اجتماعی نه‌تنها به بهبود سلامت روان کمک می‌کند، به ایجاد محیطی مثبت و حمایتگر منجر می‌شود تا افراد به‌راحتی بتوانند نیازهای خود را بیان کنند و از یکدیگر مشاوره و راهنمایی بگیرند (منتظرالقائم و همکاران، 1402).

احساس تعلق مکانی در مناطق شهری مفهومی چندبُعدی است که از ابعاد اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی زندگی ساکنین تأثیر می‌گیرد و همچنین بر این ابعاد تأثیر می‌گذارد (رحیمی و همکاران، 1402). تقویت احساس تعلق به مکان از یک‌سو به افزایش مشارکت اجتماعی، بهبود کیفیت زندگی و درنهایت، توسعۀ پایدار شهری منجر می‌شود و ازسوی‌ دیگر نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار شهری دارد؛ بنابراین، احساس تعلق مکانی می‌تواند عامل کلیدی در بهبود کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار شهری محسوب شود و این موضوع نیاز به برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌های جامع و مؤثر را دراین‌زمینه ضروری می‌سازد (Allen et al., 2021).

سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی و فرهنگی در جوامع شهری و روستایی، نقش مهمی در تقویت هویت محله‌ای ایفا می‌کند و می‌تواند به ساکنان این احساس را بدهد که بخشی از جامعۀ بزرگ‌تر هستند که می‌توانند احساس تعلق به مکان داشته باشند و به این احساس افتخار کنند که این امر زمینه‌های افزایش مشارکت اجتماعی ساکنان را دربر دارد (Azli et al., 2024). سرای محله همچنین به‌عنوان پل ارتباطی بین نسل‌ها و فرهنگ‌های مختلف عمل کرده و به غنای اجتماعی محله کمک می‌کند (Durand & Blachwell, 2022). این فضا به ایجاد محیطی برای گفت‌وگو و تبادل نظر میان ساکنان کمک می‌کند و به کاهش تعصبات و ایجاد درک متقابل میان افراد با پیشینه‌های فرهنگی متفاوت منجر می‌شود که درنهایت احساس تعلق به مکان را تقویت می‌کند (Briggs, 2023). چنین فعالیت‌هایی به ساکنان امکان کمک به یکدیگر می‌دهد و به اشتراک تجربیات منجر می‌شود تا درنهایت به راه‌حل‌های غلبه بر مشکلات مشترک منجر شود (MacKinnon et al., 2022). این همکاری افزایش احساس تعلق به محله را دربر دارد که برای توسعۀ پایدار محله ضروری است (Plett et al., 2024).

سرای محله می‌تواند به‌عنوان پلتفرمی برای تسهیل مشارکت مدنی و سیاسی ساکنان عمل کند. اگر ساکنان در فرایندهای تصمیم‌گیری دربارۀ پروژه‌های عمرانی و بهبود زیرساخت‌های محلۀ خود مشارکت داشته باشند، احساس تعلق و مسئولیت بیشتری به آن پروژه‌ها خواهند داشت. این نوع مشارکت به افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی در مدیریت محله کمک کرده و ساکنان را به یکدیگر نزدیک‌تر می‌کند (میرزاحسن و همکاران، 1401). همچنین، با برگزاری کارگاه‌های آموزشی در سرای محله درزمینۀ حقوق مدنی و آگاهی‌های اجتماعی، ساکنان به درک بهتری از چگونگی تأثیرگذاری بر سیاست‌ها و تصمیمات محلی دست می‌یابند که این موارد نقش بارزی در احساس تعلق به مکان دارد (رحیمی و همکاران، 1402).

سرای محله می‌تواند به‌عنوان مرکز حفظ و انتقال فرهنگ محلی عمل کند. برگزاری کلاس‌های صنایع دستی در سرای محله به جوانان این امکان را می‌دهد که با روش‌های سنتی ساخت و تولید آشنا شوند و این دانش را به نسل‌های بعدی منتقل کنند و از این طریق احساس تعلق به مکان را در طول نسل‌ها تقویت نمایند (MacKinnon et al., 2022)؛ علاوه‌براین، سرای محله به برگزاری رویدادهای فرهنگی مانند جشنواره‌های محلی، نمایشگاه‌های هنری و مسابقات فرهنگی و این رویدادها نیز به ترویج هنر و فرهنگ محلی کمک می‌کند و ساکنان را به ایجاد و تقویت هویت فرهنگی خود ترغیب می‌نماید که درنهایت احساس تعلق به مکان در نزد ساکنان تقویت می‌شود (Durand & Blackwell, 2022). سرای محله به تقویت حس تعلق و امنیت ساکنان و با فراهم‌کردن فضای تعاملات مثبت و سازنده به کاهش احساس تنهایی و انزوا در افراد کمک می‌کند (رحیمی و همکاران، 1402).

درنهایت، سرای محله با ایجاد فضای اجتماعی و فرهنگی، تقویت ارتباطات اجتماعی، تسهیل مشارکت مدنی، حفظ و انتقال فرهنگ محلی و ایجاد حس تعلق و امنیت به‌عنوان محور اصلی توسعه و بهبود کیفیت زندگی در محله عمل می‌کند که از عوامل اثرگذار بر احساس تعلق به مکان محسوب می‌شود. در جوامع متنوع و چندفرهنگی، سرای محله می‌تواند به‌عنوان فضایی برای تبادل فرهنگی و به اشتراک‌گذاری تجربیات مختلف عمل کند که این امر به کاهش تنش‌ها و تضادهای اجتماعی کمک کرده و به ایجاد جوامع همدل و همزیستی مسالمت‌آمیز منجر می‌شود و احساس تعلق به مکان را تقویت می‌کند (منتظرالقائم و همکاران، 1402). همچنین سرای محله به‌عنوان مرکزی اجتماعی، فضایی را برای برگزاری جلسات، کارگاه‌ها و رویدادهای مختلف فراهم می‌آورد که به شکستن دیوارهای انزوا و تنهایی کمک کرده و افراد را به برقراری ارتباطات عمیق‌تر با یکدیگر ترغیب می‌کند (Clark et al., 2024). ایجاد فرصت‌های مشارکت در فعالیت‌های مشترک، مانند برنامه‌های داوطلبانه به همیاری هم‌محله‌ای‌ها و حل مشکلات ساکنین کمک می‌کند (Albert & Barros., 2021). به‌نحوی‌که اگر یک ساکن با مشکلی مواجه شود، می‌تواند از تجربه و دانش دیگران بهره‌مند شود و راه‌حل‌های مؤثری پیدا کند (عباسی و همکاران، 1402). همچنین، برگزاری کارگاه‌های آموزشی بهداشت روان، مدیریت استرس و مهارت‌های زندگی به ساکنان کمک می‌کند تا با چالش‌های روزمره بهتر کنار بیایند. بدیهی است تمام این موارد درنهایت احساس تعلق به مکان را در بین ساکنین تقویت می‌کند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402).

مدل تحلیلی تحقیق

مدل تحلیلی تحقیق به‌منظور تحلیل دقیق روابط میان متغیرهای اصلی و فرعی طراحی شد. این مدل روابط میان متغیر مستقل (فعالیت‌های سرای محله)، متغیر وابسته (احساس تعلق مکانی) و عوامل میانجی و واسطه‌ای (تنوع فعالیت‌ها، مشارکت شهروندان، سرمایۀ اجتماعی، و سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری) را تبیین می‌کند؛ براین اساس نقش فعالیت‌های سرای محله در افزایش احساس تعلق مکانی در چارچوب نظریۀ توسعۀ اجتماع‌محور و نظریۀ سرمایۀ اجتماعی قرار می‌گیرد. به این مفهوم علاوه‌بر نظریات کلاسیک سرمایۀ اجتماعی در مباحث آلتمن و لو (1992) و همچنین نظریات دوانتارا[21] (2023) در دهه‌های اخیر توجه شده ‌است. همچنین اسکارنل و گیفورد (2010) نیز دربارۀ این موضوع بحث کرده‌اند. به مفهوم احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا[22] (2011)، مک‌کینون (2022)، آلن[23] (2021) و بریگس[24] (2023) توجه شده است؛ براین اساس تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند. به نقش تنوع فعالیت‌ها در افزایش احساس تعلق به مکان در مطالعات مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022) و دوراند (2022) توجه شده است. نقش مشارکت اجتماعی در احساس تعلق مکانی ازسوی کلارک[25] و همکاران (2024) مطرح شده است. این موضوع در مباحث آلبرت[26] و همکاران (2021) و همچنین آزلی[27] (2024) نیز مطرح شده ‌است. نقش سرمایۀ اجتماعی در احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت[28] و همکاران (2024) مطرح شده ‌است. به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات لویکا (2011) توجه شده است. همچنین آلتمن و لو (1992) نیز به این قضیه اشاره کرده‌اند. هدف اصلی مدل، ارائۀ چارچوبی نظری و کاربردی بود که امکان ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی را فراهم ‌آورد.

