اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات44
تعداد شماره‌ها1,877
تعداد مقالات15,278
تعداد مشاهده مقاله43,731,910
تعداد دریافت فایل اصل مقاله17,564,257
حسن شاهی, جلال, قادری, مجید, تاج الدین, حسینعلی. (1404). سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی سنگ‏‌های آذرین و ارتباط آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، شمال بم، کمان ماگمایی ارومیه- دختر. , 16(4), 83-110. doi: 10.22108/ijp.2026.147520.1377
جلال حسن شاهی; مجید قادری; حسینعلی تاج الدین. "سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی سنگ‏‌های آذرین و ارتباط آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، شمال بم، کمان ماگمایی ارومیه- دختر". , 16, 4, 1404, 83-110. doi: 10.22108/ijp.2026.147520.1377
حسن شاهی, جلال, قادری, مجید, تاج الدین, حسینعلی. (1404). 'سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی سنگ‏‌های آذرین و ارتباط آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، شمال بم، کمان ماگمایی ارومیه- دختر', , 16(4), pp. 83-110. doi: 10.22108/ijp.2026.147520.1377
حسن شاهی, جلال, قادری, مجید, تاج الدین, حسینعلی. سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی سنگ‏‌های آذرین و ارتباط آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، شمال بم، کمان ماگمایی ارومیه- دختر. , 1404; 16(4): 83-110. doi: 10.22108/ijp.2026.147520.1377

سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی سنگ‏‌های آذرین و ارتباط آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، شمال بم، کمان ماگمایی ارومیه- دختر

پترولوژی
مقاله 5، دوره 16، شماره 4 - شماره پیاپی 65، دی 1404، صفحه 83-110    اصل مقاله (3.81 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ijp.2026.147520.1377
نویسندگان
جلال حسن شاهی1؛ مجید قادری* 2؛ حسینعلی تاج الدین3
1دانشجوی دکتری، گروه زمین‌شناسی اقتصادی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2استاد، گروه زمین‌شناسی اقتصادی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3استادیار، گروه زمین‌شناسی اقتصادی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران،
چکیده
محدودة تلاهوییه در ۲۰ کیلومتری شمال بم در جنوب‏‌خاوری ایران، شامل واحدهای متنوعی از سنگ‏‌های آتشفشانی- رسوبی، آذرین آتشفشانی و درونی است که در محیط فرورانش پوستة اقیانوسی و کمان ماگمایی پدید آمده‏‌اند. سنگ‏‌های رسوبی قدیمی‏‌تر شامل شیل، توف و کنگلومرا هستند که در زیر واحدهای آتشفشانی جای دارند و واحدهای آذرآواری و آتشفشانی داسیتی- آندزیتی با رنگ‏‌های ارغوانی تا خاکستری تیره در سطح محدوده گسترده‏‌ شده‌اند. توده‏‌های آذرین درونی گرانیتی کوچک نیز در جنوب محدوده دیده می‌شوند که در برخی بخش‌ها به کانه‏‌زایی اسکارنی انجامیده‏‌اند. سنگ‏‌های آذرین بیشتر از نوع کالک‏‌آلکالن تا شوشونیتی با ترکیب پتاسیم متوسط تا بالا هستند که گویای فرایندهای ماگمایی شامل جدایش بلوری، ذوب ‌بخشی و آلایش پوسته‏‌ای هستند. الگوهای عنصرهای خاکی کمیاب با غنی‏‌شدگی LREE، تهی‏‌شدگی HREE و آنومالی منفی Eu با محیط کمانی و سامانه‏‌های پورفیری- اپی‏‌ترمال همخوانی دارند. در این محدوده، دگرسانی‏‌ها شامل پهنه‏‌های گستردة آرژیلیک، سیلیسی و کلریتی هستند که نقش مهمی در تمرکز فلزهای چندگانه (Cu-Pb-Zn-Ag) به‏‌صورت رگه- رگچه‏‌ای داشته‏‌اند. کانه‏‌زایی رگه‏‌ای با کنترل ساختاری از راه گسل‏‌های راستالغز راستگرد و حضور سیالات گرمابی اسیدی همراه است که در توف‏‌های آذرآواری و کمتر در آندزیت‏‌ها کانه‏‌زایی دیده می‏‌شود. ترکیب کانی‏‌شناسی کانه‏‌ها شامل کالکوپیریت، بورنیت، مالاکیت، آزوریت، گالن و اسفالریت است و نشان‏‌دهندة سامانه گرمابی با دمای متوسط تا پایین است. این مجموعه شواهد زمین‏‌شیمیایی، کانی‏‌شناسی و ساختاری نه‌تنها سرشت زمین‌ساختی محدودة تلاهوییه را روشن می‏‌سازد، بلکه بررسی این سامانه می‏‌تواند راهنمای ارزشمندی برای گسترش اکتشافات معدنی و ارزیابی منابع فلزات چندگانه و ذخایر پورفیری- اپی‏‌ترمال منطقه باشد.
کلیدواژه‌ها
کالک‏‌آلکالن؛ شوشونیت؛ اپی‏‌ترمال؛ تلاهوییه؛ ارومیه- دختر
اصل مقاله

 مقدمه

پهنة ایران مرکزی از اصلی‏‌ترین واحدهای زمین‏‌شناسی ایران و شامل تنوعی از سنگ‏‌های آذرین، دگرگونی و رسوبی است که در پی فرایندهای زمین‌ساختی و ماگمایی گوناگون در گذر زمان پدید آمده‌اند. در جنوب‏‌خاوری این پهنه، محدودة تلاهوییه در شمال بم جای گرفته است؛ محدوده‏‌ای که از نظر ساختاری به ایران مرکزی تعلق دارد؛ اما از دیدگاه زمین‏‌پویایی[1] در حاشیة فعال کمان ماگمایی ارومیه- دختر (UDMA [2]) شمرده می‌شود. پیدایش این کمان پیامد فرورانش پوستة اقیانوسی نئوتتیس به زیر صفحة ایران مرکزی در دوران سنوزوییک است و از مهم‏‌ترین پهنه‏‌های آذرین آتشفشانی- درونی و کانه‏‌زایی ایران به‏‌شمار می‏‌رود (Berberian and King, 1981; Shahabpour, 2005).

محدودة تلاهوییه شامل مجموعه‏‌ای از سنگ‏‌های آذرآواری، دایک‏‌های آندزیتی و داسیتی با سن ائوسن و توده‏‌های آذرین درونی نیمه‏ژرف (از نوع گرانودیوریتی و مونزونیتی) است که آشکارا نشان‏‌دهندة چندین مرحله فعالیت ماگمایی در یک محیط زمین‌ساختی فعال هستند. این سنگ‏‌ها در برخی مناطق با دگرسانی‏‌های گسترده از نوع سیلیسی، آرژیلیک، کلریتی و کربناتی، همراه هستند. ویژگی‌های صحرایی، میکروسکوپی و داده‏‌های زمین‏‌شیمیایی اولیه، گویای ارتباط واحدهای آذرین با فرایندهای کانه‏‌زایی فلزات پایه و گرانبهاست. پهنه‌‏‌های دگرسانی گسترده، رگه- رگچه‏‌های سیلیسی، و حضور کانی‏‌هایی مانند پیریت، اسفالریت، گالن و کالکوپیریت، نشانه‏‌هایی از پتانسیل کانه‏‌زایی از نوع اپی‏‌ترمال حد واسط در محدوده هستند.

کانسارهای اپی‏‌ترمال حد واسط[3] معمولاً در ارتباط با سنگ‏‌های آذرین کالک‏‌آلکالن نیمه‏ژرف و در پهنه‌‏‌های گسلی فعال پدید می‌آیند و با دگرسانی‏‌های شدید همراه هستند (Sillitoe, 2010). وجود این نوع کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه، در کنار شواهد ماگمایی و ساختاری، آن را هدف اکتشافی بالقوه‌ای در جنوب‏‌خاوری ایران مرکزی ساخته است.

در این پژوهش، با بهره‏‌گیری از داده‏‌های زمین‏‌شیمیایی سنگ‏‏‌های آتشفشانی- درونی محدودة تلاهوییه به روش‏‏‌های ICP-MS و XRF و همچنین، بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری[4] و کانه‏‌نگاریِ مقاطع نازک و نازک- صیقلی، ویژگی‏‌های سنگ‏‌زایی، ترکیب ماگما، فرایندهای تبلور و جدایش بلوری، و وابستگی آنها با کانه‏‌زایی در محدودة تلاهوییه بررسی می‌شود. هدف این بررسی، ارائه الگوی جامعی از خاستگاه، تکامل و نقش سنگ‏‌های آذرین در فرایندهای دگرسانی و کانه‏‌زایی محدودة تلاهوییه است.

روش انجام پژوهش

این پژوهش در دو بخش میدانی و آزمایشگاهی انجام شد. در بخش میدانی، نقشة زمین‏‌شناسی محدوده در مقیاس 1:10000 تهیه شد که شامل تفکیک واحدهای سنگی و شناسایی ساختارهای اصلی بود. در این بررسی‏‏‌ها، شمار ۶۲ نمونة سنگی از واحدهای گوناگون برداشت شد. از میان آنها، ۳۵ نمونه برای تهیه مقاطع نازک برای بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری و بررسی ویژگی‏‌های کانی‏‌شناسی و بافتی برگزیده شدند. بر پایة نتایج این بررسی‏‌ها و برای بررسی‏‏‌های زمین‏‌شیمیایی سنگ‏‏‌های آتشفشانی و ماگمایی، ۱۹ نمونه معرف برای انجام تجزیة شیمیایی به روش XRF و ICP-MS به آزمایشگاه شرکت بررسی‏‏‌های مواد معدنی زرآزما در کرمان فرستاده شدند (جدول‏‌های 1 و 2). این مجموعه شامل ۵ نمونه از سنگ‏‌های آذرین درونی و ۱۴ نمونه از سنگ‏‌های آتشفشانی محدوده بوده است. داده‏‌های به‌دست‌آمده از تجزیه‌ها با نرم‏‌افزارهای Excel و GCDkit پردازش و تفسیر شدند تا ویژگی‏‌های زمین‏‌شیمیایی و زمین‏‌ساختی سنگ‏‌ها ارزیابی شوند. همچنین، برای بررسی‏‏‌های تکمیلی کانی‏‌شناسی، شمار ۳۰ نمونه برای تجزیه به روش XRD به آزمایشگاه زرآزما کرمان فرستاده شد (جدول 3). نام اختصاری به‌کاررفته برای کانی‌ها در تصویرهای میکروسکوپی از وار (Warr, 2021) برگرفته شده است.

