بررسی تطبیقی حکومت پیشدادیان در متون دورۀ باستان ایران و مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه

1-1- مقدمه

هستی‌شناسی (بدوی) را می‌توان به‌عنوان کرداری که هدفی راستین را به‌گونه‌ای واقعی و به‌صورت ازلی همراه با تکرار و تقلید است، بیان کرد. این نوع نگرش را می‌توان افلاطونی دانست که برای کنش‌ها و بایدونبایدهای انسان‌ها در گذشته ارزش قائل می‌شد. حال اگر برای درک اسطوره‌ها به عقب برگردیم می‌بایست، فرد در ابتدا به حقیقت خود پی ببرد و پس‌از آن زمان مقدس که هستی خدایان همراه با بی‌مرگی است را، در مقابل زمان گذرا که برای انسان‌ها ارمغان آور مرگ است را به‌خوبی بشناسد (الیاده، ١٣٨٤، ص. 49-51). اساطیر، افزون‌بر بازتاب اندیشه‌های انسان دربارۀ مفاهیم بنیادینِ حیات، به دستورالعمل‌هایی کارآمد بدل می‌شوند که با پشتوانۀ استدلال‌های عقل‌گرایانه، بر زندگی فردی و سامان اجتماعی آدمیان اثر می‌گذارند (هلنز، ١٣٦٨، ص. ٢٣).

اسطوره‌ها با گذر از بستر ابتدایی خویش، به قلمرو افسانه‌ها راه می‌یابند؛ قلمرویی که بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات انسان را در بر می‌گیرد (دومزیل، ١٣٨۰، ص. ١٠٩). درگذشته به‌‌دلیل اینکه لوازم مورد نیاز برای شناختن علل وقایع و پدیده‌های مختلف به‌صورت ناچیز در اختیار بشر بوده است، انسان‌ها با استفاده از عقل و قوۀ خیال خویش اساطیر را به وجود می‌آورند که این موضوع در بین همۀ ملل یکسان بوده است (رضائی، ١٣٨٣، ص. ٤٧). در کنار اساطیر، حماسه‌ها قرار می‌گیرند که هدف آن‌ها مشخص نمودن چگونگی و تثبیت هویت خویش در نبرد با دشمنان است (دیلم صالحی، ١٣٨٥، ص. 15-16). به‌صورت کلی حماسه‌ها زمانی شکل می‌گیرند که در جامعه گروهی قدرتمند وجود داشته باشند که پهلوانی آن‌ها در داستان‌ها به‌صورت حماسه نمایان می‌شود. این عامل مهم نشان از این است که هر جامعه نمی‌تواند حماسه را برای مردمان خود به وجود آورد. قهرمانان از میان نژادی خاص برمی‌خیزند که دلاوری‌های آن‌ها در نبردها جنبه‌ای نوین از سلحشوری‌ها را به نمایش می‌گذارد (بهار، ١٣٩١، ص. ٣٧3-٣74). در ایران، نخستین حماسه‌ها را می‌توان در روایات ملی مشاهده کرد. سرآغاز حماسه‌های ایرانی از زمانی شروع می‌شود که روایات ملی در کنار اسطوره‌های دینی و پهلوانی ایرانیان قرار می‌گیرد. جنگ‌ها، مقاومت‌ها، در کنار باورهای آیینی، همه دست‌به‌دست هم می‌دادند که با اندیشه و قریحۀ ایرانی، تکوینی به خود بگیرد و در نهایت داستان‌هایی شگرف را برای مخاطبان خود به ارمغان بیاورد. حماسه‌های ایرانی همواره مسیر تکامل خود را پیموده‌اند تا اینکه اشکانیان (٢٤٧ق-٢٢٤م) برای اخراج یونانی‌ها قدم به عرصۀ میدان گذاشته و سلحشوری‌های نوینی را برای آزادی ملت خویش نشان می‌دهند. بعدها بخشی از آن سِتُرگ‌منشی‌ها وارد داستان‌های کهن ایرانی شده و با آن‌ها ممزوج می‌شود (صفا، ١٣٦٣، ج. 4/٢6-٢7). برخی از تاریخ‌نگاران، نخستین پادشاه این سلسله را هوشنگ می‌دانند و تا گرشاسپ ادامه می‌دهند (پیرنیا، ١٣۰٧، ص. 14، 27)؛ اما برخی دیگر از مورخان معتقدند که پادشاهان پیشدادی به‌ترتیب شامل کیومرث، هوشنگ، طهمورث، جم، بیوراسپ، فریدون، منوچهر، افراسیاب، گرشاسپ و زاب می‌شوند (ابوریحان بیرونی، ١٣٨٦، ص. ١45-١٤7). درزمینۀ پیشینۀ اساطیری ایران، گسترده و دقیق‌ترین مطالب را می‌توان در کتاب‌هایی مانند یسن‌ها، بندهشن و دینکرد، یشت‌ها ملاحظه کرد. با گذر از دورۀ باستانی ایران به زمانۀ اسلامی، پرداختن به داستان‌های ایرانی جایگاه خود را از دست نمی‌دهد و موضوعاتی همچون دادخواهی، شیوۀ حکمرانی پادشاهان ایران قدیم، و رادمردی برخی از سلحشوران ایرانی همچنان ادامه پیدا می‌کند. در زمان حکمرانی صفویان (907-1135ق)، گرایش به ایران کهن و اساطیر آن شمایلی جدید به خود می‌گیرد به‌گونه‌ای که در بیان تاریخ اساطیری و حماسی ایران خود را نمایان می‌سازد. سؤال اصلی پژوهش؛ وجوه افتراق و اشتراک روایات پیشدادیان در متون کهن و دورۀ صفوی و چگونگی تأثیر این روایات بر اندیشۀ هستی‌شناسی به‌ویژه دین در این دوران‌هاست.

1-2- پیشینۀ پژوهش و روش‌شناسی

پیش‌تر پژوهشی که به موضوع بررسی حکومت پیشدادیان در متون دورۀ باستان ایران و مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه بپردازد، مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است؛ لذا این موضوع، زمینه‌ای برای فعالیت و تحقیق در این باب شده است.

در این پژوهش که به روش تاریخی با رویکردی توصیفی-تحلیلی بر مبنای منابع کتابخانه‌ای و به‌صورت تجزیه‌وتحلیل اطلاعات حاصل از جمع‌بندی داده‌ها انجام شده است، تلاش شده تا با بررسی و تطابق تاریخ‌نگاری پیشدادیان در کتب ایران باستان و تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه، جایگاه دین را در بیان رویدادها بررسی کند.

1-3- بیان تاریخ اساطیری و حماسی ایران در دورۀ صفویه

در توصیف تاریخ و اساطیر ایران کهن (در دورۀ صفویه)، تاریخ‌نگاران تلاش کرده‌اند که از منابع دوران پیشین بهره‌مند شوند و حوادث زمانۀ خویش را براساس دیده‌ها و اسناد در دسترس جمع‌آوری کنند. مهم‌ترین کتاب دورۀ صفویه که به‌صورت عمومی و گسترده به تاریخ بشریت پرداخته، مکتوبۀ حبیب السیر خواندمیر (880-942ق) است. در این کتاب، کیومرث فردی دین‌باور، مدیر و مدبر در امور کشوری و لشکری ذکر شده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۵). در این اثر از روایات مختلف استفاده شده است، این درحالی است که دامنۀ استفاده از تاریخ‌نگاری ایران بعداز اسلام به‌صورت گسترده در این نوع از آثار مشاهده می‌شود به‌گونه‌ای که تعدادی از اساطیر ایرانی (مانند کیومرث) را از نسلی غیرایرانی معرفی کرده و با داستان‌های اسلامی ترکیب می‌کنند. در این کتاب، نسب‌شناسی، شرح‌حال پادشاهان و پهلوانان اساطیری و سرانجام آن‌ها به‌صورت گسترده بیان شده است. در دورۀ صفویه بعضی از کتب تاریخی (لُب التواریخ، وقایع السنین والعوام، تاریخ جهان‌آرا) به‌صورت کوتاه به توصیف پادشاهان و اساطیر ایران کهن پرداخته‌اند که در آن‌ها احوال حاکمان گیتی ازجمله پادشاهان پیشدادی آورده شده است. آنچه در این‌گونه کُتب بیشتر دیده می‌شود، معرفی اجمالی و نسب‌‌نامه پادشاهان است که در تعدادی از کتب تاریخی این دوره (مانند تاریخ جهان‌آرا) توصیف رویدادها را به‌گونه‌ای شرح می‌دهند که تواریخ اسلامی و ایرانی در کنار هم با آنچه در کتاب‌های ایران قدیم دیده می‌شود، تفاوت دارد. در کُتب کوتاه‌نگاشت تاریخی دورۀ صفویه، پادشاهان پیشدادی را از جنبه‌های شخصیتی و کارایی آن‌ها در حکمرانی مورد توجه قرار داده‌اند.

1-4- نتایج و یافته‌ها

1-1-4- تحلیل توصیفات اساطیر و حماسه‌های ایرانی در کتب ایران باستان و تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه

با مطالعۀ کتب تاریخی دورۀ صفویه به این نتیجه می‌رسیم که بیشتر مطالب آن از کتاب‌هایی استخراج شده است که به‌عنوان منابع دسته اول (تاریخ ایران اسلامی) شناخته می‌شوند. از مهم‌ترین افرادی که الهام‌بخش نسخ تاریخی این دوره هستند می‌توان به طبری (224-310ق)، قاضی بیضاوی (متوفی 685ق)، حمدالله مستوفی (380-750ق)، خواندمیر (903/904-837ق) اشاره کرد به‌گونه‌ای که بن‌مایه‌های اصلی کتاب‌های تاریخ اساطیر و حماسه‌های ایرانی در دورۀ صفویه را به خود اختصاص می‌دهند. بررسی کتب تاریخی دورۀ صفویه (دربارۀ پیشدادیان)، نشان از تفاوت‌هایی با نگاشته‌های کتب دورۀ باستان دارد که (برخی از مهم‌ترین آن‌ها) به‌قرار زیر است:

2-1-4- چگونگی شکل‌گیری نسل انسان‌ها در کُتب دو دوره (باستان و صفویه)

در کتب ایران باستان، کیومرث را نخستین انسان خطاب می‌کنند (بهار، 1395، ص. 89؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۱۹۷) که ملقب به گِلشاه بوده است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨١، ج. ١-٣/۶۳). هدف از خلقت کیومرث (توسط اورمزد) نابودی اهریمن و تمامی دیوان ذکر شده است (بهار، ١٣٩٥، ص. ۳۹). وی به‌گونه‌ای معرفی شده که دارای ویژگی‌های؛ دارای حیات، بیان‌کننده و میرا در زندگانی است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨١، ج. ١-٣/١٤٤). در این مکتوبات، آفرینش نخستین انسان به‌گونه‌ای نمادین بیان شده است که کُنشگری وی جنبه‌هایی از خیراندیشان نیکوخصال را راهبری کرده است.

این درحالی است که در کتب تاریخی دورۀ صفویه و به نقل از مزداباوران، کیومرث را پدر انسان‌ها می‌دانند (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۴) (همچون دورۀ باستان) و با عنوان گِلشاه معرفی کرده‌اند (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸). علت آنکه کیومرث با این عنوان در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه معرفی می‌شود را نبودن چیزی جز آب‌وخاک در گیتی (در آن دوره) گفته‌اند. در این زمانه (برخلاف دورۀ باستان) وی را نخستین فردی دانسته‌اند که در جهان پادشاهی کرده و معنای نام او به زبان سُریانی «حی ناطق» است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۵). برخی از مورخان او را آدم ابوالبشر دانسته‌اند و افرادی دیگر (در کتاب لُب التواریخ قزوینی) بر این باورند که او پیش‌از نوح(ع) زندگانی داشته است؛ اما با آدم(ع) متفاوت است. مکان زندگی کیومرث را غاری دانسته‌اند که با پوششی از جنس پوست حیوانات زندگانی می‌کرده تا اینکه در اواخر دوران حکمرانی، وی ساخت بنا را به غارنشینی ترجیح می‌دهند و تحولی نوین به وجود می‌آید (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۱). کیومرث را مردی پرهیزکار دانسته‌اند و در روزگار او بود که زین و لجامِ سوارکاری پدید آمد و بافندگان، پوشاک و فرش را از پشم گوسفندان فراهم ساختند (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۵). بنابه گفتۀ حسینی خاتون‌آبادی (متوفی 1105ق)، آدم(ع)، شیث(ع) و ادریس(ع) معاصر کیومرث بوده‌اند و او نخستین پادشاهی است که در پارس زندگی کرده به‌گونه‌ای که در بازۀ زمانی میان زندگانی آدم(ع) تا نوح(ع) فرمانروایی وجود نداشته است تا اینکه ستم مردم را به آنجا می‌رساند که حاکمی میان خود انتخاب کنند و در نهایت کیومرث منصب حکمرانی آن‌ها را می‌پذیرد (حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. 29، 37) (این مطالب در کتب دورۀ باستان دیده نمی‌شود و مهم‌ترین علل آن را می‌توان در ادغام برخی از داستان‌های ملی با زمینه‌های اسلامی دانست که نقشی مهم در بازنمود تاریخ ایران در دورۀ صفویه داشته است). مزداپرستان نسل انسان‌ها را از کیومرث می‌دانند که پس‌‌از مرگ وی، مَشی و مَشیانه به وجود می‌آیند و از آن دو، نسل‌های آینده بشر پدیدار می‌شوند و ادامه‌دهندۀ نسل پادشاهان پیشدادی هوشنگ فرزند فَرَوَاک است (بهار، ١٣٩٥، ص. 41، 66، 80-83، 149، 155). در مکتوبات این دوره هرآنچه از اساطیر بیان می‌شود در اختیار بازتاب اندیشه‌های زرتشتی است درحالی‌که در نسخ تاریخی دورۀ صفویه بنابر تغییر در تفکر دینی؛ اسطوره‌ها را (در بیشتر مواقع) با روایات تاریخی ممزوج کرده‌اند. در کتب این دوره، ادامه‌دهندۀ نسل کیومرث را به سیاوش پسر او نسبت داده‌اند که پس‌از رسیدن به سن برنایی توسط پدر به جانشینی خویش انتخاب شده است. برخی از مورخان مانند طبری بر این باورند که سیامک فرزند و پسر کیومرث بوده و پس‌‌از قتل پدر به دنیا آمده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷5-۱۷7). وجود چنین سرنوشتی برای سیامک، در کنار بازتاب نیافتن چگونگی دوران زندگانی کیومرث و وقایع مربوط به آن دوره، در مکتوبات زرتشتی دیده نمی‌شود درحالی‌که در مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه از افرادی مانند مَشی و مَشیانه و فَرَوَاک نامی به میان نمی‌آید و پدر هوشنگ پیشدادی با آنچه در دورۀ باستان آمده است متفاوت است که احتمالاً به‌واسطۀ استفاده از منابع مختلف در دوران اساطیری ایران و اعتقادات دینی مردم این سرزمین در ادوار باستان و اسلامی است.

3-1-4- اورمزد و ایزدان (یاریگران پادشاهان اساطیری ایران) در برابر اهریمن و دیوان

زرتشتیان معتقدند از میان آفریده‌های مادی اورمزد کیومرث ششمین مخلوق محسوب می‌شود. پس‌از حملۀ اهریمن به جهان مادی (بهار، ١٣٩٥ ،ص. 41، 139)، او قصد نابودی کیومرث را داشته، اما به خواست زُروان تا سی سال وی و یارانش نمی‌توانند بر گِلشاه آسیبی برسانند (جم، ١٣٨٥، ص. 37-39 ؛ بهار، ١٣٩٥، ص. 53، 69). با پایان این دوره، کیومرث توسط اهریمن بیمار شده (بهار، ١٣٩٥، ص. ٥٣)، و پس‌از چندی می‌میرد (تفضلی، ١٣٥٤، ص. ٤٣). از دیدگاه مزداپرستان؛ نخستین پیغمبری که دین (مزدا) را کمال پذیرفته است، کیومرث است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٨، ج. ٥/٢٨). مطالب موجود نشان از پایه‌های دینی و تمدنی دارد که کیومرث سرآغاز آن بوده و جامعه از ابتدائیات زندگانی سیر تکاملی خود را پیش گرفته و در جهت پیشرفت خود گام برداشته است.

مزداکیشان معتقدند که اورمزد پس‌از شکل‌گیری مَشی و مَشیانه (در کالبد انسان‌ها) با آن دو صحبت کرده و تأکید به دوری از دیوها می‌کند (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/١٩٩؛ بهار، ١٣٩٥، ص. ٨١)؛ اما پس‌از مدت‌زمانی، آن دو به اورمزد ناسپاسی کرده و دیوان بر آن‌ها چیره می‌شوند و این موضوع باعث می‌شود تا پنجاه سال فرزندی از آن دو زاده نشود (بهار، ١٣٩٥، ص. ۸۲). بنابر باور بهدینان، از میان رسولانی که قبل‌از زرتشت به دین مزدا پرستی گرویده بودند، مَشَی به‌عنوان فردی محسوب می‌شود که بخشی از آیین بِه دینی را پذیرفته است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٨، ج. ٥/٢٨).[1]

بنابه خواست دادار، پیامبری از مَشی به سیامک می‌رسد. پس‌از درگذشت وی و فَرواگَ (فرزند سیامک)، (به خواست اورمزد) پیامبری به هوشنگ و برادرش وئیگَرد می‌رسد (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٨، ج. ٥/٢٨؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۲۰۰). در نسخ تاریخی دورۀ صفویه پس‌از کیومرث به دوران زندگانی سیامک پرداخته شده است (مَشی و مَشیانه، فَرواکَ در این مکتوبات جایگاهی تاریخی ندارند). در ابتدا این شاهزادۀ پیشدادی فردی دین‌دار و خردمند معرفی شده که در نهایت توسط دیوها کشته می‌شود. در این روایات پدر سیامک، قاتلان پسر خود را مجازات می‌کند. هرچند بنابه گفتۀ برخی از تاریخ‌نگاران صفوی، هوشنگ پس‌از رسیدن به سن برنایی قاتلان پدر را پیدا کرده و سپس آن‌ها را به قتل می‌رساند. رسالت و جایگاه دینی هوشنگ با توجه به باورهای اسلامی در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه دیده نمی‌شود. هرچند دربارۀ سالیان پایانی حکومت وی آمده است که او طهمورث را به‌عنوان جانشین خود برمی‌گزیند و گوشه‌نشینی را انتخاب می‌کند تا بتواند از این طریق با دادار راز نیاز داشته باشد (در این نسخ، هوشنگ را به‌نحوی فردی باورمند به دادار معرفی کرده‌اند) (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷5-۱۷7).

در کتب دورۀ باستان، هوشنگ برای آنکه بتواند حکومتی بزرگ و یکپارچه داشته باشد، از ایزد اَردویَسوَر آناهیتا می‌خواهد که وی را برای رسیدن به مقصودش حمایت کند. ایزد که از مَنش او باخبر بوده، هوشنگ را در رسیدن به خواست خویش یاری می‌رساند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/٣۰1-٣۰2). در زمان پادشاهی وی دیوان، افراد بدسرشت، به‌عنوان عواملی که بیشترین خطرها را برای حکومت او داشتند معرفی شده‌اند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/346-448). سرنوشت هوشنگ را در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه چنان گفته‌اند که وی در حال سجده در برابر پروردگار توسط شیاطین به قتل می‌رسد (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷5-۱۷7). با توجه به مطالب موجود در تاریخ‌نگاری این دوره به نظر می‌رسد شیاطینِ قاتل هوشنگ، همان دیوان در تاریخ‌نگاری دورۀ باستان باشند و علت اصلی کشته شدن وی توسط آن‌ها را می‌توان در نبردهای او با عفریت‌ها در نظر گرفت؛ زیرا هوشنگ در دوران حکومت خویش مسئله دفع خطر دیوان را یکی از اساسی‌ترین جنبه‌های حکمرانی در نظر می‌گیرد.

در نسخ دورۀ باستان، طهمورث را فردی خطاب کرده‌اند که برای اینکه بتواند بر هفت کشور فرمانروایی کند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/٤٨٩؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨١، ج. ١-٣/٥٤) به سراغ ایزد اَندَروای زِبردست رفته و از او می‌خواهد که یاریگر وی باشد. ایزد هم که به هدف طهمورث آگاهی داشته، وی را در رسیدن به پادشاهی جهان کمک می‌کند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/٤٤٩؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۲۰۱). از مهم‌ترین موضوعاتی که دربارۀ طهمورث در کتب تاریخی دورۀ صفویه دیده می‌شود، می‌توان به پیدایش خط و درگیری او با دیوان اشاره کرد که در نهایت (هزار و چهارصد و هشتاد تن از دیوها) توسط وی از پای درمی‌آیند (روملو، ١٣٤٩، ص. ۱۸۴؛ خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۷). زرتشتیان معتقدند که طهمورث به‌وسیلۀ فرّی که به او رسیده بود و جایگاه رسالتی که داشت (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٨ ، ج. ٥/٢٨)، توانسته میان مخلوقات اورمزد، پرستش مزدا را بگستراند (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۲۰۱؛ تفضلی، ١٣٥٤، ص. ٤1-٤2). مطالب فوق نشان از آن است که دیوها به‌عنوان گسترندگان اندیشۀ بدمنشی در این دوره از عصر پیشدادی فعالیت گسترده داشته‌اند؛ اما توسط طهمورث سرکوب می‌شوند.

در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه با توجه به اندیشۀ اسلامی، طهمورث را فردی دین‌دار (نه پیامبر) خطاب کرده‌اند (خواندمیر، 1380، ج. 1/۱۷۷). در مکتوبات دورۀ باستان ایران زمانی که به جمشید اشاره می‌شود، به پرسش و پاسخی میان زرتشت و هوم اشاره می‌شود که به بیان جایگاه پدر جمشید می‌پردازد (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/١٣٧). در ادامه، درخواست‌های جمشید از اَردویَسور آناهیتا ایزد، دَرَواسپ ایزد، اَندروای زِبَردست ایزد و اَشَی ایزد مطرح می‌شود که به وی پادشاهی همۀ کشورها داده شود و بر همۀ پلیدی‌ها چیره گردد که در نهایت همۀ ایزدان با درخواست او موافقت می‌کنند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/137، 302، 347، 450، 473-474). این موضوع نشان از جایگاه والای ایزدان در اندیشۀ زرتشت‌باوران دارد و برای رسیدن به مقصود می‌بایست همواره آن‌ها را به‌عنوان یاریگران نیک‌منشان معرفی کنند و استثنایی هم برای انسان‌ها قائل نمی‌شود؛ حتی پادشاهان پیشدادی که به‌نحوی نمایندگی اورمزد را در زمین عهده‌دار بوده‌اند. در زمان جمشید، وَرِجَمکَرد در سرزمین فارس (بهار، ١٣٩٥، ص. 128، 137) برای محافظت آفریدگان اورمزد از زمستان سخت بنا می‌شود (تفضلی، ١٣٥٤، ص. ۴۳). زمانی که فرّ (به‌دلیل ناسپاسی شید) از او جدا می‌شود، وی بیش از شش سده حکومت کرده بود و پس‌از آن یک‌صد سال در تعقیب و گریز به سر می‌برد (بهار، ١٣٩٥، ص. 84، 155). در نسخ تاریخی دورۀ صفویه ادعای خدایی جمشید را علت به‌هم‌ریختگی هنجارهای جهان در اواخر دورۀ پادشاهی وی بیان می‌کنند (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. 32، 33).[2] ضحاک به دستور عموی خویش شداد بن عاد (که نامی از آن در کتب دورۀ باستان آورده نشده است) به سرزمین ایران حمله می‌کند و در نبردی که میان سپاهیان جمشید و یاران ضحاک روی می‌دهد، شید شکست خورده و حدود یک سده در گیتی آواره می‌شود (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷٩؛ حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. ۲۴).

در نسخ ایران باستان، ضحاک را دیوی قدرتمند خطاب کرده‌اند که هزار ترفند داشته و به‌عنوان قدرتمندترین مخلوق اهریمن شناخته می‌شود (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/49، 138).

خطاب کردن ضحاک با عنوان دیو را می‌توان نوعی تبری جُستن از بیگانگان توسط نگارندگان متون ایران باستان دانست که غاصبان تاج‌وتخت پیشدادی را پیش‌برندگان اهداف اهریمن در زمین تصور می‌کرده‌اند.

این درحالی است که در کتب تاریخی دورۀ صفویه آمده است که بیوراسب پس‌از هفت‌صد سال (یا هشت‌صد سال) پادشاهی، دو مار از کتف او ظاهر می‌شود و تنها چارۀ کار، خوراندن مغز انسان به آن‌ها ذکر شده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۸۰). پدیداری مار بر روی شانه‌های ضحاک نوعی خرق عادت است که جایگاه بدکُنشی و ستمگری وی را در دیدگاه مردم افزون گردانیده است.

در مکتوبات مزدیسنا آمده است که ضحاک مصمم به نابودی نسل انسان‌ها بوده است. او برای رسیدن به مقصود خود، از اَردویَسور آناهیتا ایزد و اَندروای زِبردست ایزد یاری می‌خواهد؛ اما آن دو ایزد که از سرشت ضحاک آگاهی داشته‌اند او را در این کار کمک نمی‌کنند. در ادامه، دهاک به‌دنبال فرّ ناگرفتنی جداشده از جمشید بوده است؛ اما در به دست آوردن آن هم توفیقی کسب نمی‌کند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. 1/303، 451، 493، 494١). نگارندگان مکتوبات باستان ایران با جلوه‌گر نمودن توفیق نیافتن ضحاک؛ به‌نحوی تزلزل جایگاه این پادشاه را نمایان ساخته و مشروعیت حکومت وی را از اساس رد کرده‌اند.

در کتب تاریخی دورۀ صفویه (با توجه به باورهای دینی این دوره)، نشانی از فرّ دیده نمی‌شود؛ اما برخی از مورخان این دوره بر این باورند که ضحاک با رسیدن به قدرت، ستمگری را پیشه خود می‌سازد و اژدها لقب می‌گیرد. او در اواخر دوران پادشاهی خویش دچار بیماری سرطان شده و آن دو مار علت آن بیماری بوده‌اند (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۳).

در مکتوبات ایران باستان فریدون را دلاوری خطاب کرده‌اند که فرّ ناگرفتنی جمشید را پذیرفته است. او برای آنکه بتواند بر ضحاک غلبه کند از اَردویَسور آناهیتا ایزد، دَرَواسپ ایزد و اَشی ایزد می‌خواهد که او را در این کار یاری رسانند. آن ایزدان هم که از نیت فریدون آگاه بودند او را در این مسیر کمک می‌کنند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. 1/137، 138، 303، 304، 347، 348، 439، 451، 452، 478). از مهم‌ترین اقدامات فریدون در زمان پادشاهی، بیرون کردن دیوان قدرتمند از مازندران بوده است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/٢۰٢). پایان دادن به دوران حکمرانی ضحاک و بیرون کردن دیوان از نواحی شمال ایران به‌نوعی بازگشت به هویت ایرانی بوده است که نگارندگان نسخ ایران باستان سعی در بازتاب آن داشته‌اند.

با به قدرت رسیدنِ منوچهر، می‌توان به رسولانی اشاره کرد که بخشی از آیینِ مزداپرستی را پذیرفته بودند (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٨، ج. ٥/۲۸). زرتشتیان اعتقاد دارند که گرشاسپ برای آنکه بتواند بر دشمنان ایران و خود، فائق شود، درخواست‌های خود را به اَردویَسور آناهیتا و اَندروای زِبردَست تقدیم می‌کند و هر دو ایزد ضمن پذیرفتن خواسته‌های وی، به ایشان یاری می‌رسانند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/138، 304، 452). آن‌ها بر این موضوع تأکید دارند که از میان دین‌داران؛ پهلوانی و دادستانی مردم مختص گرشاسپ است (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٤، ج. ٢-٣/۲۹۱). مزداپرستان بر این باورند که در بازه‌ای از زمان، گرشاسپ مزداپرستی را کوچک می‌شمارد، و در کوهستان درون گودالی زندانی می‌شود (بهار، ١٣٩٥، ص. ۱۲۸). همچنین معتقدند که تعدادی از یاران اورمزد، از گرشاسپ محافظت می‌کنند (تفضلی، 1354، ص. 80؛ دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج.١/۴۱۸). مجازات برای خطاکار و همچنین داشتن محافظ برای در امان ماندن از خطرات (هم‌زمان برای یک فرد) شاید تناقض به نظر آید؛ اما این موضوع (از دیدگاه مزداکیشان) نشان از این دارد که پهلوانی و خدمات گرشاسپ از دید اورمزد دورنمانده و پایان مأموریت وی تا رسیدن به رستاخیز ادامه خواهد یافت.

زمانۀ حکمرانی افراسیاب در مکتوبات ایران باستان چنین است که وی برای آنکه فرّ دست‌نیافتنی جمشید را به دست آورد، از اَردویَسور آناهیتا می‌خواهد که او را در این راه یاری رساند؛ اما آن ایزد درخواست افراسیاب را به‌واسطۀ بدکُنشی نمی‌پذیرد و تلاش‌های وی برای به دست آوردن فرّ نیز ناکام باقی می‌ماند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج.١ /۳۰۵؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۲۱۷؛ دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/495، 497، 500؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/217، 281). در نهایت با توجه به آن همه رنجی که افراسیاب برای مردم ایران به وجود آورده بود، به کمک هوم ایزد و دَرَواسپ ایزد اسیر و کشته می‌شود (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/151، ۳۴۸). در نسخ ایران باستان علت اینکه افرادی مانند افراسیاب مردمانی بدکردار خطاب می‌شوند این است که آن‌ها غاصبان تاج‌وتخت پیشدادی بوده و به‌دلیل تائید نشدن ازسوی اورمزد؛ اساس گسترش دین بهی و نیک‌نامی را دچار خدشه و نقصان کرده‌اند.

در مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه زمانی که به رویدادنگاری وقایع دورۀ پیشدادیان پرداخته می‌شود دیگر اشاره‌ای به نقش اورمزد و ایزدان در یاریگری پادشاهان، رسالت برخی از پادشاهان پیشدادی و اهریمن به‌عنوان منشأ بدی‌ها در گیتی، پیامبری پادشاهان پیشدادی (به‌جز ضحاک و افراسیاب)، جایگاه فرّ در میان پادشاهان پیشدادی و ایرانیان، نمی‌شود که به نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل آن تغیر باورهای مذهبی در ایران باستان و دورۀ صفویه باشد. این درحالی است که در توصیفات یادشده هنوز دین‌داری تعدادی از شاهان پیشدادی، و عنصر دیوها؛ به‌نوعی جایگاه خود را حفظ کرده‌اند که یکی از مهم‌ترین نقش‌ها را در سرنوشت برخی از پادشاهان و بزرگان پیشدادی داشته‌اند. از دیگر مطالبی که می‌توان با بررسی متون یادشده بدان پرداخت نمادسازی پادشاهان پیشدادی در دورۀ باستان است. این نمادسازی پایه‌ای در جهت معرفی اصول سه‌گانۀ مزداپرستان است و اعمال پادشاهان در راستای این موضوع بوده هرچند در دورۀ صفویه نمادگرایی از پادشاهان پیشدادی رنگ‌وبویی جدید به خود گرفته و از آن برای نیل به اهداف ایران‌گرایی بر پایۀ دین (مانند آنچه دربارۀ سیامک و طهمورث گفته شد) برای پادشاهان صفوی استفاده شده است. یافته‌های یادشده را می‌توان نمودی از اندیشه وراثت در خاندان پیشدادی (در دورۀ باستان) دانست. این موضوع با بازتاب فرّه ایزدی خود را نمایان می‌سازد هرچند در دورۀ اسلامی (صفویه) شایستگی افراد براساس وراثت، جای خود را به باور قلبی آن‌ها در دین‌داری می‌دهد.

4-1-4- نسب‌شناسی پادشاهان پیشدادی

در کتب ایران کهن، کیومرث نخستین انسان آفریده شده است (بهار، ١٣٩٥، ص. ٨٩؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۱۹۷). این درحالی است که در نسخ تاریخی دورۀ صفویه برخی از مورخان او را فرزند لاود فرزند اَمیم فرزند اِرم فرزند اَرفَخشد فرزند سام فرزند نوح نبی ذکر کرده‌اند (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸)، و برخی دیگر کیومرث را از نسل «قینان بن انوش» (حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. ۴) ذکر کرده‌اند. به نظر می‌رسد در این مکتوبات ادغام برخی از رویدادهای تاریخ زندگانی پیامبران الهی با آنچه از روایات ملی ایرانیان در اختیار بوده، درخور توجه باشد.

در کتب باستانی مزدیسنا اشاره شده است که پس‌از درگذشت کیومرث، مَشی و مَشیانه به وجود می‌آیند و از آن دو، شش جفت مرد و زن زاده می‌شوند. پس‌از مرگ آن‌ها (پس‌از سالیان طولانی) بیست ‌و پنج گروه بشری به وجود می‌آیند که همه از بُن کیومرث بوده‌اند (بهار، ١٣٩٥، ص. 81-83، 155). این توصیفات از مَشی و مَشیانه و نسل حاصله از آن‌ها در کتب تاریخی دورۀ صفویه دیده نمی‌شود و علت آن هم تغییر و تحول در جهان‌بینی ایرانیان در دو دورۀ باستان و صفویه بوده است.

در نسخ تاریخی دورۀ صفویه پس‌از کیومرث به سیامک (فرزند او) اشاره می‌شود و پس‌از او فرزندش هوشنگ ادامه‌دهندۀ نسل پادشاهان پیشدادی ذکر می‌شود (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷5-۱۷7). این درحالی است که در مکتوبات دورۀ باستان هوشنگ را فرزند فَرواگَ و از نسل سیامک پسر مَشی فرزند کیومرث بیان کرده‌اند. در این آثار، زمانی که به شرح‌حال طهمورث اشاره می‌شود، او را طهمورث زیناوند فرزند ویونگهان، نوه ویونگهَت پسر هوشنگ می‌دانند (بهار، ١٣٩٥، ص. ١٤٩)؛ اما در نسخ تاریخی دورۀ صفویه، عده‌ای طهمورث را فرزند هوشنگ و برخی هم او را فرزند دلجهان نوۀ هوشنگ خطاب کرده‌اند (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۷). در کتب مزدیسنا جمشید را برادر طهمورث دانسته‌اند که پس‌از وی به قدرت می‌رسد (بهار، ١٣٩٥، ص. ١٤٩)؛ اما در مکتوبات دورۀ صفویه، برخی مورخان او را پسر و برخی برادر طهمورث گفته‌اند (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۹؛ حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲). در نسب‌شناسی‌های دورۀ صفویه شاید بتوان مهم‌ترین عامل تفاوت در بیان نسب پیشدادیان را استفاده از مکتوباتی دانست که در برخی از مواقع با آنچه در نسخ دورۀ باستان مشاهده می‌شود اختلاف روایت دارد که احتمالاً به‌دلیل اختلاف زمانی در روایت زندگانی افراد است. به نظر می‌رسد در مکتوبات دورۀ باستان، تبار ایرانی یا همان خانواده موجب پایداری حکومت پیشدادیان بوده و نگارندگان این دوره با پرداختن به موضوع یادشده تلاش خود را در نمایان‌سازی جایگاه اساسی آن در پیشبرد امور (در جنبه‌های گوناگون حکمرانی) داشته‌اند و بازتاب این اصل در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه همچنان ادامه داشته است.

5-1-4- پرداختن به پدیدۀ بت‌پرستی و نکوهش شهریاری بدکنش در زمان پیشدادیان

در نسخ ایران باستان، بازنمودی از بت‌پرستی در زمان پیشدادیان وجود ندارد که مهم‌ترین عامل آن اندیشه‌های مزداپرستان در توصیف پادشاهان اساطیری ایران است.

در این مکتوبات زمانی که به شرح‌حال سلاطینی مانند ضحاک پرداخته می‌شود، علاوه‌بر آنکه وی را دشمن اصلی مزداگرایان بر روی زمین معرفی می‌کنند او را فردی مخالف باورهای دینی می‌دانند هرچند وی برای رسیدن به قدرت افزون‌ بر همۀ کشورها، موضوع را با ایزدان مطرح می‌کند و از آن‌ها یاری می‌جوید؛ اما آن‌ها که از سرشت ضحاک آگاهی داشته‌اند او را در این کار کمک نکرده و مخالفت می‌ورزند (دوست‌خواه، ١٣٨٥، ج. ١/49، 138، 303، 451). دومین فرد که در مکتوبات زرتشتی با توصیفات نکوهنده معرفی شده است؛ افراسیاب است. در این کتب، او را به‌واسطۀ خسارت‌های فراوانی که برای مردم ایران داشته است، رَوانی تبهکار و اهریمن‌زاده خطاب کرده‌اند که رستگار نخواهد شد (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٩، ج. ٧/۲۰۳؛ آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨١، ج. ١-٣/۲۰۶). از دیدگاه دین زرتشت نبرد با پادشاهان ایرانی (یاریگران اورمزد) و تخریب هرآنچه به زندگانی مردم مرتبط بوده است نشانۀ یاریگری اَنگره مینو است که ضحاک و افراسیاب با قدم نهادن در این مسیر جلوه‌ای از بدسرشتی را در تاریخ برای خود رقم زده‌اند.

با بررسی مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه، نخستین مرتبه که از بت‌پرستی در زمان پیشدادیان سخن به میان می‌آید دربارۀ دورۀ پادشاهی طهمورث است که برای اولین بار پرستش بُت پدیدار می‌شود. در زمان پادشاهی وی هرکس می‌توانسته بنابر آیین دلخواه خویش ستایشگر دین باشد، هرچند او را فردی مطیع پروردگار معرفی کرده‌اند (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲؛ خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۷).

دومین مرتبه‌ای که به این رویداد اشاره می‌شود در زمان حکمرانی جمشید است. در این نسخ (وی را در سالیان آخر پادشاهی)، فردی معرفی می‌کنند که با نسبت دادن الوهیت به خود همگان را موظف به ستایش پیکره‌هایی از خویش می‌کند (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۳، ۳۲). از بزرگان دورۀ حکمرانی منوچهر پیشدادی، فردی به نام مهراب حاکم ناحیه کابل بوده است که بت‌پرست ذکر شده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۸۷). پرداختن به موضوع بت‌پرستی در زمان پیشدادی می‌تواند با آموزه‌هایی از تاریخ‌نگاری پیش‌از اسلام (آن هم در منطقۀ شبه‌جزیره عربستان) مرتبط باشد که در تاریخ‌نگاری ایران پس‌از ورود اسلام در این سرزمین آمیخته شده است. مورخان دورۀ صفویه موضوع بت‌پرستی در زمان پیشدادیان را محدود عنوان کرده‌اند که این موضوع نشان از عمومیت نداشتن آن در ادوار مختلف (به‌جز دورانی کوتاه از حکمرانی طهمورث، جمشید و منوچهر) است.

6-1-4- سازه‌های باقی‌مانده از پیشدادیان

در نسخ ایران باستان بنایی با عنوان وَر چهارگوش به زمان پادشاهی طهمورث پیشدادی نسبت داده شده است. در کتب این دوره یکی از مکان‌هایی که از آن به نیکی و صلابت یاد شده است وَرِجَمکَرد (در زمان جمشید) است (بهار، ١٣٩٥، ص. 128، 137). همچنین، خانۀ وی در بالای کوه البرز از دیگر آثار باقی‌مانده از این پادشاه است. با به قدرت رسیدن ضحاک، او که در بابل زندگی می‌کرده، بنایی را در سَمبران، هندوستان و بابِل (گَرینَددوشَید) احداث می‌کند. همچنین، فریدون در طی دورۀ پادشاهی خود، تلاش می‌کند بنایی را در منطقۀ َورِن (بخشی از گیلان) احداث کند. مهم‌ترین اثر باقی‌مانده از منوچهر پیشدادی را حفر سرچشمۀ آب فرات گفته‌اند. از آثار به‌جای‌مانده از دوران پادشاهی افراسیاب بر سرزمین ایران، بنایی در زیر زمین به‌جای مانده است که جادویی بیان شده است (بهار، ١٣٩٥، ص. 75، 137، 138). در دورۀ زو طهماسب، وی با توجه به نیروی پادشاهی و پشتیبانی دین اورمزدی می‌تواند ایران را بازسازی کند (آذرفرنبغ و آذرباد، ١٣٨٤، ج. ٢-٣/۲۴۸). در مکتوبات این دوره ساخت سازه‌های اساطیری بیشتر مورد توجه قرار گرفته که به‌نوعی وامدار تفکر آئینی مزداکیشان است.

در مکتوبات تاریخی دورۀ صفویه، مانایی آثار پیشدادی از کیومرث آغاز می‌شود. به‌گونه‌ای که بیان می‌شود؛ وی در مدت‌زمان پادشاهی خویش شهرهای اسطخر، دماوند و بلخ را پایه‌گذاری کرده درحالی‌که خود در شهر اسطخر ساکن بوده است (حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. ۳۷؛ حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۱؛ غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸). در زمان سلطنت هوشنگ شهرهای شوش و شوشتر بنیان‌گذاری می‌شوند (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸). این درحالی است که برخی معتقدند شهر بلخ توسط او بنا شده است (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲). از دیگر پادشاهان پیشدادی، طهمورث است که در مدت‌زمان پادشاهی خویش شهرهایی همچون آمل، مازندران، اصفهان، بابِل (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۹)، دژ مرو، صفاهان، کُرد آباد (ازجمله مدائن عراق) (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲)، و سارویه را بنیان می‌نهد. در کتب تاریخی دورۀ صفویه، شید به‌عنوان پادشاهی آبادگر معرفی شده است. وی در سرزمین فارس بنایی را تأسیس می‌کند و برای نخستین مرتبه جشن نوروز در آن برپا می‌شود (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/178، ۱۷۹). همچنین، در مدت‌زمان پادشاهی خویش شهر اسطخر را تکمیل می‌کند. از آثاری به‌جای‌مانده از زمان جمشید می‌توان به شهرهای طوس و همدان اشاره کرد. مهم‌ترین اثر بازگوشده از دوران حکومت ضحاک بر ایران، ساخت شهر کنگِ بابِل است (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. 29، 32) که به‌نوعی پایتخت وی محسوب می‌شده است (سازه‌ای که نشان از دوران پادشاهی فریدون باشد در نسخ تاریخی دورۀ صفویه مشاهده نشد). در دوران سلطنت منوچهر، وی برای آبادانی سرزمین مادری خویش دستور می‌دهد برای آبادانی (عراق کنونی)، رودخانۀ فرات حفر و (برای محافظت از شهرها) گودال‌های بزرگی به‌شکل خندق ایجاد شود. او در اواخر حکمرانی خویش قلعۀ طبرک (در نواحی شمال ایران) را بازسازی کرده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/185، 186). این مطالب نشان از آن دارد که در این دورۀ صنعت (به‌ویژه ساخت سازه) روزبه‌روز مسیر توسعۀ خود را طی کرده و در جهت رسیدن به تعالی (در زندگی بشر) نقشی بسزا داشته است. در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه افراسیاب را فردی معرفی می‌کنند که در زمان دوازده سال پادشاهی وی بر سرزمین ایران چیزی جز کشتار و نابودی برای پارسیان نداشته است. او هرآنچه از آبادانی وجود داشت را ویران کرده و جز تخریب چیزی به بار نمی‌آورد (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۵؛ حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. 30، 38). پس‌از دوره‌ای فَطرت در حکمرانی ایران‌زمین، زو طهماسب به قدرت می‌رسد، وی بازسازی قنات‌ها، رودها و ویرانی‌های زمان افراسیاب را آغاز و بدان مبادرت کرده (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۹۰)، و رودخانه زاب در دیار بکر از او به جا مانده است (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۹)، که باعث می‌شود آبادانی در پیرامون آن گسترش یابد.

در بازتاب آثار باقی‌مانده از پیشدادیان (در کتب دورۀ باستان) بیشتر جنبه‌های ماورایی و نمادین برای بناها بیان می‌شود که به‌گونه‌ای با بزرگ‌نمایی و وارد کردن جنبه‌هایی از انگاره‌های انتزاعی همراه است؛ اما در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه هرآنچه از آثار بازنمود دارد به‌گونه‌ای عینیت داشته و به‌صورت ملموس توصیف می‌شوند. در نسخ تاریخی دورۀ صفویه، اینکه برخی از شهرها منصوب به فردی خاص باشد دارای تردید است و شهر بلخ نمونه‌ای از آن‌ها است. شاید بتوان این موضوع را چنین برداشت نمود که منظور از بنا کردن شهر به‌گونه‌ای شکل‌گیری ساختار کلی ابنیه‌ها که اساس بنیادین شهرسازی را بازتاب می‌دهند باشد. این موضوع در بازه‌های زمانی متفاوت پیشرفت‌های گوناگونی داشته است؛ زیرا همواره سکونتگاه‌های بشری در حال تکوین خود هستند.

7-1-4- مدت‌زمان پادشاهی، شاهان پیشدادی

در مکتوبات ایران باستان مدت‌زمان پادشاهی دورۀ پیشدادیان عبارت‌ است از: 1. هوشنگ به مدت چهل سال؛ 2. طهمورث سی سال؛ 3. جمشید شش‌صد و شانزده سال و شش ماه (و یک‌صد سال در گریز)؛ 4. ضحاک هزار سال؛ 5. فریدون پانصد سال؛ 6. ایرج دوازده سال؛ 7. منوچهر یک‌صد و بیست سال؛ 8. افراسیاب تورانی دوازده سال؛ 9. زو طهماسب سه ‌سال (بهار، ١٣٩٥، ص. 155). در کتاب تاریخی حبیب السیر، از بیان حمزه اصفهانی مدت پادشاهی پیشدادیان دوهزار و هفت‌صد و سی و چهار سال، و حمدالله مستوفی دوهزار و چهارصد و پنجاه سال گفته شده است (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۵). در مکتوبات تاریخی این دوره، دربارۀ زمان پادشاهی کیومرث اختلاف‌نظری وجود دارد. برخی از مورخان دورۀ صفویه مدت‌زمان آن را سی و برخی دیگر چهل سال ذکر کرده‌اند (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸؛ حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۱؛ خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۵). در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه هوشنگ پیشدادی به مدت چهل سال در ایران و درمجموع پانصد سال (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲؛ غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۸؛ حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. ۴)، طهمورث سی تا چهارصد سال (حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. ۳۷؛ حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۲؛ خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۷۸)، جمشید هفت‌صد سال، فریدون پانصد سال (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/178، 183)، منوچهر یک‌صد و بیست سال (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۹)، نوذر هفت سال (حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۶؛ خواندمیر، 1380، ج. ١/۱۸۷)، افراسیاب دوازده سال (حسینی خاتون‌آبادی، ١٣٥٢، ص. 30)، مدت‌زمان حکمرانی زو طهماسب پنج، یازده، سی و پنجاه سال (غفاری قزوینی، ١٣٤٣، ص. ۲۹؛ حسینی قزوینی، ١٣١٤، ص. ۳۶؛ خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/174، ۱۹۰)، و گرشاسب شش و نیز بیست سال (خواندمیر، ١٣٨۰، ج. ١/۱۹۰)، بیان شده است. شاید بتوان مهم‌ترین علت اختلاف در بیان مدت‌زمان پادشاهی فرمانروایان پیشدادی را در دورۀ باستان و صفویه، استفاده از منابع و توصیفات مختلف (در ذکر شرح‌حال پادشاهان) و تفاوت در محاسبۀ زمان در گاه‌شمار یزدگردی در برابر تقویم‌های قمری و شمسی دانست که مبدأ و شروع ارزیابی و چگونگی پرداختن به آن دگرگونه است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بررسی مطالب دورۀ باستان و صفویه نشان می‌دهد که آنچه به‌صورت کلیات در رویدادهای دو دوره گفته شده است، نسبتاً به یکدیگر نزدیک است؛ اما در محتوا و جزئیات تفاوت‌هایی اصیل بیان شده است که در برخی مواقع بنیادین است. در تاریخ‌نگاری دورۀ باستان بیشتر به بیان جنبه‌های رفتاری و کُنشگری بزرگان پیشدادی اشاره شده این درحالی است که در وقایع‌نویسی تاریخی دورۀ صفویه چنین به نظر می‌رسد که طرح داستان برخی از وقایع آن هم بیشتر به‌صورت مجمل اساس پرداختن به سلاطین پیشدادی بوده است. در کتب دورۀ باستان زمانی که پادشاه پیشدادی معرفی می‌شود اعمال او از دیدگاه دینی نشان داده می‌شود یا به‌عبارتی‌دیگر اساطیر و حماسه‌های ایرانی به‌نوعی در خدمت بیان برخی از آموزه‌های دین بهی قرار داشته‌اند که می‌توان آن را بیشتر در پیروزی سلاطین نسبت به بدمَنشان مشاهده کرد. در این کُتب هرآنچه از بدی است منشأ آن از اهریمن و پلیدی‌ها است؛ اما در کتب تاریخی دورۀ صفویه همگی موجودات را از یک خالق دانسته‌اند و در وقایع‌نگاری‌ها نامی از اهریمن به میان نمی‌آید. این مطالب بازتابی حقیقی از دین مزداپرستی در گذر زمان را نشان می‌دهد؛ اما در توصیفات تاریخ‌نویسان صفوی این جنبه از انگاره‌های دین زرتشتی با توجه به تغییر باورهای دینی از اساس حذف شده؛ زیرا دارای تفاوت‌های ماهوی بوده است. این موضوع باعث می‌شود مطالبی مانند برخی مناطق جغرافیایی، مَشی و مَشیانه، جایگاه ایزدان، رسالت برخی از پادشاهان پیشدادی کنار گذاشته شود؛ زیرا با باورهای اسلامی در تضاد کامل بوده‌اند؛ اما همچنان در مکتوبات این دوره جنبه‌های ستُرگ پهلوانی درون‌مایه مشابهی با تاریخ‌نویسی در دورۀ باستان است. در مکتوبات دورۀ باستان عنوان وراثت به‌عنوان عنصری مهم در میان ایرانیان شناخته شده که نقشی اساسی ایفا می‌کند. پایۀ این تشریح را می‌توان در مفهوم فرّه ایزدی مشاهده نمود به‌گونه‌ای که جنبۀ الوهی آن در رسیدن فرّه ایزدی به پادشاهان نیک‌نام ایرانی مشاهده می‌شود. این اصل نیز ریشه در باورهای زرتشتی دارد که در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه با توجه به اندیشه اسلامی (که اساس شایستگی افراد را بر پایه تقوا بیان می‌کند و نژاد جایگاهی ندارد) حذف شده است؛ اما در توصیفات دورۀ صفویه نجیب‌زادگی تبار ایرانی خود را در راست‌کرداری ایرانیان همچنان مانا نگه داشته است. یکی از نکاتی که در تاریخ‌نگاری دورۀ باستان بیان می‌شود جایگاه خانواده است. در این دوره خانواده به‌صورت تباری معرفی می‌شود که اساس مانایی اندیشۀ ایرانی در این دوره را به خود اختصاص داده است به‌‌صورتی که پایداری جامعه به این اصل مرتبط است. در هر دو دورۀ باستان و صفوی، خانواده جایگاهی رفیع دارد و افراد خود را درون خانواده یا اجتماع معرفی می‌کنند و ادامه یافتن دوران حکمرانی پیشدادی بر این اساس پایه‌گذاری شده است. یکی از کارکردهای اصلی در توصیفات پادشاهان پیشدادی در دورۀ باستان استفاده از نمادگرایی‌هاست که این عنصر را می‌توان در کُنشگری پادشاهان به‌خوبی مشاهده کرد. آنجایی که قاطبۀ این سلاطین نمادی از اصول سه‌گانۀ رفتار، کردار و اندیشۀ مزداباور (به‌جز ضحاک) را در خود دارند که این موضوع در پذیرش دین توسط ایرانیان مؤثر بوده است. مهم‌ترین جلوه این عصر را می‌توان در حکمرانی جمشید و قیام فریدون مشاهده کرد. این درحالی است که در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه نمادسازی‌هایی بدین‌‌گونه که در دورۀ باستان آمده است، اعمال نمی‌شود؛ اما همچنان پادشاهان پیشدادی الهام‌بخش نوعی حرکت روبه‌جلو با باورهای دینی برای جامعه خویش‌اند. یکی از موضوعاتی که در نسخ دورۀ باستان دربارۀ پیشدادیان به‌خوبی نمایان می‌شود، تمدن‌سازی آن‌ها است. این موضوع با پیدایش کیومرث آغاز شده تا پایان این دوره ادامه می‌یابد. آنجایی که انسان اولیه از کمترین امکانات ابتدایی در زندگانی خویش به‌مرور زمان به‌سمت جامعه‌ای حرکت می‌کند که کار ساخت‌های شهری با المان‌های پیشرفت را نشان می‌دهد که جنبه‌ای از آمال و آرزوهای آن‌ها را نمایان می‌سازد. بنیان نهادن سازه‌های اسطوره‌ای در این دوره بازتابی از جهان‌بینی مزداباوران را برای مخاطب نمایان می‌سازد که تصورات ذهنی افراد را با باورهای دینی در هم تنیده است؛ اما این مسئله در دورۀ صفویه به‌گونه‌ای دیگر نمایش داده می‌شود که توفیقات این موضوع بیشتر در زمینه‌های علمی و رسیدن به بخشی از دانش در دورۀ پیشدادی نمایان‌سازی می‌شود. آنجا که یکی از پایه‌های مؤثر گسترش تمدن، والایی دانش در جامعه است. در مکتوبات تاریخی این دوره؛ گسترش صنعت و رونق شهرسازی نمادی از پیشرفت است که پادشاهان پیشدادی آغازگر این اصل و به‌نوعی پایه‌گذار اندیشه‌های دانش‌محور در میان ایرانیان بوده‌اند. در کُتب دورۀ باستان عمل افراد، آینده آن‌ها را می‌سازد. در این عصر مردم نقش اساسی دارند که پادشاه با کُنشگری خود جامعه را به‌سمت‌وسوی دلخواه رهنمون می‌سازد. این موضوع در تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه نیز دیده می‌شود هرچند شخصیت رفتاری هر پادشاه در این باره تأثیری شگرف داشته است. تفاوت در محاسبۀ تقویمی و احتمالاً اختلاف در استفاده از برخی منابع رویدادنگاری (در دو دوره) باعث شده است که زمانۀ حکمرانی برخی از پادشاهان دگرگون ذکر شود.

[1]. شاید بتوان مهم‌ترین عاملی که مَشی را پذیرندۀ بخشی از دین بیان می‌کنند؛ در تردید و کُنشگری او در گرایش به‌سوی دیوها (دربازه‌ای از تاریخ) دانست.

[2]. این موضوع با آنچه در دورۀ باستان گفته شد متفاوت است. شاید بتوان آن را در تأثیرپذیری و ممزوج شدن برخی از داستان‌های دورۀ اسلامی با روایات ملی ایرانیان قرین واقعیت دانست، مانند دوران زندگانی پادشاهانی همچون نمرود و فرعون و سرنوشت آن‌ها در گیتی.