 

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

مشارکت اجتماعی

Social participation

 

شبکه‌های‌اجتماعی/سرمایه‌اجتماعی

Social networks/Social capital

 

فعالیت‌های سرای‌محله

Neighborhood Center Activities

احساس تعلق‌مکانی

Sense of place attachment

 

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری

Urban policies and planning

 

 شکل 1- مدل مفهومی تحقیق

Fig 1- Research conceptual model

 روش تحقیق

تحقیق از نوع پیمایشی بود. برای جمع‌آوری داده‌های پژوهش از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شد. با عنایت به فعال‌بودن سراهای محلۀ مناطق 2 و 5 شهر تهران، از ساکنان این مناطق برای جامعۀ آماری تحقیق انتخاب شدند. منطقۀ ۲ شهرداری تهران در محدودۀ میانی و شمالی شهر تهران قرار دارد. محدودۀ جغرافیایی آن از شمال به ارتفاعات البرز، از جنوب به خیابان آزادی، از شرق به بزرگراه شهید چمران و خیابان توحید و از غرب به بزرگراه اشرفی اصفهانی و محمدعلی جناح محدود می‌شود. براساس آخرین داده‌های جمعیت و تعداد خانوار در مناطق شهر تهران در سال 1404، این منطقه دارای 743408 نفر جمعیت (متشکل از 362952 نفر مرد و 380456 نفر زن) است. منطقۀ ۵ شهرداری تهران در شمال و شمال غرب کلان‌شهر تهران واقع شده‌ است. این منطقه از شمال به رشته‌کوه البرز، از جنوب به بزرگراه شهید لشگری و میدان آزادی، از شرق به بزرگراه اشرفی اصفهانی و بزرگراه محمدعلی جناح و منطقۀ ۲ شهر تهران در مجاورت طرشت، ستارخان، مرزداران، شهرک غرب و سعادت‌آباد و از غرب به منطقۀ ۲۲ شهر تهران و استادیوم آزادی محدود شده ‌است. براساس آخرین داده‌های جمعیت تعداد خانوار در مناطق شهر تهران در سال 1404، این منطقه دارای 905056 نفر جمعیت (متشکل از 444232 نفر مرد و 460824 نفر زن) بود. برای محاسبۀ حجم نمونه باتوجه‌به پرسشنامۀ 39سؤالی که طراحی شده بود، براساس توصیه‌های مرتبط با انتخاب نمونه در معادلات ساختاری تعداد این سؤال‌ها در ضریب 10 ضرب شد و تعداد 390 نفر به‌عنوان جامعۀ آماری انتخاب شدند. شیوۀ نمونه‌گیری، نمونه‌گیری تصادفی ساده بود که با استفاده از فهرست ساکنان محلات موجود در سراهای محله انتخاب شدند.

جدول 1- مستندات نظری و تجربی پارامترهای مدل تحقیق

Table 1- Theoretical and empirical documentation of research model parameters

مسیر فرضیه

Hypothesis path

مبانی نظری

Theoretical foundations

فعالیت سرای محله

Neighborhood Center Activities

نقش فعالیت‌های سرای محله در افزایش احساس تعلق مکانی در چارچوب نظریۀ توسعۀ اجتماع‌محور و نظریۀ سرمایۀ اجتماعی قرار می‌گیرد. به این مفهوم علاوه‌بر نظریات کلاسیک سرمایۀ اجتماعی در مباحث آلتمن و لو (1992) و همچنین نظریات دوانتارا (2023) در دهه‌های اخیر توجه شده ‌است. همچنین اسکارنل و گیفورد (2010) نیز دربارۀ این موضوع بحث کرده‌اند.

The role of community center activities in increasing the sense of place is placed within the framework of community-based development theory and social capital theory. This concept has been considered in addition to the classical theories of social capital in discussions by Altman and Low (1992) and also by Dewantara (2023) in recent decades. Scanell and Gifford (2010) have also discussed this issue.

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

به نقش تنوع فعالیت‌ها در افزایش احساس تعلق به مکان در مطالعات مختلفی ازجمله مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022) و دوراند (2022) توجه شده ‌است؛ یعنی هرچه دامنۀ فعالیت‌های ارائه‌شده متنوع‌تر باشد، گروه‌های بیشتری از شهروندان جذب خواهند شد و این امر به احساس تعلق به مکان منجر خواهد شد.

The role of diversity of activities in increasing the sense of belonging to place has been noted in various studies, including MacKinnon (2022), Deng et al. (2022), and Durand (2022); that is, the more diverse range of activities offered, more groups of citizens will be attracted, that will lead to a sense of belonging to place.

مشارکت اجتماعی

Social participation

نقش مشارکت اجتماعی در احساس تعلق مکانی ازسوی کلارک و همکاران (2024) مطرح شده است. این موضوع در مباحث آلبرت و همکاران (2021) و همچنین آزلی (2024) نیز مطرح شده ‌است.

The role of social participation in sense of place belonging has been discussed by Clark et al. (2024). This issue has also been discussed in discussions by Albert et al. (2021) and also by Azli (2024).

سرمایۀ اجتماعی

Social capital

نقش سرمایۀ اجتماعی در احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت و همکاران (2024) مطرح شده ‌است. این مفهوم یکی از مهم‌ترین عوامل توسعۀ اجتماعی و پایداری جوامع محلی محسوب می‌شود.

The role of social capital in the sense of place attachment has been discussed in MacKinnon (2022) and Plett et al. (2024). This concept is considered one of the most important factors in social development and sustainability of local communities.

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری

Urban policies and planning

به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات لویکا (2011) توجه شده است. همچنین آلتمن و لو (1992) نیز به این قضیه اشاره کرده‌اند.

The role of urban policies and planning in the sense of place belonging has been noted in the theories of Lewicka (2011). Altman and Low (1992) have also mentioned this issue.

احساس تعلق مکانی

Sense of place attachment

به احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا (2011)، مک‌کینون (2022)، آلن (2021) و بریگس (2023) توجه شده است؛ براین اساس تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند.

The sense of place belonging has been addressed in the discussions of Lewicka (2011), MacKinnon (2022), Allen (2021), and Briggs (2023); based on this, place belonging is formed when people have positive experiences and continuous interactions with place.

یافته‌ها

الف) یافته‌های توصیفی

نتایج بررسی ویژگی‌های جمعیت‌شناختی پاسخ‌گویان نشان داد که توزیع سنی افراد موردمطالعه در چهار گروه سنی قرار داشت. بیشترین فراوانی مربوط به گروه سنی 30 تا 40 سال بود که 43درصد از پاسخ‌گویان را شامل می‌شد. پس‌ازآن، گروه سنی 40 تا 50 سال با 27درصد در رتبۀ دوم قرار داشت. همچنین 21درصد از پاسخ‌گویان در گروه سنی زیر 30 سال و 9درصد در گروه سنی بیش از 50 سال قرار داشتند. این توزیع نشان داد که بخش عمدۀ نمونۀ پژوهش را افراد 30 تا 50 سال تشکیل داده‌اند که معمولاً در دورۀ اوج فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی قرار دارند و از تعامل بیشتری با محیط محله و فعالیت‌های سرای محله برخوردار هستند؛ ازاین‌رو، دیدگاه‌های ارائه‌شده اسوی آنان می‌تواند بازتاب مناسبی از شرایط و نیازهای جامعۀ محلی باشد.