جدول 1. داده‏‌های عنصرهای اصلی (بر پایة wt%) سنگ کل برای محدودة تلاهوییه.

Table 2. Major element data (in wt%) of whole-rock samples from the Talahoueieh area.

Sample No.

Andesite

Andesite

Andesite

Granodiorite

Granite

Granite

Granite

Granite

Rhyolite

SiO2

51.86

56.37

62.35

64.12

69.08

69.16

69.92

70.88

73.86

Al2O3

17.47

16.5

15.5

14.56

14.06

13.39

13.64

13.78

12.09

TiO2

0.89

0.53

0.81

0.75

0.22

0.23

0.22

0.23

0.16

Fe2O3

8.61

7.06

5.37

5.24

2.59

2.11

2.36

1.06

1.41

MnO

0.12

0.14

0.07

0.12

0.05

0.13

0.05

0.1

0.07

MgO

3.82

2.13

1.8

1.75

0.66

0.23

0.68

0.08

0.33

CaO

7.52

6.58

3.34

2.98

1.67

3.75

1.9

3.24

2.18

K2O

2.58

2.6

3.21

3.31

5.46

1.55

5.47

0.54

6.29

Na2O

2.16

2.95

3.7

3.89

3.7

5.11

3.32

6.98

0.18

P2O5

0.18

0.14

0.21

0.17

0.07

0.07

0.07

0.08

0.06

BaO

0.04

0.03

0.05

0.04

0.07

<0.01

0.09

<0.01

0.1

LOI

4.75

4.24

3.5

3.03

1.92

4.2

2.24

2.91

3.25

جدول 2. داده‏‌های عنصرهای کمیاب و خاکی کمیاب (بر پایة ppm) سنگ کل برای محدودة تلاهوییه.

Table 3. Trace and rare earth elements (REE) data (in ppm) of whole-rock samples from the Talahoueieh area.

Sample No.

Dolerite

Dolerite

Andesite

Granite

Granite

Andesite

Granodiorite

Andesite

Ba

427

974

517

847

296

361

490

509

Rb

60

173

82

121

96

81

73

100

Sr

450.3

64.5

338.5

120.6

102.7

315.1

203.6

313.2

Cs

3

4.2

4.4

2.2

3.4

2.3

2.2

4.2

Ta

0.5

1

0.5

0.8

0.8

1.1

1.1

0.8

Nb

11.4

11.6

9.1

12.8

12.6

15.1

15.8

12.4

Hf

2.4

2.5

3.1

1.7

2.1

2.9

3

4.4

Zr

73

45

102

34

40

81

84

123

Y

18.4

15

21.8

17.6

16.4

36.7

29.9

24.1

Th

4.3

13.8

3.8

12.1

11.5

9.9

9.5

12.1

U

1.3

3.7

1.1

2.4

2.4

2.6

2.5

3.1

Cr

230

12

67

21

12

38

18

33

Ni

69

6

15

10

6

12

5

10

Co

24.4

2

21.5

3.8

2.4

13.9

8

10.7

V

202

9

242

37

33

158

76

139

Pb

6

7

13

5

6

10

6

18

Zn

65

19

127

75

69

147

51

86

Ag

<0.1

<0.1

0.2

0.1

0.2

<0.1

<0.1

0.3

As

8.3

13.5

12.1

14.3

13.8

10.3

11.5

15.1

Be

1.3

1.5

1.2

1.5

1.5

1.9

1.8

1.4

Cu

43

7

22

6

10

12

7

50

Li

52

17

43

13

10

47

43

29

Mo

1.5

2

1.4

2.3

1.6

2.1

2.5

1.7

Sc

33.3

<0.5

38.9

5.2

4.9

23.3

15

20.5

Sn

0.6

1.4

1.2

1.4

1.5

2.4

2.3

1.6

Tl

0.6

1.4

0.6

1.1

0.6

0.4

0.5

0.8

La

23

30

18

34

32

30

30

26

Ce

38

47

28

54

53

52

51

46

Pr

5.34

5.41

4.03

6.4

6.6

7.59

6.98

6.47

Nd

19.3

16.9

16.1

21.4

23

28.1

26

22.8

Sm

4.3

3.2

4.1

4.3

4.4

6.4

5.6

5.1

Eu

1.5

0.66

1.25

0.8

0.83

1.5

1.65

1.27

Gd

3.78

2.51

3.45

3.54

3.28

6.19

5

4.71

Tb

0.6

0.4

0.6

0.6

0.6

1.1

0.9

0.7

Dy

3.4

2.4

3.6

3.1

3

7

5.3

4.5

Er

2.2

1.6

2.4

1.7

2.3

4.3

3.4

2.9

Tm

0.3

0.4

0.4

0.3

0.4

0.7

0.6

0.4

Yb

1.74

2.05

2.45

1.8

1.84

3.89

3.64

2.87

Lu

0.3

0.3

0.4

0.3

0.3

0.6

0.5

0.5

جدول 3. نتایج آنالیز XRD انجام شده روی پهنه‌‏‌های دگرسانی مختلف.

Table 1. Results of XRD analysis performed on different alteration zones.

Sample No.

1

2

3

4

5

6

Alteration

Argillic

Argillic

Advanced argillic

Advanced argillic

Propylitic

Silicic

Major phase(s)

Muscovite - illite, albite, gypsum, quartz

Quartz, muscovite - illite,

Quartz, kaolinite, pyrophyllite, muscovite - illite

Quartz, kaolinite

Albite, quartz

Quartz

Minor phase(s)

Natroalunite

Goethite, hematite

diaspore, albite

Pyrophyllite, diaspore

Chlorite, epidote, calcite

Fluorite, goethite

Trace phase(s)

Potassium feldspar

Gypsum

*

Muscovite - illite, rutile

Potassium feldspar

*

زمین‏‌شناسی عمومی

فعالیت ماگمایی در پهنة UDMA از زمان ائوسن تا کواترنری ادامه داشته است (Ayati et al., 2013)؛ اما بیشترین شدت این فعالیت‏‌ها در دورة ائوسن بوده است (Alavi, 1994, 2007). به باور رئیسی و همکاران (Raeisi et al., 2021)، در این بازة زمانی، ترکیب ماگما از نوع کالک‏‌آلکالن در ائوسن جای خود را به آداکیتی در آغاز میوسن داده است. این تغییر به افزایش توان ماگما در کانه‏‌زایی و به‌دنبال آن، پیدایش کانسارهای پورفیری انجامیده است. شفیعی و همکاران (Shafiei et al., 2009) این تغییر ترکیب ماگما را پیامد تغییر شرایط زمین‏‌ساختی از فرورانش به برخورد می‏‌دانند. در بخش جنوب‏‌خاوری پهنة UDMA که به کمربند مس کرمان معروف است (شکل ۱)، کانه‏‌زایی بیشتر در پایان الیگوسن تا میوسن رخ داده است. در ائوسن میانی، فعالیت‏‌های آتشفشانی پیدایش مجموعة بحرآسمان را در پی داشته است که شامل جریان‏‌های گدازه، توف‏‌ها، برش‏‌های آتشفشانی و دیگر مواد آذرآواری با ترکیب تراکی‏‌آندزیتی تا تراکی‏‌بازالتی است. این فعالیت‏‌ها در ائوسن بالایی نیز ادامه یافته است و به پیدایش مجموعة آتشفشانی رازک انجامیده است که شامل تناوب سنگ‏‌های بازالتی تا ریولیتی و واحدهای آتشفشانی- آواری است (McInnes et al., 2003). در الیگوسن میانی، فعالیت‏‌های آتشفشانی مجموعة آتشفشانی هزار را پدید می‌آورد که دربردارندة تناوبی از سنگ‏‏‌های تراکی‏‌بازالت و تراکی‏‌آندزیت است و به‏‌طور ناپیوسته با سنگ‏‌های آهکی و سازند سرخِ الیگوسن بالایی تا میوسن میانی پوشیده شده است (Yousefi et al., 2018). شکل ۱ مهم‏‌ترین واحدهای سنگی محدوده را نشان می‏‌دهد. از ویژگی‏‏‌های این محدوده، وجود توالی کمابیش کاملی از سنگ‏‏‌های آتشفشانی- رسوبی و آذرین درونی در بازة سنی سنوزوییک است. بر پایة این نقشه، گسترة محدوده بررسی‌شده با سنگ‏‏‌های آتشفشانی- رسوبیِ ائوسن- الیگوسن (هم‏‌ارز سازندهای هزار و رازک) پوشیده شده است.

زمین‏‌شناسی محدودة تلاهوییه

بر پایة نقشة زمین‏‌شناسی ۱:۱۰.۰۰۰ محدودة تلاهوییه (شکل ۲)، واحدهای سنگی رخنمون‌یافته دربردارندة سنگ‏‏‌های آتشفشانی- رسوبی، آتشفشانی و درونی هستند که واحدهای آتشفشانی- رسوبی در این محدوده گسترش چشمگیری دارند. واحدهای رسوبی محدوده که قدیمی‏‏‌ترین سنگ‌های این محدوده هستند در زیر واحدهای آتشفشانی جای دارند و دربردارندة شیل توفی، کنگلومرا و سنگ آهک هستند. در بخش‏‌های مرکزی این محدوده، سنگ‏‌های آذرآواری توف گسترش یافته‏‌اند و افزون‏‌بر این سنگ‌ها، سنگ‌های آتشفشانی داسیت تا آندزیت که بیشترشان به رنگ ارغوانی تا خاکستری تیره هستند نیز در محدوده برون‏‌زد دارند و بالاترین بلندی‌های این محدوده را پوشش داده‏‏‌اند. توده‏‏‌های آذرین درونی (گرانیت) به‏‏‌صورت تودة کوچک در جنوب و جنوب‏‏خاوری محدوده برونزد دارند و در برخی بخش‏‏‌ها به رخداد کانه‏‏‌زایی از نوع اسکارن انجامیده‏‌اند. در ادامه به شرح هر یک از آنها پرداخته شده است.

شکل ۱. A) نقشة زمین‏‌شناسی- ساختاری ایران (برگرفته از Stöcklin (1968) و Alavi (1991) با تغییرات) که کمربند مس کرمان (KCMA) روی آن نمایش داده شده است؛ B) نقشة زمین‏‌شناسی ساده شده از کمربند مس کرمان که محدودة تلاهوییه روی آن مشخص شده است.

Figure 1. A) Geological-structural map of Iran (adapted from Stöcklin (1968) and Alavi (1991), with modifications), showing the Kerman Cenozoic magmatic arc (KCMA); B) Simplified geological map of Kerman Copper Belt, indicating the location of the Talahoueieh area.

واحد توف (ELi)

واحدهای توفی بخش بزرگی از نواحی مرکزی و شمالی محدودة تلاهوییه را پوشش می‏‌دهند و در بیشتر بخش‏‌های محدوده برونزد دارند (شکل ۳). این توف‏‌ها در بیشتر بخش‌ها سنگ میزبان کانه‏‌زایی دانسته می‏‌شوند و از این رو، گاه با دگرسانی‏‌های شدید ناشی از محلول‏‌های گرمابی همراه هستند. دگرسانی‏‌های دیده‌شده بیشتر از نوع آرژیلیک، پروپیلیتی و کلریتی هستند که نشان‏‌دهندة شدت بالای فرایندهای گرمابی در این واحد هستند. به‏‌دلیل شدت دگرسانی، بافت نخستین سنگ در سطح تقریباً از میان رفته است و شناسایی نوع و ترکیب توف‏‌ها تنها از راه بررسی مغزه‏‌های حفاری امکان‏‌پذیر است. این توف‏‌ها به‏‌صورت لایه‏‌های متناوب با ترکیب‏‌های گوناگونی شامل قطعات داسیتی، آندزیتی، ریولیتی و لیتیک دیده می‏‌شوند.

شکل ۲. نقشة زمین‏‌شناسی- ساختاری ۱:۱۰.۰۰۰ به‏‌همراه مقطع زمین‏‌شناسی تهیه‌شده از محدودة تلاهوییه.

Figure 2. 1:10,000 geological–structural map of the Talahoueieh area, along with a geological cross-section.

همان‏‌گونه‌که در شکل ۳ نشان داده شده است، اندازة قطعات لیتیک از چند میلیمتر تا چندین سانتیمتر متغیر است. در شکل‏‌های ۳-A و ۳-B نمای دور و نزدیک از واحد لیتیک‏‌توف با ترکیب داسیتی نشان داده شده است که در آن قطعات سنگی درون‌زمینه‏‌ای سیلیسی هستند. شکل‏‌های ۳-C و ۳-D نیز مربوط به لاپیلی‏‌توف‏‌هایی با رنگ روشن هستند. نمونه‏‌های دستی در شکل‏‌های ۳-E و ۳-F به‏‌ترتیب از واحدهای کریستال‏‌لیتیک‏‌توف و لیتیک‏‌توف با ترکیب داسیتی برداشت شده‌اند. بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری روی این واحد، حضور قطعات سنگی و بلورهای منفرد مانند کوارتز را در زمینه‏‌ای با بافت جریانی و ریزدانه نشان می‏‌دهند (شکل‏‌های۳-G، ۳- H و ۳-I). این ویژگی‏‌ها گویای خاستگاه آتشفشانی و شرایط نهشت متفاوت این واحد هستند که نقش مهمی در کانه‏‌زایی محدوده داشته است.

شکل ۳. A) دورنمای نمونه‏‌ای از واحد توف آذرآواری در محدودة تلاهوییه (دید رو به شمال‏خاوری)؛ B) رخنمونی از واحد لیتیک توف با ترکیب داسیتی؛ C، D) نمای دور و نزدیک از واحد لاپیلی توف؛ E، F) نمونة دستی از واحد کریستال‌لیتیک‌توف و لیتیک‌توف داسیتی (به‏‌ترتیب)؛ G، H، I) مقاطع میکروسکوپی (نور عبوری با نیکول‏‏‌های متقاطع یا XPL) از واحد توفی با ترکیب داسیت، لیتیک‌توف و کریستال‌لیتیک‌توف.

Figure 3. A) Outcrop view of a pyroclastic tuff sample in the Talahoueieh area (view towards NE); B) Exposure of a lithic tuff unit with dacitic composition; C, D) Far and close-up views of the lapilli tuff unit; E, F) Hand specimens of crystal-lithic tuff and dacitic lithic tuff units, respectively; G, H, I) Photomicrographs under cross-polarized light (XPL) of dacitic tuff, lithic tuff, and crystal-lithic tuff units.

شکل ۳. ادامه.

Figure 3. Continued.

واحد آگلومرا (EAg)

واحدهای آگلومرایی که بخش‏‌هایی از توالی‏‌های آتشفشانی در بخش مرکزی محدوده را دربر می‌گیرند بیشتر شامل قطعات سنگی با ترکیب داسیتی و ایگنمبریتی هستند. این واحد در بخش‌های مرکزی محدودة تلاهوییه به‏‌صورت میان‏‌لایه‏‌هایی درون لیتیک‏‌توف‏‌ها شناسایی شده است (شکل‏‌های ۴-A و ۴-B). حضور این میان‏‌لایه‏‌ها در میان واحدهای توفی نشان‏‌دهندة دوره‏‌هایی از فعالیت آتشفشانی انفجاری با شدت بالاتر است که به پیدایش نهشته‏‌های آگلومرایی انجامیده است. در مناطق مرتفع‏‌تر محدوده، واحد آگلومرا با ویژگی‏‌های خاصی مانند وجود خرده‏‌سنگ‏‌های گردشده با ابعاد متغیر از چند میلیمتر تا چندین سانتیمتر شناخته می‏‌شود. این خرده‏‌سنگ‏‌ها در زمینه‏‌ای از مواد آتشفشانی ریزدانه جای دارند که نشان‏‌دهندة یک زمینة آتشفشانی خمیری‌شکل است (شکل‏‌های ۴-C و ۴-D).

ترکیب سنگی قطعات در این بخش بیشتر آندزیتی تا داسیتی است و گردشدگی آنها چه‌بسا پیامد غلتش و سایش مکانیکی در هنگام نهشته‏‌گذاری یا حمل‏‌ و نقل کوتاه‏‌مدت در جریان‏‌های آذرآواری است (Fisher and Schmincke, 1984). از دیدگاه دگرسانی، این واحد شواهد روشنی از تأثیر سیالات گرمابی دارد که به‏‌صورت رگه- رگچه‏‌هایی دارای اکسیدهای آهن پدیدار شده‏‌اند. این ساختارها احتمالاً در اثر فعالیت‏‌های گرمابی ثانویه، پس از نهشته‏‌گذاری، در راستای شکستگی‏‌ها یا مرزهای لایه‏‌ای پدید آمده‏‌اند و می‏‌توانند نشان‏‌دهندة مهاجرت محلول‏‌های گرمابی و احتمال رخداد کانه‏‌زایی در این واحد باشند.

واحد آندزیت (EAn)

این واحد سنگی در بخش‏‌های شمال‏خاوری، مرکزی و جنوبی محدودة تلاهوییه رخنمون دارد و پیامد فعالیت‏‌های آتشفشانی دوران ائوسن دانسته می‏‌شود (شکل ۵). رنگ این واحد از ارغوانی تا خاکستری تیره متغیر است و گویای ترکیب کانی‏‌شناسی و شرایط اکسیداسیون حاکم بر زمان تبلور است. در بخش‏‌های خاوری محدوده، این واحد نقش بزرگی در پیدایش ریخت‌شناسی محدوده دارد و ارتفاعات را تشکیل می‏‌دهد. شکستگی‏‌های کمابیش منظم و موازی درون واحد آندزیتی که در پی انجماد سریع ماگما و تنش‏‌های پس از آن پدیدار شده‌‏‌اند، ساختاری مشخص به سنگ داده‏‌اند (شکل‏‌های ۵-A، ۵-B و ۵-C). این ویژگی‌ها چه‌بسا نشان‏‌دهندة انجماد در شرایط نزدیک به سطح و یا تغییرات سریع دمایی هنگام سردشدن ماگما هستند.

در بخش‌های جنوبی محدوده، تغییرات ترکیب شیمیایی ماگما به پیدایش سنگ‏‌هایی با ترکیب آندزیت تا آندزیت- بازالت انجامیده است که معمولاً با بافت پورفیری شناخته می‏‌شوند (شکل ۵-D). این بافت نشان‏‌دهندة دو مرحله سردشدن ماگماست؛ به‏‌گونه‌ای‏‌که نخست ماگما در ژرفا و به‏‌آرامی سرد شده است و بلورهای درشت پدید آمده‏‌اند. سپس با صعود ماگما به سطوح بالاتر یا فوران، سردشدن سریع‏‌تر رخ داده و زمینة ریزدانه پدید آمده است. بافت پورفیری که معمولاً نشان‏‌دهندة شرایط متغیر دما و فشار در مسیر صعود ماگماست به‏‌طور گسترده در سنگ‏‌های آتشفشانی و نیمه‏ژرف دیده می‏‌شود (Winter, 2010). مقاطع نازک تهیه‌شده از این سنگ‏‌ها، حضور همزمان بافت پورفیری و جریانی را در زمینه‏‌ای میکروکریستالین تأیید می‏‌کنند. کانی‏‌های اصلی سازنده این سنگ‏‌ها شامل پلاژیوکلاز (با منطقه‏‌بندی مشخص)، کوارتز در مقادیر فرعی، هورنبلند و بیوتیت هستند. اپاکی شدن در برخی از بلورهای هورنبلند و بیوتیت، دلالت بر دگرسانی حرارتی- شیمیایی آنها دارد. شواهد سنگ‏‌نگاری همچنین، گویای دگرسانی‏‌های ثانویه از نوع سریسیتی‌شدن (جانشینی پلاژیوکلاز با سریسیت) و سوسوریتی‌شدن هستند که به‏‌ویژه در بلورهای فلدسپار دیده می‌شوند (شکل‏‌های ۵-E، ۵-F و ۵-G). این دگرسانی‏‌ها می‏‌توانند با فرایندهای گرمابی رخ‌داده در مراحل پایانی فعالیت ماگمایی یا مهاجرت محلول‏‌های داغ در شکستگی‏‌های موجود مرتبط باشند.

شکل ۴. A، B، C، D) رخنمون‌هایی از واحد آگلومرا (EAg) با سن ائوسن در بخش مرکزی محدودة تلاهوییه که از قطعات سنگی با جنس و اندازه‏‌های گوناگون ساخته شده‌اند.

Figure 4. A, B, C, D) Outcrops of the agglomerate unit of Eocene age in the central part of the Talahoueieh area, composed of rock fragments of varying lithology and size.

شکل ۵. A) نمایی از واحد آندزیتی ائوسن (Ean) در محدودة تلاهوییه (دید رو به شمال‏خاوری)؛ B) نمای نزدیک از واحد آندزیتی؛ C، D) نمونه دستی از واحد آندزیت؛ E، F، G) مقاطع میکروسکوپی (نور عبوری با نیکول‏‏‌های متقاطع یا XPL) از واحد آندزیت.

Figure 5. A) A view of Eocene andesitic unit in Talahoueieh area (View towards the NE); B) close-up view of the andesitic unit; C, D) hand specimens of the andesitic unit; E, F, G) photomicrographs under cross-polarized light (XPL) of the andesitic unit.

واحد ایگنمبریت (EAg-Ig):

واحدهای ایگنمبریتی سطح بزرگی از بخش مرکزی محدودة تلاهوییه را پوشش داده است و در ارتفاعات محدوده نیز دیده می‌شوند (شکل ‏‌۶-A). این سنگ‏‌ها به‏‌صورت لایه‏‌های متناوب با ترکیب یکسان و بافت‏‏‌های متفاوت نهشته شده‏‌اند. در رخنمون‏‌های سطحی، این واحد بیشتر بر پایة بافت یوتاکسیتیک[5] مشخص آن شناسایی می‌شود (شکل ‏‌۶-B). در بخش‏‌هایی از محدوده که به‏‌صورت تپه‏‌ماهور هستند، این واحد شاردهای آتشفشانی[6] دارد که جهت‏‌گیری و آرایش آنها نیز بافت یوتاکسیتیک را به‏‌خوبی نمایش می‏‌دهد (شکل‏‌ ۶-C). این ویژگی‏‌ها نشان‏‌دهندة نهشته‌شدن سریع مواد آتشفشانی در پی جریان‏‌های آذرآواری با دمای بالا هستند. بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری روی این واحد سنگی، دو نوع بافت متفاوت را نشان می‏‌دهد: نخست، ایگنمبریت‏‌های لایه‏‌لایه با بافت یوتاکسیتیک مشخص که لایه‏‌های آن بیشتر از کوارتز ساخته شده‌اند (شکل ۶-D). دوم، ایگنمبریت‏‌هایی با ساختار فیامی[7] چشمی‌شکل که از جوش‏‌خوردگی خرده‏‌های آتشفشانی پدید آمده‌اند (شکل ۶-E). این تنوع بافتی نشان‏‌دهندة تفاوت در میزان جوش‏‌خوردگی و ترکیب مواد آتشفشانی در هنگام نهشت این واحد است.

شکل ۵. ادامه.

Figure 5. Continued.

دایک‏‏‌ها

در محدودة تلاهوییه، مجموعه‏‌ای از دایک‏‌های آذرین دیده می‌شود که بیشتر واحدهای آذرآواری را در راستای گسل‏‌ها قطع کرده‏‌اند. این دایک‏‌ها با رنگ تیره و رخنمون‏‌هایی به درازای بیش از ۳۰ متر، از ویژگی‏‌های بارز ساختاری محدوده به‌شمار می‏‌روند. روند بیشتر آنها شمالی- جنوبی است و ستبرای آنها از ۳۰ سانتیمتر تا ۳ متر در نوسان است. این ویژگی نشان‏‌دهندة فعالیت زمین‌ساختی کنترل‏‌کننده در جایگیری آنهاست. از دیدگاه ترکیب سنگ‏‌شناسی، این دایک‏‌ها محدوده‏‌ای از سنگ‏‌های نیمه‏ژرف با ترکیب دولریتی تا سنگ‏‌های آتشفشانی آندزیتی را دربر می‌گیرند و در برخی رخنمون‏‌ها ترکیب ریولیتی دارند. این تنوع ترکیبی می‏‌تواند پیامد تداوم فعالیت ماگمایی با خاستگاه‌های متفاوت یا تبلور بخشی در شرایط مختلف باشد. بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری نشان می‏‌دهد این دایک‏‌ها بیشتر بافت دولریتی دارند که در آن بلورهای تیغه‏‌ای شکل پلاژیوکلاز در زمینه‏‌ای ریزدانه جای گرفته‏‌اند و کانی‏‌های مافیک مانند بیوتیت و گاه مقدار اندکی آلکالی‌فلدسپار (ارتوز) نیز می‏‌توانند یافت شوند که نشان‏‌دهندة سردشدن کمابیش آهسته ماگما در محیط‏‌های نیمه‏‌ژرف است (Winter, 2010) (شکل ۷). در بسیاری از نمونه‏‌ها، کانی‏‌های مافیک به‏‌طور گسترده‏‌ای دچار فرایند دگرسانی شده‌اند و با کانی‏‌های ثانویه‏‌ای مانند کلریت و اپیدوت جایگزین شده‏‌اند. این نوع دگرسانی احتمالاً در پی نفوذ محلول‏‌های گرمابی پس از جایگیری دایک‏‌ها رخ داده است. در بخش‌هایی، این دایک‏‌ها در همبری مستقیم با توده‏‌های آهکی هستند و این همبری‏‌ها دگرگونی همبری ضعیف در واحد سنگ‏‌آهکی کنارشان را به‌دنبال داشته است.

شکل ۶. A) دورنمایی از واحد ایگنمبریت ائوسن (EAg-Ig) در محدودة تلاهوییه (دید رو به شمال‏خاوری)؛ B، C) نمای نزدیک از واحد ایگنمبریت با بافت جریانی؛ D، E) تصویرهای میکروسکوپی (نور عبوری با نیکول‏‏‌های متقاطع یا XPL) از واحد ایگنمبریت به‏‌ترتیب، بافت جریانی از لامینه‏‌های کوارتز و شاردهای آتشفشانی.

Figure 6. A) Field view of Eocene ignimbrite unit (EAg-Ig) in Talahoueieh area (View towards NE); B, C) Close-up views of the ignimbrite unit showing flow texture; D, E) Photomicrographs under cross-polarized light (XPL) of ignimbrite unit, highlighting flow textures with quartz laminae and volcanic shards.

توده‏‌های آذرین درونی (Gr)

در بخش‏‌های خاوری و جنوب‏‌خاوری محدودة تلاهوییه، رخنمون‏‌هایی از توده‏‌های آذرین درونی با ترکیب گرانیتی دیده می‏‌شوند (شکل ۸). افزون‏‌بر رخنمون‏‌های سطحی، شواهد این توده‏‌ها در تعدادی از گمانه‏‌های حفاری نیز به‏‌دست آمده که نشان‏‌دهندة گسترش زیرسطحی آنها در محدوده است. این توده‏‌ها بیشتر دارای بافت گرانولار بوده و از کانی‏‌های اصلی کوارتز، فلدسپار (پلاژیوکلاز و ارتوکلاز) و بیوتیت تشکیل شده‏‌اند. در بسیاری از نمونه‏‌ها، شواهدی از دگرسانی گرمابی دیده می‏‌شود که بیشتر به‏‌صورت سریسیتی شدن فلدسپارها و کلریتی شدن کانی‏‌های مافیک است. این دگرسانی‏‌ها می‏‌توانند ناشی از نفوذ سیالات گرمابی وابسته به فعالیت ماگمایی پس از جایگیری توده باشند و احتمالاً در مهاجرت فلزات و پیدایش کانه‏‌زایی نقش داشته‏‌اند. در برخی از گمانه‏‌های اکتشافی، تماس مستقیم میان این توده‏‌های آذرین درونی و واحدهای آهکی مجاور منجر به پیدایش پهنه‌‏‌های اسکارنی شده است. این پهنه‌‏‌ها که در اثر واکنش متقابل میان سیالات ماگمایی و سنگ‏‌های کربناته ایجاد شده‏‌اند، دارای نشانه‏‌هایی از کانی‏‌سازی آهن، به‏‌ویژه به‏‌صورت مگنتیت و هماتیت هستند.

شکل ۶. ادامه.

Figure 6. Continued.

دگرسانی و کانی‏‏‌سازی

یکی از گام‏‌های کلیدی در ارزیابی ویژگی‏‌های کانه‏‌زایی در کانسار تلاهوییه، بررسی و شناسایی کانی‏‌های پدیدآمده در پی رخداد دگرسانی است. برای این کار، ترکیبی از بررسی‌های میدانی، بررسی‏‏‌های سنگ‏‌نگاری و تجزیه به روش پراش پرتوی ایکس (XRD) به‏‌کار گرفته شد تا نوع و گسترة دگرسانی‏‌ها به‏‌طور دقیق ارزیابی شود. این بررسی‏‌ها نشان می‏‌دهند دگرسانی در محدودة تلاهوییه گسترش چشمگیری دارد و بیشتر شامل پهنه‌‏‌های دگرسانی آرژیلیک، سیلیسی، کلریتی و آرژیلیک پیشرفته است. برای نمونه، شماری از داده‌های تجزیة شیمیایی انجام شده در جدول 3 آورده شده‌اند. در میان این انواع، دگرسانی آرژیلیک بیشترین گسترش را در سطح محدوده دارد و دگرسانی غالب دانسته می‏‌شود (شکل ۹). حضور گسترده این نوع دگرسانی، بیشتر با پهنه‌‏‌های کانه‏‌زایی همراه است و می‏‌تواند نشانه‏‌ای از تأثیر سیالات گرمابی اسیدی در مراحل میانی تا پایانی سامانه کانه‏‌زایی باشد. در برابر آن، دگرسانی‏‌های پتاسیک و فیلیک در این محدوده شناسایی نشده‏‌اند.

کانه‏‌زایی رگه‏‌ای چندفلزی (Cu-Pb-Zn-Ag) در محدودة تلاهوییه

در محدودة تلاهوییه، کانه‏‌زایی رگه‏‌ای چندفلزی شامل مس، سرب، روی و نقره بیشتر در واحدهای آتشفشانی ائوسن رخ داده است و بیشترین تمرکز آن در توف‏‌های آذرآواری (واحد ELi) و گدازه‏‏‌های آندزیتی (واحد EAn) دیده می‏‌شود. این کانه‏‌زایی به‏‌صورت رگه‏‌ای، رگه- رگچه‏‌ای، جانشینی و پرکنندة فضاهای خالی[8] در سنگ‏‌های توف، ایگنمبریت و گاه داسیت رخداد دارد که نشان‏‌دهندة کنترل ساختاری و تأثیر فازهای تبلوری در تعیین مسیر سیالات معدنی است.

شکل ۷. A) رخنمونی از دایک‏‌هایی با ترکیب دولریت؛ B) رخنمونی از دایک با ترکیب آندزیت؛ C) رخنمونی از دایک با ترکیب ریولیت؛ D) نمونة دستی از دایک‏‌ با ترکیب دولریت؛ E) نمونة دستی از دایک با ترکیب آندزیت؛ F) نمونة دستی از دایک با ترکیب ریولیت در محدودة تلاهوییه؛ G، H) تصویرهای میکروسکوپی (نور عبوری XPL (شکل‌های G و I) و PPL (شکل H) از دایک‏‌ها با ترکیب دولریت)؛ I) دایک ریولیتی.

Figure 7. A) Outcrop of doleritic dikes; B) outcrop of an andesitic dike; C) outcrop of a rhyolitic dike; D) hand specimen of a doleritic dike; E) hand specimen of an andesitic dike; F) hand specimen of a rhyolitic dike from the Talahoueieh area; G, H) photomicrographs (transmitted XPL (Figs. G and I) and PPL (Fig. H) of doleritic dikes; I) rhyolitic dike.

شکل 8. A) دورنمای تودة آذرین درونی که در بخش خاوری محدودة تلاهوییه رخنمون کوچکی دارد و در نزدیکی تودة آهکی به کانی‏‌سازی اسکارن آهن انجامیده است (دید رو به جنوب‏‌خاوری)؛ B) نمای نزدیکی از رخنمون تودة آذرین درونی؛ C) نمونة دستی از تودة آذرین درونی گرانیتی؛ D) تصویر میکروسکوپی از تودة آذرین درونی گرانیتی (نور عبوری با نیکول‏‏‌های متقاطع یا XPL).

Figure 8. A) Field view of an intrusive body in the eastern part of the Talahoueieh area, locally associated with limestone and causing iron skarn mineralization (View towards SE); B) Close-up view of the intrusive body; C) Hand specimen of the granitic intrusive; D) Photomicrograph of the granitic intrusive (in XPL).

مهم‌ترین کانه‏‌های شناسایی‌شده شامل کانی‌های درونزاد کالکوپیریت، بورنیت، گالن و اسفالریت و کانی‌های برونزاد مالاکیت و آزوریت، کریزوکولا، سروزیت و همی‏‌مورفیت هستند (شکل ۱۰). این ترکیب کانی‏‌شناسی، نشان‏‌دهندة یک سامانه چندفلزی پیچیده است که دچار فرایندهای گرمابی با دمای متوسط تا کم شده است. کانه‏‌زایی بیشتر با دگرسانی‏‌های گرمابی از نوع آرژیلیک و سیلیسی همراه است که خود نشانه‏‌ای از فعالیت‏‌های سیال غنی از سیلیکات و یون‏‌های فلزی در دورة کانه‏‌زایی است. در بخش شمال‏باختری این محدوده، رگه‏‌های کانه‏‌دار آشکارا با گسل‏‌های راستالغز[9] راستگرد در همبری واحدهای ریولیتی (ERhy) و لیتیک توف (ELi) کنترل می‏‌شوند که اهمیت ساختارهای زمین‌ساختی در تمرکز و هدایت سیالات معدنی را نشان می‏‌دهد.

شکل ۹. گسترش دگرسانی‏‏‌های گرمابی آرژیلیک و پروپیلیتیک در واحدهای آتشفشانی ائوسن در محدودة تلاهوییه.

Figure 9. Distribution of argillic and propylitic hydrothermal alterations in the Eocene pyroclastic units of the Talahoueieh area.

نشانه‌هایی از معدنکاری تاریخی در این بخش از محدوده نیز گویای ارزش اقتصادی بالقوه این کانه‏‌زایی است و تأکید می‏‌کند کانسارهای رگه‏‌ای این محدوده برای بررسی‏‌های اکتشافی مدرن مناسب هستند. در بخش‌های جنوبی و جنوب‏‌خاوری، کانه‏‌زایی مس بیشتر در سطح به‏‌صورت فازهای اکسیدی (مالاکیت و آزوریت) و در ژرفا به‏‌صورت سولفیدی (کالکوپیریت و بورنیت) دیده می‏‌شود. این الگوی عمقی، نشان‏‌دهندة تکامل سیالات گرمابی و تغییرات شیمیایی در طول مسیر نفوذ آنهاست. همچنین، بیشتر رگه‏‌های کربناتی و سیلیسی با کانه‏‌زایی ژرف و سطحی همراه هستند که نشان‏‌دهندة واکنش‏‌های میان سیال و میزبان سنگ و اهمیت دگرسانی (گرمابی و هوازدگی) در کنترل غلظت عنصرهای فلزی است. کانه‏‌زایی سرب و روی نیز به‏‌صورت رگه‏‌ای و پراکنده در واحدهای آتشفشانی و در مناطقِ با دگرسانی شدید دیده می‏‌شود که تأکید بر توزیع نامتوازن این فلزات در سطح و ژرفا دارد (شکل ۱۰). این ویژگی‏‌ها نشان می‏‌دهد کانه‏‌زایی رگه‏‌ای چندفلزی تلاهوییه دچار ترکیبی از عوامل ساختاری، سنگ‏‌شناسی و گرمابی- هوازدگی شده است و بررسی دقیق آن می‏‌تواند در ارزیابی پتانسیل اقتصادی و تعیین مناطق هدف برای اکتشافات آینده نقش مهمی داشته باشد.

رده‏‌بندی شیمیایی

نقشه زمین‏‌شناسی با مقیاس ۱:۱۰.۰۰۰ از محدودة تلاهوییه (شکل ۲) نشان می‏‌دهد بخش عمده‏‌ای از سنگ‏‌های سطحی محدوده از نوع آذرآواری هستند. به‏‌دلیل ترکیب ناهمگن و آمیختگی ذره‌ها با خاستگاه گوناگون در این سنگ‏‌ها، آنها نمایندة خوبی برای تحلیل‏‌های سنگ‏‌شناسی و زمین‏‌شیمیایی نیستند و نمی‏‌توانند به‌عنوان نمونه‏‌های شاخص در بررسی‏‌های سنگ‏‌زایی[10] به‌کار برده شوند. ازاین‌رو، نمونه‏‌برداری بیشتر روی واحدهای گدازه‏‌ای و توده‏‌های آذرین درونی انجام شد تا اطلاعات قابل اتکایی دربارة فرایندهای ماگمایی و تکاملی محدوده به‌دست آورده شود (جدول‏‌های 1 و 2).

شکل ۱۰. کانه‏‌زایی فلزی در محدودة تلاهوییه. A) نمای دور از زمین‏‌شناسی و جایگاه ترانشه‏‌های اکتشافی حفرشده روی پهنه‏‌های دگرسانی میزبان کانی‏‌سازی‏‌های مس، سرب، روی و باریت در محدوده؛ B، C) رخنمون‏‌هایی از کانه‏‌زایی مس، سرب، روی و آثار معدنکاری قدیمی حفرشده برای برداشت مادة معدنی؛ D، E، F) نمونه‌های دستی از کانسنگ‏‌های مس، سرب، روی و باریت؛ G، H، I) تصویرهای میکروسکوپی (نور بازتابی) از کانه‏‌زایی مس، سرب، روی و باریت.

Figure 10. Mineralization in the Talahoueieh area. A) Distant view of copper, lead, zinc, and barite mineralization; B, C) Outcrops of copper, lead, zinc mineralization, and old mining activities carried out for ore extraction; D, E, F) Hand specimens of copper, lead, zinc, and barite mineralization; G, H, I) Photomicrographs of copper, lead, zinc, and barite mineralization.

شکل ۱۰. ادامه.

Figure 10. Continued.

بر پایة نمودار Ta/Yb در برابر Th/Yb، نمودار Ta در برابر Th، نمودار Ta/Hf در برابر Th/Hf و نمودار Yb در برابر Th/Ta (شکل ۱۱)، ویژگی‌های زمین‏‌شیمیایی نیز گویای آن هستند که ماگمای سازندة سنگ‏‌های آتشفشانی محدودة تلاهوییه در چارچوب محیط زمین‏‌ساختی فرورانش پوستة اقیانوسی و پیدایش کمان ماگمایی حاشیة فعال قاره‏‌ای پدید آمده است.

ترکیب سنگ‏‌های آتشفشانی در محدودة تلاهوییه آندزیت بازالتی تا داسیت، ریولیت و تراکی‏‌بازالت است و بر پایة نمودار های Co در برابر Th و K2O در برابر SiO2، ویژگی‏‌های سری ماگمایی کالک‏‌آلکالن با پتاسیم متوسط تا بالا را نشان می‏‌دهد (Peccerillo and Taylor, 1976; Middlemost, 1994; Hastie et al., 2007) (شکل‏‌های ۱۲-A، ۱۲-B، ۱۲- C و ۱۲-D). توده‏‌های آذرین درونی بیشتر در محدوده گرانیت تا گرانودیوریت قرار دارند. تحلیل‏‌های زمین‏‌شیمیایی، به‏‌ویژه جایگاه نمونه‏‌ها در نمودارهای K2O–SiO2 و Co-Th و دیگر نمودارهای چندعنصری نشان می‏‌دهند سنگ‏‌ها به سری ماگمایی کالک‏‌آلکالن با پتاسیم بالا و غنی از سیلیس تعلق دارند. توالی تکاملی ماگمایی شامل آندزیت‏‌های بازالتی اولیه، آندزیت و داسیت‏‌های میانی و در پایان ریولیت‏‌های پیامد تفریق پیشرفته است. این روند با ترکیب پتاسیم متوسط تا بالا، حضور کانی‏‌های فرومنیزین و نسبت‏‌های عنصرهای خاکی کمیاب (REE) سازگار است و نشان‏‌دهندة فرایندهای پیچیده ماگمایی شامل تبلور بخشی، جدایش کانی‏‌های فرومنیزین و آلایش اندک پوسته‏‌ای است. تحلیل همزمان ترکیب شیمیایی، نوع کانی‏‌ها و ویژگی‏‌های بافتی این سنگ‏‌ها، امکان بازسازی روند تکاملی ماگمایی، شرایط فیزیکوشیمیایی ماگما و فرایندهای مرتبط با کانه‏‌زایی را فراهم می‏‌کند. این یافته‏‌ها، پایه‏‌ای قوی برای بررسی‏‌های آینده در زمینة اکتشاف و ارزیابی منابع معدنی محدوده ارائه می‏‌دهند و ارتباط مستقیم میان فعالیت ماگمایی و پیدایش کانی‏‌های اقتصادی را روشن می‏کنند.

زمین‏‌شیمی عنصرهای اصلی

برای بررسی روند تکاملی و خاستگاه سنگ‏‌های آذرین محدودة تلاهوییه، نمودارهای تغییرات اکسیدهای اصلی در برابر SiO2 به‌کار برده شد (جدول 1؛ شکل ۱۳). این نمودارها، ابزار خوبی برای ارزیابی فرایندهای تفریق ماگمایی و نقش کانی‏‌های اصلی و فرعی در کنترل ترکیب شیمیایی سنگ‏‌ها فراهم می‏‌کنند.

آندزیت

ترکیب شیمیایی سنگ‏‌های آندزیتی در محدودة حد واسط جای دارد و رفتار اکسیدها در آنها گویای مراحل میانی تکامل ماگما است. MgO در این سنگ‏‌ها کاهش نشان می‌دهد که این ویژگی نشان‏‌دهندة ادامة فرایند جدایش بلوری و کاهش تدریجی سهم کانی‏‌های فرومنیزین در ترکیب مذاب است (Carn and Pyle, 2001). CaO نیز روند کاهشی نشان می‏‌دهد که نشان‏‌دهندة تغییر ترکیب پلاژیوکلاز از آنورتیتی به ترکیب‏‌های سدیک‏‌تر در هنگام رخداد جدایش بلوری ماگماست (Wilson, 1989). Al2O3 در آندزیت‏‌ها همچنان مقدارهای کمابیش بالایی دارد که نشان می‏‌دهد پلاژیوکلاز در این مرحله نقش مهمی در کنترل ترکیب شیمیایی سنگ داشته است. Fe2O3 کاهش نشان می‌دهد که این ویژگی بازتابی از جدایش تدریجی آهن در قالب کانی‏‌های فرومنیزین و اکسیدهای آهن است. TiO2 در آندزیت‏‌ها مقادیر کمتری دارد که می‏‌تواند پیامد تمرکز تیتانیم در کانی‏‌هایی مانند اسفن و تیتانومگنتیت باشد. P2O5 در این سنگ‏‌ها کاهش نشان می‏‌دهد که نشان‏‌دهندة آغاز تبلور آپاتیت در مراحل میانی جدایش بلورین ماگماست. Na2O در آندزیت‏‌ها افزایش نسبی دارد که با پیدایش پلاژیوکلازهای سدیک‏‌تر سازگار است. در برابر، K2O روند مشخصی را نشان نمی‏‌دهد که می‏‌تواند تحت‌تأثیر شرایط پتروژنتیکی و احتمال آلایش پوسته‏‌ای باشد.

شکل ۱۱. جایگاه زمین‏‌ساختی سنگ‏‌های آتشفشانی محدودة تلاهوییه (Schandl and Gorton, 2002).

Figure 11. Tectonic setting of the volcanic rocks in the Talahoueieh area (Schandl and Gorton, 2002).

شکل ۱۲. ترکیب سنگ‌های آذرین درونی و بیرونی محدودة تلاهوییه روی نمودارهای رده‌بندیِ: A، B) میدل‏‌موست (Middlemost, 1994)؛ C، D) پسریلو و تیلور (Peccerillo and Taylor, 1976) و هستی و همکاران (Hastie et al., 2007).

Figure 12. The chemical composition of intrusive and extrusive rocks of the Talahoueieh area on the classification diagrams by: A, B) Middlemost (1994); C, D) Peccerillo and Taylor (1976) and Hastie et al. (2007).

گرانیت

گرانیت‏‌ها بیشترین مقادیر SiO2 را دارند و معرف بالاترین درجة تکامل ماگمایی هستند. MgO در این سنگ‏‌ها به کمترین میزان خود می‏‌رسد که نشان‏‌دهندة حذف کامل فازهای فرومنیزین است. CaO نیز بسیار کم است و این ویژگی نشان‏‌دهندة فراوانی پلاژیوکلازهای سدیک و فلدسپار‏‌های پتاسیمی در ترکیب سنگ است. Al2O3 در گرانیت‏‌ها نسبت به سنگ‏‌های بازیک و حد واسط کمتر است که با تکامل شدید ماگما سازگار است. Fe2O3 در این سنگ‏‌ها کمترین مقدار را نشان می‏‌دهد که نشان‏‌دهندة جدایش گستردة آهن در مراحل پیشین تبلور ماگماست. TiO2 و P2O5 در گرانیت‏‌ها به کمترین مقدار خود می‏‌رسند که بازتابی از تبلور کامل فازهای تیتانیم‏‌دار و آپاتیت در مراحل میانی تا پایانی جدایش بلوری ماگماست. Na2O در این سنگ‏‌ها مقدار بالایی دارد که نشان‏‌دهندة تمرکز سدیم در فلدسپار‏‌های سدیک است؛ اما رفتار K2O همچنان پیچیده است و می‏‌تواند تحت‌تأثیر شرایط فشار- دما و میزان مشارکت پوسته‏‌ای در ماگما باشد.

ریولیت

ریولیت‏‌ها با مقادیر بالای SiO2 شناخته می‏‌شوند و نمایندة مذاب‏‌های اسیدی و تکامل‏‌یافته هستند. MgO در این سنگ‏‌ها به کمترین مقدار خود می‏‌رسد که نشان‏‌دهندة حذف تقریباً کامل کانی‏‌های فرومنیزین در مراحل آغازین تبلور ماگماست (Carn and Pyle, 2001). CaO در ریولیت‏‌ها بسیار کم است که نشان‏‌دهندة حذف پلاژیوکلازهای کلسیک و تمرکز مذاب بر ترکیب‏‌های فلسیک است (Morata and Aguirre, 2003). Al2O3 نیز در این سنگ‏‌ها کاهش نشان می‌دهد که می‏‌تواند پیامد تبلور گستردة پلاژیوکلاز در مراحل آغازین جدایش بلورین باشد. Fe2O3 در ریولیت‏‌ها مقدار کمی دارد که بازتاب جدایش مؤثر آهن در قالب کانی‏‌های فرومنیزین، بیوتیت و اکسیدهای آهن است. TiO2 در این سنگ‏‌ها مقدارهای کمی نشان می‏‌دهد که نشان‏‌دهندة خروج تیتانیم از مذاب در قالب فازهای فرعی است. P2O5 نیز کاهش چشمگیری دارد که با تبلور گسترده آپاتیت در طی تفریق ماگما سازگار است. Na2O در ریولیت‏‌ها افزایش می‏‌یابد که پیامد تمرکز سدیم در پلاژیوکلازهای سدیک، به‏‌ویژه آلبیت، در مراحل پایانی تبلور است. رفتار K2O در این سنگ‏‌ها متغیر است و بازتابی از پیچیدگی رفتار پتاسیم هنگام رخداد فرایندهای ماگمایی است.

روند تغییرات اکسیدهای اصلی در نمودارهای هارکر، با تکامل ماگمایی از ترکیب بازیک به ترکیب اسیدی (ریولیت و گرانیت) سازگاری کامل دارد. این روند بیشتر تحت کنترل جدایش بلوری ماگمایی متوالی کانی‏‌های فرومنیزین، پلاژیوکلاز و فازهای فرعی بوده است (Wilson, 1989; Carn and Pyle, 2001; Morata and Aguirre, 2003; Prabhakar et al., 2009)؛ هرچند از احتمال تأثیر فرایندهای ثانویه مانند آلایش پوسته‏‌ای نیز نمی‌توان چشم‏‌پوشی کرد.

شکل ۱۳. نمودار تغییرات SiO2 در برابر اکسید عنصرهای اصلی برای سنگ‏‌های محدودة تلاهوییه.

Figure 13. Variation diagram of SiO2 versus major element oxides for rocks from the Talahoueieh area.

زمین‏‌شیمی عنصرهای خاکی کمیاب

الگوی عنصرهای خاکی کمیاب نمونه‏‌های محدودة تلاهوییه، نرمال‏‌شده به گوشتة اولیه، غنی‏‌شدگی چشمگیر عنصرهای خاکی کمیاب سبک (LREE) نسبت به عنصرهای خاکی کمیاب سنگین (HREE) را همراه با آنومالی منفی یوروپیم (Eu) نشان می‏‌دهد (جدول 2؛ شکل ۱۴). این الگو نشان‏‌دهندة تفکیک رفتاری مشخص میان LREE و HREE در هنگام فرایندهای خاستگاه و تکامل ماگماست. سنگ‏‌های آندزیتی با غنی‏‌شدگی بارز LREE نسبت به HREE و حضور آنومالی منفی ضعیف Eu شناخته می‏‌شوند. این ویژگی‏‌ها می‏‌تواند بازتاب ذوب ‌بخشی یک منبع گوشته‏‌ای غنی‏‌شده باشد که در آن عنصرهای ناسازگار، به‏‌ویژه LREE، به‏‌طور ترجیحی وارد فاز مذاب شده‏‌اند؛ اما HREEها بیشتر در فازهای بجا‏‌ماندة منبع حفظ شده‏‌اند.

مقدار کم آنومالی منفی Eu در این سنگ‏‌ها نشان‏‌دهندة نقش اندک جدایش پلاژیوکلاز در مراحل آغازین تکامل ماگماست. سنگ‏‌های دولریتی، الگوی عنصرهای خاکی کمیاب مشابهی با آندزیت‏‌ها نشان می‏‌دهند که این ویژگی نشان‏‌دهندة خویشاوندی زایشی و احتمال خاستگاه ماگمایی یکسان برای این دو واحد سنگی است.

شکل ۱۴. نمودار عنکبوتی عنصرهای کمیاب بهنجارشده به ترکیب گوشتة اولیه (Sun and McDonough, 1989).

Figure 14. Primitive mantle–normalized spider diagram of trace elements (normalization values are from Sun and McDonough, 1989).

شباهت شیب منحنی‏‌ها و نسبت LREE/HREE در این سنگ‏‌ها نشان می‌دهد تفاوت چشمگیری در منبع یا شرایط ذوب ‌بخشی اولیه میان آنها وجود نداشته است. در سنگ‏‌های گرانیتی و گرانودیوریتی، الگوی REE همچنان با غنی‏‌شدگی LREE نسبت به HREE همراه است، اما آنومالی منفی Eu در آنها آشکارتر است. این ویژگی نشان‏‌دهندة نقش مؤثرتر فرایندهای تبلور بخشی، به‏‌ویژه جدایش پلاژیوکلاز، در هنگام تکامل ماگماهای اسیدی‏‌تر است. افزون‏‌بر این، غنی‏‌شدگی ناچیز در عنصر Tm می‏‌تواند پیامد تغییر در فازهای کنترل‏‌کننده عنصرهای خاکی کمیاب سنگین در مراحل پایانی تبلور دانسته شود. ریولیت‏‌ها الگویی مشابه سنگ‏‌های گرانیتی نشان می‏‌دهند که این ویژگی نشان‏‌دهندة ارتباط زایشی نزدیک و تکامل آنها از ماگماهای اسیدی هم‏‌خانواده یا حاصل از جدایش بلوری شدید ماگماهای حد واسط است. تداوم غنی‏‌شدگی LREE و تشدید آنومالی منفی Eu در این سنگ‏‌ها با پیشرفت فرایندهای جدایش بلوری سازگار است. در مجموع، الگوی عنصرهای خاکی کمیاب نمونه‏‌های بررسی‌شده، شامل غنی‏‌شدگی LREE، تهی‏‌شدگی نسبی HREE و آنومالی منفی Eu، بازتاب‏‌دهندة تأثیر همزمان ویژگی‏‌های منبع ماگمایی و فرایندهای تکامل ماگما بر ترکیب نهایی سنگ‏‌هاست و نقش مهمی در تفسیر خاستگاه و سیر تحول ماگمایی این واحدهای سنگی بازی می‏‌کند (Sun and McDonough, 1989).

بحث

ماگماهای کالک‏‌آلکالن عموماً در پهنه‌های فرورانش و کمان‏‌های آتشفشانی پدید می‌آیند و ویژگی اصلی آنها محتوای کمابیش بالای SiO2 همراه با مقادیر متوسط Na2O و K2O است. این ماگماها در روند تکاملی خود، کاهش آهن را نشان می‏‌دهند و نسبت Fe/Mg آنها کم است (Irvine and Baragar, 1971). از دیدگاه کانی‏‌شناسی، حضور پلاژیوکلاز، هورنبلند و بیوتیت شاخص است و در ترکیب‏‌های اسیدی‏‌تر کوارتز و پتاسیم‌فلدسپار فراوان دیده می‏‌شود (Gill, 1981). این سری ماگمایی به‏‌طور گسترده با پهنه‏‌های فرورانش اقیانوس- قاره و اقیانوس- اقیانوس ارتباط دارد و معمولاً با سامانه‏‌های کانه‏‌زایی پورفیری مس و طلا همراه است (Pearce, 1982; Richards, 2003). تحلیل داده‏‌های زمین‏‌شناسی و زمین‏‌شیمی محدودة تلاهوییه نشان می‏‌دهد این سامانه یک ماگماتیسم کالک‏‌آلکالن تکامل‏‌یافته را نمایندگی می‏‌کند که در چارچوب کمان ماگمایی مرتبط با فرورانش پوستة اقیانوسی و حاشیة فعال قاره‏‌ای پدید آمده است (Schandl and Gorton, 2002). با وجود گستردگی واحدهای آذرآواری در سطح، تمرکز بررسی‏‌ها بر واحدهای گدازه‏‌ای و توده‏‌های آذرین درونی، امکان بازسازی دقیق‏‌تر فرایندهای ماگمایی را فراهم کرده است. روند تغییرات اکسیدهای اصلی از دولریت بازیک به آندزیت و داسیت حد واسط و در پایان گرانیت و ریولیت اسیدی نشان‏‌دهندة یک تکامل ماگمایی سامان‏‌مند تحت کنترل جدایش بلوری اندک کانی‏‌هاست. کاهش منظم MgO و Fe2O3 با افزایش SiO2 نشان‏‌دهندة حذف تدریجی کانی‏‌های فرومنیزین، پیروکسن و مگنتیت از مذاب و تمرکز این عنصرها در سنگ‏‌های حد واسط و بازیک است (Carn and Pyle, 2001; Prabhakar et al., 2009). روند کاهشی CaO و TiO2 نشان‏‌دهندة حذف پلاژیوکلازهای کلسیک و تمرکز فازهای Ti دار در مراحل آغازین تبلور است؛ اما کاهش P2O5 با تبلور آپاتیت در مراحل میانی و پایانی جدایش بلورین سازگار است (Morata and Aguirre, 2003). رفتار Na2O و K2O در هنگام تکامل ماگمایی پیچیده است و افزون‏‌بر جدایش بلوری ماگمایی، چه‌بسا بازتابی از شرایط فشار- دما و احتمال آمیختگی با پوسته‏‌های سدیک است. افزایش Na2O در سنگ‏‌های اسیدی‏‌تر (گرانیت و ریولیت) نشان می‏‌دهد پلاژیوکلازهای سدیک و پتاسیم‌فلدسپار‏‌ها نقش مهمی در کنترل ترکیب نهایی دارند و تکامل ماگما از حالت حد واسط به اسیدی، تحت تأثیر همزمان جدایش پلاژیوکلاز و تمرکز فلدسپار‏‌ها رخ داده است (Wilson, 1989; Middlemost, 1994). بهنجار‏‌سازی REEها نسبت به گوشتة اولیه، یک الگوی شاخص غنی‏‌شدگی LREE نسبت به HREE را در همة واحدهای سنگی نشان می‏‌دهد که نشان‏‌دهندة یک خاستگاه گوشته‌‌ای غنی‏‌شده با عنصرهای ناسازگار است (Sun and McDonough, 1989). نسبت بالای LREE/HREE در دولریت‏‌ها و آندزیت‏‌ها نشان‏‌دهندة تبلور بخشی و ترجیحی LREEها در مرحلة آغازین ماگماتیسم است؛ اما HREEها بیشتر در بقایای منبع به‌جای مانده‏‌اند. الگوی مشابه REE در دولریت‏‌ها و آندزیت‏‌ها، همراه با شیب منحنی‏‌های REE نزدیک به‌هم، نشان‏‌دهندة خویشاوندی زایشی و خاستگاه ماگمایی مشترک است. در سنگ‏‌های اسیدی‏‌تر (گرانیت، گرانودیوریت و ریولیت)، تشدید آنومالی منفی Eu²⁺ نشان‏‌دهندة نقش تعیین‏‌کننده تبلور بخشی پلاژیوکلاز در حذف Eu²⁺ از مذاب است؛ اما غنی‏‌شدگی اندک Tm چه‌بسا پیامد کنترل فازهای سنگین‏‌تر REE در مراحل پایانی تبلور است. این الگوهای REE به‏‌صورت مستقیم با سازوکارهای تبلور بخشی، آلایش پوسته‏‌ای محدود و تبلور کانی‏‌های کنترل‏‌کنندة REE مرتبط هستند. افزون‏‌بر آن، غنی‏‌شدگی LREE و تهی‏‌شدگی نسبی HREE، در کنار آنومالی Eu²⁺، یک سیر تحول ماگمایی مشخص از بازیک به اسیدی را نشان می‏‌دهد که برای درک خاستگاه و شرایط تکاملی ماگما و تحلیل کانه‏‌زایی اهمیت دارد.

سیر تکاملی ماگمایی و ویژگی‏‌های زمین‏‌شیمیایی عنصرهای اصلی و REE، زمینة خوبی را برای پیدایش سامانه‏‌های گرمابی و کانه‏‌زایی رگه‏‌ای چندفلزی فراهم کرده است. تمرکز کانه‏‌زایی Cu-Pb-Zn-Ag در واحدهای توف و آندزیت، همراه با گسترش دگرسانی‏‌های آرژیلیک و سیلیسی، نشان‏‌دهندة نفوذ سیالات گرمابی غنی از فلزات و سیلیس در طول مسیر زمین‌ساختی است. ساختارهای راستالغز راستگرد، مسیرهای اصلی صعود و تمرکز سیالات را کنترل کرده‏‌اند و الگوی عمقی کانه‏‌زایی (سولفیدی در ژرفا، اکسیدی در سطح) بازتاب تکامل شیمیایی سیالات گرمابی و تأثیر دگرسانی- هوازدگی است. در مجموع، شواهد زمین‏‌شیمی، دگرسانی و کانه‏‌زایی نشان می‏‌دهد محدودة تلاهوییه نمونه‏‌ای از یک سامانه ماگمایی- گرمابی تکامل‏‌یافته با کنترل ساختاری و لیتولوژیک است که ترکیب زمین‏‌شیمیایی دقیق عنصرهای اصلی و REE در آن، نقش کلیدی در درک خاستگاه ماگما، مسیر تکاملی و تمرکز عنصرهای فلزی دارد و راهبرد علمی محکمی را برای اکتشافات معدنی آینده ارائه می‌دهد.

برداشت

بر پایة نقشه‏‌های زمین‏‌شناسی موجود، واحدهای سنگی برونزدیافته در محدودة کانسار چندفلزی تلاهوییه بیشتر شامل سنگ‏‌های رسوبی- آتشفشانی ائوسن، به‏‌ویژه توف‏‌هایی با ترکیب‏‌های متنوع و نهشته‏‌های جوان کواترنری هستند. در میان این واحدها، سنگ‏‌های آتشفشانی مانند آندزیت، ریولیت و داسیت و همچنین توده‏‌های آذرین درونی شامل گرانیت و گرانودیوریت به‏‌صورت پراکنده و با گسترش بسیار اندک حضور دارند. این موضوع نشان می‏‌دهد بخش بزرگی از ساختارهای سنگی محدوده متشکل از واحدهای آذرآواری هستند و سنگ‏‌های آذرین درونی و آتشفشانی، تنها نقش حاشیه‏‌ای در چارچوب زمین‏‌ساختی محدوده بازی کرده‏‌اند. فعالیت‏‌های گرمابی گسترده در این کانسار، به پیدایش و توسعه انواع دگرسانی‏‌های شاخص مانند آرژیلیک، آرژیلیک پیشرفته، پروپیلیتیک و سیلیسی‌شدن انجامیده است. بیشتر این دگرسانی‏‌ها در واحدهای آذرآواری رخ داده‏‌اند که سنگ میزبان اصلی کانه‏‌زایی هستند و از دیدگاه ساختاری، روندی کلی در راستای شمال‏‌باختری- جنوب‏‌خاوری را دنبال می‏‌کنند. چنین الگویی نشان‏‌دهندة کنترل ساختاری فرایندهای گرمابی و ارتباط مستقیم آنها با گسل‏‌ها و شکستگی‏‌های محدوده است که به‌عنوان مسیرهای اصلی صعود محلول‏‌های کانه‏‌دار رفتار کرده‏‌اند. از دیدگاه زمین‏‌شیمیایی، سنگ‏‌های محدودة تلاهوییه ویژگی‏‌های درخور بررسی دارند که نقش مهمی در تفسیر محیط زمین‏‌ساختی کانسار بازی می‏‌کنند. تحلیل عنصرهای اصلی نشان می‏‌دهد تکامل ماگما از ترکیب بازیک (دولریت) به حد واسط (آندزیت و داسیت) و در پایان اسیدی (گرانیت و ریولیت) تحت‌تأثیر تبلور بخشی کانی‏‌های فرومنیزین و پلاژیوکلاز و تا اندازه‌ای آلایش پوسته‏‌ای محدود رخ داده است. روند تغییر MgO، Fe2O3، CaO، TiO2 و P2O5 با افزایش SiO2، نقش فرایندهای تکاملی ماگما و تمرکز عنصرهای اصلی را در کنترل ترکیب نهایی سنگ‏‌ها نشان می‏‌دهد. تحلیل عنصرهای خاکی کمیاب نیز نشان داد همة واحدهای سنگی از منبع گوشته‏‌ای غنی‏‌شده با LREE خاستگاه گرفته‏‌اند و همانگونه‌که یافته‌های پیشین نشان داده‌اند (Sun and McDonough, 1989)، تداوم تهی‏‌شدگی نسبی HREE و آنومالی منفی Eu در سنگ‏‌های اسیدی‏‌تر، نقش تبلور بخشی پلاژیوکلاز و مراحل پیشرفته تکامل ماگما را نشان می‌دهد. در پایان، داده‏‌های زمین‏‌شیمیایی و کانه‏‌زایی نشان می‏‌دهند محدودة تلاهوییه یک سامانه ماگمایی- گرمابی فعال و تکامل‏‌یافته است که می‏‌تواند هدف خوبی برای اکتشافات معدنی آینده، به‏‌ویژه کانسارهای رگه‏‌ای چندفلزی باشد.

 

[1] geodynamic

[2] Urumieh-Dokhtar magmatic arc

[3] Intermediate-sulfidation epithermal deposits

[4] petrography

[5] Eutaxitic Texture

[6] volcanic shards

[7] fiamme

[8] vein, stockwork, replacement, and open space filling

[9] strike-slip

[10] petrogenetic

مراجع

Alavi, M. (1991) Sedimentary and structural characteristics of the Paleo-Tethys remnants in northeastern Iran. Geological Society of America Bulletin, 103, 983-992.

Alavi, M. (1994) Tectonics of the Zagros orogenic belt of Iran: New data and interpretations. Tectonophysics, 229, 211-38. https://doi.org/10.1016/0040-1951(94)90030-2

Alavi, M. (2007) Structures of the Zagros fold-thrust belt in Iran. American Journal of Science, 307(9), 1064-1095. https://www.doi.org/10.2475/09.2007.02

Ayati, F., Yavuz, F., Asadi, H.H., Richards, J.P., and Jourdan, F. (2013) Petrology and geochemistry of calc-alkaline volcanic and subvolcanic rocks, Dalli porphyry copper–gold deposit, Markazi Province, Iran. International Geology Review, 55(2), 158-184.‏ https://doi.org/10.1080/00206814.2012.689640

Berberian, M., and King, G.C.P. (1981) Towards a paleogeography and tectonic evolution of Iran. Canadian Journal of Earth Sciences, 18(2), 210–265. https://doi.org/10.1139/e81-019

Carn, S.A., and Pyle, D.M. (2001) Petrology and geochemistry of the Lamongan volcanic field, East Java, Indonesia: Primitive Sunda arc magmas in an extensional tectonic setting? Journal of Petrology, 42 (9), 1643-1683. https://doi.org/10.1093/petrology/42.9.1643

Fisher, R.V., and Schmincke, H.U. (1984) Pyroclastic rocks. Springer-Verlag.

Gill, J.B. (1981) Orogenic Andesites and Plate Tectonics. 390 p. Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, and New York. https://doi.org/10.1180/minmag.1982.046.339.22

Hastie, A.R., Kerr, A.C., Pearce, J.A., and Mitchell, S.F. (2007) Classification of altered volcanic arc rocks using immobile trace elements: Development of the Th-Co discrimination diagram. Journal of Petrology, 48 (12), 2341-2357. http://www.doi.org/10.1093/petrology/egm062

Irvine, T.N., and Baragar, W.R.A. (1971) A guide to the chemical classification of the common volcanic rocks. Canadian Journal of Earth Sciences, 8, 523–548.

McInnes, B.I.A., Evans, N.J., Belousova, E., and Griffin, W.L. (2003) Porphyry copper deposits of the Kerman belt, Iran: Timing of mineralization and exhumation processes. Science Research Report, Australia. CSIRO, 41.

Middlemost, E.A.K. (1994) Naming material in the magma - igneous rock system. Earth-Science Reviews, 37 (3-4), 215-224. https://doi.org/10.1016/0012-8252(94)90029-9

Morata, D., and Aguirre, L. (2003) Extensional Lower Cretaceous volcanism in the Coastal Range (29 20′–30 S), Chile: Geochemistry and petrogenesis. Journal of South American Earth Sciences, 16 (6), 459-476. https://doi.org/10.1016/j.jsames.2003.06.001

Pearce, J.A. (1982) Trace element characteristics of lavas from destructive plate boundaries. Orogenic andesites and related rocks, 528-548.‏

Peccerillo, A., and Taylor, S.R. (1976) Geochemistry of Eocene calc-alkaline volcanic rocks from the Kastamonu area, northern Turkey. Contributions to Mineralogy and Petrology, 58, 63-81.

Prabhakar, B.C., Jayananda, M., Shareef, M., and Kano, T. (2009) Petrology and geochemistry of late Archaean granitoids in the northern part of Eastern Dharwar Craton, southern India: Implications for transitional geodynamic setting. Journal of the Geological Society of India, 74, 299-317. https://doi.org/10.1007/s12594-009-0137-2

Raeisi, D., Zhao, M., Babazadeh, S., Long, L.E., Hajsadeghi, S., and Modabberi, S. (2021) Synthesis on productive, sub-productive and barren intrusions in the Urumieh-Dokhtar magmatic arc, Iran, constraints on geochronology and geochemistry. Ore Geology Reviews, 132, 103997.‏ https://doi.org/10.1016/j.oregeorev.2021.103997

Richards, J.P. (2003) Tectono-magmatic precursors for porphyry Cu-(Mo-Au) deposit formation. Economic Geology, 98(8), 1515-1533.‏ https://doi.org/10.2113/gsecongeo.98.8.1515

Schandl, E.S. and Gorton, M.P. (2002) Application of high field strength elements to discriminate tectonic settings in VMS environments. Economic Geology, 97(3), 629-642.

Shafiei, B., Haschke, M., and Shahabpour, J. (2009) Recycling of orogenic arc crust triggers porphyry Cu mineralization in Kerman Cenozoic arc rocks, southeastern Iran. Mineralium Deposita, 44(3), 265-283. https://doi.org/10.1007/s00126-008-0216-0

Shahabpour, J., and Kramers, J.D. (1987) Lead isotope data from the Sar Cheshmeh porphyry copper deposit, Kerman, Iran. Mineralim Deposita, 22, 278–281.

Sillitoe, R.H. (2010) Porphyry copper systems. Economic Geology, 105(1), 3–41. https://doi.org/10.2113/gsecongeo.105.1.3

Stöcklin, J. (1968) Structural history and tectonics of Iran: A review. AAPG Bulletin, 52 (7), 1229-1258. https://doi.org/10.1306/5D25C4A5-16C1-11D7-8645000102C1865D

Sun, S.S., and McDonough, W.F. (1989) Chemical and isotopic systematics of oceanic basalts: Implications for mantle composition and processes. Geological Society, London, Special Publications, 42 (1), 313-345. https://doi.org/10.1144/gsl.sp.1989.042.01.19

Warr, L.N. (2021) IMA-CNMNC Approved Mineral Symbols. Mineralogical Magazine, 85, 291-320. https://doi.org/10.1180/mgm.2021.43

Wilson, M. (1989) Igneous Petrogenesis, a Global Tectonic Approach, 466 p. 2nd Edition, Unwin-Hyman, London. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-6788-4

Winter, J.D. (2010) Principles of igneous and metamorphic petrology (2nd ed.). Pearson Education

Yousefi, S.J., Ranjbar, H., Alirezaei, S., and Dargahi, S. (2018) Discrimination of sericite phyllic and quartz-rich phyllic alterations by using a combination of ASTER TIR and SWIR data to explore porphyry Cu deposits hosted by granitoids, Kerman copper belt, Iran. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 46(5), 717-727.‏ https://doi.org/10.1007/s12524-017-0745-z

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 499
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 255


سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب