ارزیابی تاب‌آوری لرزه‌ای شهری: مطالعه موردی کلان‌شهر تبریز

مقدمه

تاب‌آوری شهرها در برابر زلزله به‌عنوان عاملی کلیدی در تضمین پایداری و ایمنی شهرها در برابر زلزله شناخته می‌شود. با توجه به موقعیت لرزه‌خیز ایران و تاریخچه زلزله‌های ویرانگر در تبریز (مانند زلزله‌های 1721 و 1780)، ارزیابی تاب‌آوری ضروری است تا خسارات احتمالی کاهش یابد. با بررسی تحقیقات انجام‌شده درخصوص تاب‌آوری شهری، تعاریف متنوعی برای تاب‌آوری ارائه شده است و این مفهوم به ظرفیت یک شهر برای پیش‌بینی، جذب، بهبود و سازگاری با آثار مخاطرات طبیعی شدید، در حالی که زیرساخت‌های آن قادر به ارائه خدمات به مردم باشد، در نظر گرفته می‌شود. اهداف این مطالعه براساس شکاف شناسایی‌شده در ادبیات، به‌ویژه کمبود ارزیابی‌های جامع تاب‌آوری در ایران که بیشتر متمرکز بر تهران بوده، تعریف شده است. هدف اصلی تحقیق حاضر شامل ارزیابی کمی تاب‌آوری شهر تبریز در برابر زلزله با استفاده از مدل MCDA تطبیق‌یافته و استفاده‌های از داده‌های محلی به‌دست‌آمده از نظرات کارشناسان و خبرگان است. اهداف فرعی شامل مقایسه نتایج با سایر شهرها شامل تهران و زنجان، شناسایی نقاط ضعف مناطق شهری و پیشنهاد راهکارها برای تقویت تاب‌آوری است. در این پژوهش، تاب‌آوری لرزه‌ای شهری به معنای ظرفیت جامع سیستم شهری - شامل ابعاد فیزیکی (زیرساخت و ساختمان)، اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و محیطی - در جذب، پاسخ و بازیابی از زلزله تعریف می‌شود. رویکردهای جدید تاب‌آوری معمولاً به دنبال درک جامع‌تری از نحوه تعامل و تأثیر متقابل اجزای شهر در هنگام و پس از یک رخداد زلزله هستند. این دیدگاه جامع برای ایجاد استراتژی‌های برنامه‌ریزی شهری که نه‌تنها ریسک‌های زلزله را کاهش دهد، به بازیابی بلندمدت و سازگاری کمک کند، بسیار حیاتی است (Javadpoor et al., 2021؛ جعفری و همکاران، ۱۴۰۴). تحقیقات متعددی بر ادغام ارزیابی‌های مربوط به تاب‌آوری شهرها در برابر زلزله در برنامه‌ریزی شهری تاکید کرده‌اند تا اطمینان حاصل شود که شهرها برای بلایای احتمالی آماده هستند. در (Baldassarre et al., 2024) بر اهمیت توسعه یک روش ارزیابی ریسک لرزه‌ای که در آن به تحلیل‌های در مقیاس شهری به جای تمرکز بر ساختما‌ن‌های منفرد پرداخته شود تأکید شده و اثبات شده است که در درک آسیب‌پذیری‌های کلی شهر مؤثر است. علاوه بر این، تکنیک‌های سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) به ابزاری مهم در جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها برای کمّی‌سازی تاب‌آوری در مقیاس شهری تبدیل شده‌اند و امکان ارزیابی دقیق فضایی ریسک زلزله را فراهم می‌کنند (Narjabadifam et al., 2021).

باوجود مطالعات گسترده‌ای که در زمینه تاب‌آوری لرزه‌ای شهر تهران انجام پذیرفته است، شهرهایی مانند تبریز و سایر شهرستان‌ها توجه کمتری را دریافت کرده‌اند و ارزیابی‌های جامع شهری در آنها انجام نپذیرفته است؛ بنابراین، با توجه به اینکه ارزیابی‌ها بیشتر معطوف به مناطق خاص شهری بوده و ارزیابی جامع شهر انجام نپذیرفته است، یک شکاف حیاتی در ارزیابی‌ها مشاهده شد؛ جایی که دربارۀ مناطق پرریسک خارج از پایتخت کمتر مطالعه شده و دید جامع شهری وجود نداشته است که این امر می‌تواند آسیب‌پذیری‌ها را در مناطق فعال لرزه‌ای در ایران تشدید کند.

چالش مهمی که در زمینه تاب‌آوری زلزله وجود دارد، یکپارچه‌سازی ابعاد مختلف تاب‌آوری در یک چارچوب منسجم است. تاب‌آوری تنها به استحکام فیزیکی زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه شامل ارزیابی‌های آسیب‌پذیری، عوامل اجتماعی و توانایی بازسازی پس از یک رویداد نیز می‌شود. معرفی چارچوب‌های ریاضی جدید برای اندازه‌گیری تاب‌آوری، که تعامل بین آسیب‌پذیری فیزیکی، آسیب‌پذیری اجتماعی و بازسازی را ارزیابی می‌کند، پیشرفت مهمی در این زمینه بوده است (Azzimonti et al., 2020). این چارچوب‌ها، مانند شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای جامعه، روشی برای مقایسه برنامه‌های توسعه و ارزیابی آسیب‌پذیری شهری در بخش‌های مختلف ارائه می‌دهد. ارزیابی ظرفیت‌های انطباقی مناطق برای کاهش تأثیرات منفی یک خطر و ظرفیت‌های تطبیقی آنها برای بازیابی به شکلی مؤثر و به‌موقع از اهداف این شاخص تاب‌آوری است (Maroufi & Borhani, 2022).

ارزیابی‌های تاب‌آوری زلزله همچنین توزیع فضایی تاب‌آوری در داخل شهرها را مشخص می‌کنند و الگوهای آسیب‌پذیری در محل‌های مختلف را آشکار می‌کنند. نقشه‌‌‌های آسیب‌پذیری، مناطقی را شناسایی می‌کنند که زیرساخت‌ها و خدمات آنها در برابر مخاطرات زلزله آسیب‌پذیرترند؛ در حالی که عوامل تاب‌آوری اجتماعی مانند همبستگی اجتماعی و توانایی انطباق، نقش حیاتی در تعیین نتایج بازیابی داشته‌اند ( Parizi et al., 2021; Parizi et al., 2024).

پیشینۀ تحقیق

پیشینۀ بین‌المللی

ژو و همکاران، از مدل رگرسیون لجستیک CF برای محاسبه خطر لرزه‌ای استفاده کرده‌اند و از مدل وزن ترکیبی-TOPSIS برای ارزیابی آسیب‌پذیری بدنه حامل خطر شهری به کار گرفته شده است. ارزیابی ریسک لرزه‌ای چندمعیاره با پلتفرم GIS انجام گرفته است. سیل‌ها به‌عنوان یکی از مخرب‌ترین بلایای طبیعی، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، به‌دلیل گسترش شهری، تغییرات اقلیمی و توسعه بی‌رویه، در حال افزایش‌اند (Zhu et al., 2023). مطالعه انجام یافته توسط کوسوا و همکاران با تمرکز بر آلبانی، تاب‌آوری شهری در برابر سیل را از طریق داده‌های بلایای مرتبط با آب ارزیابی کرده است. با استفاده از تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDA)، به‌ویژه فرآیند سلسله‌مراتبی (AHP) و تکنیک TOPSIS، آسیب‌پذیری و تاب‌آوری سیل در مناطق در حال شهرنشینی سریع بررسی شده است. ادغام AHP و TOPSIS با روش‌های ترکیبی، چارچوبی نوین و جامع برای مدیریت ریسک سیل ارائه داده است (Kosova et al., 2024). مطالعه انجام‌یافته از هه و همکاران تاب‌آوری جامعه در برابر آتش‌سوزی پس از زلزله را با مرور ادبیات برای شناسایی ۲۰ شاخص، وزن‌دهی ANP و ارزیابی PROMETHEE II در ۴ جامعه چینی بررسی کرده است. نتایج با GAIA نشان داده است جامعه G بهترین و H ضعیف‌ترین عملکرد را داشته‌اند. روش پیشنهادی با بهبود شاخص‌ها به تصمیم‌گیرندگان برای ارتقای تاب‌آوری کمک می‌کند (He et al., 2021). در مطالعه انجام‌یافته از ماسارلی و بینتی داده‌های توپوگرافی، پوشش زمین و ژئودیتا ادغام شده و با تحلیل چندمعیاره (کاربری زمین، تراکم جمعیت، نزدیکی آلاینده‌ها، پوشش گیاهی، خدمات حساس) نقشه آسیب‌پذیری با وضوح بالا تولید شده است. در این مقاله مناطق شهری، پیراشهری و ساحلی به پنج سطح ریسک طبقه‌بندی شده است. یافته‌ها از مدل‌سازی پراکندگی آلاینده‌ها و کاربری زمین به‌دست آمده و مناطق آسیب‌پذیر شناسایی شده است (Massarelli & Binetti, 2025). در مقاله تیلیو و همکاران آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهری بررسی شده است. در این مقاله تاب‌آوری به‌عنوان ظرفیت تطبیق سیستم با شرایط منفی برای بازگشت به حالت عادی معرفی شده و رویکرد چندمعیاره فضایی برای شناسایی عناصر تاب‌آوری شهر پیشنهاد شده است (Tilio et al., 2011). در مقاله سینها و همکاران قابلیت ابزار SMART (بر پایه MCDA) برای ارزیابی خطر، آسیب‌پذیری و ریسک زلزله در سه سایت دهلی بررسی شده است. لایه‌های خطر (منطقه لرزه‌ای، PGA، خاک، روانگرایی، زمین‌شناسی، کاربری، نزدیکی گسل/کانون) و آسیب‌پذیری (طبقات، سال ساخت، مساحت، کاربری، نوع سازه از سنجش از دور) با وزن‌دهی و پوشش وزنی ترکیب شده و نقشه‌های ریسک تولید شده‌اند (Sinha et al., 2016). در پژوهش بانیکا و همکاران آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهر یاش (رومانی) با تحلیل چندمعیاره زیرساخت ساختمان‌ها و آسیب‌پذیری اجتماعی بررسی شده است. شاخص‌های فیزیکی (ویژگی ساختمان و زمین)، اجتماعی (جمعیت و درآمد) و دسترسی به خدمات اضطراری/بیمارستان‌ها استانداردسازی (Z-score)، با PCA همبسته و در AHP ادغام شده‌اند (Banica et al., 2017). در مقاله پان و همکاران رویکرد مبتنی بر کیفیت زندگی بازیابی‌شده پیشنهاد شده است: تاب‌آوری با مقایسه عملکرد مطلوب و واقعی شهر پس از زلزله (روش عملکردمحور) محاسبه شده، شاخص‌های کیفیت زندگی پس از بلایا با دلفی اعتبارسنجی و چارچوبی برای کاربرد ارائه شده که ابزاری برای ارزیابی، بهبود تاب‌آوری و پایه تحلیل آینده را فراهم ساخته است (Pan et al., 2022). مقاله کاتاری و همکاران اهمیت سیاست‌های کاهش برای تاب‌آوری لرزه‌ای شهری ایتالیا را بررسی کرده است. رویه EQ-DIRECTION برای ارزیابی SLC (حداقل سیستم شهری برای بازیابی) با سنجش آسیب و زیان معرفی شده است (Cattari et al., 2024). مدلی از غفاربان و همکاران با ۲۸ معیار اجتماعی – اقتصادی - زیست‌محیطی - فیزیکی برای تاب‌آوری زلزله استانبول در سطوح ناحیه/محله با روش بیزی بهترین - بدترین توسعه یافته است. امتیاز کلی 48/0 (متوسط)؛ چاتالجا، آدالار و آرناووت‌کوی تاب‌آورترین، اسنلر و گونگورن ضعیف‌ترین؛ سلیمانیه (59/0) بالاترین و یاووز سلطان سلیم (22/0) پایین‌ترین امتیازهای محاسبه شده بوده است (Ghaffarian et al., 2025).

پیشینه داخلی

پژوهش دلشاد و همکاران (1400) بر بافت مرکزی رشت (بازار سنتی، شهرداری، پیاده‌راه اعلم‌الهدی و سبزه‌میدان) تمرکز کرده و با تعریف تاب‌آوری فضایی، شاخص‌های برنامه‌ریزی کالبدی را بررسی کرده است؛ با استفاده از مدل Fuzzy-AHP و ۴ شاخص، ۲۰ معیار و ۳۵ زیرمعیار، نتایج نشان داده است وضعیت فضاهای باز در رتبه اول دسته‌ها، ایمن‌سازی شبکه‌های زیرساختی در معیارها و فاصله تا نزدیک‌ترین فضای باز در زیرمعیارها اولویت دارند. با توجه به زلزله‌خیزی شهر خلخال و هدف کاهش آسیب‌پذیری از طریق تاب‌آوری، پژوهش انجام‌یافته از آقایاری و همکاران (1403) پژوهشی توصیفی‌تحلیلی کاربردی با روش کوکران (۳۸۰ شهروند و ۱۵ کارشناس به‌صورت تصادفی) و ابزارهای SPSS و ARCGIS بوده است؛ نتایج نشان داده است بخش مرکزی شهر در تاب‌آوری پایین و زلزله‌خیز است، بیشتر نقاط در وضعیت متوسط و بخش کمی بسیار نامناسب قرار دارند، ضمن اینکه معیارهای اجتماعی، کالبدی، اقتصادی و نهادی به‌ترتیب اولویت اول تا چهارم در کارآمدی تاب‌آوری شهری نقش داشته‌اند. پژوهش کاربردی توصیفی‌تحلیلی انجام‌یافته از پوراحمد و همکاران (1397) با تمرکز بر تاب‌آوری کالبدی بافت مسکونی منطقه ۱۰ شهرداری تهران (۳ ناحیه، ۱۰ محله) و شاخص‌های اسکلت، مصالح، قدمت و کیفیت ابنیه، با ابزارهای Regression، Geoda و ArcGIS انجام شده است؛ نتایج نشان داده است بافت‌های مرکزی، غربی و جنوب شرقی در تاب‌آوری کم تا بسیار کم قرار دارند و اولویت تاب‌آورسازی به‌ترتیب غربی، مرکزی و جنوب شرقی است. مطالعه انجام‌یافته از حقیقی فرد و دورتلی تاب‌آوری محله‌های تهران را با ۱۸ معیار اولیه و با استفاده از تکنیک دلفی و وزن‌دهی با AHP ارزیابی کرده است. ۲۰ محله کم‌تاب‌آور جنوبی برای تثبیت و بازآفرینی اولویت‌بندی شده‌اند (Haghighi Fard & Doratli, 2022). در پژوهش مؤیدفر و همکاران چارچوبی محلی برای ارزیابی تاب‌آوری یزد با ویژگی‌های معماری باستانی تدوین شده است. با تطبیق شاخص‌های مدل‌های DROP و BRIC، تاب‌آوری در ۷ بعد و ۱۷ معیار بررسی شده است. بعد اجتماعی و زیرساخت مسکن به‌عنوان مهم‌ترین عوامل شناسایی شده‌اند (Moayedfar et al., 2025). در مقاله رضایی و پناهی با فرآیند سلسله‌مراتبی (AHP) اهمیت معیارها و با سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) آسیب‌پذیری تهران بررسی شده است. سه سناریو برای تحلیل جامع توسعه یافته و مناطق به چهار سطح پرخطر، متوسط، کم‌خطر و ایمن طبقه‌بندی شده‌اند (Rezaie & Panahi, 2015). در پژوهش فرهادی و همکاران شاخص‌های تاب‌آوری فیزیکی تهران ارزیابی و تأثیرات مستقیم/غیرمستقیم کلیدی شناسایی شده است (Farhadi et al., 2022). در مطالعه جمالی و همکاران تاب‌آوری نواحی تهران با مدل DANP مبتنی بر GIS بررسی شده است. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده ۵۴.7% مساحت شهری تاب‌آوری بسیار کم تا متوسط داشته و تحلیل حساسیت نشان داده‌اند که آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی و سازه‌ها در زلزله بیشترین تغییر و مراکز آموزشی و امید به زندگی کمترین را داشته‌اند (Jamali et al., 2023). مقاله رحیمی و نورایی برای نخستین بار تاب‌آوری فیزیکی - کارکردی مرکز اصفهان در برابر زلزله فرضی را با روش‌های کتابخانه‌ای/میدانی، تحلیل آماری فضایی در ArcGIS، AHP و ELECTRE بررسی کرده است. نتایج لزوم تمرکز ویژه بر محله‌های نقش‌جهان، خلجا و شاهشهان از ۲۵ محله مرکزی را نشان داده است (Rahimi Juneghani & Nooraie, 2025). در مطالعه پاریزی چارچوبی برای ارزیابی تاب‌آوری فیزیکی بر اساس ویژگی‌ها و شاخص‌ها توسعه در کرمان آزمایش شده است. «استحکام ساختمان»، «تراکم ساختمانی»، «نسبت ابعاد» و «عرض خیابان» مهم‌ترین شاخص‌ها از بین ۲۰ شاخص بوده‌اند (Parizi et al., 2022).

مبانی نظری پژوهش

تاب‌آوری لرزه‌ای به ظرفیت سیستم‌های شهری برای مقاومت، جذب و بازیابی از اثرات زلزله تمرکز دارد. برخلاف رویکردهای میکرو (که تمرکز بر مقاومت سازه‌ای دارند)، پژوهش حاضر از دیدگاه ماکرو - شهری به تاب‌آوری لرزه‌ای می‌پردازد (Sharifi, 2019). چارچوب‌های مختلف تاب‌آوری لرزه‌ای برای درک و بهبود توانایی سیستم‌های شهری برای مقابله با زلزله پیشنهاد شده است. چارچوب PEOPLES که (Renschler et al., 2010) توسعه داده است، با رویکردی جامع به بررسی هفت بعد مرتبط شامل جمعیت، زیرساخت‌ها، حکمرانی و سرمایه اجتماعی می‌پردازد. رویکرد چندبعدی ارائه‌شده در این چارچوب، باعث ایجاد قابلیت انطباق با محیط‌های شهری مختلف شده و امکان ارزیابی‌های قابل اندازه‌گیری را فراهم کرده است؛ ولی از سوی دیگر، جمع‌آوری داده با توجه به گستردگی آن پرهزینه است. از سوی دیگر، چارچوب تاب‌آوری ارائه‌شده در (Bruneau et al., 2003) (چارچوب برونو) بر چهار R شامل استحکام، افزونگی، منبع‌یابی و سرعت تأکید دارد که آن را برای ارزیابی زیرساخت‌های حیاتی کارآمد می‌سازد. نقاط قوت این چارچوب مربوط به سادگی و قابلیت اندازه‌گیری کمی آن است؛ اما به ابعاد اجتماعی - فرهنگی و ظرفیت‌های تطبیقی پویا توجه کمتری می‌کند.

ادغام روش‌های تحلیل چندمعیاره (MCDA)، به‌ویژه فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)، در اندازه‌گیری تاب‌آوری به دلیل رویکرد ساختارمند، انعطاف‌پذیر و سیستماتیک آن بسیار مؤثر بوده است. روش‌های MCDA مانند AHP به پژوهشگران این امکان را می‌دهند که سیستم‌های پیچیده و چندبعدی را با تقسیم آنها به معیارهای کوچک‌تر و اختصاص وزن براساس اهمیت نسبی ارزیابی کنند. در پژوهش‌های تاب‌آوری شهری، AHP به‌ویژه در ترکیب دیدگاه‌های کارشناسان و تلفیق داده‌های کمی و کیفی ارزشمند است؛ برای مثال، تحقیقات انجام‌یافته در (Moghadas et al., 2019) تاب‌آوری تهران در برابر سیلاب‌های ناگهانی را با استفاده از یک شاخص ترکیبی شامل شش بعد تاب‌آوری ارزیابی کرده است.

تاب‌آوری شهری به‌عنوان ظرفیت سیستم شهری در جذب، سازگاری و بازیابی سریع از مخاطرات طبیعی مانند زلزله تعریف می‌شود که برنامه‌ریزی کالبدی - فضایی نقش محوری در آن دارد (Saaty, 2004; Saaty, 1980). در این راستا، فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) به‌دلیل ساختار ساده، مقایسه‌های جفتی محدود  و پیچیدگی محاسباتی پایین ، برای وزن‌دهی 38 شاخص در مقیاس محلی تبریز مناسب تشخیص داده شد. در مقابل، فرآیند تحلیل شبکه‌ای (ANP) با در نظر گرفتن وابستگی‌ها و بازخوردهای متقابل، نیازمند تشکیل سوپرماتریس و محاسبات سنگین‌تر (تا ۲ برابر AHP) است و برای داده‌های ناقص یا منابع محدود، پیچیدگی غیرضروری ایجاد می‌کند (Saaty, 1996). مطالعات مشابه در ایران (Moghadas et al., 2019؛ کلانتری و همکاران، 1400) نیز از AHP یا روش‌های ساده‌تر با موفقیت استفاده کرده‌اند. در مقاله حاضر، روش وزن‌دهی نهایی از ترکیب آنتروپی + CRITIC استفاده کرده و AHP تنها به‌عنوان چارچوب مفهومی به کار رفته است.

شاخص اندازه‌گیری تاب‌آوری (RMI) روش‌های MCDA را با ارائه یک چارچوب استاندارد برای کمی‌سازی تاب‌آوری تکمیل می‌کند. RMI شاخص‌های مختلف در ابعاد فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی را جمع‌آوری می‌کند و ارزیابی‌های جامعی از سطح تاب‌آوری ارائه می‌دهد (Rezvani et al., 2024). ترکیب چارچوب RMI با AHP از توانایی اولویت‌بندی و وزن‌دهی شاخص‌ها بهره می‌برد و تحلیل را به زمینه‌های خاص شهری تطبیق می‌دهد. در (Albulescu et al., 2022) آسیب‌پذیری شش مرکز اداری در منطقه جنوب شرقی رومانی در برابر زلزله را با استفاده از یک شاخص ترکیبی وزنی به نام شاخص آسیب‌پذیری زلزله (ESVI) بررسی کرده است. این شاخص شامل شاخص‌هایی مانند دسترسی به خدمات اضطراری، ظرفیت زیرساخت‌های پزشکی محلی و منابع خطر ثانویه است. این مطالعه از تحلیل حساسیت و روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره برای اعتبارسنجی ESVI استفاده کرده است. در (Jena et al., 2020) ارزیابی آسیب‌پذیری زلزله در بندر آچه با استفاده از رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره صورت گرفته است. نتایج نشان داده است که قسمت مرکزی شهر آسیب‌پذیری بالا تا بسیار بالا دارد؛ در حالی که بخش کوچکی از قسمت شمالی - مرکزی در شرایط شدید قرار گرفته است.

در این مقاله برای تعیین ضرایب از تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDA) استفاده شده که از طریق ترکیب روش وزن‌دهی آنتروپی و روش وزن‌دهی CRITIC (اهمیت معیارها از طریق همبستگی بین‌معیاری) انجام شده است تا ارزیابی کمی از تاب‌آوری فضایی شهری ارائه شود. به‌طور مشخص، هدف این مقاله یکپارچه‌سازی ابعاد مختلف تاب‌آوری فضایی شهری در یک چارچوب ارزیابی جامع و ارائه یک روش کمی است تا ارزیابی تاب‌آوری فضایی شهری را برای مطالعه موردی شهر تبریز انجام دهد. برای این منظور، معیارها و شاخص‌های کلیدی برای ارزیابی تاب‌آوری لرزه‌ای در کل شهر تبریز در ابعاد مختلف ازجمله مقیاس، ساختار، فرم، عملکرد و شبکه، شناسایی و وزن‌دهی شده‌اند. نتایج حاصل از تحقیق انجام‌شده در ادامه ارائه شده است.

مدل مفهومی پژوهش

براساس مرور پیشینه تحقیق و چارچوب‌های نظری (PEOPLES، سندای، Bruneau)، مدل مفهومی پژوهش به صورت سلسله‌مراتبی طراحی شد (شکل 1). این مدل، سیستم شاخص تاب‌آوری را در ۵ بعد اصلی سازمان‌دهی می‌کند. ابعاد اصلی، زیربخش‌ها و شاخص‌های کلیدی به طور خلاصه در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1- مدل مفهومی سیستم شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای شهری (برگرفته و تطبیق‌یافته از سندای و PEOPLES)

Table 1 - Conceptual Model of the Urban Seismic Resilience Index System (Adapted from Sendai and PEOPLES Frameworks)

در شکل 1 مدل مفهومی حوزه‌های پوشش داده شده در سیستم کمی‌سازی شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای شهر تبریز ارائه شده است.

شکل 1- مدل مفهومی حوزه‌های پوشش داده شده در سیستم کمی‌سازی شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای شهر تبریز (تطبیق‌یافته از سندای 2015-2030 (UNDRR, 2015; Atrachali et al., 2019).

Figure 1- Covered Domains in the Quantitative Seismic Resilience Indicator System of Tabriz City

روش‌شناسی پژوهش

نوع تحقیق انجام‌یافته از نوع ترکیبی کیفی - کمی و با رویکرد مطالعه موردی است. برای تعیین ضرایب از تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره استفاده شده که از طریق ترکیب روش وزن‌دهی آنتروپی و روش وزن‌دهی CRITIC انجام یافته است. روش مسلط بر تحقیق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان بوده است.

جامعه آماری

این مقاله حاصل کار پژوهشی است که به مدت یکسال در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی انجام پذیرفته است. گام‌های مختلفی برای انجام این پژوهش برداشته شده است که به دو بخش تقسیم می‌شود‌. در بخش نخست، ظرفیت کاهش ریسک و توانمندی شهر تبریز در تاب‌آوری در برابر زلزله مورد بررسی قرار گرفته است. در بخش دوم با استفاده از نتایج به‌دست‌آمده از بخش اول ارزیابی تاب‌آوری شهر تبریز در برابر زلزله به‌صورت کمی مد نظر بوده که در قالب مقاله حاضر ارائه شده است. در ابتدا پس از جلساتی که در سازمان مدیریت برگزار شد، 18 سازمان‌ و شرکت‌ مرتبط با تاب‌آوری لرزه‌ای تبریز شناسایی شدند که در جدول 2 اسامی آنها ارائه شد است.

جدول 2- سازمان‌های همکار در گردآوری داده‌های تبریز

Table 2 - Collaborating Organizations in Tabriz Data Collection

برای تعیین وضعیت فعلی شهر تبریز در تاب‌آوری در برابر زلزله، پرسشنامه‌هایی تهیه و به افرادی که در سازمان‌ها به‌عنوان افراد خبره و صاحب نظر درخصوص مدیریت بحران زلزله شناخته می‌شدند ارائه شده و همچنین مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته نیز از این افراد انجام یافته است. به‌طور میانگین، پنج دور ارتباط با هر سازمان انجام شده است. با توجه به فرایندی که برای نظرسنجی از افراد خبره انجام پذیرفته است، مصاحبه‌شوندگان فرصت کافی برای تهیه پاسخ یا جزئیات کامل را داشته‌اند و می‌توان مطمئن بود که نظرات دریافتی نظراتی هستند که با شرایط موجود در شهر تبریز تطابق مناسبی دارند. علاوه بر آن تمامی مستنداتی که در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی موجود بوده است در قالب منابع کتابخانه‌ای و منابع موجود در وب‌سایت این سازمان در اختیار پژوهشگر قرار داده شده و از آنها در نتایج ارائه‌شده در گزارش پایانی استفاده شده است. در انتهای پژوهش انجام‌یافته، جلسه‌ای در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی برای ارائه نتایج و دستاوردهای پژوهش انجام پذیرفته است.

بنابراین، روش گردآوری اطلاعات در این مقاله شامل پرسشنامه، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، داده‌های به‌دست‌آمده از GIS و آمار رسمی منتشرشده و همچنین مقالات مرتبطی بوده است که در این حوزه قبلاٌ به چاپ رسیده است و فرض بر این بوده است که آمارهای منتشر شده در مقالات نیز معتبر بوده‌اند. با استفاده از داده‌های موجود از کدهای نوشته شده در پایتون برای وزن‌دهی و سایر محاسبات استفاده شده که نمونه‌ای از آنها در پیوست مقاله ارائه شده است؛ ازاین‌رو، می‌توان گفت نوآوری این پژوهش، در دید جامعی است که به مسئله تاب‌آوری در شهر تبریز داشته است و برخلاف تحقیقات قبلی، کل شهر تبریز برای ارزیابی تاب‌آوری و به دست آوردن ضریب تاب‌آوری برای هر منطقه مورد توجه قرار گرفته است. وزن‌های شاخص‌ها برای تهران و زنجان نیز در این مقاله ارائه شده است که از مطالعات پیشین (Atrachali et al., 2019؛ کلانتری و همکاران، 1400) استخراج و صرفاً برای مقایسه چارچوبی استفاده شده‌اند. محاسبات تبریز کاملاً مستقل و براساس داده‌های محلی انجام شده است.

محدوده مورد مطالعه

تبریز، پرجمعیت‌ترین شهر شمال‌غرب ایران، در شرقی‌ترین بخش دشت تبریز و در دامنه‌های کوه سهند قرار گرفته است. این شهر در فاصله ۶۳۶ کیلومتری تهران و با میانگین ارتفاع ۱۳۵۱ متر از سطح دریا واقع شده است. تبریز از سه جهت توسط کوه‌ها احاطه شده است و زمین‌های شوره‌زار در ناحیه غربی غالب هستند. ارتفاع این شهر بین ۱۳۵۰ تا ۱۵۵۰ متر متغیر است و شیب عمومی زمین به سمت مرکز و غرب کاهش می‌یابد. شکل 2 موقعیت گسل‌ها در مجاورت شهر تبریز و سایر گسل‌های اطراف شهر را نشان می‌دهد. در گذشته این گسل‌ها باعث ایجاد زمین لرزه‌هایی با قدرت تخریب بالا شده است.

تبریز شهری کوهستانی با تغییرات قابل توجه در ارتفاع است؛ به طوری که ارتفاع بخش مرکزی ۱۳۵۰ متر و مناطق جنوبی ۱۷۰۰ متر است. آسیب‌پذیری شهر در برابر زلزله به عواملی مانند ضخامت لایه‌های آبرفتی و لایه‌های آب زیرزمینی بستگی دارد. مناطق شمالی ناپایدارتر از مناطق جنوبی هستند و مناطقی که در نزدیکی گسل‌ها قرار دارند، به دلیل شرایط نامناسب زمین، بالاترین سطح آسیب‌پذیری را دارند. قوی‌ترین مناطق در جنوب، به‌ویژه در نواحی ۲ و ۳ قرار دارند؛ در حالی که ضعیف‌ترین مناطق در نواحی ۱ و ۶ هستند (Berberian & Yeats, 1999; Ghasemi et al., 2021) (برای داده پایه). در مقاله حاضر، بر تمام 10 منطقه کلانشهر تبریز تمرکز شده است.

شکل 2- موقعیت تبریز در ایران و موقعیت گسل‌ها در مجاورت شهر تبریز

Figure 2 - Location of Tabriz in Iran and the Position of Fault Lines Near the City of Tabriz

سیستم‌ شاخص تاب‌آوری استفاده‌شده

سیستم شاخص استفاده‌شده در این تحقیق براساس بخش‌های مربوط به چارچوب سندای برای کاهش خطر بلایا (2015-2030) – به‌عنوان جدیدترین استراتژی بین‌المللی اتخاذشده برای کاهش خطر بلایا و همچنین سایر سیستم‌های شاخص پیشنهادی برای تاب‌آوری شهری است. سیستم شاخص تاب‌آوری، ساختاری سلسله‌مراتبی دارد و براساس یک نگاه منطقی گسترش یافته است تا تمام بخش‌های درگیر یک شهر را پوشش دهد. برای دستیابی به این هدف، بخش‌های عمده شهر به پنج بخش تقسیم شده است که از آن به بعد «بخش» نامیده می‌شود. سپس برای هر بخش، بخش‌های کوچک‌تری به‌عنوان «زمینه‌های موضوعی» ارائه شده است تا تمام جنبه‌های ممکن هر بخش را دقیقاً پوشش دهد. به‌عنوان گام نهایی، برای هر حوزه موضوعی، «شاخص‌های» مربوط به‌عنوان کوچک‌ترین ویژگی‌های سیستمی که در یک شهر عمل می‌کند، ارائه شده است (Atrachali et al., 2019). شکل 3 مولفه‌های اصلی را نشان می‌دهد که ممکن است به تاب‌آوری شهر کمک کند. علاوه بر ساختار سلسله‌مراتبی سیستم شاخص تاب‌آوری، ضروری است که به تعامل بین برنامه‌ریزی شهری و مشارکت جامعه در ایجاد شهری تاب‌آور توجه شود. مشارکت جوامع محلی نه‌تنها به افزایش ارتباط شاخص‌ها کمک می‌کند، مالکیت جمعی بر استراتژی‌های کاهش خطر بلایا را نیز ترویج می‌دهد؛ برای مثال، رویکردهای مشارکتی می‌توانند به شناسایی مؤثرتر نقاط آسیب‌پذیری و منابع در محلات منجر شوند و درنهایت مداخلاتی متناسب با نیازهای خاص محلی را ایجاد کنند. علاوه بر این، ادغام پیشرفت‌های فناوری مانند سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی می‌تواند جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها را به‌صورت لحظه‌ای تسهیل کند و به شهرها این امکان را بدهد که به تهدیدهای نوظهور به سرعت واکنش نشان دهند و چارچوب‌های تاب‌آوری خود را براساس شرایط متغیر به‌طور مداوم به‌روزرسانی کنند. این رویکرد چندجانبه اهمیت همکاری میان ذینفعان را برای ایجاد یک پایه مستحکم در تاب‌آوری شهری برجسته می‌کند (جعفری و همکاران، 1397).

نمونه‌گیری در این تحقیق از نوع گلوله‌برفی است و پس از جلساتی در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی، نهادهای مرتبط با تاب‌آوری تبریز در برابر زلزله شناسایی شدند که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است. با توجه به گستردگی استفاده از این روش در تحقیقات کیفی، افراد انتخاب‌شده دارای تجربه کافی و مستقیم در مدیریت بحران زلزله بودند. رویکرد مطالعه موردی انتخاب شد و با مشاوره کارشناسان و تحقیقات کتابخانه‌ای برای جمع‌آوری دیدگاه‌ها تکمیل شد. در ماه اول، پرسش‌نامه‌های ارزیابی اولیه ازطریق شبکه دولت به سازمان‌های مربوطه ارسال شد؛ اما به دلیل مشکلات توزیع، پیگیری حضوری انجام گرفت. همچنین، جلساتی با افراد مرتبط در هر سازمان برگزار شد تا پروژه، فرایند پاسخ‌دهی و نحوه ارسال نتایج توضیح داده شود. این فرایند شش ماه طول کشید و میانگین پنج دور ارتباط با هر سازمان (هر دور سه تا چهار روز کاری) برای هماهنگی پاسخ‌ها لازم بود. روش اصلی جمع‌آوری داده‌ها مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با سؤالات باز بود؛ مصاحبه‌شوندگان زمان کافی برای ارائه پاسخ‌های دقیق و بحث بیشتر با پژوهشگر را داشتند.

شکل 3- حوزه‌های اصلی پوشش داده شده توسط سیستم شاخص تاب‌آوری (تطبیق‌یافته از سندای 2015-2030 (UNDRR, 2015; Atrachali et al., 2019)).

Figure 3 - The primary domains addressed by the resilience index system.

محاسبه ضرایب وزن با استفاده از روش تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره

ادغام رویکرد تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره با چارچوب تاب‌آوری لرزه‌ای شهری می‌تواند باعث تعیین نتایج موثرتر در ارزیابی انجام یافته شود. تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره می‌تواند به اولویت‌بندی لایه‌های مختلف معیارها، ویژگی‌های تاب‌آوری و شاخص‌ها براساس میزان اهمیت آنها در ارتقای تاب‌آوری کلی شهری (میرزاجانی، 1404) کمک کند؛ بنابراین، از این روش در مقاله حاضر برای تعیین ضرایب استفاده شده است.

برای محاسبه وزن‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری، ابتدا نرمال‌سازی داده‌های اولیه انجام می‌شود. در صورتی که  نمایانگر مقدار عملکرد گزینۀ 𝑖ام براساس معیار𝑗ام باشد، با این فرض که تعداد n شیء ارزیابی و m شاخص ارزیابی وجود دارد، می‌توان نوشت (Tuş & Aytaç Adalı, 2019):

سپس، نرمال‌سازی با استفاده از رابطه (2) انجام می‌شود:

سپس مقدار آنتروپی  را برای شاخص 𝑗ام محاسبه می‌شود:

سپس وزن آنتروپی  را برای شاخص 𝑗ام محاسبه می‌شود:

در مرحله بعد، انحراف معیار  بین شاخص‌ها تعیین می‌شود:

 که  میانگین مقدار شاخص jام است. سپس شدت تضاد  را بین شاخص‌ها به دست می‌آید:

که در آن،   ضریب همبستگی بین شاخص‌های j و k است. سپس وزن CRITIC  برای شاخص محاسبه می‌شود:

درنهایت، با استفاده از نرمال‌سازی ترکیب‌سازی ضربی برای محاسبه‌ی ادغام وزن‌ها استفاده می‌شود:

که  بیانگر ضرایب وزن نهایی است.

بر این اساس تاب‌آوری کلی شهر (DRI) با استفاده از رابطه 9 محاسبه می‌شود:

مراحل تحلیل

تحلیل انجام‌یافته در این پژوهش در پنج مرحله به‌صورت زیر انجام پذیرفته است:

• نرمال‌سازی داده‌ها با استفاده از روابط (1-2)؛
• وزن‌دهی آنتروپی برای عدم قطعیت با استفاده از روابط (3-4)؛
• وزن‌دهی CRITIC برای همبستگی با استفاده از روابط (5-7)؛
• ترکیب نهایی با استفاده از رابطه (8)؛
• محاسبه DRI با استفاده از رابطه (9).

این مراحل در شبه‌کد ارائه‌شده در پیوست مقاله اعمال شده است. همچنین شکل 4 برای مشخص‌نمودن جریان تحقیق ارائه شده است.

شکل 4- جریان تحقیق انجام‌یافته

Figure 4 - Research Procedure Conducted.

کمی‌سازی شاخص‌ها

یکی از بخش‌های مهم در مطالعه تاب‌آوری لرزه‌ای شهر، کمی‌کردن شاخص‌ها به دلیل ماهیت پیچیده آنها و همچنین فقدان داده‌های قابل اعتماد تأیید شده است که کل فرآیند را بسیار سخت‌تر می‌کند. مقیاس پنج‌سطحی برای تعیین کمیت شاخص‌ها استفاده شده است (Atrachali et al., 2019). هر شاخص می‌تواند مقداری بین 0 و 1 به دست آورد. این محدوده به پنج سطح به‌طور مساوی تقسیم می‌شود. اگر داده‌های قابل اعتمادی برای تأیید هر شاخصی وجود داشته باشد، از آن استفاده شده است، در غیر این صورت، شاخص‌ها با استفاده از مقالات انتشاریافته و قضاوت کارشناسی کمی‌سازی شدند. پنج سطح به شرح زیر در نظر گرفته شده است:

سطح 2/0: آگاهی بسیار کم دربارۀ اهمیت ایمنی و تاب‌آوری؛ هیچ تلاش خاصی برای ارتقای سطح ایمنی و تاب‌آوری شهر انجام نمی‌شود؛ شهر آسیب‌پذیر است و در هنگام زلزله خسارات زیادی پیش‌بینی می‌شود؛ ریسک تأثیر زیادی بر فعالیت‌ها و عملکردهای اقتصادی دارد.

سطح 4/0: اهمیت نسبی شاخص توسط شهروندان و مسئولان ادراک می‌شود؛ تلاش‌هایی برای بهبود ایمنی و تاب‌آوری انجام شده است، اما کافی نیست؛ باوجود وجود شاخص‌های موجود در آیین نامه‌ها، روند اجرا از قوت کافی برخوردار نیست؛ سطح فعلی تاب‌آوری و ایمنی در سطح متوسط رو به پایین قرار دارد و باید اقدامات بیشتری برای بهبود آن انجام شود.

سطح 6/0: اهمیت تاب‌آوری و ایمنی تقریباً مشخص شده است؛ مکانیسم‌ها و روش‌های کارآمدی برای بهبود سطح ایمنی و تاب‌آوری وجود ندارد؛ شاخص آسیب‌پذیری فیزیکی در حد متوسط است و احتمال خسارت‌های ناشی از زلزله وجود دارد؛ روند اجرای شاخص کارآمد نیست و هنوز فضا برای بهبود آن وجود دارد؛ شهر آمادگی ارتقای تاب‌آوری خود را دارد؛ اما لازم است اقداماتی برای این منظور انجام شود.

سطح 8/0: سطح بالایی از آگاهی دربارۀ اهمیت ایمنی و تاب‌آوری وجود دارد؛ روند اجرا به‌طور کامل ایجاد نشده است؛ سطح فعلی شاخص‌ها و تاب‌آوری در سطح متوسط رو به بالا است؛ جامعه نسبتاً آماده پذیرش اثرات بلایا است؛ عملکرد پذیرفتنی شهر در برابر زلزله، اما این می‌تواند برای یک شهر کاملاً تاب‌آور بهتر باشد.

سطح 0/1: ایمنی و تاب‌آوری مهم است و توسط شهروندان، مقامات و تصمیم‌گیرندگان کاملاً شناخته شده است؛ یکپارچگی کامل بین سازمان‌های مسئول برای اجرای اهداف شاخص وجود دارد؛ آسیب‌پذیری فیزیکی در پایین‌ترین سطح قرار دارد و با ساختار شهر و شاخص‌های تعیین‌شده پذیرفتنی است؛ بالاترین سطح قابلیت و عملکرد در هنگام زلزله مورد انتظار است؛ فرض می‌شود که شهر تاب‌آور است، اما هنوز می‌توان تلاش‌های بیشتری را برای دستیابی به سطح بالاتر اتخاذ کرد.

انتخاب و امتیازدهی شاخص‌ها

برای انتخاب شاخص‌ها در مرحله 1 از نتایج به‌دست‌آمده در (میرزاجانی، 1404) استفاده شده است که شامل مرور ادبیات، استفاده ازنظر خبرگان در 18 سازمان و شرکت، مرور ادبیات فنی و همچنین استفاده از چارچوب سندای 2015-2030 (UNDRR, 2015) بوده است؛ در مرحله 2 با توجه به دسترسی داده و همچنین اهمیت محلی، 38 شاخص انتخاب شده است؛ و در مرحله 3 از وزن‌دهی با آنتروپی + CRITIC و فرمول‌های (1-9) استفاده شده است.

در مرحله بعد برای امتیازدهی از مقیاس ۵ سطحی (جدول 3) براساس بخش کمی‌سازی شاخص‌ها استفاده شده است. منبع داده‌ها مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته (میانگین ۵ دور)، داده‌های GIS موجود در مقالات یا سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و آمار رسمی بوده است. جریان محاسبه شاخص‌ها در شکل 5 ارائه شده است.

جدول 3- امتیازدهی در مقیاس ۵ سطحی

Table 3 - Scoring on a 5-Level Scale

شکل 5- جریان محاسبه شاخص‌ها

Figure 5 - Flow of Indicator Calculation.

منابع داده شاخص‌ها

در جدول 4 منابع و روش کمی‌سازی شاخص‌ها ارائه شده که با توجه به حجم زیاد این جدول، 10 ردیف اول در این قسمت ارائه شده است. جدول کامل در پیوست مقاله قرار داده شده است.

جدول 4- منابع و روش کمی‌سازی شاخص‌ها (نمونه شامل۱۰ ردیف اول)

Table 4 - Sources and Methods for Quantifying Indicators (Sample: First 10 Rows)

یافته‌های پژوهش و تجزیه‌وتحلیل

شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای کلان‌شهر تبریز

مدل تاب‌آوری لرزه‌ای ارائه‌شده در قسمت قبل برای تعیین تاب‌آوری لرزه‌ای شهر تبریز استفاده شده است. شاخص‌ها به نحوی انتخاب می‌شوند که قابل سنجش و اندازه‌گیری باشند و داده‌های لازم نیز دردسترس باشند. این سیستم شاخص به نحوی است که به‌طور کلی به کل شهر نگاه می‌کند و وارد جزئیات اجزای آن نمی‌شود. شاخص‌های مختلفی وجود دارند که بر تاب‌آوری لرزه‌ای شهر تأثیرگذارند. طبق بررسی انجام‌شده تاکنون، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تا‌ب‌آوری لرزه‌ای در جدول 5 به همراه نحوه تأثیر بر تاب‌آوری ارائه شده است. جدول 5 حاصل کار تحقیقاتی ارائه‌شده در این مقاله و جزء نوآوری مقاله محسوب می‌شود.

با توجه به فهرست طولانی از شاخص‌های تأثیرگذار بر تاب‌آوری لرزه‌ای در شهرها، معمولاً شاخص‌های مهم برای کمی‌سازی تاب‌آوری استفاده می‌شوند و این شاخص‌ها می‌تواند کاهش یا افزایش یابد. ساختار شاخص‌های تاب‌آوری مورد استفاده در این تحقیق در جدول 6 ارائه شده است. خاطرنشان می‌شود که میزان وزن‌دهی به هر پارامتر اثر بسیار زیادی بر پاسخ خروجی خواهد داشت؛ بنابراین، تحقیقات گسترده‌ای در این زمینه انجام یافته که تعدادی از آنها در ( Figueiredo et al., 2018; González et al., 2018; Zhai et al., 2023) ارائه شده است.

جدول 5- شاخص‌های تاب‌آوری جامعه در برابر زلزله

Table 5 - Community Resilience Indicators for Earthquake Preparedness

جدول 6- ضرایب وزنی سیستم شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای

Table 6 - Weighting Coefficients for the Seismic Resilience Indicator System

در جدول 6 به‌منظور تعیین ضریب مربوط به هر شاخص برای تبریز از یک رویکرد ترکیبی استفاده شده که از ترکیب روش وزن‌دهی آنتروپی و روش وزن‌دهی CRITIC (اهمیت معیارها از طریق همبستگی بین‌معیاری) و براساس نظرات کارشناسی به‌دست‌آمده از 18 سازمان مرتبط با مدیریت بحران زلزله در شهر تبریز و مطالعات کتابخانه‌ای انجام یافته است. با توجه به اینکه برای دو شهر تهران (Atrachali et al., 2019) و زنجان (کلانتری و همکاران، 1400) از شاخص مشابهی برای تعیین شاخص تاب‌آوری شهری استفاده شده است. وزن‌های شاخص‌ها برای تهران (Atrachali et al., 2019) و زنجان (کلانتری و همکاران، 1400) از مطالعات مذکور استخراج و صرفاً برای مقایسه چارچوبی و کالیبراسیون محلی در جدول 6 ارائه شده‌اند. محاسبات تبریز کاملاً مستقل و براساس داده‌های محلی (جدول 2) انجام شده است. محاسبه ضرایب وزن و مراحل روش ترکیبی وزن‌دهی آنتروپی و وزن‌دهی CRITIC در پایتون اجرا شده است که شبه‌کد آن در پیوست مقاله ارائه شد.

مدل تاب‌آوری لرزه‌ای شهری

پس از محاسبه وزن شاخص‌ها، مدل مورد استفاده که حاصل رویکردی مبتنی بر شاخص است، برای کمی‌سازی تاب‌آوری لرزه‌ای شهری استفاده شد. این مدل شاخص‌ها و فاکتورهای وزنی آنها را به‌صورت خطی ترکیب می‌کند. روند وزن‌دهی در قسمت قبل توضیح داده شده است. منطق توسعه مدل حاضر مبتنی بر شبیه‌سازی بخش‌های مختلف یک شهر به چشمه‌های سریالی است که به این معناست که اثر نهایی یک زلزله بر یک شهر را می‌توان به‌عنوان مجموع اثر بخش‌های مختلف یک شهر در نظر گرفت (Atrachali et al., 2019).

آسیب‌پذیری

تحلیل آسیب‌پذیری به پیش‌بینی خسارات احتمالی ناشی از زلزله‌های آینده کمک می‌کند؛ زیرا حساسیت ساختمان‌ها و شبکه‌های ارتباطی به مخاطرات فاجعه‌بار را ارزیابی می‌کند. عواملی که به افزایش آسیب‌پذیری شهری کمک می‌کنند شامل گسل‌ها، تراکم بالای جمعیت، استانداردهای ناکافی ساخت‌وساز، سکونتگاه‌های غیررسمی، ساختمان‌های بلندمرتبه با طراحی ضعیف، مواد با کیفیت پایین، نبود برنامه‌های مدیریت بحران و کمبود آموزش عمومی هستند.

تحلیل آسیب‌پذیری ساختمان‌ها

تبریز، شهری فاقد مدل مشخص برای ساخت‌وساز ساختمان به حساب می‌آید و این امر منجر به تنوع انواع سازه‌ها در مناطق مختلف آن شده است. مطالعه‌ای بر اساس داده‌های مربوط به انواع ساختمان‌ها پنج دسته اصلی را شناسایی کرده است: بتن مسلح (RC)، فولادی-1 (Steel-1)، فولادی-2 (Steel-2)، دیوارهای آجری (که مطابق با استانداردهای ایمنی نباشند)، و سازه‌های بلوک سیمانی، که در این پژوهش برای داده پایه مورد استفاده قرار گرفته است ( Ghasemi et al., 2021; Karimzadeh et al., 2014).

جزئیات انواع سازه‌ها: بتن مسلح (RC): به سازه‌های بتن مسلح اشاره دارد و در منطقه ۳ رایج‌ترین نوع سازه است. فولادی-۱ (Steel-1): سازه‌هایی با قاب فولادی تا سه طبقه که عمدتاً در مناطق پرجمعیت مانند منطقه ۴ مشاهده می‌شوند. فولادی-۲ (Steel-2): سازه‌هایی با قاب فولادی که معمولاً بیش از سه طبقه دارند و در مناطقی رواج داشته‌اند که آپارتمان‌سازی طی ۲۰ سال گذشته آغاز شده است. دیوارهای آجری (BS/SS): این سازه‌ها با استانداردهای ایمنی مطابقت ندارند و در مناطق حاشیه‌ای به‌عنوان پناهگاه‌های ساده وجود دارند. بلوک سیمانی (Cement Block): این سازه‌ها در تبریز به‌ندرت دیده می‌شوند.

در ادامه اطلاعاتی در خصوص مناطق مختلف شهر تبریز ارائه شده است (Ghasemi et al., 2021).: منطقه ۱: دارای ۴۲,۲۳۰ سازه است. ساختمان‌های بتن مسلح در شرق غالب هستند و سازه‌های فولادی-۱ در غرب منطقه بیشتر دیده می‌شوند. منطقه ۲: با ۳۰,۴۰۰ سازه، مقاومت سازه‌ای خود را به طور پیوسته بهبود می‌دهد. منطقه ۳: دارای بیشترین تعداد ساختمان‌های بتن مسلح (۱۶,۳۵۱ سازه). منطقه ۴: پیشرو در تعداد کل ساختمان‌ها (۷۹,۸۰۴)، که ۶۷,۶۲۷ سازه از نوع فولادی-۱ هستند. بیشترین تعداد ساختمان‌ها (۷۹,۸۰۴ ساختمان) و جمعیت را دارد. 12% بتن مسلح، ۸4% فولادی-۱، 2% فولادی-۲، و کمتر از 1% دیوارهای آجری. منطقه ۵: وضعیت بهتری از نظر سازه‌ای دارد، زیرا اکثر ساختمان‌ها بتن مسلح هستند. این منطقه به‌عنوان ناحیه مرفه با ساخت‌وسازهای مدرن شناخته می‌شود. منطقه ۶: پروفایلی مشابه منطقه ۴ دارد، با اکثریت سازه‌های فولادی-۱. منطقه ۷: منطقه‌ای تاریخی برای مجتمع‌های مسکونی، عمدتاً شامل سازه‌های فولادی-۱ بیش از ۴۵ ساله. منطقه ۸: با ۲۲,۰۹۷ ساختمان، عمدتاً از سازه‌های فولادی-۱ تشکیل شده است. شامل هسته تاریخی شهر و بناهای مهمی مانند مسجد کبود. ۱5% بتن مسلح (عمدتاً در بخش جنوبی منطقه)، 78% فولادی-۱ (نوسازی‌شده طی ۱۰–۲۰ سال گذشته)، 5% فولادی-۲، و کمتر از 1% سایر انواع. منطقه ۱۰: با ۴۶,۲۵۷ سازه، یکی از کوچک‌ترین مناطق است و بیشتر شامل نواحی حاشیه‌ای می‌باشد. سه ناحیه در شمال‌غربی (مناطق ۱، ۱۰ و شمال منطقه ۴) به دلیل مهاجرت دچار توسعه سریع و نامنظم شده‌اند. ساختمان‌ها در این مناطق غالباً فاقد استحکام کافی هستند، که منجر به ایجاد محیط‌های شهری ضعیف و شرایط نامطلوب شده است. این اطلاعات در شکل 6 نشان داده شده است.

شکل 6- نمودار وضعیت سازه‌ها بر اساس مناطق شهرداری تبریز برای داده پایه (Ghasemi et al., 2021).

Figure 6- Structural Condition Chart for Tabriz Municipality Districts (Ghasemi et al., 2021).

تحلیل آسیب‌پذیری جمعیت

براساس آمار سال 1394، تبریز، به‌عنوان پرجمعیت‌ترین شهر شمال‌غرب ایران، رشد جمعیتی پایداری را تجربه می‌کند. مناطق پرجمعیت تبریز شامل: منطقه ۴: پرجمعیت‌ترین منطقه با جمعیت ۴۴۴,۴۴۳ نفر؛ منطقه ۱۰: منطقه‌ای حاشیه‌نشین با ۳۲۱,۵۱۹ نفر که سکونتگاه‌های غیررسمی در آن غالب هستند؛ منطقه ۹: به دلیل ساخت‌وسازهای اخیر و خالی از سکنه بودن، در پیوهش حاضر در نظر گرفته نشده است. مناطق حاشیه‌نشین: این مناطق معمولاً تراکم جمعیتی بالاتری دارند که ناشی از توسعه‌های برنامه‌ریزی نشده است.

نقاط ضعف سازه‌ای و شهری مناطق مختلف شهرداری تبریز: منطقه ۱: بخش‌های غربی بسیار آسیب‌پذیر با سازه‌های غیراستاندارد، بخش‌های شرقی دارای شرایط کمی بهتر هستند؛ منطقه ۱۰: آسیب‌پذیرترین منطقه با ساختمان‌های غیررسمی و بی‌کیفیت، جاده‌های ناکافی، و دسترسی محدود به خدمات، بیشتر ساکنان این منطقه مهاجران روستایی هستند؛ مناطق ۲ و ۳: شرایط کلی بهتر؛ منطقه ۲: توسعه‌یافته‌ترین و مقاوم‌ترین منطقه؛ منطقه ۳: دارای بافت شهری مختلط شامل سازه‌های قدیمی و جدید. مناطق مرکزی نوسازی گسترده‌ای داشته‌اند؛ منطقه ۸: منطقه‌ای تاریخی شامل بازار تبریز، مسجد کبود، و ارگ تبریز که به‌عنوان میراث جهانی شناخته می‌شوند، آسیب‌پذیری این منطقه به دلیل سازه‌های قدیمی و تردد زیاد بازدیدکنندگان تشدید شده است.

با توجه به موارد ذکرشده، آسیب‌پذیری مناطق مختلف تبریز می‌تواند به‌صورت زیر در نظر گرفته شود: منطقه ۲: مقاوم‌ترین منطقه با سازه‌های باکیفیت که توان مقابله با سناریوهای لرزه‌ای را دارند. منطقه ۷: نسبتاً پایدار به دلیل مسکن‌های مدرن و بادوام. این منطقه با گذار از روستایی به شهری به‌سرعت با شهرنشینی سازگار شده است. منطقه ۸: با وجود جمعیت کمتر، اهمیت تاریخی این منطقه نیازمند تلاش‌های ویژه برای حفاظت از بناهای میراثی در برابر زلزله است. روند نوسازی کند است و پاسخ اضطراری در این منطقه با چالش‌های زیادی مواجه خواهد شد. منطقه ۱۰: کیفیت پایین ساختمان‌ها، تراکم بالای جمعیت، و نبود زیرساخت‌ها آن را به آسیب‌پذیرترین منطقه تبدیل کرده است (برای داده پایه) (Ghasemi et al., 2021).

کمی‌سازی بخش تاب‌آوری ساختار و محیط شهری کلان‌شهر تبریز

همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده است، ضریب وزن این بخش برابر 175/0 در نظر گرفته شده است که به دو زیربخش توسعه شهری متناسب با سطح خطر با ضریب وزن 605/0 و فرم و ساختار کلی شهر با ضریب وزن 395/0 تقسیم می‌شود. شش شاخص در نظر گرفته شده است. دربارۀ شاخص اول (IF1) که دربارۀ سازگاری توسعه و ساخت با سطح خطر است، با توجه به اینکه توسعه شهری تبریز متناسب با سطح خطر نبوده است. بر این اساس فاصله تا گسل مناطق مختلف تبریز به‌عنوان پارامتر تعیین‌کننده در نظر گرفته شده است. مناطق 1، 10 و بخش‌هایی از مناطق 4، 5 و 6 کمترین فاصله تا گسل شمال تبریز را دارند. شاخص دوم (IF2) دربارۀ طرح جامع توسعه شهر است و با توجه به تعریف انجام یافته در جدول 3، مقدار 2/0 (شهر آسیب‌پذیر است و در هنگام زلزله خسارات زیادی پیش‌بینی می‌شود) برای مناطق نزدیک گسل و مقدار 4/0 برای سایر مناطق در نظر گرفته می‌شود. شاخص سوم (IF3) مربوط به نسبت ارتفاع ساختمان به عرض خیابان است. طبق بررسی به عمل آمده تاکنون این پارامتر برای کل شهر تبریز بررسی نشده است و تنها به‌صورت موردی مطالعاتی انجام یافته است؛ برای مثال در (Sami, 2018) نسبت ارتفاع ساختمان به عرض معبر برای اطراف مسجد کبود محاسبه شده و این نسبت H/W برابر 6/0 به دست آمده است. همچنین برای منطقه ولیعصر نسبت H/W بزرگ‌تر از 5/2 به دست آمده است. به دست آوردن نزدیک به واقعیت برای این پارامتر و برای کل شهر تبریز نیازمند تعریف پروژه تحقیقاتی است که از قالب این تحقیق خارج است. برای این شاخص تصمیم‌گیری با استفاده از داده‌های موجود ممکن نبوده است؛ بنابراین، برای کل مناطق تبریز و با استفاده از نتایج شکل 6 که نشان‌دهنده این امر است که در بیشتر مناطق تبریز ساختمان‌های فولادی نوع 1 بیشترین فراوانی را دارند به دید یکسان نگاه شد.

مطابق با تحقیقات انجام‌شده در (Kheirizadeh Arouq et al., 2020) برای شاخص (IF4) دسترسی به فضای باز شهری در منطقه 8 کمترین مقدار است و مناطق 5 و 6 بیشترین فضای باز شهری را دارا هستند. بر این اساس، متغیر  برای مناطق مختلف تبریز در جدول 8 ارائه شده است.

کمی‌سازی بخش تاب‌آوری فیزیکی کلان‌شهر تبریز

همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده، ضریب وزن این بخش برابر 313/0 در نظر گرفته شده است که به سه زیر بخش ساختمان‌ها با ضریب وزن 375/0 و زیرساخت‌های فیزیکی برای مدیریت بلایا با ضریب وزن 295/0 و زیرساخت‌های شهری با ضریب وزن 330/0 تقسیم می‌شود. ده شاخص در نظر گرفته شده است. دربارۀ شاخص اول و دوم (IP1 و IP2) توضیحات کاملی در بخش تحلیل آسیب‌پذیری ساختمان‌ها ارائه شد. شاخص سوم (IP3) مربوط به ایستگاه‌های آتش‌نشانی است. مطابق با شکل 7 منطقه 8 بهترین پوشش و مناطق 5 و 6 کمترین پوشش را دارا هستند. شاخص چهارم (IP4) مربوط به بیمارستان‌ها است. نقشه دسترسی به بیمارستان‌ها در شکل 7 نشان داده شده است. شاخص پنجم (IP5) دسترسی به امدادگران را شامل می‌شود که می‌توان به این صورت در نظر گرفت که ترکیبی از شاخص سوم و چهارم می‌تواند باشد. شاخص‌های ششم تا دهم مربوط به شبکه انتقال آب، برق، گاز، مخابرات و شبکه راه است. در این تحقیق مقادیر این شاخص‌ها برای تمام مناطق یکسان فرض شده است. برای شبکه راه طبق شکل 8 از نسبت تراکم جمعیت و شبکه راه‌ها استفاده شده است. مقادیر متغیر  برای مناطق مختلف تبریز در جدول 8 ارئه شده است.

کمی‌سازی بخش تاب‌آوری اجتماعی کلان‌شهر تبریز

همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده، ضریب وزن این بخش برابر 190/0 در نظر گرفته شده است که به چهار زیربخش درک خطر فاجعه با ضریب وزن 220/0، شاخص توسعه انسانی با ضریب وزن 195/0، مشارکت اجتماعی با ضریب وزن 271/0 و آسیب‌پذیری اجتماعی با ضریب 314/0 تقسیم می‌شود. دوازده شاخص در نظر گرفته شده است. شاخص اول (IS1) مربوط به سطح آگاهی و حساسیت مردم است. سطح آموزش عمومی و کمپین‌های آموزشی هماهنگ‌شده همراه با ارسال پیام‌های ساختاریافته و کانال‌هایی برای اطمینان از اینکه مخاطره، اطلاعات ریسک و بلایا به‌طور صحیح به عموم انتقال یابد در سطح پایین شناسایی شده است.

مدیریت ریسک محلی / تیم واکنش اضطراری مربوط به کل شهر در نظر گرفته می‌شود. تاکنون تحقیقاتی درخصوص قابلیت مناطق مختلف شهر تبریز به منظور کمی‌سازی این شاخص انجام نپذیرفته است. اعتماد بین مردم و مسئولان در سطح شهر نیز کمی‌سازی نشده و با قضاوت کارشناسی برای این نوع از شاخص‌ها تصمیم‌گیری شده، این شاخص در سطح پذیرفتنی (4/0) در نظر گرفته شده است.

شکل 7- نواحی سرویس‌دهی آتش‌نشانی، فضای سبز و بیمارستان‌ها در تبریز.

Figure 7 - Service Areas of Fire Stations, Green Spaces, and Hospitals in Tabriz.

شکل 8- تراکم جمعیت و شبکه راه‌ها در تبریز (Ahmadi et al., 2022).

Figure 8- Population Density and Road Network in Tabriz (Ahmadi et al., 2022).

سطح سلامت در مناطق مختلف تبریز تاکنون در تحقیقی مشخص نشده است. بیشتر تحقیقات انجام‌یافته به‌صورت مطالعه موردی بوده و سطح کلی سلامت مدنظر نبوده است؛ بنابراین، برای این شاخص برای تمام مناطق با دید یکسان نگاه شده است. سطح آموزش در مناطق مختلف شهری توزیع مناسبی دارد. نسبت جمعیت سالخورده به کل جمعیت در جدول 7 نشان داده شده است (Samei Sis et al., 2022). شاخص رفاه نسبی با توجه به قیمت زمین در مناطق مختلف طبق شکل 9 مد نظر قرار گرفته است. در این شکل میزان تراکم جمعیت در مناطق مختلف نیز مشخص شده‌اند. همچنین، انتظار می‌رود با افزایش سطح رفاه میزان مشارکت در هنگام بلایا کاهش یابد. وجود و فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد و برگزاری مانور واکنش اضطراری برای کل تبریز یکسان در نظر گرفته شده است. مقادیر کمی‌سازی این بخش برای مناطق مختلف در جدول 8 ارائه شده است.

جدول 7- نسبت جمعیت سالخورده به کل جمعیت.

Table 7 - Ratio of the Elderly Population to the Total Population.

کمی‌سازی بخش تاب‌آوری اقتصادی کلان‌شهر تبریز

همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده، ضریب وزن این بخش برابر 163/0 در نظر گرفته شده است که به دو زیربخش پتانسیل اقتصادی با ضریب وزن 584/0 و درآمد با ضریب وزن 416/0 تقسیم می‌شود. پنج شاخص در نظر گرفته شده است. ظرفیت مالی برای اجرای سیاست‌ها و پاسخ‌گویی به اثرات بحران، توانایی بازیابی و بازسازی فیزیکی و اقتصادی و تولید ناخالص داخلی سرانه برای کل شهر یکسان در نظر گرفته شده است. شغل و رفاه اقتصادی پارامترهایی هستند که می‌توان به قدرت خرید مردم و محل زندگی ارتباط داد که مطابق با شکل 9 در نظر گرفته شده است. متغیر  برای مناطق مختلف تبریز در جدول 8 ارائه شده است.

شکل 9- قیمت زمین در مناطق مختلف تبریز (Rahimi et al., 2023؛ طرح جامع شهر تبریز، 1395).

Figure 9- Land Prices in Different Districts of Tabriz (Rahimi et al., 2023).

کمی‌سازی بخش تاب‌آوری مدیریتی و نهادی کلان‌شهر تبریز

همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده، ضریب وزن این بخش برابر 159/0 در نظر گرفته شده است که به دو زیربخش ظرفیت‌های اداری و حقوقی شهرستان با ضریب وزن 522/0 و مدیریت بحران با ضریب وزن 478/0 تقسیم می‌شود. چهار شاخص در نظر گرفته شده است. هر چهار شاخص برای سیستم مدیریتی کل شهر هستند و برای مناطق مختلف به صورت یکسان در نظر گرفته شده‌اند. مقادیر متغیر  برای مناطق مختلف تبریز در جدول 8 ارئه شده است.

محاسبه شاخص تاب‌آوری مناطق شهرداری و کل کلان‌شهر تبریز

طبق برآوردهای انجام‌شده در بخش‌های قبل و با استفاده از رابطه 2، شاخص تاب‌آوری برای هر منطقه به‌صورت جداگانه و برای کل کلان‌شهر تبریز محاسبه‌شده در جدول 8 ارائه شده است. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده منطقه 2 بهترین منطقه از منظر تاب‌آوری لرزه‌ای و منطقه 10 ضعیف‌ترین منطقه از این لحاظ مشخص شده است.

جدول 8- شاخص کلی تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز

Table 8 - Comprehensive Resilience Index for the Tabriz Metropolis

شاخص کل تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز برابر 343/0 به دست آمده است که نشان‌دهنده موارد زیر است: «اهمیت نسبی شاخص توسط شهروندان و مسئولان ادراک می‌شود؛ تلاش‌هایی برای بهبود ایمنی و تاب‌آوری انجام شده است، اما کافی نیست؛ باوجود شاخص‌های موجود در آیین نامه‌ها، روند اجرا از قوت کافی برخوردار نیست؛ سطح فعلی تاب‌آوری و ایمنی در سطح متوسط رو به پایین قرار دارد و باید اقدامات بیشتری برای بهبود آن انجام شود». شکل 10 نشان‌دهنده تاب‌آوری لرزه‌ای مناطق مختلف کلان‌شهر تبریز براساس مدل ارائه‌شده در این پژوهش است.

شکل 10- تاب‌آوری لرزه‌ای مناطق مختلف کلان‌شهر تبریز

Figure 10 - Seismic Resilience Index of Various Districts in Tabriz Metropolis.

نتیجه‌گیری

این مطالعه با هدف پرکردن شکاف ارزیابی جامع تاب‌آوری لرزه‌ای در شهرهای غیرپایتخت ایران و با بهره‌گیری از سیستم شاخص کمی‌سازی تاب‌آوری لرزه‌ای خطی و روش وزن‌دهی ترکیبی آنتروپی به همراه CRITIC، برای نخستین‌بار شاخص کل تاب‌آوری لرزه‌ای کلان‌شهر تبریز را 343/0 (از مقیاس ۰ تا ۱) برآورد کرده است. این مقدار نشان‌دهنده سطحی متوسط رو به پایین است: اهمیت تاب‌آوری توسط مسئولان و شهروندان درک شده است؛ اما تلاش‌های موجود ناکافی بوده و اجرای آیین‌نامه‌ها فاقد قدرت لازم است. تحلیل فضایی نشان داده است مناطق ۱ (314/0)، ۱۰ (250/0) و بخش‌هایی از مناطق ۴ و ۶ (تاب‌آوری زیر 315/0) به دلیل نزدیکی به گسل شمال تبریز، توسعه نامنظم شهری، سازه‌های فولادی-۱ (۸۴% در منطقه ۴)، تراکم بالای جمعیت و دسترسی محدود به خدمات اضطراری، آسیب‌پذیرترین نقاط شهر هستند. درمقابل، منطقه ۲ (412/0) به دلیل برنامه‌ریزی شهری منسجم، سازه‌های بتن مسلح باکیفیت، فضاهای باز کافی و شبکه راه مناسب، بالاترین تاب‌آوری را دارد.

یافته‌ها با سناریوهای تاریخی زلزله‌های ۱۷۲۱ و ۱۷۸۰ (بزرگای تقریبی 4/7) همخوانی کامل دارد که خسارات عمده را در مناطق حاشیه‌ای و نزدیک به گسل ایجاد کرد. در داخل کشور، نتایج با مطالعات انجام‌یافته برای شهر تهران ( Haghighi Fard & Doratli, 2022; Atrachali et al., 2019) و مشهد (Bastani et al., 2024) هم‌راستا است که بر ضعف فیزیکی مناطق حاشیه‌نشین تأکید دارند. در سطح بین‌المللی، با مدل‌های خطر لرزه‌ای که برای کشورهای اروپایی توسعه داده می‌شوند (Danciu et al., 2024) مقایسه‌پذیر است. نوآوری کلیدی پژوهش، ارائه چارچوب وزنی محلی با ترکیب دو روش عینی (آنتروپی برای عدم قطعیت، CRITIC  برای همبستگی) است که دقت بیشتری نسبت به AHP تنها دارد و به‌عنوان بنچمارک برای شهرهای مشابه (کرج، قم، کرمان) قابل استفاده است. کدهای پایتون توسعه‌یافته (پیوست) امکان محاسبه سریع وزن‌ها را فراهم می‌کند.

اقدامات پیشنهادی شامل مقاوم‌سازی سازه‌های فولادی-۱ (هزینه تقریبی ۱۵% ارزش ساختمان)، ایجاد شبکه هشدار زودهنگام مبتنی بر IoT در امتداد گسل شمال تبریز و برگزاری مانورهای سالانه با مشارکت جامعه در مناطق ۱ و ۱۰ است. پیشنهاد برای تحقیقات آینده شامل استفاده از نرم‌افزار HAZUS-MH برای شبیه‌سازی سناریوهای زلزله و برآورد دقیق‌تر تأثیر اقدامات بر افزایش DRI (تا حدود 15 /0 واحد) است. تحقیقات آینده باید مدل‌های پویا را با هوش مصنوعی و ارزیابی چندمخاطره‌ای بررسی کند. این چارچوب می‌تواند الگویی برای پایداری شهری در مناطق لرزه‌خیز ایران باشد. در جدول 9 تمایز پژوهش حاضر با مطالعات پیشین ارائه شده است.

جدول 9- تمایز پژوهش با مطالعات پیشین

Table 9 - Distinction of the Research from Previous Studies

تقدیر و تشکر

از حمایت‌های انجام‌شده توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان آذربایجان شرقی برای انجام این پژوهش کمال تشکر و قدردانی را داریم.