بررسی سطح تحصیلات پاسخ‌گویان نیز نشان داد که بیشتر افراد از تحصیلات دانشگاهی برخوردار بوده‌اند. به‌طوری‌که 65درصد دارای مدرک کارشناسی، 14درصد دارای مدرک دیپلم، 14درصد دارای مدرک کارشناسی ارشد و 4درصد دارای مدرک دکتری بودند. این یافته بیانگر آن است که بخش عمدۀ پاسخ‌گویان از سطح تحصیلات نسبتاً مطلوبی برخوردار بوده‌اند که می‌تواند به افزایش دقت و کیفیت پاسخ‌های ارائه‌شده منجر شود. همچنین ازنظر جنسیت، 55درصد از پاسخ‌گویان را مردان و 45درصد را زنان تشکیل می‌دادند. این توزیع نشان‌دهندۀ مشارکت نسبتاً متوازن دو جنس در پژوهش است و امکان بررسی دیدگاه‌های گروه‌های مختلف جامعۀ محلی را فراهم کرد. درمجموع، ترکیب جمعیت‌شناختی نمونۀ پژوهش ازنظر سن، تحصیلات و جنسیت، تنوع مناسبی داشت و مبنای قابل‌قبولی برای تحلیل روابط میان متغیرهای پژوهش فراهم ساخت.

 یافته‌های استنباطی

اعتبار و پایایی: به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌های تحقیق، ابتدا با روش عاملی تأییدی روابط متغیرهای پنهان با سازه‌ها بررسی شد و چون بارعاملی همۀ گویه‌ها مناسب بود، اعتبار گویه‌ها مطلوب ارزیابی شد. همچنین مقادیر آلفای کرونباخ همۀ متغیرها بیش از 7/0 بود. جدول 4 نتایج تحلیل عاملی تأییدی گویه‌های پرسشنامه، میانگین واریانس استخراج‌شده[29]، آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی[30] را نشان می‌دهد.

جدول 2- تحلیل عاملی تأییدی متغیرهای پنهان

Table 2- Confirmatory factor analysis of latent variables

متغیر

Variable

گویه‌ها

Items

بار عاملی

Factor loading

انحراف استاندارد

standard deviation

آماره t

t.Value

آلفای کرونباخ

Cronbach's alpha

AVE

CR

احساس تعلق مکانی

Sense of place attachment

 

q1

0/778

0/047

12/229

0/862

0/512

0/909

q2

0/729

0/028

25/926

q3

0/776

0/051

11/388

q4

0/657

0/034

19/503

q5

0/809

0/022

36/036

q6

0/797

0/021

38/071

q7

0/757

0/032

23/637

q8

0/776

0/022

35/202

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

 

q9

0/896

0/011

78/796

0/755

0/617

0/892

q10

0/896

0/011

79/655

q11

0/852

0/017

51/129

q12

0/865

0/014

62/791

مشارکت اجتماعی

Social participation

 

q13

0/812

0/055

11/098

0/793

0/803

0/891

q14

0/786

0/024

33/021

q15

0/811

0/022

36/188

q16

0/822

0/022

37/415

سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی

Social networks and Social capital

q17

0/878

0/011

81/628

0/866

0/713

0/862

q18

0/865

0/015

58/358

q19

0/844

0/058

9/349

q20

0/837

0/016

53/192

q21

0/846

0/016

53/136

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning

q22

0/816

0/020

30/381

0/768

0/595

0/849

q23

0/876

0/055

13/028

q24

0/826

0/032

20/637

q25

0/814

0/018

53/192

q26

0/852

0/023

12/802

q27

0/832

0/034

16/112

برای بررسی اعتبار (روایی) مدل‌های اندازه‌گیری از روش اعتبار همگرا استفاده شد؛ اعتبار همگرا به این معناست که مجموعۀ شاخص‌ها، سازۀ اصلی را تبیین می‌کند. فورنل و لارکر[31] (1981) استفاده از میانگین واریانس استخراج‌شده را به‌عنوان معیار اعتبار همگرا پیشنهاد می‌کنند. حداقل واریانس استخراج شده معادل 5/0 بیانگر اعتبار همگرای کافی است؛ به این معنی که یک متغیر مکنون می‌تواند به‌طورمیانگین بیش از نیمی از پراکندگی شاخص‌هایش را تبیین کند؛ با کمک شاخص میانگین واریانس استخراج‌شده، سازه‌های موردمطالعه دارای میانگین واریانس استخراج‌شده بیشتر از 5/0بودند و اعتبار همگرای مدل اندازه‌گیری تأیید شد. برای محاسبۀ این شاخص معمولاً از فرمول AVE= ∑λi2/n استفاده می‌شود که در تحقیق حاضر نیز همین فرمول مدنظر قرار گرفته ‌است؛ علاوه‌براین، از پایایی ترکیبی نیز استفاده شد که نتیجه مطلوب بود.

مقادیر مربوط به شاخص‌های اعتبار ممیز شامل معیارهای بسیار زیادی ازجمله معیار فورنل و لارکر (1981)، بارهای عاملی متقاطع[32] و شاخص روایی یگانه-دوگانه[33] است که در اینجا بارهای عاملی متقاطع در قالب جدول 5 گزارش شده‌ است.

جدول 3- ماتریس بارهای عاملی متقاطع متغیرهای پنهان

Table 3- Cross-factor loading matrix of latent variables

 

احساس تعلق مکانی

Sense of place attachment

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

مشارکت اجتماعی

Social participation

سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی

Social networks and Social capital

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری

Urban policies and planning

q1

0/778

0/345

0/321

0/154

0/258

q2

0/729

0/416

0/495

0/240

0/435

q3

0/776

0/216

0/286

0/185

0/270

q4

0/657

0/289

0/489

0/296

0/340

q5

0/809

0/478

0/536

0/298

0/424

q6

0/797

0/507

0/473

0/312

0/428

q7

0/757

0/399

0/555

0/358

0/399

q8

0/776

0/401

0/379

0/289

0/433

q9

0/505

0/896

0/519

0/261

0/295

q10

0/308

0/896

0/476

0/337

0/348

q11

0/476

0/852

0/431

0/256

0/480

q12

0/535

0/865

0/467

0/288

0/426

q13

0/325

0/512

0/812

0/148

0/192

q14

0/450

0/426

0/786

0/268

0/442

q15

0/511

0/324

0/811

0/455

0/539

q16

0/478

0/440

0/822

0/361

0/402

q17

0/407

0/603

0/457

0/878

0/689

q18

0/450

0/683

0/633

0/865

0/627

q19

0/327

0/239

0/118

0/844

0/544

q20

0/302

0/453

0/297

0/837

0/237

q21

0/224

0/413

0/296

0/846

0/346

q22

0/430

0/438

0/341

0/181

0/816

q23

0/268

0/456

0/424

0/244

0/876

q24

0/371

0/483

0/383

0/186

0/826

q25

0/330

0/471

0/359

0/370

0/814

q26

0/395

0/239

0/268

0/383

0/852

q27

0/414

0/273

0/277

0/249

0/832

همان‌گونه که نتایج در جدول فوق آورده شده ‌است، اعتبار ممیز سازه‌ها با استفاده از معیار بارهای عاملی متقاطع ارزیابی شد. نتایج نشان داد که تمامی گویه‌ها دارای بیشترین بار عاملی روی سازۀ متناظر خود بوده و بار عاملی آنها روی سایر سازه‌ها کمتر بود؛ بنابراین، سازه‌های پژوهش از اعتبار ممیز قابل‌قبول برخوردار بود.

شکل 2- مدل معادلات ساختاری به همراه ضرایب استانداردشده

Fig 2- Structural equation model with standardized coefficients

باتوجه‌به پیچیدگی مدل مفهومی پژوهش، وجود چندین سازۀ پنهان و مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم میان متغیرها، از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی[34] استفاده شد. این روش علاوه‌بر امکان تحلیل هم‌زمان مدل اندازه‌گیری و ساختاری، برای پژوهش‌های اکتشافی و پیش‌بینانه مناسب است و نسبت‌به نقض فرض نرمال‌بودن داده‌ها و محدودیت حجم نمونه حساسیت کمتری دارد. باتوجه‌به وجود متغیرهای میانجی در مدل پژوهش و ضرورت بررسی اثرات مستقیم، غیرمستقیم و کل، این نرم‌افزار به‌عنوان ابزار تحلیل داده‌ها انتخاب شد. همچنین به‌منظور ارزیابی مدل ساختاری (درونی) از معیار گایسر[35] (1974) استفاده شد که در ادامه تشریح شده است.

ارتباط پیش‎‌بین (معیار گایسر «Q2»)

این معیار که توسط گایسر (1974) معرفی شد، قدرت پیش‌بینی مدل را در متغیرهای وابسته مشخص می‌کند. به اعتقاد آنها مدل‌هایی که دارای برازش بخش ساختاری قابل‌قبول است، باید قابلیت پیش‌بینی شاخص‌های مربوط به سازه‌های درون‌زای مدل را داشته باشد؛ بدین معنی که اگر در یک مدل، روابط بین سازه‌ها به‌درستی تعریف شده باشد، سازه‌ها قادر خواهد بود تا تأثیر کافی بر شاخص‌های یکدیگر بگذارند و از این راه فرضیه‌ها به‌درستی تأیید شود. مقدار Q2 باید دربارۀ تمامی سازه‌های درون‌زا محاسبه شود. سه مقدار 02/0، 15/0 و 35/0 را به‌عنوان قدرت پیش‌بینی کم، متوسط و قوی تعیین نموده‌اند. مقادیر Q2 در جدول 7 ارائه شده است.

جدول 4- معیار گایسر (Q2)

Table 4- Geisser criterion (Q2)

متغیرهای درونزا

Endogenous variables

معیار استون-گایسر (Q2)

Stone-GeisserQ2

احساس تعلق مکانی

Sense of place attachment

0/468

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

0/226

مشارکت اجتماعی

Social participation

0/345

سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی

Social networks and Social capital

0/008

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری

Urban policies and planning

0/294

در ادامه، شاخص‌های کلیت برازش مدل شاملSRMR[36]  و[37] NFI نیز به‌منظور نشان‌دادن برازش مدل و ارزیابی میزان انطباق مدل نظری با داده‌های مشاهده‌شده، محاسبه شد که نتایج آن در قالب جدول 5 آورده شده است و نتایج حاکی از نتایج مطلوب برازش مدل بود. به‌طورکلی میزان SRMR هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، برازش بهتری دارد و میزان NFI هرچه به یک نزدیک‌تر باشد، برازش مدل بهتر خواهد بود. در مطالعۀ حاضر این شاخص‌ها وضعیت مطلوبی داشته‌ است.

جدول 5- شاخص‌های کلیت برازش مدل

Table 5- Model fit indices

شاخص برازش

Goodness of fit

مقدار

Value

مقدار مطلوب

Desirable value

نتیجه

Result

SRMR

0/064

0/08<

برازش مناسب

Desirable

NFI

0/917

0/90>

برازش مناسب

Desirable

در جدول 6 معنی‌داری مسیرهای بین متغیرهای پنهان ازنظر آماری توسط مقادیر t به‌عنوان آمارۀ آزمون گزارش شد. همچنین اثرات مستقیم نیز در این جدول آورده شده است.

جدول 6- نتایج مدل ساختاری تحقیق و برآورد اثرات مستقیم و غیرمستقیم

Table 6- Structural model results and direct and indirect effects estimation

مسیر مستقیم

Path

ضریب مسیر استاندارد شده

Standard Path Coefficient

انحراف معیار

Standard Error

آماره t

t-Value

نتیجه

Result

اثرات غیر مستقیم

Indirect effects

تنوع فعالیت‌ها -> احساس تعلق مکانی

Variety of activities→ Sense of Place attachment

0/445

0/043

10/280

معنادار

Significant

0/020

مشارکت اجتماعی -> احساس تعلق مکانی

Social participation→ Sense of Place attachment

0/729

0/045

16/343

معنادار

Significant

0/038

سرمایه اجتماعی  -> احساس تعلق مکانی

Social capital→ Sense of Place attachment

0/528

0/041

12/121

معنادار

Significant

0/112

فعالیت‌ سراهای محله -> احساس تعلق مکانی

Neighborhood Center Activities → Sense of place attachment

0/341

0/045

7/500

معنادار

Significant

0/015

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری -> احساس تعلق مکانی

Urban policies and planning → Sense of place attachment

0/121

0/050

2/389

معنادار

Significant

0/016

مدل ساختاری فوق با هدف تبیین نقش عملکرد سرای محله در افزایش حس تعلق مکانی طراحی شد. در این چارچوب، فعالیت‌های سرای محله به‌عنوان متغیر برون‌زا در نظر گرفته شده و تأثیر آن بر متغیر وابستۀ حس تعلق مکانی، به‌صورت مستقیم و نیز ازطریق متغیرهای میانجی شامل تنوع فعالیت‌ها، مشارکت اجتماعی، سرمایۀ اجتماعی و سیاست‌های شهری بررسی شد. فرض اساسی مدل این بود که هرچه عملکرد سرای محله افزایش یابد، زمینۀ تقویت روابط اجتماعی و مشارکت شهروندان در امور محلی فراهم شود و درنتیجه حس تعلق مکانی نیز بهبود یابد. نتایج تحلیل ضرایب نشان داد که میزان مشارکت ساکنان بیشترین تأثیر را بر احساس تعلق مکانی داشته و تنوع فعالیت‌های ارائه‌شده، فعالیت سراهای محله و سیاست‌ها و برنامه‌ریزی شهری در مراحل بعدی اهمیت قرار داشت. ضریب تعیین  (R²)که در قالب جدول 6 آورده شده و نشان‌دهندۀ میزان تبیین واریانس متغیرهای درون‌زا است، نشان می‌دهد که متغیرهای مستقل چه مقدار از تغییرات سازه‌های متغیر وابسته را تبیین کرده‌ است.

جدول 7- ضرایب تعیین

Table 7- Determination coefficients

متغیر

Variable

R²

تنوع فعالیت‌ها

Variety of activities

0/143

مشارکت اجتماعی

Social participation

0/070

سرمایه اجتماعی

Social capital

0/004

سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری

Urban policies and planning

0/006

احساس تعلق مکانی

Place attachment

0/205

20درصد از تغییرات احساس تعلق مکانی توسط متغیرهای موجود در مدل تبیین می‌شود و قدرت تبیین مدل در سطح متوسط قرار دارد. تحلیل اثرهای مستقیم ضرایب مستقیم متغیرمستقل و متغیرهای میانجی بر متغیر وابستۀ احساس تعلق مکانی شامل پنج اثر مستقیم بود: فعالیت‌های سرای محله بر احساس تعلق مکانی به میزان 201/0، سرمایۀ اجتماعی بر احساس تعلق مکانی به میزان 235/0، سیاست‌های شهری بر احساس تعلق مکانی به میزان 206/0، مشارکت اجتماعی بر احساس تعلق مکانی به میزان 145/0 و تنوع فعالیت‌ها بر احساس تعلق مکانی به میزان 053/0 بود. اثرات غیرمستقیم نیز در قالب جدول 6 گزارش شده ‌است.

نتیجه‌

به مفهوم احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا (2011)، مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022)، دوراند (2022)، آلن (2021) و بریگس (2023) به‌منظور تعیین میزان دلبستگی شهروندان به محلات شهری توجه شد. تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند. همچنین نقش سرمایۀ اجتماعی در افزایش احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت و همکاران (2024) مطرح شده‌ است؛ علاوه‌براین، به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات آلتمن و لو (1992) توجه شده ‌است. با عنایت به این امر، هدف تحقیق حاضر ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر سرای محله در مناطق 2 و 5 شهر تهران بود. باتوجه‌به تأثیری که امروزه سراهای محله در زندگی شهروندان تهرانی دارد، بررسی نقش این سازمان‌ها در افزایش یا کاهش احساس تعلق مکانی می‌تواند به نهادهای متولی درزمینۀ بازنگری در خط‌مشی سراهای محله کمک کند. نتایج مدل ساختاری نشان داد که فعالیت‌های انجام‌شده در سرای محله از یک‌سو تأثیر مثبتی بر احساس تعلق مکانی دارد و ازسوی ‌دیگر با افزایش سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان به بهبود احساس تعلق مکانی شهروندان کمک می‌کند. این یافته با چارچوب نظری تحقیق درزمینۀ احساس تعلق مکانی همخوانی داشت. براساس دیدگاه‌های مطرح دراین‌زمینه، محلاتی که از ظرفیت‌های اجتماعی، نهادی و ارتباطی بیشتری برخوردار است، توانایی بیشتری در ایجاد همبستگی اجتماعی، اعتماد متقابل و مشارکت ساکنان دارد. از این منظر، عملکرد سرای محله صرفاً به معنای توانایی مقابله با بحران‌ها نیست، بلکه بستری برای شکل‌گیری سرمایه‌های اجتماعی و تقویت پیوند شهروندان با محیط زندگی محسوب می‌شود. همچنین این نتیجه با نظریۀ سرمایۀ اجتماعی کلمن (1988) سازگار است که بر نقش اعتماد، همکاری و شبکه‌های اجتماعی در توسعۀ جوامع محلی تأکید دارد. یافته‌های پژوهش حاضر با نتایج مطالعات پیشین نیز همسو است که نشان داده‌ است افزایش ظرفیت‌های محله‌ای به ارتقای سرمایۀ اجتماعی، افزایش حس تعلق به مکان و مشارکت بیشتر شهروندان در فعالیت‌های محلی منجر می‌شود. نتایج همچنین نشان داد که عملکرد سرای محله ازطریق تأثیر بر سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان بر احساس تعلق مکانی تأثیر مثبت دارد و سرمایۀ اجتماعی و مشارکت نقش میانجی ایفا می‌کنند. این یافته را می‌توان براساس نظریۀ دلبستگی به مکان و نظریۀ کنش جمعی تبیین کرد. مطابق این دیدگاه‌ها، زمانی که افراد به محل خود احساس تعلق بیشتری داشته باشند و در بستر روابط مبتنی بر اعتماد و همکاری قرار گیرند، تمایل بیشتری برای حضور در فعالیت‌های اجتماعی و حمایت از نهادهای محلی خواهند داشت. در میان متغیرهای میانجی، سرمایۀ اجتماعی بیشترین اثر را بر حس تعلق مکانی نشان داد که بیانگر اهمیت شبکه‌های اجتماعی، اعتماد عمومی و همکاری‌های محلی در موفقیت این نهاد است. همچنین، اگرچه تاب‌آوری محله دارای اثرات غیرمستقیم مثبت بر سرای محله بود، اثر مستقیم آن ضعیف و منفی برآورد شد. براساس نتایج غیرمستقیم معلوم شد که تأثیر عملکرد سرای محله بر حس تعلق مکانی عمدتاً ازطریق سازوکارهای اجتماعی منتقل می‌شود و بدون تقویت سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان، ظرفیت‌های سرای محله به‌تنهایی قادر به ارتقای احساس تعلق مکانی نخواهد بود؛ بنابراین، یافته‌های پژوهش بر ضرورت توجه هم‌زمان مدیران شهری به توسعۀ عملکرد سرای محله و تقویت سرمایه‌های اجتماعی به‌عنوان پیش‌نیازهای موفقیت سراهای محله تأکید می‌کند.

 براساس مبانی نظری سرمایۀ اجتماعی، افزایش فعالیت‌های سرای محله می‌تواند موجب ارتقای احساس تعلق مکانی، تقویت سرمایۀ اجتماعی و افزایش مشارکت شهروندان شود. نتایج مدل ساختاری نیز این دیدگاه را تأیید کرد و نشان داد که عملکرد سرای محله بیشترین تأثیر را بر تنوع فعالیت‌ها و مشارکت اجتماعی داشته و از این طریق بر احساس تعلق مکانی اثرگذار بوده است و زمینۀ شکل‌گیری روابط اجتماعی پایدار، اعتماد متقابل و مشارکت فعال ساکنان در امور محله را فراهم می‌سازد. این یافته‌ها با مطالعات پیشین همسو بوده و بیانگر آن است که سرای محله نه‌تنها یک ظرفیت مقابله با بحران‌ها، عاملی مؤثر در ارتقای سرمایه‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای محلی است.

سرای محله به‌عنوان فضایی اجتماعی، توانسته است نیازهای مختلف ساکنان را از منظر ارتباطات اجتماعی، تعاملات فرهنگی و مشارکت در امور محلی برآورده سازد. فعالیت‌های سرای محله با ایجاد فرصت‌هایی برای تعامل اجتماعی میان ساکنان، موجب تقویت حس تعلق به محله شده‌ است. حس تعلق مکانی زمانی تقویت می‌شود که افراد احساس کنند محلۀ آنها نه‌تنها مکانی برای زندگی، بلکه فضایی برای رشد اجتماعی، فرهنگی و فردی است. به‌ویژه در محیط‌های شهری که ممکن است روابط اجتماعی به دلیل ساختارهای پیچیده و پرمشغلۀ زندگی محدود شود، سرای محله به‌عنوان فضایی عمومی نقش کلیدی در کاهش انزوا و تقویت روابط اجتماعی ایفا می‌کند. این فضا ازطریق فعالیت‌هایی نظیر کارگاه‌های آموزشی، جشنواره‌های فرهنگی، رویدادهای ورزشی و جلسات گروهی، فرصت‌هایی را برای شکل‌گیری ارتباطات معنادار و افزایش حس مشارکت در میان ساکنان فراهم می‌آورد. نتایج این تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیق عباسی و همکاران (1402) و گودرزی و همکاران (1402) در تحقیقات داخلی و نتایج لاولاک و همکاران[38] (2023) در تحقیقات خارجی همسو و هم‌راستا بود.

تنوع فعالیت‌ها، به‌ویژه زمانی که شامل برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و آموزشی باشد، توانسته است طیف گسترده‌ای از نیازهای ساکنان را پوشش دهد. این تنوع نه‌تنها باعث جذب گروه‌های مختلف سنی، اجتماعی و فرهنگی می‌شود، به ایجاد حس پذیرش و یکپارچگی در میان ساکنان نیز کمک می‌کند. وقتی افراد احساس کنند که در محلۀ خود فرصت‌های متعددی برای مشارکت و فعالیت دارند، حس تعلق آنها به مکان افزایش می‌یابد. از منظر اجتماعی، تنوع فعالیت‌ها می‌تواند به کاهش شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی میان افراد کمک کند و محیطی را فراهم سازد که در آن افراد با پیشینه‌های مختلف بتوانند به‌طورمشترک در فعالیت‌ها شرکت کنند؛ علاوه‌براین، تنوع فعالیت‌ها موجب افزایش تعاملات میان‌نسلی می‌شود، به‌طوری‌که افراد از گروه‌های سنی مختلف در کنار یکدیگر در فعالیت‌های محله مشارکت می‌کنند. این امر می‌تواند به تقویت انسجام اجتماعی و ایجاد هویت جمعی قوی در محله منجر شود. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیقات عرب و همکاران (1403) و قاسمی و شفیع‌آبادی (1400) در مطالعات داخلی و یافته‌های مالهوترا (2024) در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.

نتایج تحقیق نشان داد که مشارکت ساکنان در فعالیت‌های سرای محله یکی از عوامل مهم در تقویت احساس تعلق مکانی است. مشارکت اجتماعی به افراد احساس قدرت و کنترل بر محیط زندگی‌شان می‌دهد و به آنها اجازه می‌دهد تا نقش فعالی در بهبود شرایط محلۀ خود ایفا کنند. از منظر روان‌شناختی، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و حس ارزشمندی در افراد می‌شود که این خود به تقویت حس تعلق به مکان منجر می‌شود. مشارکت فعال همچنین به تقویت روابط میان ساکنان کمک می‌کند؛ به‌طوری‌که افراد ازطریق تعاملات اجتماعی در فعالیت‌های محلی، شبکه‌های اجتماعی قوی‌تری ایجاد می‌کنند. این شبکه‌ها نه‌تنها به کاهش احساس انزوا کمک می‌کند، به افزایش حس جامعه‌پذیری و حمایت اجتماعی در محله نیز منجر می‌شوند. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیق منتظرالقائم و همکاران (1402) و میرزاحسین و همکاران (1401) در مطالعات داخلی و یافته‌های آلن و همکاران (2021) در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.

نتایج تحقیق نشان داد که سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی، نقش مهمی در ایجاد و تقویت شبکه‌های اجتماعی میان ساکنان دارد. سرا ازطریق فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، به ساکنان فرصت‌هایی برای تعامل و ارتباط با یکدیگر ارائه می‌دهد. این تعاملات اجتماعی به ایجاد حس اعتماد و همبستگی میان ساکنان کمک می‌کند و فضای محله را به محیط اجتماعی پویا تبدیل می‌کند؛ علاوه‌براین، سرای محله می‌تواند نقش مهمی در تسهیل ارتباطات میان‌نسلی ایفا کند؛ به‌طوری‌که افراد از گروه‌های سنی مختلف بتوانند در کنار یکدیگر در فعالیت‌های محلی شرکت کنند. این امر به ایجاد حس انسجام اجتماعی و تقویت هویت جمعی محله منجر می‌شود. همچنین، سرای محله می‌تواند به کاهش تنش‌های اجتماعی و تقویت حمایت اجتماعی میان ساکنان کمک کند. یافته‌های تحقیق دراین‌زمینه با یافته‌های دویران (1403) و رهروی پوده و تدین (1401) در تحقیقات داخلی و یافته‌های سانگ[39] و سوپرامانیان (2019) در تحقیقات خارجی همسو و هم‌راستا بود.

آخرین یافتۀ تحقیق نشان داد که سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری نقش مهمی در تقویت احساس تعلق مکانی دارد. سیاست‌های شهری می‌تواند ازطریق تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و فرهنگی، حس تعلق به مکان را در میان ساکنان تقویت کند. به‌ویژه زمانی که این سیاست‌ها به توسعه و حمایت از سرای محله می‌پردازند، ساکنان احساس می‌کنند که به محیط زندگی آنها توجه شده و ارزشمند است. این امر به افزایش رضایت ساکنان از محیط زندگی و تقویت ارتباط آنها با محله منجر می‌شود. سیاست‌های شهری که به توسعۀ فضاهای عمومی و حمایت از فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی می‌پردازد، می‌تواند تأثیر چشمگیری در تقویت هویت اجتماعی محله‌ها داشته باشد. به‌طورکلی، نتایج این تحقیق نشان داد که سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی، نقش کلیدی در تقویت احساس تعلق مکانی ساکنان دارد. فعالیت‌های سرای محله، تنوع این فعالیت‌ها، مشارکت ساکنان و سیاست‌های شهری به‌طورمستقیم و غیرمستقیم بر احساس تعلق مکانی تأثیر دارد. این یافته‌ها نشان‌دهند اهمیت طراحی و اجرای سیاست‌های شهری مبتنی بر تقویت نهادهای اجتماعی مانند سرای محله است. بهبود و توسعهۀ سرای محله، نه‌تنها کیفیت زندگی ساکنان را ارتقا می‌دهد، به ایجاد جوامع محلی پایدارتر و تقویت هویت اجتماعی محله‌ها منجر می‌شود؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود که مدیران شهری و سیاست‌گذاران به‌طورفعالانه به توسعه و حمایت از سرای محله بپردازند و برنامه‌هایی طراحی کنند که به افزایش مشارکت ساکنان، تنوع فعالیت‌ها و تقویت شبکه‌های اجتماعی محله کمک کند. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با یافته‌های عظیمی مهرورز و همکاران (1402) در مطالعات داخلی از یک‌سو و مطالعات ژانگ و همکاران (2024) و زلندر و همکاران (2020) از سوی‌دیگر در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.

حامی مالی

پژوهش حاضر بدون حمایت مالی انجام شده است.

مشارکت نویسندگان

نویسنده اول: (گردآوری داده های کیفی، نرم‌افزار، تجزیه‌ و تحلیل‌داده‌ها، تحلیل و تفسیر اطلاعات و نتایج، تهیه پیشنویس مقاله).

نویسنده دوم: (طراحی پژوهش، نظارت بر مراحل انجام پژوهش، بررسی و کنترل نتایج، اصلاح، بازبینی و نهایی‌سازی مقاله.)

تعارض منافع

بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.

 

پیروی از اصول اخلاق پژوهش

نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.

بیانیه دسترسی به داده ها

داده‌های پژوهش حاضر در صورت درخواست از نویسندگان قابل دسترسی است.

سپاسگزاری:

نویسندگان مقاله از تمامی پاسخگویان محترم که با سعه‌صدر به سئوالات پاسخ دادند کمال قدردانی و تشکر را دارند.

خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی

در تهیه این مقاله، از هوش مصنوعی استفاده نشده است.

 [1] Borwein & Lucas

[2] Lovelock

[3] Yoo

[4] Creswell

[5] Raman

[6] Zhang et al.

[7] Malhotra

[8] MacKinnon

[9] Allen

[10] Liu

[11] Song & Soopramanien

[12] Han

[13] Soopramanien et al.

[14] Tuttle

[15] Žlender and Gemin

[16] Zhang & Xu

[17] Place Attachment Theory

[18] Altman & Low

[19] Scannell & Gifford

[20] Coleman

[21] Dewantara

[22] Lewicka

[23] Allen

[24] Briggs

[25] Clark

[26] Albert

[27] Azli

[28] Plett

[29] AVE

[30] CR= Composite Reliability

[31] Fornell & Larcker

[32] Cross Loading

[33] HTMT= Heterotrait-Monotrait Ratio

[34] PLS-SEM

[35] Geisser

[36] Standardized Root Mean Square Residual

[37] Normed Fit Index

[38] Lovelock et al.

[39] Song

مراجع

اسکوئی ارس، ع.، و حکیمی، ه. (1400). سنجش شاخص‌های سرزندگی شهری در سکونتگاه‌های غیررسمی (مطالعۀ موردی: سیلاب قوشخانۀ تبریز). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 9(1)، 143-163.

https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2021.309948.1363

 امجد، م.، فرهنگ، م.، طغیانی، ش.، و قاسمی، و. (1400). تأثیر حس تعلق به مکان ساکنان بر نمای بناهای مسکونی محلات مجاور مادی‌های اصفهان. معماری و شهرسازی ایران، 12(2)، 119-136. https://doi.org/10.30475/isau.2021.270077.1631

بهزادپور، م.، غلامی اندراتی، ز.، و حسینی، س. ح. (1400). بررسی مؤلفه‌های اجتماعی و کالبدی در ایجاد حس تعلق بر کاربران در فضاهای شهری؛ مطالعه موردی: فلکه دوم نیرو هوایی شهر تهران. مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، 4(3)، 37-48. https://www.magiran.com/p2357742

حاتمی گلزاری، ا.، و سلطانی، ع. (1400). تحلیلی بر مؤلفه‌های تبیین‌کنندۀ حس تعلق مکانی در محلات نوبنیاد شهری (مطالعه موردی: محلۀ یاغچیان تبریز). جغرافیا و توسعه فضای شهری، 8(1)، 37-55. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.48011.0

دهقان، ن. (1401). تحلیل سطح حس تعلق به مکان‌های تفریحی به‌واسطه تبیین معنای مکان (نمونه موردی: دهکده تفریحی زاینده‌رود). جغرافیا و آمایش شهری - منطقه ای، 12(43)، 91-122 https://doi.org/10.22111/gaij.2022.41393.2990.

دویران، ا. (1403). اثر کارکردی فضاهای عمومی در پایداری حس تعلق مکانی مطالعه موردی: فضاهای عمومی بافت مرکزی شهر زنجان. شهر پایدار، 7(1)، 97-115. https://doi.org/10.22034/jsc.2024.432435.1756

رحیمی، ر.، موسوی، س. م.، و محمدی ایرلو، ن. (1401). سنجش حس تعلق مکانی و شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر آن در الگوهای بدنه شهری (مطالعه موردی: ضلع غربی خیابان امام خمینی اردبیل). مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 13(49)، 63-80. https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1401.13.49.2.1

رفیق، م.، و نورتقانی، ع. (1399). ارزیابی تعلق مکانی و تأثیر متغیرهای جمعیت‌شناختی در محلات شهری بافت تاریخی گرگان. آمایش جغرافیایی فضا، 10(35)، 35-50. https://doi.org/10.30488/gps.2019.100316.

رهروی پوده، س.، و تدین، ب. (1401). تبیین عوامل مؤثر بر حس تعلق به مکان و ارزیابی شاخص‌های پایداری اجتماعی در بافت تاریخی (مورد مطالعه: محله جویباره اصفهان). پژوهش‌های معماری اسلامی، 10(3)، 86-106. https://doi.org/10.52547/jria.10.3.4.

ضیابخش، ن. (1399). بررسی مقایسه‌ای حس تعلق به مکان در محلات گلشن و قنات کوثر منطقه 4 شهرداری تهران. شهر پایدار، 3(4)، 1-14. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24766631.1399.3.4.1.2

طهماسبی‌زاده، ف.، و سلیمانی، ح. (1401). تحلیل وضعیت و رابطه رضایت و حس تعلق مکانی در محله‌های شهری مطالعه موردی: محله فردوان شهر اصفهان. پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 12(47)، 149-166. https://doi.org/10.30495/jupm.2022.4410

عباسی، ز.، حبیب، ف.، و مختاباد، م. (1402). فهم مؤلفه‌های محیطی مؤثر بر شکل‌گیری حس تعلق مکانی در بازار سنتی ایران و مقایسه آن با مجتمع‌های تجاری مدرن (نمونه موردی بازار سنتی کاشان و مجتمع تجاری صفویه کاشان). هویت شهر، 17(2)، 17-32. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/hoviatshahr/Article/795204/FullText   

عرب، س.، صادقلو، ط.، و شایان، . (1403). بررسی و تحلیل میزان احساس تعلق مکانی و عوامل مؤثر بر آن در نواحی روستایی (منطقه مورد مطالعه: روستاهای دهستان شوسف، شهرستان نهبندان). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 28(88)، 396-378. https://doi.org/10.22034/gp.2023.54637.3075

عطایی، ا.، ستوده، ح.، و قمیشی، م. (1400). تبیین حس تعلق به مکان در بافت تاریخی شهرهای بندری مطالعه موردی: بندرلنگه. شهر پایدار، 4(4)، 87-99. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24766631.1400.4.4.3.1

عظیمی مهرورز، ا.، مبری، ح.، و فرزادمنش، م.(1402). بررسی تأثیر تعلق مکانی و کیفیت محیطی بر ارتقاء رضایتمندی شهروندان از محلات (مطالعه موردی: محله کشاورز منطقه 6 تهران). تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 23(68)، 365-382. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287736.1300.0.0.63.6

قاسمی، م.، و شفیع‌آبادی، ع. (1400). اثربخشی آموزش نظریه انتخاب بر خودکارآمدی و شادکامی زنان مراجعه‌کننده سرای محله منطقه 6 شهر تهران. پژوهش‌های کاربردی در مشاوره، 4(15)، 47-67. https://ensani.ir/fa/article/508082/

گودرزی، م.، سلطانی، ز.، و علی‌بخشی، ا. (1402). ارزیابی اثرات دسترسی به امکانات و خدمات شهری بر حس تعلق مکانی در بافت‌های فرسوده کلان‌شهر اهواز. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، 4(3)، 89-103. https://doi.org/10.22124/gscaj.2023.22538.1177.

محمدی، م.، و رفیعی بالان، م. (1400). شناسایی عوامل مؤثر بر حس تعلق مکانی ساکنین شهرهای جدید با تأکید بر مدل‌های مکان و ارزیابی آن در شهر جدید اندیشه. برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 12(48)، 187-229. https://doi.org/10.22054/qjsd.2021.55644.2047.

منتظرالقائم، ا.، اذانی، م.، خادم الحسینی، ا.، و گندمکار، ا. (1402). تحلیل تطبیقی از تأثیر برنامه‌های تلویزیونی شبکه دو و شبکه تهران بر شاخص حس تعلق مکانی شهروندان مناطق (1و 12 و 20) کلان‌شهر تهران. جغرافیا و توسعه فضای شهری، 10(2)، 23-37. https://doi.org/10.22067/jgusd.2022.71414.1069.

میرزاحسین، س.، احمدی، م.، و ذاکرحقیقی، ک. (1401). بررسی چگونگی ساختار و عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری فضاهای شهری بر مبنای حس تعلق مکانی بین شهروندان تهرانی. آمایش محیط، 15(56)، 27-46. https://sanad.iau.ir/Journal/ebtp/Article/988038

ویسی، ف.، و چاره‌جو، ف. (1400). تبیین نقش عوامل مؤثر بر تعلق مکانی در بافت‌های شهری، نمونه موردی: بافت‌های قدیم، میانی، جدید و حاشیه‌ای شهر سنندج. جغرافیا و توسعه فضای شهری، 8(1)، 165-184. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.67174.0

 

 

References

Abbasi, Z., Habib, F., & Mokhtabad, M. (2023). Understanding the environmental assumptions that affect the formation of a sense of place in the traditional bazaar and comparison with modern commercial complexes (Case in traditional bazaar and commercial complex Safavid Kashan). Hoviatshahr, 17(2), 17-32. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/hoviatshahr/Article/795204/FullText

Albert, I., & Barros, S. (2021). The sense of belonging in the context of migration: Meanings and developmental trajectories. In B. Wagoner, B. A. Christensen, & C. Demuth (Eds), Culture as Process (pp. 211-222). Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-77892-7_19

Allen, K. A., Kern, M. L., Rozek, C. S., McInerney, D. M., & Slavich, G. M. (2021). Belonging: A review of conceptual issues, an integrative framework, and directions for future research. Australian Journal of Psychology, 73(1), 87-102. https://doi.org/10.1080/00049530.2021.1883409

Altman, I., & Low, S. M. (1992). Place attachment. Springer.

Amjad, M., Mozaffar, F., Toghyani, S., & Ghasemi, V. (2021). The effect of resident's sense of belonging to the place on the neighboring facades of Isfahan Maadis. Journal of Iranian Architecture & Urbanism (JIAU), 12(2), 119-136. [In Persian]. https://doi.org/10.30475/isau.2021.270077.1631

Arab, S., Sadeghloo, T., & Shayan, H. (2024). Investigating and analyzing the sense of place belonging and factors affecting it in rural areas (Study area: villages of Shosef district, Nehbandan city). Journal of Geography and Planning, 28(88), 396-378. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/gp.2023.54637.3075

Ataei, O., Sotudeh, H., & Ghomeishi, M. (2022). Place attachment in the historical texture of cities Bandar Case Study: Bandar Lengeh. Sustainable city, 4(4), 87-99. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24766631.1400.4.4.3.1

Azimi, E., Mobara, H., & Farzadmanesh, M. (2023). Investigating the impact of spatial habitat and environmental quality on improving satisfaction of citizens from localities (Case study: Keshavarz District 6th District of Tehran). Applied Research in Geographical Sciences, 23(68), 365-382. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287736.1300.0.0.63.6

Azli, M., Abdullah, J., Abdullah, Y., Sahabuddin, M., Taib, I., & Shukri, S. (2024). A thematic review of neighbourhood built environment factors that affect the sense of community. Citi Science, 4(1), 58-84. https://www.researchgate.net/publication/379139808_

Behzadpour, M., Gholami Andrati, Z., & Hosseyni, S. (2021). Investigating the changes in the sense of belonging in the elderly with emphasis on both social and physical components Case study of the second square niro havaii of Tehran. Journal of Urban Design Studies and Urban Reaearch, 4(3), 37-48. [In Persian]. https://www.magiran.com/p2357742

Borwein, S., & Lucas, J. (2023). Municipal identity and city interests. Political Behavior, 45(3), 877-896.

Briggs, E., & Smith, J. (2023). Feeling you belong: the effects of community involvement on well-being in later life. Innovation in Aging, 7(1), 845. https://doi.org/10.1093/geroni/igad104.2725

Clark, J. A., Engelman, M., Schultz, A. A., Bersch, A. J., & Malecki, K. M. C. (2024). Sense of neighborhood belonging and health: geographic, racial, and socioeconomic variation in Wisconsin. Frontiers in Public Health, 12, 1376672. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1376672

Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94(1), S95–S120. https://doi.org/10.1086/228943

Creswell, J. W. (2009). Research Design, Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. Sage.

Daviran, E. (2024). The functional effect of public spaces in the stability of the sense of place belonging the case study: Public spaces in the central texture of Zanjan City. Sustainable city, 7(1), 97-115. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jsc.2024.432435.1756

Dehghan, N. (2022). Analyzing the level of recreational places attachment by explaining the place meanings (Case Study: Zayandehrood Village). Geography and Territorial Spatial Arrangement, 12(43), 91-122. [In Persian]. https://doi.org/10.22111/gaij.2022.41393.2990

Deng, X., Wei, Z., Tu, C., & Yin, Y. (2022). Sense of community improves community participation in Chinese residential communities: The mediating role of sense of community responsibility and prosocial tendencies. American Journal of Community Psychology, 71(1–2), 166–173. https://doi.org/10.1002/ajcp.12605

Dewantara, J. A. (2023). From place attachment to sense of belonging: Promoting good citizenship through civic education. Jurnal Civics: Media Kajian Kewarganegaraan, 20(1), i–iv. https://doi.org/10.21831/jc.v20i1.58843

Durand, T. M., & Blackwell, R. G. (2022). Dimensions of belonging and “Othering” in middle school: Voices of immigrant and Island-Born Puerto Rican Adolescents. Journal of Education for Students Placed at Risk (Jespar), 29(2), 130-150. https://doi.org/10.1080/10824669.2022.2136179

Fathi, M., & Ní Laoire, C. (2023). Urban home: Young male migrants constructing home in the city. Journal of Ethnic and Migration Studies, 49(3), 813-831. https://doi.org/10.1080/1369183X.2021.1965471

Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. https://doi.org/10.2307/3151312.

Geisser, S. (1974). A predictive approach to the random effect model. Biometrika, 61(1), 101–107. https://doi.org/10.2307/2334290

Ghasemi, M., & Shafiabadi, A. (2021). The effectiveness of choice theory training on self-efficacy and happiness of women visiting the neig hborhood shelter in District 6 of Tehran. Quarterly Journal of Applied Research in Counseling, 4(15), 47-67. [In Persian]. https://ensani.ir/fa/article/508082/

Goodarzi, M., Soltani, Z., & Alibakhshi, A. (2023). Evaluating the effects of access to urban facilities and services on the sense of belonging to a place in the worn-out textures of Ahvāz Metropolis. Geographical Studies of Coastal Areas Journal, 4(3), 89-103. https://doi.org/10.22124/gscaj.2023.22538.1177 [In Persian].

Han, T., Isa, M. I., & Hedayati Marzbali, M. (2023). Mediating role of sense of belonging in the relationship between social factors and neighbourhood attachment: A case study of penang, Malaysia. Planning Malaysia Journal, 21(4). https://doi.org/10.21837/pm.v21i28.1341

Hatami Golzari, E., & Soltani, A. (2021). Analysis of components explaining the sense of spatial belonging in urban new neighborhoods (Case study: Yaghchian neighborhood of Tabriz). Geography and Urban Space Development, 8(1), 37-55. [In Persian]. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.48011.0

Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31(3), 207–230. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2010.10.001

Liu, Q., Zhu, Z., Zhuo, Z., Huang, S., Zhang, C., Shen, X., Konijnendijk, C. C., Huang, Q., & Lan, S. (2021). Relationships between residents’ ratings of place attachment and the restorative potential of natural and urban park settings. Urban Forestry & Urban Greening, 62, 127188. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2021.127188

Lovelock, K., Lovelock, B., Jellum, C., & Thompson, A. (2023). In search of belonging: Immigrant experiences of outdoor nature-based settings in New Zealand. Leisure Studies, 30(4), 513-529. https://doi.org/10.1080/02614367.2011.623241.

MacKinnon, D., Kempton, L., O’Brien, P., Ormerod, E., Pike, A., & Tomaney, J. (2022). Reframing urban and regional ‘development’for ‘left behind’places. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 15(1), 39-56. https://doi.org/10.1093/cjres/rsab034.

Malhotra, R. T. (2024). Inclusion on Purpose: An Intersectional Approach to Creating a Culture of Belonging at Work. MIT Press.

Mirzahossein, S., Ahmadi, M., & Zaker Haghighi, K. (2021). Estimating the livability based on the sense of place variables: A case study of Tehran metropolitan, district 1. Geographical Urban Planning Research (GUPR), 9(2), 361-385. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/Journal/ebtp/Article/988038

Mohammadi, M., & Rafiee Balan, M. (2021). Identifying the factors affecting the sense of belonging to a place of new towns with emphasis on placemodels and evaluating the new town of Andisheh. Social Development & Welfare Planning, 12(48), 187-229. [In Persian]. https://doi.org/10.22054/qjsd.2021.55644.2047

Montazeralghaem, A., Azani, M., Khademolhoseiny, A., & Gandomkar, A. (2023). Comparative analysis of programs of channel 2 and Tehran channel on spatial attachment index of citizens in districts 1, 2, and 20 of Tehran Metropolis. Geography and Urban Space Development, 10(2), 23-37. [In Persian]. https://doi.org/10.22067/jgusd.2022.71414.1069

Oskouee Aras, A., & Hakimi, H. (2021). Measuring indicators of urban vitality in informal settlements (Case study: Seilab Qoshkhane Tabriz). Geographical Urban Planning Research (GUPR), 9(1), 143-163. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2021.309948.1363

Plett, P., Gewurtz, R., Oudshoorn, A., Forchuk, C., & Marshall, C. A. (2024). Belonging through meaningful activity in the transition from unhoused to housed. Plos One, 19(9), e0310701. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310701

Rafigh, M., & Nortaghani, A. (2020). The investigation and assessment of place attachment and the effect of population variables on urban neighborhoods (Case study: Historical textures of Gorgan city). Geographical Planning of Space Quarterly Journal, 10(35), 35-50. [In Persian]. https://doi.org/10.30488/gps.2019.100316

Rahimi, R., Moosavi, S. M., & Mohammadi Irloo, N. (2023). Measuring the sense of place belonging and identifying the components affecting it in urban body patterns Case study: West side of Imam Khomeini Street, Ardabil. Iranian Islamic City studies, 13(49), 63-80. [In Persian]. Dor 20.1001.1.2228639.1401.13.49.2.1.

Rahravipoodeh, S., & Tadayon, B. (2022). Explaining the effective factors on the sense of belonging to the place and evaluating the indicators of social stability in the historical context (Case study: Joybareh neighborhood of Isfahan). Journal of Researches in Islamic Architecture, 10(3), 86-106. [In Persian]. https://doi.org/10.52547/jria.10.3.4

Raman, S. (2024). Sense of belonging. In Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research (pp. 6308-6310). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-17299-1_2646

Sadeghloo, T., Arab, S., & Shayan, H. (2024). Investigating and analyzing the sense of place belonging and factors affecting it in rural areas (Study area: Villages of Shosef district, Nehbandan city). Journal of Geography and Planning, 28(88), 396-378. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/gp.2023.54637.3075

Scannell, L., & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1–10. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2009.09.006

Song, Z., & Soopramanien, D. (2019). Types of place attachment and pro-environmental behaviors of urban residents in Beijing. Cities, 84, 112-120. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.07.012

Soopramanien, D., Daryanto, A., & Song, Z. (2023). Urban residents' environmental citizenship behaviour: The roles of place attachment, social norms and perceived environmental responsibility. Cities, 132, 104097. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104097

Tahmasebizade, F., & Solemani, H. (2022). Analysis of the situation and the relationship of satisfaction and sense of honor in urban neighborhoods (Case study: Fardavan neighborhood of Isfahan). Journal of Research and Urban Planning, 12(4), 149-166. [In Persian]. https://doi.org/10.30495/jupm.2022.4410

Thurber, A. (2021). The neighborhood story project: A practice model for fostering place attachments, social ties, and collective action. Journal of Prevention & Intervention in The Community, 49(1), 5–19. https://doi.org/10.1080/10852352.2019.1633072

Tuttle, S. (2022). Place attachment and alienation from place: Cultural displacement in gentrifying ethnic enclaves. Critical Sociology, 48(3), 517-531. https://doi.org/10.1177/08969205211029363

Veisi, F., & Charehjoo, F. (2021). Exploring the role of factors affecting place attachment in urban textures (Case study: Old, middle, new, and suburb textures of Sanandaj City). Geography and Urban Space Development, 8(1), 165-184. [In Persian]. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.67174.0

Yoo, J. (2022). Moving Beyond Two Homes: Counter-Stories of Canadian Youth of Korean and Japanese Descent Surrounding Identity and Sense of Belonging [Master theses, University of British Columbia]. https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0411666

Zhang, H., & Xu, H. (2019). Impact of destination psychological ownership on residents “place citizenship behavior”. Journal of Destination Marketing & Management, 14, 100391. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2019.100391

Zhang, X., Cheng, H., Tao, Y., & Chai, Y. (2024). Housing-related differences in sense of community in mixed housing neighborhood: Impacts of residents' daily activities and facility utilization. Cities, 149, 104912. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104912.

Ziabakhsh, N. (2021). Comparative study sense of place in Golshan neighborhoods and Ghanat Kowsar District 4 of Tehran Municipality. Sustainable City, 3(4), 1-14. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jsc.2021.237546.1269

Žlender, V., & Gemin, S. (2020). Testing urban dwellers' sense of place towards leisure and recreational peri-urban green open spaces in two European cities. Cities, 98, 102579. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.102579

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 164
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 17


سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب