اقتصاد نقره‌ای در ایران؛ مطالعه آیندۀ کسب‌وکارهای مرتبط با سالمندی

1. مقدمه

سالمندی جمعیت، محصول گذار جمعیتی است که در آن سهم سالمندان از کل جمعیت در اثر کاهش موالید و افزایش امید به زندگی افزایش یافته است (Bloom et al., 2010). این پدیده دارای دو بُعد فردی و اجتماعی است که میزان و سرعت آن در میان کشورها متفاوت است؛ زیرا تجربۀ سالمندی تابعی از وضعیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سلامت جوامع است؛ ازاین‌رو، سالمندی، نه‌تنها پدیده‌ای زیستی، بلکه رخدادی اجتماعی با سویه‌های اقتصادی پررنگ محسوب می‌شود که نیازمند اتخاذ رویکردهای چندبُعدی در سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه است (WHO, 2025). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، تا سال ۲۰۵۰، تقریباً ۲۲درصد از جمعیت جهان، بالای از ۶۰ سال سن خواهند داشت و سریع‌ترین رشد جمعیتی مربوط به افراد ۸۰ سال و بالاتر خواهد بود (WHO, 2025). گزارش فراست و سالیوان (Frost & Sullivan, 2023) نیز پیش‌بینی می‌کند که جمعیت سالمند جهان تا سال ۲۰۵۰ به ۲.۱میلیارد نفر برسد و اقتصادهای نوظهور بین سال‌های ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ شاهد سریع‌ترین رشد جمعیت سالمند خواهند بود. آمارها نشان می‌دهند تا سال 1430 جمعیت سالمندان ایران به 32.1درصد خواهد رسید (محمودی، 1395). مسئلۀ سالمندی در ایران، به‌دنبال اتخاذ سیاست‌های تحدید نسل، بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن بر آیندۀ جمعیت، به وجود آمده است. روند رشد جمعیت سالمند در ایران مطابق با گزارش‌های مرکز ملی آمار (1395) در جدول 1 آمده است:

جدول 1. بررسی روند رشد جمعیت سالمندان کشور (1345-1395)

Table 1. The Trend of Elderly Population Growth in Iran (1966-2016)

(منبع: مرکز ملی آمار ایران، 1395)

مطابق با تحلیل‌های مرکز آمار ایران، پیش بینی می‌شود در ایران دهۀ 1435 تا 1445 حدود 35میلیون سالمند در کشور وجود خواهد داشت (محمودی، 1395). بر پایۀ پژوهش‌های یادشده باید خاطرنشان کرد که از سال 1421 تعداد افراد سالمند و نسبت سالمندان به کل جمعیت به‌تدریج افزایش یافته و مطابق پیش‌بینی‌های انجام‌شده در دهۀ 1435 تا 1445 بیش از 32درصد (معادل یک‌ســوم) جمعیت کشور (حدود 35میلیون نفر) را سالمندان گروه سنی بالای 65 سال به خود اختصاص خواهند داد. با این تفاسیر کسب‌وکارهای متأثر از پدیدۀ سالمندی در ایران به‌واسطۀ تغییرات جمعیتی دگرگون خواهد شد که به‌عنوان یکی از مسائل محوری کشور می‌توان از آن یاد کرد. شرکت‌های موجود باید پیشنهادهای بازار و مدل‌های کسب‌وکار خود را به‌سمت سالمندان تغییر جهت دهند. تحقق این موضوع ازطریق مشارکت‌دهی سالمندان، فراگیری از آن‌ها و نیز پیوند زدن تحولات جامعۀ فوق‌سالمند با ابتکارات تحول‌آفرین میسر می‌شود؛ بااین‌حال، حتی در کشورهای دچار فرایند سالمندی (نظیر ژاپن)، هنوز بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی نتوانسته‌اند خود را با آن وفق دهند. ابهام ادراک‌شده پیرامون پیامدهای جامعۀ رو به پیری، در کنار محدودیت در کنترل‌پذیری این فرایند، شرکت‌ها را از اقدام باز داشته است (Matsuno & Kohlbacher, 2019). از طرف دیگر مطابق با پژوهش‌های انجام‌شده، همچون ون و همکاران، سالمندی جمعیت تأثیر منفی و معناداری بر رشد فراگیر جهانی دارد (Wen et al., 2025). این اثر منفی عمدتاً از سه کانال اصلی اعمال می‌شود: تشدید مشکلات اشتغال گروه‌های کم‌مهارت، مهار نوآوری فناورانه و کاهش بازآموزی و ارتقای مهارت. بااین‌حال، شواهد حاکی از آن است که با افزایش کاربرد هوش مصنوعی، پیامدهای منفی سالمندی بر رشد فراگیر کاهش می‌یابد و این فناوری می‌تواند به‌عنوان عامل تعدیل‌کننده مهمی عمل کند (Wen et al., 2025). در سطح خُرد، وو و همکاران با استفاده از روش متغیرهای ابزاری نشان داده‌اند که سالمندی جمعیت در کشورهای درحال توسعه، ارتقای صادرات را به‌طور معنادار و منفی تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. این اثر منفی عمدتاً ازطریق تضعیف نوآوری و سرمایۀ انسانی منتقل می‌شود (Wu et al., 2021) و کشورهایی با جمعیت سالخورده، صادرات کمتری از محصولات با کیفیت بالاتر دارند و این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا کشورهای درحال توسعه در دام پیر شدن قبل‌از ثروتمند شدن گرفتار خواهند شد. همچنین، شین و کیم نشان داده‌اند که کشورهای درحال توسعه، گذار جمعیتی را در سطوح پایین‌تر درآمد آغاز و مدت کوتاه‌تری آن را تجربه می‌کنند و در مراحل اولیه‌تر توسعۀ اقتصادی به پایان می‌رسانند (Shin & Kim, 2023)

نقش حاکمیتی، از ابزارهای کلیدی در جهت پیشبرد این بستر است. در سطح سیاست‌گذاری و حقوقی، مرور نظام‌مند سیاست‌های سالمندی جمعیتی در کشورهای توسعه‌یافته (آمریکا و بریتانیا) و درحال توسعه (مالزی و هند) نشان می‌دهد که کشورهای توسعه‌یافته به‌سمت نهادینه‌سازی مزایای قانونی فراگیر، مانند پوشش همگانی سلامت و نظام‌های بازنشستگی چندستونی حرکت می‌کنند، هرچند همچنان با چالش‌های پایداری مالی و یکپارچگی مراقبت مواجه‌اند (Thurairaj et al., 2026). در مقابل، کشورهای درحال توسعه باوجود اقدامات قانونی و سیاستی درخور ‌توجه، به‌دلیل تأکید بر مراقبت خانوادگی‌محور، پراکندگی اداری و محدودیت‌های مالی، با پوشش نابرابر و اجرای ناقص قوانین روبه‌رو هستند. مطالعه‌ای کوانگ و کیم نشان داد که مشوق‌های دولتی برای استارتاپ‌های دوستدار سالمندی و سیاست‌های نظارتی پشتیبان شرکت‌های کوچک و متوسط نقش مهمی در حمایت از تنوع‌بخشی به کسب‌وکارها در عصر سالمندی ایفا کرده‌اند (Kwang & Kim, 2019)؛ ازاین‌رو سالمندی فقط پدیده‌ای نیست که رویکردهای بیولوژیکی را اقتضا کند، بلکه سالمندی به‌عنوان رخدادی اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که سویه‌های اجتماعی و اقتصادی آن پررنگ و نیازمند اتخاذ رویکردهای اجتماعی در سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه است. از دیدگاه اقتصادی، جمعیت سالمند هم چالش‌ها و هم فرصت‌هایی را ارائه می‌دهد؛ از یک سو، افزایش تعداد افراد مسن نیاز به هزینه‌های عمومی بیشتر برای حقوق بازنشستگی، مراقبت‌های بهداشتی و خدمات مراقبت طولانی‌مدت دارد (Bloom et al., 2010). ازسوی‌دیگر، پیش‌بینی می‌شود اقتصاد نقره‌ای، که به فعالیت‌های اقتصادی با هدف قرار دادن مصرف‌کنندگان مسن‌تر اشاره دارد، در دهه‌های آینده به یکی از بزرگ‌ترین نیروهای بازار جهانی تبدیل شود (Kohlbacher & Herstatt, 2011). توسعۀ محصولات و خدمات سازگار با جمعیت سالمند، به‌ویژه در بخش‌های تولید محصولات روزمره و مراقبت‌های بهداشتی، به بخش مهمی از راهبرد‌های اقتصادی و صنعتی تبدیل می‌شود (Kalache & Keller, 2000)؛ ازاین‌رو، شناسایی این کسب‌وکارها، محصولات و خدمات برآمده از آن‌ها، می‌تواند به توسعۀ ارائۀ خدمات به این گروه جمعیتی درخور توجه کمک کند. با توجه به مطالب گفته‌شده، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر آن است که با توجه به تغییرات ساختاری جمعیت ایران، کسب‌وکارهای پررونق و درحال افول در عصر سالمندی کدام‌اند؟ چه محصولات و خدماتی از این تحولات نشئت می‌گیرند؟ و برای نهادینه‌سازی و توسعۀ این کسب‌وکارها، چه چالش‌ها و موانع حاکمیتی و ساختاری وجود دارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، نه‌تنها به کسب‌وکارها و سرمایه‌گذاران برای جهت‌دهی به فعالیت‌های خود کمک می‌کند، بلکه سیاست‌گذاران را با گلوگاه‌های اصلی توسعۀ اقتصاد نقره‌ای در ایران آشنا می‌سازد؛ بنابراین، پژوهش حاضر درصدد است تا با رویکردی جامع و نظام‌مند، ضمن شناسایی و دسته‌بندی کسب‌وکارهای متأثر از سالمندی، موانع ساختاری فراروی آن را نیز واکاوی کند و راهکارهای عملی برای توسعۀ این بازار نوظهور ارائه دهد.

2. مبانی نظری و پیشینه پژوهش

1-2. سالمندی؛ سالمندی جمعیت از مهم‌ترین تغییرات جمعیتی قرن بیست‌ و یکم است که ناشی از افزایش امید به زندگی و کاهش میزان باروری است (Gianfredi et al., 2025). مفهوم سالمندی فردی و سالمندی جمعیت متفاوت است. سالمندی فردی از جنبه‌های بهداشتی و پزشکی بررسی می‌شود. بهبود خدمات بهداشتی، همراه با توسعۀ اجتماعی و اقتصادی، به افزایش امید به زندگی و احتمال بقا در کهنسالی انجامیده و در نهایت، شمار سالمندان جامعه را افزایش می‌دهد. در سالمندی فردی، تعادل بین گروه‌های سنی در ساختار هرم سنی برقرار است. سالمندی جمعیت موقعی روی می‌دهد که هم‌زمان با افزایش امید به زندگی و کاهش مرگ‌ومیر، میزان باروری هم کاهش یافته و تعادل گروه‌های سنی در کل جمعیت به هم می‌خورد.در این پژوهش، مبنا گروه دوم است؛ سهم جمعیت زیر 15 سال کاهش و سهم گروه سنی 60‌ساله و بالاتر افزایش می‌یابد (دبیرخانه شورای ملی سالمندان، 1399). این پدیده هم دستاوردی بزرگ محسوب می‌شود (نشان‌دهندۀ افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی) و هم چالشی جدی (به‌دلیل افزایش بیماری‌های مزمن، چندبیماری‌ها و فشار بر نظام‌های سلامت و تأمین اجتماعی) (Gianfredi et al., 2025). طبق آمارهای جهانی، در سال ۲۰۲۰ تعداد افراد ۶۰ سال و بالاتر، از تعداد کودکان زیر ۵ سال پیشی گرفت. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، جمعیت ۶۰ سال و بالاتر جهان به ۲.۱میلیارد نفر برسد و ۸۰درصد از این جمعیت در کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی خواهند کرد (WHO, 2025). همچنین، جمعیت ۶۵ سال و بالاتر، از ۷۲۷میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ به بیش از ۱.۵میلیارد نفر در سال ۲۰۵۰ خواهد رسید (Albert, 2015). مفهوم اقتصاد نقره‌ای را می‌توان با توجه به روندهای حاکم در تغییرات جمعیت دنیا و ایران مطرح کرد که در بخش بعدی به آن پرداخته شده است.

2-2. اقتصاد نقره‌ای: اقتصاد نقره‌ای معمولاً به فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با جمعیت‌های مسن اشاره دارد؛ جمعیتی که اغلب به افراد بالای ۵۰ سال اطلاق می‌شود و بازارهای مصرف و مشارکت نیروی کار این گروه را نیز در بر می‌گیرد (Mele et al., 2022). اقتصاد نقره‌ای به‌جای اینکه وابسته به بخش خاصی باشد، بین‌بخشی است و حوزه‌های سلامت و مراقبت طولانی‌مدت، امور مالی، مسکن، حمل‌ونقل، گردشگری و فناوری را پوشش می‌دهد؛ در نتیجه به راهبرد‌ها و حاکمیت یکپارچه به‌جای برنامه‌های جداگانه نیاز دارد (Colurcio et al., 2022).

پژوهش‌های اقتصاد نقره‌ای از اوایل دهۀ ۲۰۰۰ رشد سریعی یافته‌اند. این حوزه ازنظر موضوعی، تحولاتی چندمرحله‌ای را تجربه کرده است. در دورۀ نخست (۱۹۷۹ تا ۱۹۹۹)، تمرکز پژوهش‌ها عمدتاً بر سیاست‌های کلان و مشارکت نیروی کار متمرکز بود. درحالی‌که در دورۀ دوم (۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹)، مباحث گسترده‌تر اجتماعی-اقتصادی و همچنین موضوعات فناوری و بازار به این حوزه راه یافتند. سپس در دورۀ سوم (۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹)، پژوهش‌ها به‌سمت تخصصی‌تر شدن گرایش پیدا کردند و موضوعاتی نظیر امور مالی، حقوق بازنشستگی، راهبردهای منطقه‌ای، محصولات هدفمند، فعالیت‌های کاری نوین و فناوری‌های متصل را در بر گرفتند. در نهایت، از سال ۲۰۱۹ به بعد، این حوزه با شتابی بیشتر به‌سوی تحولات فناورانه و سازمانی پیش رفته است؛ روندی که همه‌گیری کووید-۱۹ نقشی مهم در تسریع آن ایفا کرده است (Álvarez-Diez, 2023). این خلأهای دانشی، چارچوب تحقیقاتی مشخصی را برای کسب‌وکارها ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که شرکت‌ها در چه حوزه‌هایی و ازطریق چه راهکارهایی می‌توانند برای جمعیت‌های سالمند ارزش‌آفرینی کنند.

3-2. الگوی کسب‌وکار سالمندی؛ تکامل ساختاری کسب‌وکارها در بخش دوستدار سالمند تحت‌تأثیر عوامل مختلفی ازجمله تقاضای بازار، سیاست‌های نظارتی و پیشرفت‌های فناوری قرار دارد. مطالعات تجربی نشان می‌دهد که این صنعت شاهد تغییر از مدل‌های سنتی تحت‌سلطۀ شرکت‌ها به چشم‌انداز متنوع‌تری از بازار است که اکنون شامل صاحبان مشاغل انفرادی، شرکت‌های اجتماعی و استارتاپ‌های نوآورانه می‌شود (Zdravkova Yaneva, 2023). در الگوی کسب‌وکاری حوزۀ جمعیت سالمندی، پژوهش‌های مختلفی انجام شده است که جمع‌بندی الگوهای کسب‌وکاری را در قالب پنج الگوی کسب‌وکار تکرارشونده می‌توان شناسایی کرد: ۱) فرانشیز (Franchise) با تأکید بر استانداردسازی و مقیاس‌پذیری؛ ۲) پرداخت به‌ازای خدمت (Fee-for-Service) به‌عنوان الگوی غالب و هزینه‌های نیروی کار متشکل از بیش از ۸۰درصد هزینه‌های عملیاتی؛ ۳) پرتفوی مشتریان متنوع (Diversified Customer Portfolio) با ترکیب B2C،B2B و B2G؛ 4) مدل اجتماع‌محور (Community-based model) با بهره‌گیری از حمایت‌های خیریه و داوطلبان؛ ۵) قرارداد مبتنی‌بر عملکرد (Performance-Based Contracting) (Huynh et al., 2025)؛ ازاین‌رو، براساس الگوهای مطرح‌شده، از مهم‌ترین روندها در ساختار کسب‌وکار، افزایش حضور کسب‌وکارهای انفرادی و شرکت‌های کوچک در تولید کالاهای ضروری روزانه و محصولات مراقبت‌های بهداشتی شخصی است. این تغییر ناشی از تقاضای فزاینده برای راه‌حل‌های سفارشی، کاربرپسند و مقرون‌به‌صرفه برای مصرف‌کنندگان سالمند است. پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، تأمین مالی جمعی و برنامه‌های حمایتی دولت، کسب‌وکارهای کوچک را قادر ساخته است تا وارد بازار شوند و با شرکت‌های بزرگ‌تر رقابت کنند (Backman & Karlsson, 2013). رویکردهای سنتی برای تعریف بزرگسالان مسن اغلب به آستانه‌های سنی ثابت متکی‌اند که دلخواه‌ هستند و نمی‌توانند گذارهای معنادار چرخۀ زندگی را به‌درستی در بر بگیرند (Snyder et al., 2025). بازنمایی‌های رایج، به‌ویژه درزمینه‌های بهداشتی یا نهادی، اغلب بر وابستگی و آسیب‌پذیری متمرکز می‌شوند (Jiang et al., 2025)؛ بااین‌حال، این بازنمایی‌ها اغلب با خودانگاره‌ها و قابلیت‌های مصرف‌کنندگان نقره‌ای هم‌خوانی ندارند. شواهد نشان می‌دهد که مصرف‌کنندگان نقره‌ای می‌توانند درصورت فراهم بودن محیط‌ها، ابزارها و شیوه‌های فراگیر، از خود عاملیت نشان دهند، ارزش‌آفرینی مشترک داشته باشند و در نظام‌های اقتصادی و اجتماعی مشارکت کنند (Heinonen et al., 2025). تحقیقات نظام‌مند در حوزۀ اقتصاد نقره‌ای همچنان با خلأها و کاستی‌هایی مواجه است. حوزه‌های کلیدی که نیاز به تأکید بیشتر دارند شامل طراحی و نوآوری خدمات، تجربیات رفاه و مراقبت، پذیرش فناوری، رفتار مصرف‌کننده و خدمات بخش عمومی است (Colurcio et al., 2022). یک دیدگاه مشارکتی مبتنی‌بر نقاط قوت می‌تواند به این شکاف‌ها پاسخ دهد و سالمندان را به‌جای دریافت‌کنندگان منفعل مراقبت، به‌مثابۀ مشارکت‌کنندگان فعال، هم‌آفرینان و عاملان نوآوری بازتعریف کند (Heinonen et al., 2025).

3-2. پیشینۀ پژوهش: در این بخش، پژوهش‌های مرتبط با فرصت‌های کسب‌وکار در حوزۀ سالمندی بررسی و در جدول 2 خلاصه شده است.

جدول 2. پیشینۀ پژوهش

Table 2. Literature Review of Aging-Related Businesses

(منبع: محقق‌ساخته)

بررسی پژوهش‌های پیشین نشان می‌دهد که مبانی نظری بین‌المللی پژوهش در حوزۀ کسب‌وکارهای متأثر از جامعۀ سالمندی به دو دستۀ کلی تقسیم می‌شود:

• پژوهش‌هایی که برافول ساختاری صنایع جوان‌محور تأکید دارند و نشان می‌دهند صنایعی مانند آموزش، کالاهای کودک، صنایع تولیدی وابسته به نیروی کار جوان، و خدمات پرمشتری با کاهش تقاضا مواجه خواهند شد.
• پژوهش‌هایی که بررشد و ظهور صنایع و خدمات جدید در پاسخ به نیازهای جمعیت سالمند متمرکزند و حوزه‌هایی مانند سلامت دیجیتال، تجهیزات کمکی، مسکن دوستدار سالمند، و استارتاپ‌های نوآورانه را به‌عنوان فرصت‌های اصلی معرفی کرده‌اند.

در حوزۀ حکمرانی نیز پژوهش‌هایی به نقش دولت در اصلاح قوانین کار و تسهیل جریان سرمایه اشاره داشته‌اند؛ باوجوداین خلأ نظری، پژوهش حاضر را می‌توان از چند منظر بررسی کرد.

نخست، بیشتر پژوهش‌های پیشین، به‌ویژه در سطح بین‌المللی، بر پایۀ داده‌های کشورهای توسعه‌یافته یا اقتصادهای بزرگ انجام شده‌اند و کمتر به ویژگی‌های خاص کشورهای درحال توسعه پرداخته‌اند که با نرخ رشد فزاینده‌ای در جمعیت سالمندی مواجه هستند؛ ایران نمونۀ بارزی از این کشورهاست. پژوهش‌های اخیر در کشورهای درحال توسعه مانند بنگلادش و اندونزی نیز نشان داده است که سیاست‌گذاران در این کشورها توجه اندکی به جمعیت سالمند داشته‌اند و نظام‌های مراقبتی یکپارچه‌ای برای این گروه جمعیتی وجود ندارد.

دوم، از یک سو، پژوهش‌های پیشین به‌ندرت به شناسایی و دسته‌بندی هم‌زمان کسب‌وکارهای درحال افول و رشد در بستر اقتصادی، فرهنگی و نهادی ایران پرداخته‌اند و ازسوی‌دیگر، باوجود تأکید بر نقش حکمرانی در توسعۀ اقتصاد نقره‌ای، مطالعه‌های‌ اندکی به واکاوی موانع ساختاری و نهادی فراروی کسب‌وکارهای سالمندی در ایران از دیدگاه خبرگان پرداخته است. در نهایت، شرایط خاص ایران، ازجمله افزایش شتابان جمعیت سالمندی، ساختار اقتصادی متکی بر منابع نفتی، ضعف نظام تأمین اجتماعی، و چالش‌های خاص حکمرانی در منطقه، ضرورت انجام پژوهشی بومی و متناسب با این شرایط را دوچندان می‌سازد.

3. روش‌شناسی

پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر رویکرد روش‌شناختی در زمرۀ پژوهش‌های کیفی قرار می‌گیرد. همچنین، ازنظر محیط اجرا، میدانی، و ازنظر زمان پژوهش، تک مقطعی و حال نگر بوده است. جامعۀ پژوهش، با هدف تحلیل وضع موجود و شناسایی ذی‌نفعان کلیدی درگیر در ارائۀ کالاها و خدمات به سالمندان، شامل مدیران و سیاست‌گذاران نهادهای دولتی، مانند وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی، و نیز متخصصان حوزه‌های جامعه‌شناسی، بازاریابی، اقتصاد و بیمه است. دلیل انتخاب این رویکرد، چندبُعدی بودن موضوع پژوهش است (Creswell & Poth, 2018). سالمندی و کسب‌وکارهای متأثر از آن، پدیده‌ای اقتصادی، بهداشتی یا سیاستی صِرف نیست؛ بلکه پدیده‌ای میان‌رشته‌ای است که نیازمند نگاه هم‌زمان از سه منظر کلیدی است:

• منظر اقتصادی و کسب‌وکاری(کارآفرینان، مدیران توسعۀ کسب‌وکار، اقتصاددانان)؛
• منظر سلامت و رفاه اجتماعی(متخصصان سالمندی، مدیران بیمه، پژوهشگران حوزۀ سلامت)؛
• منظر سیاست‌گذاری و حکمرانی (خط‌مشی‌گذاران، پژوهشگران حکمرانی، مدیران دولتی).

هدف از این تنوع تخصصی، دستیابی به درکی جامع و چندوجهی از پدیدۀ مورد مطالعه است؛ به‌گونه‌ای که هم فرصت‌های بازار (منظر کسب‌وکار)، هم نیازهای واقعی جامعه (منظر سلامت) و هم موانع ساختاری و نهادی (منظر حکمرانی) به‌طور هم‌زمان بررسی شوند. داده‌های پژوهش ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و پس‌از انجام ۱۸ مصاحبه، اشباع نظری حاصل شد. این فرایند در نهایت به شناسایی محصولات پرتقاضا و کم‌تقاضا در حوزۀ مورد مطالعه انجامید. برای تعیین نقطۀ اشباع، پژوهشگر پس‌از هر مصاحبه، کدهای جدید استخراج‌شده را با کدهای پیشین مقایسه کرد و این فرایند را تا جایی ادامه داد که در سه مصاحبۀ متوالی، کد جدیدی شناسایی نشد. در این مرحله، اشباع نظری اعلام شد. جدول 3 وضعیت اشباع نظری را در هریک از چهار مضمون اصلی نشان می‌دهد.

جدول 3. وضعیت اشباع نظری در مضمون‌های اصلی پژوهش

Table 3. Theoretical Saturation Status Across Main Themes

(منبع: محقق‌ساخته)

در این روش نیز نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی مبنای ارزیابی است. فهرست مشارکت‌کنندگان در جدول 4 ارائه شده است.

جدول 4. توصیف ویژگی‌های دموگرافیک مشارکت‌کنندگان

Table 4. Demographic Characteristics of Participants

(منبع: محقق‌ساخته)

متناسب با فهرست گزینش‌شده، چارچوب مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته تدوین و پرسش‌ها به شرح زیر تنظیم شد. در بخش نخست مصاحبه، اطلاعات زمینه‌ای مشارکت‌کننده، شامل تحصیلات، سابقۀ شغلی و تجربه‌های مرتبط با موضوع پژوهش، دریافت شد. سپس مصاحبه وارد بخش پرسش‌های تخصصی شد. محورهای اصلی پرسش‌های تخصصی به شرح زیر است:

• با سالمندتر شدن جمعیت ایران در آینده، بازار کدام کسب‌وکارها، کالاها یا خدمات کساد شده و کوچک خواهد شد؟
• با سالمندتر شدن جمعیت ایران در آینده، بازار کدام کسب‌وکارها، کالاها یا خدماتی که اکنون فعال هستند، کاملاً حذف خواهد شد؟
• به نظر شما برای یک جمعیت سالمند، چه نوع کسب‌وکارها، کالاها یا خدماتی باید ایجاد یا گسترش یابد؟ برای مدیریت جامعۀ سالمند در آینده، در سطح حاکمیتی و دولتی، از هم‌اکنون باید به چه مسائل کلیدی توجه کرد؟

برای ایجاد کسب‌وکارهای جدید مناسب سالمندان و توسعۀ کالاها و خدمات جدید، چه موانع و چالش‌های حاکمیتی، زیرساختی و قانونی وجود دارد؟

درمجموع، ۱۸ مصاحبه با میانگین مدت ۴۵ تا 60 دقیقه به‌صورت حضوری و آنلاین انجام شد. روش تحلیل پژوهش مبتنی‌بر تحلیل مضمون بوده است؛ رویکردهای مختلفی برای روش تحلیل مضمون وجود دارد که در پژوهش حاضر از رویکرد انعکاسی استفاده شده است. مراحل تحلیل مضمون‌ عبارت‌اند از: 1) آشنایی با داده‌ها؛ 2) کدگذاری؛ 3) ایجاد مضمون‌ها؛ 4) بررسی مضمون‌ها؛ 5) تعریف و نام‌گذاری مضمون‌ها؛ 6) نوشتن گزارش پایانی (Braun & Clarke, 2006). در آغاز، این فرایند را ویرجینیا براون و ویکتوریا کلارک برای پژوهش‌های روان‌شناسی توسعه دادند؛ بااین‌حال، تحلیل مضمون روشی انعطاف‌پذیر است که می‌تواند با بسیاری از دیگر انواع پژوهش تطبیق داده شود. برای تقویت اعتبار درونی پژوهش کیفی، از روش‌های زیر استفاده شده است (Creswell & Poth, 2018):

1- بازبینی مشارکت‌کنندگان (Member Checks): از پاسخ‌دهندگان سؤال شود که آیا نتایج را می‌پذیرند.

2- مشاهدۀ بلندمدت در بازدید از محل پژوهش با مشاهدات تکراری پدیدۀ مشابه: داده‌ها در طول دوره‌ای از زمان جمع‌آوری شوند با این هدف که اعتبار یافته‌ها را افزایش دهند.

3- بازبینی همتایان: از همکاران خواسته شود دربارۀ یافته‌های درحال ظهور، یادداشت و دیدگاه‌های خود را ارائه کنند.

4- کنار گذاشتن تعصبات: محقق باید در ابتدای پژوهش مفروضات، تمایلات نظری و تعصبات را شناسایی کرده و مانع از مداخلۀ آن‌ها در فرایند پژوهش شود. در این پژوهش برای افزایش اعتبار درونی از روش‌های مثلثی، بازبینی مشارکت‌کنندگان و همتایان استفاده شد.

اعتبار بیرونی یا تعمیم‌پذیری با این موضوع سروکار دارد که یافته‌های پژوهش را به چه میزان می‌توان به سایر موقعیت‌ها تعمیم داد. پس‌از نهایی‌سازی مصاحبه‌ها، نتایج به‌صورت گزینشی در اختیار 3 نفر از مشارکت‌کنندگان قرار گرفت و تأیید آنان نیز اخذ شد. به‌منظور اطمینان از روایی محتوایی سؤالات مصاحبه، دیدگاه گروه پانل 4نفری خبرگان نیز بررسی شد و همۀ سؤالات «ضروری» ارزیابی شدند. همچنین، از مصاحبۀ 16 به بعد اشباع نظری حاصل شد. افزون‌بر این، در این پژوهش برای دستیابی به پایایی از روش‌های زیر استفاده شد:

1) ثبت و یادداشت‌برداری تمامی مصاحبه‌های انجام‌شده با کسب اجازه از مشارکت‌کننده به‌منظور بررسی چندباره آن‌ها؛

2) یادداشت‌برداری دقیق از حالات و تائیدات مشارکت‌کننده به‌منظور استفاده در استخراج دقیق‌تر مفاهیم و کاهش خطای احتمالی؛ 3) استفاده از همکار پژوهش.

در روش سوم، ضمن انتخاب تصادفی دو مصاحبه از میان کل مصاحبه‌ها و ارائۀ آموزش‌های لازم دربارۀ کدگذاری، از همکار پژوهشی خواسته شد تا آن‌ها را به‌طور مستقل کدگذاری کند. ضریب کاپای محاسبه‌شده معادل ۸۷درصد به دست آمد که نشان‌دهندۀ توافق مناسب میان کدگذاران است و ازاین‌رو، تأییدپذیری یافته‌ها ازطریق کاهش سوگیری پژوهشگر و عینیت‌بخشی به فرایند کدگذاری تأمین شد. همچنین، کاربردپذیری نتایج با ارائۀ شرحی غنی از زمینۀ پژوهش، شامل ویژگی‌های خاص ساختار اقتصادی، جمعیتی و حکمرانی ایران، فراهم شده است تا خواننده بتواند شباهت‌ها و تفاوت‌های بافت خود را با بافت این پژوهش مقایسه کرده و درخصوص قابلیت کاربرد یافته‌ها قضاوت کند.

4. نتایج و یافته‌ها

متناسب با چارچوب مصاحبه و اهداف پژوهش، ارزیابی در این مرحله بر چهار بخش استوار بوده است که در ادامه، هریک از آن‌ها بررسی می‌شود:

• شناسایی کالاها و خدمات کم‌تقاضا براساس روند جمعیتی؛
• شناسایی کالاها و خدمات پرتقاضا براساس روندهای جمعیتی؛
• ارائه خدمات و کالاهای جدید براساس جامعۀ سالمندان؛
• چالش‌ها و محدودیت‌های حوزۀ حکمرانی و سیاست‌گذاری.

4-1. شناسایی کالاها و خدمات کم‌تقاضا براساس روند جمعیتی؛ این مضمون بیان‌کنندۀ کاهش ساختاری، مستمر و بازگشت‌ناپذیر تقاضا برای کالاها و خدماتی است که مخاطبان اصلی آن‌ها جمعیت جوان، نوجوانان، کودکان، و خانواده‌های در سن فرزندآوری هستند. برخلاف رکودهای ادواری که ممکن است براثر عوامل موقتی، مانند تحریم، تورم یا کاهش موقت قدرت خرید ایجاد شوند، افول شناسایی‌شده در این مضمون، ریشه در تغییر بنیادین ساختار جمعیت ایران دارد. این افول، نه موقتی، بلکه دائمی است و کسب‌وکارهای فعال در این حوزه‌ها باید برای کوچک شدن تدریجی یا تغییر کامل مدل کسب‌وکار خود برنامه‌ریزی کنند. مصداق‌های مرتبط با آن در جدول 5 ارائه شده است.

جدول 5. کسب‌وکارهای در مرحلۀ افول به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران

Table 5. Declining Businesses Due to Demographic Changes in Iran

(منبع: محقق‌ساخته)

مطابق با جدول 5 و متناسب با فراوانی‌های مشارکت‌کنندگان در هریک از بندهای هشت‌گانه، کسب‌وکارهای درحال افول را می‌توان در شکل 1 ارائه کرد.

شکل 1. فراوانی کسب‌وکارهای درحال افول به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران از بخش مشارکت‌کنندگان (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 1. Frequency of Declining Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Based on Participants' Responses)

مطابق با شکل 1 افت فروش در صنایع مرتبط با نوزاد و کودک پرتکرارترین کد در مضمون اول است (تقریباً تمام مصاحبه‌شوندگانی که به سؤال کاهش تقاضا پاسخ دادند). دومین کد پرتکرار این مضمون، به افول تقاضا برای تفریحات پرتحرک و پرهیجان اشاره دارد. پارک‌های تفریحی، شهربازی‌ها، ورزش‌های ماجراجویانه، کمپینگ‌های دورافتاده و تورهای گردشگری پرخطر، همگی مخاطبان اصلی خود، یعنی جوانان پرانرژی را از دست می‌دهند.

4-2. شناسایی کالاها و خدمات پرتقاضا براساس روندهای جمعیتی؛ مضمون دوم از تحلیل مصاحبه‌های هجده‌گانه، به رشد تقاضا در بازارهای سلامت‌محور، امنیتی و مبتنی‌بر آسایش اختصاص دارد. این مضمون در مقابل مضمون اول قرار می‌گیرد و نشان‌دهندۀ جهش ساختاری و پایدار در تقاضا برای کالاها و خدماتی است که پاسخ‌گوی نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان هستند. براساس این فضا حوزه‌های اصلی در جدول 6 آمده است.

جدول 6. کسب‌وکارهای در مرحلۀ رشد به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران

Table 6. Growing Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Source: Authors).

(منبع: محقق‌ساخته)

مطابق با جدول 6 کسب‌وکارهای پررونق ناشی از افزایش جمعیت سالمندی در ایران طیف متنوعی را شامل می‌شوند که پرتکرارترین مصادیق آن‌ها در شکل 2 نشان داده شده است.

شکل 2. فراوانی کسب‌وکارهای درحال رونق به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران از بخش مشارکت‌کنندگان (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 2. Frequency of Growing Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Based on Participants' Responses)

مطابق با شکل 2، افزایش چشمگیرِ نیاز به خدمات پزشکی، پرستاری و توان‌بخشی در منزل پرتکرارترین کد در میان تمام ۴۵ کد پژوهش است. ۱۶ نفر از ۱۸ مشارکت‌کننده به‌طور مستقیم به این نیاز اشاره کرده‌اند. این اتفاق‌نظر تقریباً کامل، نشان‌دهندۀ اجماع مطلق خبرگان بر سر اولویت این حوزه است. بازار خدمات پزشکی در منزل در ایران در آستانۀ انفجار است. دومین کد پرتکرار مضمون دوم و دومین کد پرتکرار کل پژوهش، به بحران خاموش سلامت روان سالمندان اختصاص دارد.

شناسایی کالاها و خدمات جدید؛ پیش‌از ورود به تحلیل مضمون چهارم، در مضمون دوم و سوم مبنای اصلی دغدغۀ سالمند است که بیان‌کنندۀ نیازها و خواسته‌های عینی سالمندان و خانواده‌هایشان است که در ادامه، به تبیین و تفسیر آن‌ها پرداخته شده است.

جدول 7. محصولات و خدمات جدید برخواسته از کسب‌وکارهای در مرحلۀ رشد

Table 7. Emerging Products and Services Derived from Growing Businesses

(منبع: محقق‌ساخته)

متناسب با جدول 7 مبنای اصلی رشد و توسعۀ کسب‌وکارها را می‌توان در بستر عواملی همچون عواملی همچون بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور، صندوق بازنشستگی خصوصی، محصولات مالی برای زنان خانه‌دار، سامانۀ یکپارچۀ داده سالمندان است که می‌‌توان به‌عنوان مصادیق پرتکرار در شکل 3 مشاهده کرد.

شکل 3. فراوانی محصولات و خدمات نشئت‌گرفته از کسب‌وکارهای پررونق (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 3. Frequency of Products and Services Derived from Growing Businesses

طراحی و عرضۀ بیمه مراقبت طولانی‌مدت سومین کد پرتکرار کل پژوهش و مهم‌ترین کد مضمون چهارم است. اتفاق‌نظر تقریباً کاملی بر سر این کد صورت گرفت. ایران بیمۀ درمانی، عمر و بیمه حوادث دارد؛ اما بیمه مراقبت ندارد. فناوری‌های پایش از راه دور، وابستگی سالمند به حضور فیزیکی مراقب را کاهش می‌دهد. این یعنی هزینۀ کمتر، استقلال و امنیت بیشتر. پیش‌بینی می‌شود تا دهۀ آینده، «خانۀ هوشمند سالمند» به یکی از استانداردهای اصلی مسکن سالمندی تبدیل شود. ایجاد صندوق‌های بازنشستگی خصوصی و خدمات مدیریت دارایی نشان‌دهندۀ شکست صندوق‌های بازنشستگی دولتی و نیاز به راه‌حل‌های جایگزین است. صندوق‌های بازنشستگی ایران ورشکسته‌اند. تأمین اجتماعی بدهی انباشته دارد، صندوق بازنشستگی کشوری با کسری مواجه است.

چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان؛ مضمون چهارم از تحلیل مصاحبه‌های هجده‌گانه، به چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان اختصاص دارد. این مضمون نشان‌دهندۀ موانع و گلوگاه‌های نهادی، قانونی، اقتصادی و فرهنگی است که در سطح کلان، سرعت و کیفیت تحقق مضمون‌های 7 را تعیین می‌کنند.

جدول 8. چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان مرتبط با توسعۀ کسب‌وکارهای سالمندی

Table 8. Structural Governance Challenges Affecting the Development of Aging-Related Businesses

(منبع: محقق‌ساخته)

مضمون اول، بزرگ‌ترین مضمون این پژوهش است که همۀ مصاحبه‌شوندگان، از کارآفرین گرفته تا مدیر دولتی، از استاد دانشگاه تا فعال اجتماعی، بر سر یک نقطۀ مشترک به توافق می‌رسند: سیستم کار نمی‌کند. این مضمون ۱۱ کد و ۱۰۵ ارجاع دارد. این عامل یعنی به‌طور میانگین، هر مشارکت‌کننده ۶ بار به موانع ساختاری اشاره کرده است. مهم‌ترین مضمون‌های شناسایی‌شده در شکل 4 نشان داده شده است.

شکل 4. فراوانی مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی و ساختاری حوزۀ سالمندی (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 4. Frequency of the Most Important Governance and Structural Challenges in the Aging Sector

کد کامل نبودن نظام یکپارچۀ مراقبت و پراکندگی نهادی پرتکرارترین کد در میان تمام ۴۵ کد پژوهش است. ۱۶ نفر از ۱۸ مصاحبه‌شونده به این چالش اشاره کرده‌اند. سالمند ایرانی برای دریافت یک خدمت ساده، ناچار است میان چند نهاد مختلف سرگردان شود؛ نهادهایی که هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و پروندۀ الکترونیک واحدی نیز برای او ثبت نشده است. نتیجۀ این آشفتگی آن است که سالمند خسته و دلسرد می‌شود و در نهایت، خدمت مورد نیاز خود را دریافت نمی‌کند.

جمع‌بندی: تحلیل مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که چهار مضمون شناسایی‌شده، به‌صورت مجزا و منفک از یکدیگر نیستند؛ بلکه در قالب چرخه‌ای علّی و معلولی به هم متصل می‌شوند. شکل 5 این پیوستگی را به‌صورت مدل خطی نشان می‌دهد.

شکل 5. چارچوب نهایی پژوهش (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 5. Final Research Framework

 بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تغییر ساختار جمعیت ایران، هم‌زمان موجب افول صنایع جوان‌محور و شکل‌گیری اقتصاد سالمندی می‌شود و موجب تغییر بازیگران اصلی کسب‌وکار در این فضا می‌شود. براساس یافته‌ها، پاسخ به سؤالات پژوهش به‌ شرح زیر است: کسب‌وکارهای درحال افول شامل صنایع کودک (شیرخشک، اسباب‌بازی، پوشاک و مهدکودک)، آموزش (مدارس، دانشگاه‌ها و مؤسسات کنکور)، تفریحات پرتحرک (پارک‌های موضوعی و ورزش‌های مخاطره‌آمیز)، صنایع تولیدی وابسته به نیروی کار جوان، و خدمات حضوری پرمشتری (بانک‌ها و دفاتر خدماتی) هستند. کسب‌وکارهای درحال رشد شامل خدمات پزشکی در منزل، سلامت روان سالمندان، مسکن سالمندپسند، محصولات غذایی فراسودمند، مکمل‌های غذایی و ضدپیری، محصولات آرایشی-بهداشتی تخصصی سالمندان، و باشگاه‌های توانمندسازی شناختی هستند. محصولات و خدمات نوآورانه شامل بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور، خانه‌های هوشمند، اپلیکیشن‌های یکپارچۀ مدیریت سلامت، صندوق‌های بازنشستگی خصوصی، سامانۀ یکپارچۀ داده سالمندان، و نظام رتبه‌بندی و اعتبارسنجی خدمات هستند. مهم‌ترین موانع حکمرانی شامل نبود نظام یکپارچۀ مراقبت، کمبود نیروی متخصص، پیچیدگی و کهنگی مقررات، نبود قانون جامع سالمندی، ضعف پوشش بیمه‌ای، پراکندگی نهادی، شکاف شناختی سیاست‌گذاران، و فقر در سالمندی است. شکاف عمیق میان نیاز و تقاضای مؤثر در بازار سالمندی ایران، ناشی از ضعف‌های حکمرانی و سیاست‌گذاری است و تا زمانی که موانع ساختاری برطرف نشوند، اقتصاد نقره‌ای در ایران به‌طور کامل شکل نخواهد گرفت.

یافته‌های پژوهش در بخش کسب‌وکارهای درحال افول با پژوهش جونز (Jones, 2023) درخصوص کاهش تقاضا برای صنایع آموزش و کودک، با یافته‌های گوردن (Gordon, 2016) دربارۀ افول صنایع وابسته به رشد سریع و نیز با پژوهش آرونسن و همکاران (Aaronson et al., 2014) درزمینۀ کاهش مشارکت نیروی کار جوان در صنایع خدماتی هم‌خوانی دارد. همچنین، یافته‌های این پژوهش دربارۀ کاهش تقاضا برای تفریحات پرتحرک و خدمات حضوری پرمشتری، دانش موجود در حوزۀ تغییرات الگوی مصرف ناشی از سالمندی را تکمیل می‌کند. در بخش کسب‌وکارهای درحال رشد، یافته‌های پژوهش حاضر با پژوهش زدراوکووا و یانِوا (Zdravkova Yaneva, 2023) که به گسترش کسب‌وکارهای انفرادی و شرکت‌های کوچک در تولید محصولات زندگی روزمره و مراقبت‌های بهداشتی اشاره دارد، هم‌سوست. همچنین، تأکید خبرگان بر تقاضای فزاینده برای راه‌حل‌های سفارشی، کاربرپسند و مقرون‌به‌صرفه، با یافته‌های بکمن و کارلسن (Backman & Karlsson, 2013) دربارۀ نقش پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، تأمین مالی جمعی و برنامه‌های حمایتی دولت در توانمندسازی کسب‌وکارهای کوچک، هم‌خوانی کامل دارد. خدمات پزشکی در منزل و سلامت روان سالمندان که در این پژوهش به‌عنوان پرتکرارترین کدهای بخش رشد شناسایی شدند، با یافته‌های پژوهش چاترجی و همکاران (Chatterji et al., 2015) هماهنگی دارد.

در حوزۀ محصولات و خدمات نوآورانه، یافته‌های پژوهش حاضر مبنی‌بر ضرورت طراحی و عرضۀ بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور و خانه‌های هوشمند، با یافته‌های ون و همکاران (Wen et al., 2025) درخصوص نقش هوش مصنوعی در تعدیل پیامدهای منفی سالمندی بر رشد فراگیر، هم‌خوانی دارد. علاوه‌بر این، پژوهش‌های مون و همکاران (Moon et al., 2020) نشان داده است که در دورۀ سالمندی، کسب‌وکارهای کوچک به‌دلیل افزایش تقاضای مصرف‌کننده برای راه‌حل‌های سفارشی، بیشترین میزان رشد را تجربه کرده‌اند که با یافته‌های پژوهش حاضر دربارۀ اهمیت استارتاپ‌های دوستدار سالمند هم‌سوست. تمایز و نوآوری بسیار مهم پژوهش حاضر، در حوزۀ چالش‌های حکمرانی است. خبرگان شرکت‌کننده در پژوهش، نبود نظام یکپارچۀ مراقبت، کمبود نیروی متخصص و موانع قانونی را به‌عنوان مهم‌ترین موانع توسعۀ اقتصاد نقره‌ای در ایران معرفی کردند که با پژوهش تورایراج و همکاران (Thurairaj et al., 2026) درخصوص پراکندگی اداری و محدودیت‌های مالی در کشورهای درحال توسعه هم‌خوانی دارد. نقش دولت و حمایت‌های آن، که در پژوهش حاضر به‌عنوان محور کلیدی شناسایی شد، در پژوهش‌هایی همچون هاینونن و همکاران (Heinonen et al., 2025) نیز به‌عنوان الزامات محوری توسعۀ اقتصاد نقره‌ای بر آن تأکید شده است. در سطح سیاست‌گذاری کلان، نخستین و مهم‌ترین اقدام، تصویب قانون جامع حمایت از سالمندان است. نبود این قانون باعث پراکندگی نهادی و سردرگمی متولیان شده و تا زمانی که چارچوب حقوقی روشنی برای حوزۀ سالمندی وجود نداشته باشد، سایر اقدامات نیز با مشکل مواجه خواهند بود. این قانون باید تکلیف نهاد متولی، منابع مالی پایدار، حداقل خدمات پایه و حقوق سالمندان را به‌طور شفاف مشخص کند. دومین اقدام حیاتی، ایجاد و راه‌اندازی بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت مربوط به بخش خصوصی و حمایت دولت است؛ همان‌طور که در مصاحبه‌ها بارها تأکید شد، بدون این بیمه، خدمات سالمندی به کالایی لوکس تبدیل شده و تنها درصد کمی از قشر پردرآمد جامعه به آن دسترسی خواهند داشت. دولت می‌تواند با تخصیص یارانه هدفمند به دهک‌های پایین، زمینۀ دسترسی همگانی را فراهم کند. سومین پیشنهاد متناسب با خروجی پژوهش، طراحی سامانۀ یکپارچه داده سالمندان به‌عنوان زیرساخت اطلاعاتی کشور ضروری است. بدون داده‌های دقیق و به‌روز دربارۀ تعداد، پراکندگی، وضعیت سلامت و نیازهای سالمندان، هرگونه برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری با خطر مواجه خواهد بود و نهایتاً توسعۀ نظام رتبه‌بندی و اعتبارسنجی خدمات سالمندی یکی دیگر از محورهایی است که می‌بایست مبنای توجه باشد. با توجه به بی‌اعتمادی خانواده‌ها به ارائه‌دهندگان خدمات، ایجاد نظامی که مراکز و شرکت‌های فعال را رتبه‌بندی کرده و اطلاعات شفافی در اختیار مصرف‌کنندگان قرار دهد، می‌تواند به ساماندهی بازار کمک کند.

در سطح توسعۀ کسب‌وکار، فرصت‌های فراوانی برای کارآفرینان و سرمایه‌گذاران وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: راه‌اندازی پلتفرم یکپارچۀ منسجم و یکپارچه برای پاسخ به نیاز میلیون‌ها سالمند تنهاست. این پلتفرم می‌تواند نیروهای آموزش‌دیده را به خانواده‌ها متصل کرده و امکان رزرو ساعتی خدمات را فراهم کند. دومین فرصت، طراحی و تولید تجهیزات کمک‌زیستی هوشمند، مانند واکر هوشمند، ساعت تشخیص سقوط و تخت‌های هوشمند با فناوری بومی و قیمت رقابتی (حدود یک‌سوم نمونۀ خارجی) است. سومین فرصت، طراحی محصولات مالی ویژۀ زنان خانه‌دار است. با توجه به اینکه درصد فراوانی از سالمندان را زنان تشکیل می‌دهند و بیشتر آن‌ها بدون پوشش تأمین اجتماعی هستند، طراحی صندوق‌های بازنشستگی خصوصی و محصولات بیمه‌ای ویژه این قشر، هم ضرورتی اجتماعی و هم فرصت اقتصادی بزرگی است.

از محدودیت‌های اصلی پژوهش حاضر می‌توان به نبود نظام جامع و یکپارچه برای شناسایی، طبقه‌بندی و ارائۀ محصولات و خدمات حوزۀ سالمندی اشاره کرد؛ به‌طوری که به‌صورت مشخص هیچ‌گونه مبنای ثابتی برای آن وجود ندارد. با توجه به طبقه‌بندی سالمندان در کشورهای مختلف براساس سن 60-65 سال، 65-75 سال و بالای 75 سال، پیشنهاد می‌شود هریک از محصولات و خدمات ویژه سالمندی به‌صورت مجزا نقد و بررسی، و آسیب‌شناسی شوند و متناسب با آن، محصولات پیشنهادی بتواند شکاف بین دو حوزه را پوشش دهد. همچنین، با توجه به گستردگی دامنۀ پژوهش و تمرکز محوری آن بر محصولات و خدمات پیشنهادی در چارچوب اکوسیستم، امکان تعمیق بیشتر و بررسی دقیق‌تر برخی ابعاد به‌دلیل محدودیت‌های زمانی و روش‌شناختی فراهم نبود. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده به بررسی نحوۀ همکاری و تعامل بازیگران کلیدی در طراحی اکوسیستم برای توسعۀ محصولات و خدمات ویژه سالمندی بپردازند. در نهایت، با توجه به اینکه مصاحبه‌ها مبنای اصلی پژوهش بودند، دسترسی به داده‌های یکسان و هم‌افزون در حوزۀ سالمندی ممکن نبود و محققان ناچار شدند تحلیل‌های خود را فقط بر پایۀ مصاحبه‌ها و دیدگاه مدیران ارشد مندرج در وب‌سایت‌ها جمع‌بندی کنند؛ ازاین‌رو، به‌کارگیری داده‌های واقعی جمعیت‌شناختی سالمندان می‌تواند به محققان کمک کند تا محصولات و خدمات متمایز و ارزش‌آفرینی ارائه دهند.

تشکر و قدردانی: بدین ‌وسیله مراتب سپاس و قدردانی صمیمانۀ خود را از مؤسسه بنیاد ملی علم ایران (INSF) به‌دلیل حمایت‌های مالی ارزشمند ابراز می‌داریم. این حمایت‌ها زمینه‌ساز انجام این تحقیق و دستیابی به یافته‌های آن شد.