مطالعۀ پدیدارشناختی زیست‎‌جهان دینی زنان مشارکت‎‌کننده در کلاس‎‌های قرآن (نمونۀ مورد مطالعه زنان شهر لار)

مقدمه و بیان مسئله

یادگیری و آموزش مفاهیم و اصول اعتقادی، مناسکی و کرداری هر کیش و آیینی برای بازتولید و تداوم آن امری گریزناپذیر و ضروری است. دین اسلام نیز از این قاعده مستثنی نیست و اصول و آیین‎‌های انتقال و فراگیری دانش و اعمال مذهبی در آن جایگاه خاصی دارد. جمعیت مسلمانان جهان، طبق پیش‎‌بینی‎‌های جدید مرکز تحقیقات مذهب و زندگی عمومی^[1] (2011)، در 20 سال آینده با رشدی حدود 35درصدی از 1.6 میلیارد نفر در سال2010 به 2.2 میلیارد نفر در سال2030 افزایش خواهد یافت. براساس آمار مرکز تحقیقات و اطلاعات اسلامی^[2] (2017)، شیعیان حدود 20درصد از جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل می‎‌دهند. تعداد جمعیت شیعیان در محدودۀ 320 تا 350 میلیون نفر و حداکثر حدود 400 میلیون نفر تخمین زده می‎‌شود که بیشترین تعداد آنان، بین 68 تا 80درصد، در چهار کشور ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی می‎‌کنند.

ازنظر جامعه‎‌شناختی، دین در هر جامعه‎‌ای واسطۀ تعامل بین اعضای جامعه و مابین افراد و کائنات است؛ به افراد معنا، انسجام، جهت، وحدت، آسایش و راحتی عطا می‎‌کند و تا حدودی درجه‎‌ای از کنترل بر حوادث را امکان‎‌پذیر می‎‌سازد (Woodhead, 2011: 125)؛ اما هر دین و مذهب هم ذات، محتوا، اصول و مناسک خاص خود را دارد. دین اسلام و مذهب شیعه هم از این قاعده مستثنی نیست و مسلمانان شیعه هم اصول، باورها و آیین و مناسک خاص خود را دارند. تأثیر دین بر زندگی معتقدان را می‎‌توان با شیوه‎‌ها و از منظرهای گوناگونی بررسی کرد. در نگاه جامعه‎‌شناسانه به دین، بیشتر به نقشِ فرایند جامعه‎‌پذیری دینی در حفظ، تقویت و تداوم دین تأکید می‎‌شود. کورنوال^[3] جامعه‎‌پذیری دین را پایه‎‌های اجتماعی دین می‎‌داند. پیتر برگر^[4] نیز، جامعه‎‌پذیری دینی را فرایند مستمر یادگیری مبتنی بر یک جهان مقدس و دینی می‎‌داند که در پرتوی آن افراد مفاهیم ویژه‎‌ای مانند خدا را درک می‎‌کنند؛ تفاوت مکان‎‌های ویژه‎‌ای مانند خانه و مسجد به‌عنوان مکان مقدس را درمی‎‌یابند؛ انسان‌های مقدسی مانند پیامبران و امامان را از مردان عادی باز می‎‌شناسند و کتاب‎‌های مقدس مانند قرآن را متفاوت از کتاب‎‌های دیگر می‎‌بینند (فروتن، 1392: 74). بدون شک یکی از مهم‌ترین فرایندهای جامعه‎‌پذیری دینی در کشورهای اسلامی ازجمله ایران، شرکت فعالانه در کلاس‌های دینی غیررسمی با قدمت چندین‌ساله است که طی آن اندیشه‎‌ها، باورها، اصول و آیین‎‌های مذهبی به افراد مشارکت‌کننده آموزش داده می‎‌شود؛ بنابراین، فارغ از ارزشیابی‎‌های متفاوت، مدارس قرآنی از قرن‎‌ها پیش از ویژگی‎‌های جوامع مسلمان بوده ‎‌است (Riaz, 2008) و در سیستم آموزشی جهان اسلام نقش مرکزی و محوری دارند (Abu-Nimer et al., 2016). به تعبیر مالام موسی و میلت^[5] (2010) جست‌وجوی دانش بخشی جدایی‎‌ناپذیر از سنت فرهنگی اسلامی است. اولین تعامل بین حضرت محمد (ص) و فرشتۀ جبرئیل دعوت به خواندن بود. بعد از پیامبر، «قرآن» به‌عنوان کتاب مقدس مسلمانان، محور و بنیان اصیل و خلل‌ناپذیرِ آموزش اسلامی است.

مرتبط با فرایند، آثار و ماهیت کلاس‌های دینی باید گفت که مسلمانان باوجود اعتقاد مشترک به اصول اساسی دین (توحید، نبودت و معاد) و در نظر گرفتن قرآن به‌عنوان متنی مقدس و راهنما، درکل به دو مذهب شیعه و سنی تقسیم می‎‌شوند که هر گروه فروعات و آیین‎‌های مذهبی خاص خود را دارند. نکتۀ مهم دیگر اینکه، متأثر از دیگر خصوصیات فرهنگی _ اجتماعی جوامع مسلمان، مدارس قرآنی نیز در کشورهای اسلامی مختلف اهداف، سازمان‌ها و برنامه‎‌های متفاوتی دارد. در ایران، آموزش و ترویج اصول و آموزه‎‌های قرآنی به دو صورت آکادمیک و سازمان‎‌یافته در حوزه‎‌های علمیه و دانشگاه‌ها در تمام مراحل تحصیلیِ ابتدایی تا دانشگاهی و حتی مقاطع تحصیلات تکمیلی یا در قالب کلاس‎‌های قرآن به‌صورت غیر‎‌سازمان‎‌یافته و غیررسمی برای افراد عادی و حتی بی‌سواد برگزار می‎‌شود. براساس گزارش ایرنا (جعفرملک، 1398)، در ایران از هزار و ۳۰۰ مؤسسۀ قرآنی، بیش از هزار و ۱۰۰ مؤسسۀ فعال و حدود ۱۰درصد نیز نیمه‌فعال یا غیرفعال هستند. براساس آمارهای موجود، سازمان دارالقرآن نیز درحدود دو هزار و ۵۰۰ مؤسسه را تحت‌پوشش دارد که درمجموع و با در نظر گرفتن هر دو آمار بالا، می‎‌توان گفت حدود چهار هزار مؤسسۀ قرآنی در سطح کشور وجود دارد. برخی از این کلاس‎‌ها به‌صورت نظام‎‌مند و دارای سازمان‌دهی رسمی بوده و عضویت در آن مستلزم پرداخت هزینه است. برخی کلاس‎‌ها نیمه‎‌سازمان‎‌یافته‎‌ بوده و مشارکت در آن مستلزم پرداخت هزینه‎‌ نیست. درکل می‎‌توان گفت که بیشترین مشارکت‌کنندگان در کلاس‌های غیررسمی، زنانی اغلب متأهل از گروه‎‌های سنی، تحصیلی و طبقاتی مختلف هستند. زنانی اکثراً با سطوح تحصیلی پایین که به‌صورت داوطلبانه، در کنار انجام فعالیت‎‌های خانگی و روزانه‎‌شان به‌صورت پاره‌وقت در این کلاس‎‌ها شرکت می‎‌کنند. هدف رسمی و اعلان‎‌شدۀ چنین کلاس‎‌هایی نیز آموزش، انتقال، ترویج اصول، آموزه‎‌ها و کردارهای دینیِ دین اسلام با اتکا بر منابع معتبر اسلامی، به‌ویژه تعالیم مفاهیم و توصیه‎‌های مذهبیِ قرآن و نهج‎‌البلاغه است.

به‌هرحال نظرات یکسان و همانندی دربارۀ آثار و پیامدهای مدارس دینی در جامعه وجود ندارد؛ زیرا به نظر می‎‌رسد آثار چنین کلاس‌هایی بیشتر از منظر بیرونی، ایدئولوژیک و براساس دیدگاه محققان، متخصصان امور دینی، سیاست‌گذاران فرهنگی و ... تحلیل و تشریح شده است؛ برای مثال ابو‎‌نیمر و کادایفیچی^[6] (2011) چنین مدارسی را در آفریقای غربی دارای قدرت نمادین و به‌عنوان دروازۀ‎‌ ارزش‌های اصیل اسلامی و واسطه‎‌هایی در نظر می‎‌گیرند که ایمان و جامعه‎‌پذیری اصیل اسلامی ازطریق آنها در جامعه تداوم می‎‌یابد. به تعبیر آنان مدارس قرآنی نقشی اساسی در سیستم تعلیم و تربیت در جهان اسلام و معرفی ارزش‌های اسلامی به مردم دارد. بولی^[7] (2005) چنین آموزش‎‌هایی را غیررسمی و مکمل و تسهیل‌کنندۀ آموزش [رسمی] و گسترش آنها را در بیشتر کشورهای آفریقایی پاسخی به ناتوانی مؤسسات عمومی در تأمین تقاضای آموزش رسمی می‎‌داند. به‌هرحال، فارغ از ارزیابی‌های متفاوت، مدارس قرآنی نقشی اساسی در شکل‎‌گیری رشد اخلاقی و معنوی دانشجویان جوامع مسلمان داشته‎‌اند (Malam Moussa & Benett, 2010). مرتبط با چنین ارزیابی‎‌های متناوبی، از منظری دیگر، می‎‌توان گفت که ملاحظۀ درک و تصور افراد درگیر در چنین فعالیت‌های قرآنی کمتر مورد توجه محققان جامعه‎‌شناس قرار گرفته است. از این منظر، می‎‌توان گفت که مشارکت‌کنندگان در چنین کلاس‌های قرآنی، خودشان متناسب با تجربۀ زیسته‎‌ و امور روزمره‎‌شان، شایسته‎‌ترین و معتبرترین داور درخصوص کمیت و کیفیت تأثیر دین و دین‌داری بر جنبه‎‌های مختلف زندگی‎‌شان هستند. به‌هرحال، با اینکه ازنظر تاریخی، چنین مدارس و کلاس‌هایی طیِ قرن‎‌ها از مهم‌ترین ابزارهای اصلی جوامع مسلمان برای ارتقای دانش علمی اسلامی بوده‌اند؛‎‌ در سال‌های اخیر تعداد آنها در بعضی از کشورها افزایش یافته است (Ahmad, 2002). دین‌پژوهانی بومی مانند شجاعی زند (1382) شرکت در چنین مجالس قرآن و دعایی را بیشتر نوعی انجام‌دادن جمعیِ عبادات می‎‌داند که نگرش، گرایش و کنش‎‌های فرد را تحت‌تأثیر قرار می‎‌دهد؛ ولی شاید بتوان شرکت در چنین کلاس‌هایی را نوعی جامعه‎‌پذیریِ دینی^[8] به معنای خاص دانست که معطوف به جهان دینی و فضای مقدس است و انسان‎‌ها در فرایند آن یاد می‎‌گیرند که جهان را به‌مثابۀ یک جهان سرشار از معانی و دلالت‎‌های دینی نگاه کنند (فروتن، 1392: 74)؛ فرایندی که می‌تواند موجب شکل‎‌گیری و تقویت استعداد و ظرفیت برای وقوع کنش‎‌های مؤمنانه باشد (ایازی و مرویان حسینی، 1400).

یکی از مهم‌ترین سؤالات و شاید ابهامات مربوط به چنین کلاس‌هایی ارزیابی تجربی آثار و پیامدهای آنها از منظر افرادی است که در چنین کلاس‌هایی مشارکت دارند. ابهامی که رفع آن، نیازمند انجام پژوهش‎‌های تجربی و شناسایی دقیق‌تر آثار فردی و اجتماعی چنین کلاس‌هایی از دیدگاه کسانی است که در چنین کلاس‌هایی مشارکت فعالانه دارند. ضرورت این مطالعه زمانی دوچندان می‎‌شود که باوجود گسترش کمّی چنین کلا‌س‌هایی، به آثار متعدد چنین کلاس‌هایی هنوز به اندازۀ کافی توجه و تحلیل همه‌جانبه نشده است. به بیان انجلس و اجازی^[9] (2018) نقش‌های متعدد چنین مدارسی نیازمند شناسایی ازطرف دولت، جامعۀ مدنی و آژانس‌های بین‎‌المللی است.

با‌توجه‌به موارد گفته‌شده، تمرکز این مقاله بر توصیف و تحلیل آثار فردی _ اجتماعی شرکت در چنین کلاس‌هایی از منظرِ زنان ساکن شهر لار بوده است که در سال 99- 1398 در چنین کلاس‌هایی مشارکت داشته‎‌اند. از دیرباز کلاس‌های متعدد قرآن و دعا در سطح شهر لار برگزار می‌شده است. مردم لار با داشتن وجهه‌ای سنتی و مذهبی همواره زنان را به مشارکت در این‌گونه کلاس‌ها تشویق می‎‌کرده‎‌اند و شاید در گذشتۀ نه‌چندان دور حضور در چنین کلاس‌هایی نشانۀ منزلت و پایگاه زنان، به‌خصوص زنان خانه‎‌دار یا زنان با مشغلۀ کمتر تلقی می‎‌شده است. درواقع تلقی عمومی و «نگرش طبیعی» این بود که حضور در چنین کلاس‎‌هایی، هم باعث پرشدن اوقات فراغت زنان در فعالیتی مثبت می‎‌شود، هم علم و دانش مذهبی آنان را بالا می‎‌برد. امروزه نیز، زنان زیادی در این‌گونه کلاس‎‌ها شرکت می‎‌کنند. زنانی که بیشتر مسن، بازنشسته یا بعضاً مجرد هستند و شاید بتوان‎‌ آنان را پیام‌آوران دینی غیررسمی برای گروه‌های خانوادگی و دوستی نامید. در این شهر، مدارس قرآنی در محله‎‌، مهدیه‎‌، حسینیه، مساجد و مکاتب برگزار می‎‌شود. زنان به‌‌صورت داوطلبانه در چنین کلاس‌هایی مشارکت می‎‌‎کنند. مربی‎‌های این‌گونه کلاس‎‌ها یا حوزوی هستند یا ازطرف نهاد مذهبی مکتب‎‌الزهرا (س) معرفی می‎‌شوند؛ با این وجود، همانند وضعیت زنان مشارکت‌کننده در کلاس‎‌های قرآنی در دیگر نواحی ایران، دراین‌خصوص که زنان لاری مشارکت‎‌کننده در چنین کلاس‎‌هایی چه نوع برداشت و تفسیری از چنین کلاس‎‌هایی دارند یا اینکه چنین آموزه‎‌هایی چه تأثیری بر ادراک، احساسات، تصورات و کردارهای این افراد داشته ‎‌است، اطلاعات و پژوهش خاصی وجود ندارد. قصد محققان در این مقاله این بوده است که با رویکرد پدیدارشناسی و روش پدیدارشناسی توصیفی _ تجربی، به درک و توصیفِ ادراک، باورها، خصوصیات و تجارب مختلف زنانی بپردازد که در شهر لار به‌صورت داوطلبانه در کلاس‎‌های آموزشی «غیررسمیِ» قرآن مشارکت داشته‎‌اند.

نگاه پدیدارشناسانه، دین و اثرات آن را مانند هر پدیدۀ دیگر در ارتباط با تجارب زیستۀ مردم درگیر در یک فعالیت دینی و تفسیر خودِ مردمِ هر مکان و زمان از آن فعالیت تعریف می‎کند. در این رهیافت، مفهوم «دین زیسته^[10]» (Hall, 1997; Orsi, 2002; McGuire & Meredith, 2008) با اتکا به«تفکر روزمره، عقاید، اعمال و تجربیات افراد مذهبی» تحلیل و واکاوی می‎‌شود. البته در چنین شناختی «زمینه‎‌های استفاده از دین» (Beckford, 2003)  و «چارچوب‎‌های وسیع‎‌تر معنادهنده به مفاهیم دینی» (Woodhead, 2011: 122) نیز مد نظر قرار می‎‌گیرند. به تعبیر آرتور^[11] (2010) هرچند ممکن است افراد همیشه وسوسه‎‌ شوند تا تعالیم هندو، بودیسم، مسیحیت یا اسلام را در برخی از قالب‌های مفهومی ازپیش‌تعیین‌شده قرار دهند، پدیدارشناسی در بررسی دین بر کنارگذاشتنِ مفاهیم از‎‌پیش‎‌تعیین‎‌شده و توجه بر مفاهیم بومی یک دین تأکید ‎‌دارد. متناسب با منطق رهیافت انتخابی، سؤالات اساسی پژوهش این موارد بوده است: مشارکت‎‌کنندگان در این کلاس‌ها چگونه براساس مضامین شناختی خود پدیده‎‌های جهان پیرامونی را در امتداد مرزهای مقدس و نامقدس ادراک، ترسیم و تصویر می‎‌کنند؟ این زنان، متأثر از مفاهیم و باورداشت‎‌های مذهبی، چه درکی از روابط اجتماعی و عاطفی خود دارند و روابط و تعاملات اجتماعی خود با دیگران را چگونه تأسیس، تنطیم و چارچوب‎‌بندی می‎‌کنند؟ نمود عینیِ آموزه‎‌ها و فعالیت‎‌های مذهبی در کردارهای جوارحی و ارزیابی‎‌های جوانحی این مشارکت‌کنندگان چیست؟

ادبیات داخلی و خارجی

ضعف مطالعات پدیدارشناختی درخصوص تجربۀ زیستۀ زنان مشارکت‎‌کننده در کلاس‎‌های قرآنی مشهود است؛ با این وجود، تحقیقاتی در زمینۀ مناسک و مشارکت در آنها وجود دارد؛ مانند تحقیق جمشیدی‌ها و قبادی (1386)، آزاد ارمکی و گزلی‌زاده (1391)، شهبازی (1394)، غیاثی فتح‌آبادی و دیگران (1400). تحقیق آزاد ارمکی و شالچی (1384) در ارتباط با مقایسۀ مسجد و کافی‌شاپ در بین جوانان نشان می‎‌دهد که سبک زندگی این دو گروه متفاوت است. نوع ایمان مذهبی مسجدی‌ها شریعت‌مدارانه است. جوانان مذهبی در اوقات فراغت خود بیشتر به هیئت‎‌های مذهبی می‎‌روند و قرآن، دعا و کتب مذهبی و کتب غیردرسی می‎‌خوانند. ورزش قدرتی می‎‌کنند و بیشتر به سفرهای زبارتی می‎‌روند. استفاده از نوارهای مداحی در بین این گروه رایج است. خواننده‎‌هایی مانند اندی، کامران و ... را ترجیح می‎‌دهند. آنها مصرف‌گرایی زیادی ندارند و به لباس گران اهمیت نمی‎‌دهند و به راست‌گویی و اجتماعی‌بودن اهمیت می‎‌دهند. اندک مطالعاتی دربارۀ تأثیر قرآن کریم یا برخی ویژگی‎‌های دیگر قرآنی به تأثیر مثبتِ شرکت در کلاس‎‌های آموزشی تلاوت و تفسیر قرآن بر شادکامی (ییلاق بیگی و منشئی، 1390)، تأثیر آوای قرآن بر کاهش میزان اضطراب امتحان (حیدری و شهبازی، 1393)، کاهش اضطراب پیش از امتحان دانش‎‌آموزان (قاسم‌تبار و دیگران، 1392)، نقشِ مثبت گوش‎‌دادن به قرآن به‌عنوان موسیقی عرفانی بر سلامت روانی دانش‎‌آموزان (محمدزاده، 1394) و آثار مثبت آموزش چند‎‌رسانه‎‌ای قرآن بر میزان موفقیت یادگیری (پناهی و موسوی‌پور، 1395) اشاره کرده‎‌اند. درمجموع یافته‎‌های تحقیقات داخلی بیانگر اثر‎‌بخشی و تأثیر مثبت کلاس‎‌های قرآن بر جنبه‎‌های روحی و ‎‌روانی افراد، به‌ویژه دانش‌آموزان، بوده‎‌ است.

پیشینۀ تجربی تحقیقات خارجی در این زمینه پربارتر و متعددتر از تحقیقات داخلی است. براساس تحقیق براون^[12] (2006) دانش‌آموزان مدارس قرآنی به‌طورکلی از خانواده‎‌های فقیری هستند که نمی‎‌توانند فرزندان خود را به مدارس به اصطلاح «مدرن» بفرستند و والدین یا سرپرستان آنها توانایی پرداخت هزینه‎‌های مدرسه حتی برای تحصیلات مقدماتی را ندارند. براساس پژوهش فاربی و مکی^[13] (2005) دولت انگلستان از دین به‌عنوان منبع نادیده‌گرفته‎‌شده در بازآفرینی شهری نام برده است. دین هرچند به انسجام اجتماعی و «بازسازی» کمک می‎‌کند، می‎‌تواند بین گروه‎‌های مختلف مذهبی فضاهای مناقشه‎‌آمیزی نیز به وجود ‎‌آورد. مالام موسی و میلت (2007) با مطالعۀ مراکز آموزش قرآنی در گامبیا، مالی، نیجر و سنگال پی بردند که انعطاف‌پذیری چارچوب کلاس قرآن برای آموزش مقدماتی برای افراد بی‎‌بضاعت و افراد کم‌درآمد مناسب است که مجبور به ترکیب آموزش و جست‌وجوی ابزارهای اساسی بقا هستند. در این چهار کشور، صدها هزار نفر از جوانان و بزرگ‌سالان ازطریق مدارس قرآنی، سوادآموزی و همچنین مهارت‎‌های زندگی را کسب می‎‌کنند. در حدود بیست سال گذشته، نشاط و تعلیم و تربیت قرآنی با رهبری انجمن‎‌های مذهبی ملی و بین‎‌المللی، و سازمان‎‌ها و نهادهای چندجانبۀ اسلامی چیزی شبیه به رستاخیز [دینی] شناخته شده است. این مراکز جدید آموزش قرآنی اصلاحاتی در برنامه‎‌های درسی ایجاد کرده‎‌اند که شامل گنجاندن موضوعات درسی دنیوی مانند زیست‎‌شناسی، ریاضیات، تاریخ و آموزش شغلی در دستور کار یادگیری بوده است. دوریس و دیگران (2015) در بررسی تجارب زندگی دانش‎‌آموزان مدارس شبانه‎‌روزی قرآنی در شهرداری باکوغنا، پی بردند که بیشتر کودکان بین 10 تا 19 سال توسط خانواده‎‌ها برای زندگی و یادگیری قرآن نزد مربیان قرآن برده‎‌ می‎‌شوند. این دانش‎‌آموزان فقط به ملام‌ها^[14] (مربی قرآن) وابسته‎‌اند و بنابراین کودکان موظف به کار‎‌کردن برای طلب پول و غذا و در خیابان‎‌ها مجبور به جمع‎‌آوری صدقه هستند. این کودکان به دلیل ماهیت زندگی‎‌شان مجبورند حتی در مزرعه اربابانشان کار ‎‌کنند. اسپیلهاس و هرزونگ^[15] (2015) می‎‌گویند طبق قوانین آلمان کلیۀ اجتماعات مذهبی دارای استقلال داخلی هستند و ادارۀ دین بخشی از عملکرد دولت نیست. از 1920، هنگام ورود کارگران ترکیه‎‌ای به این کشور، آنان به‌عنوان مسلمان توانستند مکان‎‌های مذهبی مانند نماز جمعه و دوره‎‌های آموزشی برای فرزندانشان ایجاد کنند؛ اما از 1970 سازمان‎‌های اسلامی در آلمان تنوع یافتند. اکنون مسلمانان اعمال مذهبی را نه‌تنها در حوزۀ خصوصی، در فضاهای عمومی هم دنبال می‎‌کنند.

ابونیمر و دیگران (2016) در مطالعۀ خود در آفریقای ‎‌غربی (نیجریه) پی بردند که معلمان مدارس قرآنی به علت آموزش مسائل مذهبی از سطح بالایی از احترام اجتماعی برخوردارند. دغدغۀ آنها بیشتر بررسی تعلیمِ محتواهای متناسب یا غیرمتناسب با صلح بود. مدارس قرآنی متناسب با زمینه‎‌های فرهنگی و مذهبی، اغلب تفسیر خاصی از اسلام را ارائه می‎‌دهند که با مکتب فکری مشارکت‎‌کنندگان سازگاری‎‌دارد. البته در برخی از این مدارس خشونت نیز ترویج می‎‌شود. انجلس و اجازی (2018) با ارزیابی نحوۀ عملکرد دو مدرسۀ قرآنی در اسلام‌آباد پاکستان و سهم آنها در زندگی اجتماعی و اجتماعات شهری پی بردند که این مدارس در مقاطع ابتدایی و متوسطه با بودجۀ دولتی اداره‎‌ می‎‌شدند و برخی از آنها پیوند نزدیکی با فضای مسجد داشتند. مردم به‌طور داوطلبانه برای رفاقت، دوستی، معاشرت، معیشت، ساخت شبکه‎‌های ‎‌ارتباطی داوطلبانه و روابط مبتنی بر انسان‌دوستی با هم رابطه برقرار می‌کنند و عباد‎‌ت‌کنندگان بعد از اتمام نماز در حلقه‎‌ها نشسته، با یکدیگر صحبت می‎‌کنند و جزئیات رویدادهای روزانه را با یکدیگر در میان می‎‌گذارند.

درخصوص ادبیات تحقیق، می‎‌توان گفت که در داخل خلأ تحقیقاتی و اطلاعاتی درخصوص درک و تجربۀ زیستۀ مشارکت‎‌کنندگان یا آثار اجتماعی این کلاس‌ها وجود دارد. تحقیقات کمّی انجام‌گرفته نیز بیشتر روان‌شناختی و در راستای تأثیر قرآن بر بهبود یا ظهور برخی ویژگی‎‌ها مانند یادگیری، شادکامی، سلامتی روانی و کاهش اضطراب در مواقع خاص مانند امتحان و منحصر به گروه دانش‌آموزان بوده است. در تحقیق آزاد ارمکی و شالیچی (1384) نیز، باوجود مقایسۀ مناسب دو سبک زندگی و بیان مشخصات گروه مسجدی‌ها، اما کار مربوط به عموم جوانان بوده و کمبود کار کیفی احساس می‌شود. در تحقیقات خارجی در دو کار تحقیقی مربوط به کشورهای نیجریه و پاکستان به‌طورمستقیم به بررسی کلاس‎‌های قرآن و در کارهای دیگر فقط به فضاهای آموزشی دینی و فعالیت مسلمانان در مناطق شهری پرداخته ‎‌شده‎‌ است. نقطۀ تمایز و قوت مقالۀ حاضر استفاده از رهیافت پدیدارشناختی برای توصیف و تفسیر تجربۀ زیستۀ زنان مشارکت‎‌کننده در چنین کلاس‌هایی و نمود و تجسم اثرات متعدد و بیشتر اجتماعیِ این کلاس‌ها در فعالیت‌های روزمرۀ این زنان است.

 ملاحضات نظری

درمجموع، در مطالعۀ دین دو رویکرد اصلی و غالب وجود دارد: 1- رویکردی که بر بُعد مناسکی و اعمال دینی و آثار عملکردها، مناسک و تشریفات مذهبی و مانند آنها تأکید اساسی دارد (رابرتسون، اسمیت و دورکیم)؛ 2- رویکردی که بر معنای ذهنی و نمادین دین تمرکز دارد (وبر، گیرتز، برگر^[16] و لاکمن^[17]). به‌هرحال، شناخت و تحلیل جامع دین و صفات دین‌داران مستلزم توجه به هر دو جنبۀ ‎‌درونی و معنایی، و بیرونی و مناسکی است (محبوبی، 1394: 120). ازنظر دورکیم (2001)، دین و جامعه از هم جدا نیستند. دین جایی است که جامعه تصویری از خود را حفظ، پیوندهایش را بازتأیید، روابط عاطفی خود را تجدید، و مرزهای خود را مشخص می‎‌کند؛ خود را متمایز می‌کند و بدین طریق خود را به وجود ‎‌می‎‌آورد. دین «اعتقادات و اعمال» را نسبت‌به آنچه مقدس و «متمایز» است، تعیین می‎‌کند و زمینۀ اتحاد کسانی را فراهم می‎‌کند که به «جامعه‌ای واحد» تعلق دارند (Cited in Woodhead, 2011: 125-127). نیروی مذهبی با تأمین [سطوح] معنایی، اول شامل درک و طبقه‎‌بندی طرح‌های متافیزیکی غایی، دوم، هنجارسازی و سوم، نمادهای مقدس تقویت‌شده ازطریق احساسات جمعی که باعث ایجاد و تحکیم ارتباط می‎‌شود، معنی و ارزش می‎‌یابد (Poggi, 2001: 60-61). به تعبیر گیرتز دین، نظامی از نمادهاست؛ نظامی نمادین که به‌مثابۀ روحیه و انگیزشی قدرتمند، فراگیر و طولانی‌مدت در انسان عمل می‎‌کند؛ به تدوین تصوری کلی از وجود می‎‌پردازد؛ تصوری که با هاله‎‌ای از واقعیت همراه است و [همۀ] این حالات و انگیزه‎‌ها به‌صورت انحصاری واقع‎‌بینانه به نظر می‎‌رسد (Woodhead, 2011: 124). در سطحی انضمامی‎‌تر، گلارک و استارک^[18] با بررسی مطالعات پیشین، پنج ویژگی را برای دین مشخص کرده‎‌اند: 1- بُعد اعتقادی یا باورهای دینی، 2- اعمال دینی شامل شعائر یا مناسک مراسمی و پرستش و دعای جمعی و اعمال فردی و خصوصی مبتنی بر رضایت خاطر فردی، 3- بُعد تجربی دینی مبتنی بر احساس رویارویی و مواجۀ شخص با یک شعور برتر، 4- دانش دینی یا آگاهی فرد مؤمن از دین موردقبول خود و 5- پیامدها یعنی حضور و وجود اندیشه و حس خداگرایانه در متن زندگی و رفتار غیردینی فرد (فقیهی و دیگران، 1385: 43-44).

ازنظر پدیدارشناسی جامعه‎‌شناسانه، شوتز با تمرکز بر «جهان-زندگی» سعی بر رهایی از دشوارۀ خود _ تنهاانگاری دارد. لازمۀ این درک و فهم دیگران و فهمیده‌شدن توسط دیگران، وجود جهان مشترک، عینی و بین‎‌الأذهانی است. هوسرل این جهان مشترک را که انسان‌ها در آن قرار دارند، زیست جهان یا جهان _ زندگی ما می‎‌نامد. او این زیست‎‌جهان را مستلزم داشتن حوزه‎‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، قومی و غیره می‎‌داند و درنهایت قائل‎‌ می‎‌شود که وظیفۀ اصلی پدیدارشناسی نه بررسی آگاهی بلکه بررسی زیست‎‌جهان است با همۀ مؤلفه‎‌ها و پیش‎‌داده‎‌هایش. این جهان دیگر «جهان ما» است (قربانی سینی و رضایی، 1395: 193). به تعبیر شوتس میان کنشگران در روابط مایی بده‌بستان‎‌های فراوانی برقرار ‎‌است. در روابط مایی، انسان‎‌ها پیوسته سعی می‎‌کنند تا کنش‎‌هایشان را با کنش‎‌های کسانی سازگار کنند که کنش متقابل با آنها دارند (ریتزر، 1377: 347). کنش رفتاری مدنظر شوتز براساس طرح از‎‌پیش‎‌تعیین‎‌شده‎‌ای صورت می‎‌گیرد. این طرح اعمال معنی‎‌دار را از دیدگاه کنش اجتماعی پدید‎‌ می‎‌آورد. اگر برنامه ازنظر کنشگران دیگر مقبول ‎‌باشد، آن برنامه به کنش اجتماعی تبدیل می‎‌شود (صلیبی، 1390: 105).

در جامعۀ ایرانی و متناسب با زمینه، فرهنگ و باورداشت‌های ایرانی _ اسلامی، شاید یکی از جامع‌ترین تحلیل‎‌ها را شجاعی زند (1382) درخصوص مؤلفه‎‌های مهم دینی ارائه داده است. شجاعی زند در مقالۀ خود بعد از ارائۀ ابعاد دین‎‌داری ازنظر افرادی مانند کنت، لئوبا، واخ، دورکیم، گلاک و استارک، اسمارت و کرافورد و ... مدلی از دین‎‌داری در ایران را ارائه می‎‌دهد. او ابتدا ابعاد وجودی انسان را به ذهن، روان و تن تقسیم می‌کند و بعد از برشمردنِ وجوه معرفتی، عاطفی و عملی دین، دین را شاملِ اعتقادات، ایمانیات، عبادات، اخلاقیات و شرعیات دانسته و شاخص‌ها، نشانه‌ها و پیامدهای هریک از این ابعاد دین‌داری را به تفصیل بیان کرده است. او در انتها ابعادِ مشهودترِ دین‌داری را شامل موارد زیر می­داند: انجام‌دادن فرعی عبادات، انجام‌دادن جمعی عبادات، شعائر دینی، مشارکت دینی، تکالیف جمعی و تکالیف فردی. ابعاد شش‌گانۀ دین و مصادیق جزئی و انضمامی‎‌تر آن به تفصیل در جدول 1 ذکر شده است.

جدول 1- ابعاد و مصادیق جزئی و انضمامی دین‌داری ایرانیان براساس دیدگاه شجاعی زند (1382)

Table 1- Dimensions and specific and concrete examples of Iranian religiosity based on Shojaei Zand's point of view (2003)

به‌هرحال، نباید پنداشت باورداشت‎‌ها، ارزش‌ها، مناسک، نمادها و رفتارهای دینی یا معانی آنها در طول تاریخ ثابت و ایستا باقی می‎‌مانند. ازنظر جامعه‎‌شناختی، کمیت، کیفیت، جایگاه و اهمیت نمادها و معانیِ آنها متناسب با تغییرات و پویایی‎‌های اجتماعی _ فرهنگی دگرگون می‎‌شود و چه‌بسا معانی جدید جایگزین معانی قدیمی آنها می‎‌شود. از این نظر، متناسب با نظریۀ گیدنز می‎‌توان گفت ناشی از ظهور، گسترش و تشدید فرایندِ «مدرنیته»، تداوم دین، دین‌داری و باورهای دینی به‌صورت سنتی و مکانیکی آن امکان‌پذیر نیست؛ زیرا معنی و اهمیتِ باورداشت‎‌ها، ارزش‌ها، مناسک، رفتارها، نمادها و تعاملات دینی و مشخصه‎‌های دین‌داری در پرتوی «بازاندیشی» ویژگی و حالت خاصی پیدا می‎‌کند. مراد از بازاندیشی، فرایند تعریف و بازتعریف خود ازطریق مشاهده و تأمل در اطلاعات دربارۀ مسیرهای ممکن زندگی است. به نظر گیدنز بازاندیشی در فرهنگ سنتی به‌صورت نظارتی بر کنش عمل می‎‌کند که حافظ تجربه و نمادهای گذشته ‎‌است. در فرهنگ‎‌های سنتی گذشته مورد احترام است و نمادها ارزش دارند؛ اما باز‎‌اندیشی مدرن (بازسنجی) موجب دگرگونی در ساختار زندگی سنتی می‎‌شود (حاجی‌حیدری و متقی‌زاده، 1391: 53-57).

متناسب با ماهیت و منطقِ پژوهش‎‌های کیفی و رویکرد پدیدارشناسانۀ توصیفی می‎‌توان گفت که هدف از ارائۀ ادبیات نظری، بیشتر حساس‎‌سازی محققان به شناسایی، تصویر و تجسم‌سازی دین، باورها، عملکردها و تعاملات دینی در گفته‎‌ها و مصاحبه‎‌های مشارکت‎‌کنندگان بوده است. از این نظر مفاهیم نظریِ مهمی مانند امر مقدس و دنیوی دورکیم، هویت و روابط مایی شوتز، ابعاد چندگانۀ مدنظر شجاعی زند و بازاندیشی مدنظر گیدنز توانست تا حد زیادی به توصیف و تحلیلِ همه‌جانبه‌تر محققان کمک کند.

 روش پژوهش

روش تحقیق از نوع پدیدارشناسی است که مناسب‎‌ترین روش برای شناخت کنه و عمق تجربه و معنای دین به‌عنوان پدیده‎‌ای پیچیده، چندمعنایی و چندبُعدی محسوب می‎‌شود. پدیدارشناسی دین، نه به چگونگیِ ظهورِ عقاید دینی برای ناظر یا مشاهده‌گرِ بیرونی، بلکه به واقعیت دینی آن‌گونه علاقه‎‌مند است که برای مثال، هندوئیسم برای هندوها، اسلام برای مسلمانان یا مسیحیت برای مسیحیان تجربه می‎‌شود (Arthur, 2010). به نظر میلر و برور^[19] (2003) پدیدار‎‌شناسی در پیِ دستیابی به حقیقت پدیده‎‌های ذهنی نیست؛ بلکه می‎‌خواهد بداند این پدیده‎‌ها چه رابطه‎‌ای با ارگانیسم حسی، بدنی و عوامل محیطی دارد (به نقل از اعرابی و بودلایی، 1390: 32).

رهیافت پدیدارشناسی تجربی، به‌عنوان روش استفاده‌شده در این پژوهش، مشتمل بر هفت گام یا مرحلۀ اساسی است: تعریف سؤال تحقیق، انجام مطالعۀ مقدماتی، انتخاب یک نظریه و استفاده از آن به‌عنوان طرح مرجع^[20]، مطالعۀ ساخت‎‌های مرتبۀ اول (و در پرانتز گذاشتن نظریه‎‌ها)، ساختِ ساخت‎‌های مرتبۀ دوم، کنترل تأثیرات (پیامدهای) قصدنشده، و مرتبط‌کردن شواهد به ادبیات علمی و میدان تجربی مطالعه (Aspers, 2009). متناسب با منطق روش‌شناختی یادشده، انجام پژوهش در این تحقیق به‌ این صورت بوده است: در گام اول، سؤالات تحقیق متناسب با منطق پدیدارشناسی طرح و چارچوب‌بندی شد. سپس برای شناخت ساخت‎‌های مرتبۀ اول کنشگران، نویسندۀ دوم مقاله به گفت‎‌و‎‌گوی آزاد با مشارکت‎‌کنندگان و مشاهدۀ عملکردهای آنان در کلاس‎‌های درس و زیست جهان روزانه‎‌شان پرداخت. در ادامه براساس منطق نمونه‎‌گیری نظری و نمونه‎‌گیری حداکثر تنوع، با 12 نفر دیگر از این مشارکت‎‌کنندگان مصاحبه به عمل آمد. مصاحبه با افراد متنوع براساس محل کلاس (شهر جدید و شهر قدیم)، سن، وضعیت تأهل، وضعیت اشتغال، تحصیلات، مدت‌زمان شرکت در کلاس‌های قرآن، شرکت به‌صورت متناوب یا مرتب صورت گرفته و بعد از اشباع نظری پایان ‎‌یافته ‎‌است.

 سؤالات مصاحبه به‌صورت گفت‎‌و‎‌گوی باز و در مواردی نیمه‎‌ساختاریافته، دربارۀ اعمال دینی جوارحی و جوانحی، تعاملات اجتماعی و تجارب عاطفی در کلاس قرآن، روابط و تعاملات اقتصادی، شناخت و تمایزگذاری مبتنی بر نمادهای مقدس و چالش در برخی اصول و مفاهیم دینی بوده است. برای رعایت اصول اخلاقی و افزایش اعتبار کار، ابتدا اهداف مطالعه با مصاحبه‌شوندگان مطرح شد. همچنین به آنها اطمینان داده ‎‌شد که نام و نشان آنها مخفی نگه‎‌ داشته‎‌ خواهد ‎‌شد. چند نفر از مشارکت‎‌کنندگان نیز از شرکت در فرایند تحقیق خودداری‎‌کردند. مصاحبه‎‌ها به هر دو طریقِ حضوری و تلفنی بوده ‎‌است. بعد از کسب اجازه از مشارکت‌کنندگان، مصاحبه‎‌ها توسط گوشی هوشمند ضبط و سپس برای تحلیل روی کاغذ نوشته شد. مدت‌زمان انجام هر مصاحبه به‌طور متوسط بین 40 الی60 دقیقه بود. در مواردی بنا به ضرورت و رفع ابهام و پی‌بردن به منظور مشارکت‎‌کننده، مراجعه به برخی مصاحبه‌شونده‎‌ها بیش از دو‎‌بار بوده ‎‌است. برای تحلیل داده‎‌ها، بعد از مصاحبۀ اول و مرور یادداشت‌ها و صداها، مطالب استخراجی و جمله‎‌ها کدگذاری ‎و سپس مقولات استخراج ‎‌شده ‎‌است. برای ارزیابی اعتبار یافته‎‌ها، تم‎‌های نهایی با مصاحبه‎‌شوندگان در میان نهاده ‎‌‎‌شد که آنها هماهنگ‎‌بودن نتایج یافته‎‌ها با تجربیات خود را تأیید کرده‎‌اند.

 ویژگی‎‌های مشارکت‌کنندگان

مشارکت زنان در کلاس‎‌های قرآن به‌صورت متناوب یا مرتب بوده ‎‌است. بیشتر مشارکت‎‌کنندگان، خانه‎‌دار و متأهل بوده‎‌اند. ازنظر تحصیلات بیشتر افراد زیر‎‌ دیپلم یا در حد دیپلم، یک نفر دارای مدرک تحصیلی فوق دیپلم، یک نفر لیسانس و یک نفر نیز فوق‎‌ لیسانس بوده ‎‌است. از کل مشارکت‌کنندگان، یک نفر شاغل و یک نفر بازنشستۀ آموزش‌وپرورش بوده‎‌اند. برخی از افراد تنها در کلاس قرآن محله، برخی دیگر علاوه‌بر شرکت در کلاس‎‌های محله، در کلاس‎‌های حسینیه یا مهدیه و مکتب نیز شرکت کرده‎‌اند. کمترین سن مشارکت‌کنندگان 35 و بیشترین سن 70 سال بوده‎‌ است. کلاس قرآن در مکان‎‌های مختلف شامل خانۀ اهالی محل، منزل خود مربی، مهدیه و حسینیه برگزار می‎‌شود.

جدول 2- توصیف مصاحبه‌شوند‎‌گان براساس ویژگی‎‌های جمیت‎‌شناختی و اجتماعی

Table 2- Description of interviewees based on demographic and social characteristics

تحلیل یافته‎‌های پژوهش

یافته‌های پژوهش را می‌توان در دو بخش توصیفیِ مربوط به ویژگی‎‌های نسبتاً مرئی و محسوس‎‌ترِکلاس‌های قرآنی و بخش تحلیلی نمایانگرِ ادراک و تجربۀ دینی مشارکت‌کنندگان توصیف و تشریح کرد.

 بخش توصیفی محسوس کلاس‌های قرآنی

در جدول (3) توصیف مکان‎‌های برگزاری کلاس‌ها، تجهیزات، مزایا و معایب هرکدام به ترتیب ارائه می‌شود. مکان‌های مقدس برگزاری کلاس‌ها در حسینیه، مهدیه و خانۀ اهالی محل یا مربی بوده است. در بسیاری از موارد مرجع تعیین‌کنندۀ مکان کلاس، داوطلبانه انتخاب‌کردن توسط خود اهالی محل (خانه) بوده است. نحوۀ نشستن آنها بنا بر سنت پیامبر (طبق گفتۀ مربی یکی از کلاس‌ها) دایره‌وار یا به‌صورت ردیفی و رو به قبله بوده است. مشارکت‌کنندگان مزایا و معایبی را برای مکان برگزاری مکان نیز مطرح کرده‌انذ که در جدول مشاهده می‌شود.

جدول 3- توصیف مکان‌های برگزای کلاس قرآن، تجهیزات، مزایا و معایب

Table 3- Description of Quran class locations, equipment, advantages and disadvantages

 در کلاس‎‌های قرآن که تمرکز بر آموزش‎‌های مذهبی در کنار بررسی مسائل روز است، موارد مختلفی بحث و بررسی می‌شود. در جدول (3) ابتدا موارد کلی بررسی‌شده ذکر ‎و در ادامه، هر قسمت در قالب زیرعنوا‌ن‌ها ارائه‎‌ شده ‎‌است.

جدول 4- مواد و مطالب بررسی‌شده در کلاس قرآن

Table 4- Materials and contents studied in the Quran class

براساس جدول (5) تعداد ساعات برگزاری کلاس در ایام هفته و ایام خاص 3 ساعت است و تعداد افراد مشارکت‌کننده در کلاس‎‌های حضوری بین20-40 نفر و در کلاس‌های مجازی40-80 نفر است. بیشتر افراد متأهل هستند.

جدول 5- زمان و تعداد نفرات وضعیت تأهل و سن افراد مشارکت‎‌کننده در کلاس قرآن

Table 5- Time and number of participants, marital status and age of the participants in the Quran class

 بخشِ تحلیلی نمایانگرِ ادراک و تجربۀ دینی مشارکت‎‌کنندگان

ادراک و تجربۀ دینیِ مشارکت‎‌کنندگان براساسِ مضامین و ماهیتِ برجسته‎‌شان ذیلِ شش مقولۀ اصلی زیر توصیف و تحلیل شده‎‌ است: 1-زیستن در حدود قرآنی، 2-گسترش دامنه و تعمیق کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروه‎‌های زنانه، 3-معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، 4-انجام فعالیت‎‌های اقتصادی خیرخواهانه، 5- اعتقاد به نمادهای مقدس و میمنت آنها (اثربخشی) و 6- احساس اجبار در مکان‌های عرفی.

زیستن در حدود قرآنی

این مقوله به تلاش و جد و جهد برای مراعات آموزه‎‌های قرآنی در تعهدات اخلاقی و اصول عملی زندگی روزمره اشاره دارد. فرایند زیستن قرآنی براساس فهم^[21] است تا تفسیر^[22]. فهم قرآنی مستلزم عبور از فرایند تفسیر آکادمیک رسمی نیست. حتی مردم عادی هم می‎‌توانند قرآن را باتوجه‌به سطح توانایی‎‌های مربوط‌شان بفهمند. در مقولۀ زیستن براساس حدود قرآنی، قرائت قرآن، بصیرت و اخلاق، و تعهدات فردی و اجتماعی مبتنی بر قرآن و مهم‌تر از همه رفتار نیز براساس آموزه‎‌های قرآنی درک و سامان‌دهی می‎‌شود. بعضی از محققان از این نوع زیستن به‌عنوان رهیافت قرآن زنده یاد می‎‌کنند. براساس این رهیافت، اول تمرکز بر احساس (عاطفه) و تشویق (انگیزش) [افراد و کارگزاران] است؛ دوم، قرآن زنده به‌گونه‎‌ای فهمیده می‎‌شود که آثار عملی متعددی دارد مانند آرامش جسمانی و روحانی ناشی از قرائت قرآن، استفاده از رهنمودهای قرآن در تجارت و کسبِ منافع اقتصادی، استفاده از تذکره‌های قرآنی در سخنرانی‎‌ها؛ سوم، قرآن زنده به‌عنوان پاسخ قرآنی به پویایی‎‌های فرهنگی جامعۀ معاصر تفسیر می‎‌شود (Kholis et al., 2019). برای تحلیل و تشریح زیستن قرآنی از تقسیم‌بندی (فرامرز قراملکی، 1387: 54) کمک گرفته شد. قراملکی براساس دیدگاه مشهور و غالب، وحی قرآنی را دارای سه نوع پیام متمایز می‎‌داند: پیام‎‌های ناظر به واقع (طبیعت، انسان یا به‌طورکلی جهان هستی)، توصیه‌کنندۀ تکالیف (تکالیف جوارحی) و سوم بیان ارزش‌های اخلاقی (ارزش‌ها و تکالیف جوانحی). در فهم مبتنی بر قرآن، تکالیف درمجموع و به‌طورکلی، به پنج دستۀ واجب، حرام، مکروه، مستحب و مباح تقسیم می‎‌شود. امر واجب، امری لازم و حتمی و درمقابل، امر حرام، نهی شده و ممنوع است. امر مکروه امری است که انجام‌ندادنش بهتر است و امر مستحب که انجام‌دادنش پسندیده و نیکوست. مباح به معنی روا و جایز و هر امری که در چهار دستۀ قبل نباشد مباح است. نمود احکام پنج‌گانۀ بالا را می‎‌توان در تکالیف جوانحی یا اعمال جوارحی ارزیابی کرد. مصاحبه‌شوندگان، در گفته‎‌های خود به هر سه نوع تعهدات اخلاقی، اعمال جوارحی و رعایت حدود به‌طورکلی اشاره کرده‎‌اند:

الف) تعهدات جوانحی (اخلاقی): یک سری از اخلاقیات و رعایت آنها که با شرکت در کلاس‌های قرآن برای مشارکت‌کننده حادث می‌شود یا پررنگ جلوه می_‎‌کند، به‌صورت تعهدات جوانحی شناخته می‎‌شود. نمودهای تعهدات جوانحی و اخلاقی مصاحبه‎‌شوندگان را می‎‌توان در دو دستۀ نمودهای ایجابی و سلبی ذکر‎‌‎‌ کرد. اخلاق اسلامی مجموعۀ حسن‌ها و قبح‎‌ها و بایدها و نباید‎‌هایی است که از متن کتاب و سنت استنباط می‎‌شود (لاریجانی، 1389: 72). مشارکت‎‌کنندگان در تحقیق گفته‎‌اند، متأثر از حضور در کلاس‎‌های قرآن به کسب و پایبندی به خصوصیات اخلاقی مثبت مانند وفاداری، وفای به عهد، امانت‎‌داری، افزایش صبر و آستانۀ تحمل، خوش‌رفتاری و لبخند به‎‌ چهره ‎‌داشتن، سکوت و خاموشی، دفاع از حق و حقوق به‌موقع نائل شده‎‌اند (نمودهای ایجابی). به‌علاوه آنها سعی کرده‎‌اند از رذایل اخلاقی مانند تهمت، غیبت، دروغ‎‌گویی، چشم و هم‎‌چشمی و انزوا دوری کنند (نمودهای سلبی).

سهیلا که دارای تحصیلات سیکل و متأهل است دربارۀ پرورش‌یافتن و بزرگ‌شدن با تعلیمات کلاس قرآن می‎‌گوید:«بچه بودم که ازدواج کردم. فکرش را بکنید فقط 13سال داشتم. خوب خیلی لجوج و بدقلق بودم. همراه مادر شوهرم که پایم به کلاس خانم ... ( کلاس قرآن) باز ‎‌شد، کم‎‌کم حساب کار دستم ‎‌آمد. انگار صبر و تحملم بالا ‎‌رفت. دیگه درمقابل شوهرم یکی‎‌دو‎‌تا نمی‎‌کردم. کم‎‌کم اخلاق شوهرم هم بهتر شد.»

صدیقه 53ساله و دارای دیپلم انسانی دربارۀ امانت‎‌داری و آموزش مفاهیمی مانند خیانت در امانت می‎‌گوید: «ما خانواده‎‌مان مذهبی بود؛ اما خیلی وقت‎‌ها اگر چیزی از همسایه خانه ما بود، مثلاً ظرفی، کاسه‎‌ای، چیزی یک وقت یادم می‎‌رفت، پس ‎‌دهم. خوب آدم فراموشکار است؛ اما بعد کلاس‎‌ها فهمیدم چقدر اشتباه می‎‌کردم. همۀ اینها یعنی خیانت‎‌ در ‎‌امانت. الآن الحمدالله همۀ چیزهایی که متعلق به دیگران است را جدا می‎‌کنم. خیلی محتاط هستم.»

نسیم با 25 سال سابقۀ شرکت در کلاس‌های قرآن و دارای تحصیلات ششم ابتدایی دربارۀ غیبت و دروغ‎‌گویی می‎‌گوید: «خوب می‎‌شود انسان دروغ نگوید. انسان جایزالخطا هست. من هم مثل بقیه؛ اما خدا را شکر الآن هر وقت می‎‌روم کلاس و بر‎‌می‎‌گردم، انگار دوباره آموزش می‎‌بینم که اینها را در زندگی‎‌ام کم کنم.»

ب) اعمال جوارحی

انجام برخی امور دینیِ متبلور در ابعاد جسمانی که در اساس واجب تلقی می‎‌شود یا مستحب بوده و مشارکت‌کنندگان پایبندی به آن را ذکر کرده‎‌اند، ذیل مقولۀ اعمال جوارحی تشریح شده‎‌ است. مهم‌ترین اعمال جوارحی دینی در دین اسلام در حوزۀ واجبات و فرعیات نماز، روزه، پرداخت خمس و زکات، امربه‌معروف و نهی از منکر، تولی و تبری، و حجاب است. دراین‌بین، نماز به‌مثابۀ حلقۀ اساسیِ رابطۀ انسان با خداوند، مهم‌ترین عبادت است که طبق روایات اگر قبول درگاه خدا شود، عبادات دیگر نیز قبول‎‌ خواهد شد و اگر قبول نشود، اعمال دیگر نیز قبول نخواهد ‎‌شد (مکارم‎‌شیرازی، 1390: 129-131). روزه به‌عنوان دیگر عمل واجب دینی، بر این اساس است که انسان برای اطاعت فرمان خدا از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی خود‎‌داری‎‌کنند که روزه را باطل می‎‌کند (مکارم‎‌شیرازی، 1390: 247). شرایط و مصادیق واجبات دیگر مانند خمس، زکات، امربه‌معروف و نهی از منکر و ... نیز اهمیت و جایگاه خاص خود را در دین اسلام دارد که در اینجا از ذکر آنها خودداری می‎‌شود^[23]. درکل، اعمال جوارحی اعمالی هستند که از یکی از اعضای بدن انسان سر می‎‌زند و در مقایسه با اعمال جوانحی جنبۀ مرئی و محسوس‎‌تری دارد. بیشتر مصاحبه‎‌شوندگان به تأثیر قرآن و کلاس‎‌های قرآنی بر رعایت و پایبندی آگاهانه به لوازم، نحوۀ اجرا، اصول و شرایط اجرا یا پرهیز از جوارح دینی و اثرات آن در زندگی روزمرۀ خود/ نزدیکانشان‎‌ اشاره‎‌ کرده‎‌اند. آنان گفته‎‌اند که مشارکت در چنین کلاس‎‌هایی به رفع جهالت، تشدید آگاهی و افزایش حساسیت و تعهدشان به اجرای صحیح مناسبات و مناسک دینی‎‌ شده ‎‌است. دراین‌خصوص مشارکت‌کنندگان به اعمالی مانند حساسیت به قرائت صحیح نماز، نماز‎‌ اول وقت، روزه‌گرفتن صحیح یا عدم‌روزه‌داری موجه، لزوم پرداخت خمس، آگاهی از شرایط پرداخت زکات، انجام امر‎‌ به ‎‌معروف و نهی‎‌ از ‎‌منکر درصورت وجود شرایط آنها، و رعایت حجاب شرعی اشاره کرده‎‌اند.

سارا درحالی‌که در کلاس‌های محله و حسینیه مشارکت می‌جوید و 52 سال سن دارد، در ارتباط با با پایبندی به نماز می‌گوید: «نماز ستون دین است. چطور نمازم را به‌موقع و درست به‌جا نیاورم و دم از اسلام بزنم.»

سهیلا که مرتب در کلاس‌های قرآن مشارکت می‌جوید، در ارتباط با آشنایی با خمس و پیاده‌سازی در زندگی‌اش می‎‌گوید: «راستش قوانین خمس را نمی‎‌دانستمو ما هرچه در می‎‌آوردیم یا خرج می‎‌کردیم و یا پس‎‌انداز، کمی نگه می‎‌داشتیم. زندگی‎‌ام رونقی ‎‌نداشت. بعد از پی بردن به احکام خمس و پیاده‎‌کردن در زندگی‎‌ام، کم‎‌کم برکت زندگی‎‌ام زیاد شد.»

مریم که دارای تحصیلات کارشناسی ارشد است و به‌طور متناوب در کلاس‌ها شرکت می‌کند، در ارتباط با پایبندی به حجاپ و پوشش چادر می‎‌گوید: «باوجود تحصیلات عالیه‎‌ام هیچ‌وقت فکر این را هم نکردم چادرم را کنار بگذارم. من پایبند به حجاب بودم؛ اما حضور در کلاس‎‌ها تأثیری که داشت اینکه محدودۀ حجاب مثلاً مچ دست و چانه را نیز بپوشانم.»

مصاحبه‎‌شوندگان علاوه‌بر پایبندی به اعمال واجب و پرهیز از اعمال حرام، در مواردی به ادای مستحباتی مانند قرائت نماز و روزه‎‌داری مستحبی و انجام حج عمره اشاره کرده‎‌اند.

حاجیه رضوان که به‌صورت مرتب در کلاس‌ها شرکت می‌کند و 60 سال سن دارد، دربارۀ نماز شب می‎‌گوید: «خدا توفیق داده به من و همسرم که قبل اذان صبح بلند می‎‌شویم و نماز شب را در خانه می‎‌خوانیم. بعد ده دقیقه مانده به اذان می‎‌رویم مسجد برای نماز صبح، کار هر روز ما این است.»

 مهدیه که بازنشستۀ آموزش‌وپرورش است و 57 سال سن دارد با تحصیلات فوق دیپلم، در ارتباط با شرکت در نماز جمعه می‎‌گوید: «بعد بازنشستگی دورۀ خوبی داشتم. الآن در نمازهای جماعت، نماز جمعه شرکت بیشتری دارم.»

 بسط دامنه و تعمیقِ کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروه‌های زنانه

یکی از مهم‌ترین ابعاد و جهات مورد تأکید دین اسلام، تنظیم و تعیین چارچوب روابط و تعاملات اجتماعی با پدر، مادر، خویشاوندان دور و نزدیک و دیگران است. ازنظر دینی روابط زنان و مردان یکی از مهم‌ترین و برجسته‎‌ترین محورهای آموزه‎‌های اسلامیِ مرتبط با دایرۀ روابط افراد است که براساس شاخصِ «محرم» یا «نامحرم» توصیف، تفکیک و ارزیابی می‎‌شود. تفکیک و ارزیابی‎‌ای که تا حد زیادی متأثر از قواعد عرفی و محدودیت‎‌های جنسیتی جامعۀ مردسالار ایران و اجتماعات کوچک‎‌تر تشدید و تقویت می‎‌شود. به عبارتی، افراد متدین یاد می‎‌گیرند که نتهای احساسی مورد تأیید ادیانی را به صدا درآورند که به آنها تعلق دارند و این کار را به روش‌هایی انجام می‎‌دهند که توسط جوامعی که به آن تعلق دارند، مجاز باشد (Riis & Woodhead, 2010). بنا بر توصیه‎‌های دینی و آموزه‎‌های سنتی جنسیتی مرسوم، زنان و دختران در مقایسه با مردان و پسران، امکان حضور زیاد و همه‌جانبه و تعاملات فراگیر در جامعه را ندارند؛ بلکه در برقراری روابط با افراد نامحرم و غیرخویشاوند ملاحظات بیشتری دارند. از این منظر، بنا به اظهار مشارکت‌کنندگان، حضور در کلاس‎‌های قرآن امکان بیرون‌آمدن آنان از حصار محدود خانه و خانواده و تعامل با غریبه‎‌های هم‌جنس و مشارکت در گروه کوچکی را فراهم کرده که مورد تأیید جامعۀ سنتی و خویشاوندان و متناسب با آموزه‎‌های اسلامی است. وضعیتی که به‌نوبۀ خود زمینۀ تجربۀ نوعی نشاط اجتماعی را برای این زنان فراهم کرده است. هرچند دامنۀ چنین تعاملاتی و مشارکتی محدود و منحصر به افراد هم‌جنس و شبکه‎‌های زنانه بوده است. رابطه‎‌ای که از نوع عمیق، صمیمانه، عاطفی و همه‎‌جانبه بوده است. رابطه‎‌ای که مرزبندی‎‌های روابط همگنانۀ مرسوم اجتماعی مانند هم‌سنی، خویشاوندی، و هم‌شغلی را در می‎‌نوردد و زنانی ازنظر سنی، شغلی، خویشاوندی، و طبقاتی متفاوت را شامل می‎‌شود. چنین روابطی ازنظر کمّی متکثر و ازنظر کیفی سرشار از صمیمیت، محبت، عشق و علاقۀ طرفینی است و هر دو نوع روابط با ماهیت مذهبی و غیر‎‌مذهبی را شامل می‎‌شود. این زنان، همچنین تحت‌تأثیر آموزش‎‌های قرآنی، درک و اعتقاد قوی‎‌تری به تحدیدِ دامنۀ تعاملات خود به زنان و امتناع و کراهت از برقرای هر نوع رابطه‎‌ای با جنسِ مذکر «نامحرم» دارند.

محترم در زمینۀ اجبار رفت و آمد به کلاس‌ها با هم‌جنسان خود و روابط طولانی‌مدت بعدی با آنها می‎‌گوید: «برای رفتن به کلاس قرآن باید با هم‌محلی‎‌ها و همسایگان می‎‌رفتیم. برخی از آنها را تا آن زمان ندیده ‎‌بودم؛ اما در همان زمان‎‌ها با آنها آشنا شدم و روابط بلندمدتی پیدا کردیم. برای مراسم مختلف و در مهمانی‎‌های هم شرکت می‎‌کنیم. حتی بعضی مواقع با هم نذری هم درست می‎‌کنیم.»

مرضیه هم در ارتباط با محدودیت رفت و آمد با غریبه‌ها و امتیاز بودن در محله‌ای که کلاس قرآن برگزار می‌شود، می‌گوید: «من علت اصلی اینکه در کلاس‌های قرآن شرکت کردم، تشکیل آن در محلۀ خودمان بود. اگر راه طولانی بود، من کسی را نداشتم با آنها برم و برگردم. با زن همسایه‌مان می روم. البته آنجا دوستانی هم پیدا کرده ام.»

سهیلا با شرکت مرتب در کلاس‌های قرآن و تحصیلات سیکل دربارۀ بسط رابطه با گروه هم‌کلاسی‌های خود می‎‌گوید: «در کلاس ما هم جوان‎‌ها و پیرها در کنار هم حضور دارند. روابط ما با پیر‎‌تر‎‌ها همراه با احترام است. با هم‌سن و سال‎‌های خودم گاهی شوخی و خنده بیشتری داریم. به‌هرحال همه در کنار هم هدف‎‌مان یادگیری است.»

صدیقه با 53 سال سن و دارای مدرک دیپلم و حضور مرتب در کلاس‌های قرآن در زمینۀ وابستگی به گروه دوستان مشارکت‌کننده در کلاس با نشاط می‎‌گوید: «اصلا ًفکر نمی‎‌کردم به کلاس و مربی و هم‎‌کلاسی‎‌هایم این‌قدر وابسته‎‌ شوم. باور‎‌کنید اگر آنها را نبینم، دلم تنگ می‎‌شود. اگر کسی به کلاس نیاید حتماً همه سراغ او را می‎‌گیرند. همه جویای حال هم‌کلاسی‎‌‎‌ها هستند. برای خیلی چیزها همفکری می‎‌کنیم.»

معنادهی به زندگی، احساس خودشکوفایی

خودشکوفایی^[24] به‌عنوان نیروی انگیزش انسان برای تحقق توانمندی‎‌های بالقوه است. این مقوله در برگیرندۀ بار عاطفی و نتایج خوشایند احساسی است که مصاحبه‌شوندگان با حضور در کلاس و استمرار در پیگیری و تحقق آموزه‎‌های آن به ‎‌دست ‎‌آورده‎‌اند. بیشتر مصاحبه‎‌شوندگان حس خود را توصیف‌پذیر نمی‎‌دانستند و از یادآوری دوران برگزاری کلاس اشک شوق از دیده‎‌هایشان جاری می‎‌شد. این ویژگی‎‌ها و تجارب به‌عنوان معنی‎‌یافتن زندگی، خودشکوفایی، اشتهار و کسب پایگاه اجتماعی، جلب اعتماد و اعتبار محل، شادی و شوقی که وصف‌شدنی نیست و فراموش‎‌کردن ناراحتی و نگرانی روزمره توصیف ‎‌شده ‎‌است.

افراد دراین‌خصوص بیان‎‌داشته‎‌اند که با مشارکت در کلاس‎‌های قرآن، نیرو و انرژی دریافت ‎‌کرده‎‌اند و نیز احساس خشنودی و رضایت از یادگیری و بودن در جمع دارند. برخی از افراد کسب حیثیت ‎‌اجتماعی خود را مدیون این‌گونه مجالس می‎‌دانند و به‌عنوان معتمد محله، افراد دیگر به آنها اعتماد می‎‌کنند. برخی از افراد خودشکوفایی خود را مدیون کلاس و اعتمادبه‌نفس ناشی از حضور در چنین کلاس‌ها می‌دانند. برخی ذکر‎‌ کرده‎‌اند که مشارکت در کلاس اضطراب و نگرانی را از آنها دور‎‌کرده ‎‌است. این موارد را می‌توان به نوعی کارکردهای کلاس قرآن برای مشارکت‌کنندگان دانست. 7 نفر از مشارکت‌کنندگان شامل سیده‌زهرا، سحر، مهدیه، سهیلا، مریم، سارا و نسیم با تعابیر و اصطلاحات گوناگون به آثار روانی مثبت مشارکت در چنین کلاس‌هایی اشاره کرده‎‌اند.

سیده‎‌زهرا 70ساله با مدرک کلاس پنجم، درحالی‌که اشک می‎‌ریزد، می‎‌گوید: «من از حضور در کلاس شاد می‎‌شدم. هم از بودن در کنار بقیه و هم از یادگیری. چه بگویم دلم شاد است. درست است که الآن هم خوب قرآن نمی‎‌خوانم؛ اما حداقل ختم انعام را بلدم خوب بخوانم. کلاس برای من که فقط همان را داشتم، شور و شوق خاصی داشت. روحیه‎‌ام خوب می‎‌شد. به زبان محلی می‎‌گوید "خَش خیلی خَش!"»

سحر دارای مدرک لیسانس،32ساله و معلم دبستان، با شرکت متناوب در کلاس‌ها که از زمان مجردی‌اش شرکت می‌جسته است، می‎‌گوید: «قرآن معنابخش به هستی انسان است. من درگیر کار در مدرسه و بچه‎‌هایم هستم؛ اما قبلاً بیشتر در این کلاس‎‌ها شرکت می‎‌‎‌کردم. الآن هر وقت می‎‌روم، انگار دنیای دیگری را تجربه می‎‌کنم. درکل احساس دلنشین بودن معنویات زندگی در کنار مادیات.»

مهدیه 57ساله و بازشستۀ آموزش‌وپرورش در ارتباط با افزایش نیروی روحی و روانی‌اش با حضور در کلاس‌ها، می‎‌گوید: «من در کنار این هم‎‌کلاسی‎‌ها و این مربی عزیزم، احساس خوشایندی ‎‌دارم؛ انگار این گروه کلاسی به من نیرویی می‎‌دهد که قبلاً نبود. در ل توانایی روحی و روانی من را بالاتر برده‎‌است.»

 انجام فعالیت‎‌های اقتصادی خیرخواهانه

برخلاف تصور رایج که فکر می‎‌کنند در کلاس‎‌‎‌های قرآن صرفاً فعالیت دینی و مذهبی انجام می‎‌شود، از دیگر فعالیت‎‌‎‌های مشارکت‎‌کنندگان در این کلاس‌ها، فعالیت اقتصادی، اما نه با هدف کسب سود و به دست آوردن حداکثر منافع بوده است. مشارکت‎‌کنندگان هدف نهایی خود از چنین فعالیت‎‌هایی را کسب ثواب و اجر اخروی معرفی کرده‎‌اند. درکل، می‎‌توان فعالیت‎‌های اقتصادی را براساس هدف غالبشان، به دو قسمِ منفعت‎‌طلبانۀ دنیوی مبتنی بر مکانیسم بازار سرمایه‎‌داری در راستایِ به حداکثر رساندنِ سود مادی و قسمِ خیرخواهانۀ مبتنی بر خیررسانی، کمک به دیگران و انگیزش‎‌های خیرخواهانه و اجر اخروی تقسیم کرد. در فعالیت‎‌هایی که فرد به دنبال منفعت مادی است، شاید فقط حس خودخواهی فرد ارضا شود. بدون شک، بر فعالیت‌های اقتصادی خیرخواهانه و مبتنی بر حس نیکوکاری در همۀ ادیان تأکید شده است. ازنظر نوعی، فعالیت‎‌های اقتصادی مشارکت‌کنندگان شامل دادو‎‌ستد‎‌ کالاهای اقتصادی، پرداخت قرض‎‌الحسنه و جمع‎‌آوری اعانه و کمک‎‌های مردمی بوده‎‌ است. مکان چنین فعالیت‌هایی نیز مسجد بوده و متأثر از این نوع نگاه که هدف آنان غیراقتصادی و بیشتر کمک به نیازمندان بوده است، انجام چنین فعالیت‌هایی را در مسجد جایز و مباح دانسته‎‌اند. چنانچه آزاد ارمکی و شالچی (1382) جوانان مشارکت‌کننده در مسجد را مصرف‎‌گرا نمی‌بیند.

صدیقه،53ساله، خانه‌دار و دارای 20 سال سابقۀ شرکت مرتب در کلاس‌های قرآن، در ارتباط با خرید از زنان نیازمند که کالایی برای فروش در کلاس‌ها عرضه می‌کرده‌اند، می‎‌گوید: «در اواخر کلاس برخی مواقع تعدادی از زنان که نیازمند بودند و از این طریق ارتزاق می‎‌کردند، البسه‎‌هایی که برای فروش داشتند را به معرض نمایش می‎‌‎‌گذاشتند و ما خرید می‎‌‎‌کردیم. خوب بود چون دیگه نیازی نداشت که به بازار بروی و وقتت را تلف‎‌کنی. خب ثواب هم داشت که از اینها خرید‎‌کنی.»

سهیلا ، دارای 35 سال سن و سابقۀ 10 سال مشارکت در کلاس‌ها در ارتباط با خرید عرقیجات از زنان در این کلاس‌ها و اعتقاد به خیر و برکت این خریدها می‎‌گوید: «در حسینیه زنان خودسرپرست،ه یا سرپرست خانوار عرقیجات‎‌های دست‌ساز خود را می‎‌فروختند. ما هم می‌خریدیم. انصافاً چیز خوبی هم بود. بالأخره اگر ماها از همین افراد خرید نکنیم، چه کسی به دادشان می‎‌رسد؟ همه‌چیز که پول نیست. یک وقت از همین‎‌ها خرید می‎‌کنی، همون چیزی که می‎‌خری برکت پیدا می‎‌کند و درواقع خیر و برکت در آن است.»

سیده‌زهرا 70ساله با 20 سال شرکت در جلاسات قرآن می‎‌گوید: «در کلاس محله که شرکت می‎‌کنیم، قرض‎‌الحسنه‎‌ای راه‎‌اندازی شده ‎‌است، مقدار وامش کم است؛ اما با همین مقدار کم کار مردم راه ‎‌می‎‌افتد. چند بار از اینجا وام گرفته‎‌ام.»

 اعتقاد به میمنت و اثربخشی نمادهای مقدس

از منظر علوم پوزیتویسیتی و مکانیک مکان تنها عنصری مادی و دارای ارتفاع و امتداد تعریف می‎‌شود و همۀ مکان‌ها ماهیت و خصوصیاتی نسبتاً یکسان دارند؛ اما از منظر قرآنی و دینی، بعضی مکان‌ها مقدس و دارای بار معنایی خاص هستند که ورود به یا خروج از آنها مستلزم رعایت و پایبندی به موازین خاصی است. مشارکت‌کنندگان در تحقیق مکان‌ها، زمان‌ها، اشیا و خوراکی‎‌های خاص مرتبط با مراسم قرآن را مقدس و متمایز از مکان‌ها، زمان‌ها، اشیا و خوراکی‎‌های مرسوم و غیرمقدس دانسته و آنها را سرشار از معنا، خیر و برکت دانسته‎‌اند. مشارکت‎‌کنندگان به تعبیر خودشان، حضور و اثربخشی چنین نمادهای مقدس را در سه بُعد مکانی، زمانی و اجسام تجسم‎‌یافته تصور و تجربه نموده‎‌اند.‎‌ بر‎‌خلاف زمان و مکان تهی از معنای دوران مدرن، در هر مذهب و مکتبی زمان‎‌ها و مکان‎‌های معینی به‌عنوان زمان‎‌ها و مکان‎‌های مقدس متمایز و برجسته‎‌اند و در آن زمان‎‌ها یا مکان‌ها فعالیت‌های به‌خصوصی تجویز یا ممنوع و تحریم می‎‌شود. معتقدان به مذاهب همچنین تصور می‎‌‎‌کنند که در آن زمان‌ها و مکان‌ها برکات و خیر مخصوصی در جهان ساری و جاری یا افزایش می‎‌یابد. بدون شک یکی از مهم‌ترین ابعاد مذهب، بُعد نمادین آن است. نماد شیوۀ غیر‎‌مستقیم باز‎‌نمایی است و سازوکار بنیادی آن، بر اصل شباهت یا قیاس استوار است. گاهی نماد را هم‎‌ارز با نشانه‎‌های قراردادی نیز در ‎‌نظر می‎‌گیرند (آلگونه جونقانی، 1397: 8)؛ برای مثال، مصاحبه‎‌شوندگان معتقدند هر مکانی که در آن برای آموزش قرآن، دعا و نماز استفاده شود مقدس است. فرق نمی‎‌کند آن مکان خانۀ اهالی محله، منزل خود مربی قرآن، مهدیه یا حسینیه باشد. تقریباً همۀ زنان (نسیم، فاطمه، فرشته، حاجیه، نسیم، سحر، سهیلا، صدیقه، مریم و مرضیه) به اثربخشی چنین نمادها یا مکان‌ها و زمان‎‌های مقدسی اعتقاد داشته‎‌اند.

نسیم به قدسی‌سازی و اسطوره‌سازی از مکان کلاس قرآن می‎‌پردازد: «چند بار در خانۀ ما کلاس قرآن برگزار‎‌ شد. باور ‎‌نمی‎‌کنید، خیر و برکت بود که وارد خانۀ ما می‎‌شد. فکر‎‌کنید دخترم 10 سال بود ازدواج کرده ‎‌بود و باردار نمی‎‌شد. از خیر و برکت این کلاس‎‌ها بود که خدا به ما نظر کرد او باردار شد.»

سیده‌زهرا  پیرزن 70ساله با تحصیلات پنجم دبستان می‎‌گوید: «وقتی می‎‌روی خانۀ خانم ...، انگار حال و هوای دیگری دارد. من حسینیه هم رفته‎‌ام و حتی مکتب‎‌الزهرا آنجا‎‌ها هم خوب است؛ اما خانۀ خانم ... انگار عطر و بوی قرآن می‎‌دهد.»

فرشته زن 45ساله که نگهدار بچه‌هاست و از این طریق درآمد اندکی دارد، در ارتباط با قدسی‌سازی مکان می‎‌گوید: «من در مراسم مختلف، خادمی بچه‎‌های قرآن را می‎‌کردم؛ اما در یک سال در خانه‎‌ام کلاس قرآن برگزار کردم. به همین خداوندی خدا که پسر دومم را از تبرک این قرآن دارم.»

سهیلا 35ساله و متأهل با نگاه عمیق و نافذ درحالی‌که خود را با دیگران مقایسه می‌کند و بودن در کلاس‌ها را با کلمۀ توفیق توصیف می‌کند، می‌گوید: «خب تو در مکان خوبی هستی. چطور بگویم اینجا همش حرف خدا و پیغمبر است. فرق می‌کند با بقیه که این توفیق را ندارند. توفیق می‌خواهد که اینجا باشی.»

زمان‎‌های معینی نیز در نظر افراد مصاحبه‌شده دارای تقدس بود. درکل به نظر این افراد هر زمانی که در آن تفکرات و تصورات ذهنی و جسمی فرد معطوف به خدا باشد یا اتفاقات مذهبی خاصی برای پیامبر و امامان آن مذهب اتفاق افتاده باشد، آن زمان دیگر زمان معمولی محسوب نمی‎‌شود. وجه تمایزبخش چنین زمان‌هایی انجام مراسم، فعالیت‌ها یا پوشش‎‌های خاصی در این زمان‌ها متناسب با رهمنودهای مذهبی و غایت متصور مشارکت‎‌کنندگان است. در چنین زمان‌هایی مشارکت‎‌کنندگان از انجام اموری که در زمان‌های عادی روتین محسوب می‎‌شود، پرهیز می‎‌کنند یا فعالیت‎‌های مذهبیِ معمولی در دوران عادی را تشدید یا آنها را با شور و حرارت بیشتری برپا می‎‌کنند. مشارکت‌کنندگان در گفته‎‌های خود، ایام عاشورا، ایام محرم و صفر، هنگام اذان و وقت نماز، و ماه رمضان را به‌عنوان زمان‌های مقدس و مهم ذکر کرده‎‌اند.

سهیلا زن متأهل دارای تحصیلات سیکل و با سابقۀ 10 سال شرکت در کلاس‌های قرآن در ادامۀ صحبتش دربارۀ مکان به اصطلاح خوب برای توصیف زمان پرفیض می‌گوید: «تو دو ماه عزیز محرم و صفر هر روز کلاس می‌روی و برمی‌گردی. جایی که هم جاش و هم زمانش پرفیض است. ما ماه محرم و صفر، به‌خصوص روز عاشورا را مقید به شرکت در کلاس و مراسم هستیم.»

مریم می‎‌گوید: «من هنوز مانند زمان جوانی‎‌ام با شنیدن صدای اذان و وقت نماز منقلب می‎‌شوم. این لحظه مقدس است و اگر مشغول کار دیگری شوی، زمانت هرز رفته ‎‌است. البته هر زمانی در اختیار خدایت باشی، مقدس و بزرگ است.»

مصاحبه‌شوندگان در کنار زمان‌ها و مکان‌های مقدس مذهبی که جنبۀ رسمی و همگانی‎‌تر دارد و مختص هر دین خاص است، به «ابژه‎‌های» مادی و معمولی اشاره کرده‎‌اند که به دلیل تأثیرپذیری از فضای معنوی کلاس‎‌های قرآن و «سرایت» پاکی و خلوص نیروی معنوی آن، خصلت غیرعادی و مقدس پیدا می‎‌کند. مشارکت‌کنندگان خوردن یا نوشیدن یا دست‌زدن به این ابژه‎‌های مادی متبرک را نیروزا‎‌، شفابخش، و دارای اثرات مرموز اجابت‌کنندۀ حاجت، گشودن گره از مشکلات، برکت‎‌زایی و ... می‎‌دانند.

نسیم که بیوه است و 48 سال سن دارد و 20 سال در کلاس‌ها شرکت داشته است، درحالی‌که اعتقادات خود را قوی می‌داند، دعا و قرآن خواندن بر نوشیدنی معمولی مانند آب را سبب شفابخشی آن معرفی می‌کند. به نظر او این اثربخشی را کسانی که معتقد به اثربخشی آن باشند، مشاهده خواهند کرد: «در مراسم قرآن که آب ریخته‎‌شده در تنگ را برای مربی روی میز می‎‌گذاریم، آخرش همه یک جرعه می‎‌نوشند، فکر می‎‌کنی چرا؟ زیرا دعا و قرآن بر آن تلاوت‎‌ شده ‎‌است. ذکر بیهوده‎‌ای در مجلس نبوده، شفابخش است، فقط باید اعتقاد داشته ‎‌باشی.»

سیده‌زهرا 70ساله، هر خوراکی که از کلاس قرآن بیاورد را مطهر می‌داند. او دربارۀ یک بیسکویت ساده چنین می‌گوید.: «من از کلاس قرآن که می‎‌آیم معمولاً بیسکویت به ما می‎‌دهند. خیلی پادرد دارم. آن را تکه‌تکه می‎‌خورم. در همین‎‌ها شفاست. اینها پاک و طاهر است.ً تازه به نوه‎‌هایم هم می‎‌دهم. اصلا انگار مزۀ دیگری دارد. به‌خاطر بیسکویت نمی‎‌گویم. به‌خاطر طهارت و پاکی مجلسی که این را داده‎‌اند می‎‌گویم.»

 احساس اجبار در مکان‌های عرفی

یکی از بارزترین ویژگی‎‌های جوامع امروزی، گسترش اندیشه‎‌ها، باورها و نهادهای مدرن به اقصی نقاط جهان است که چالشِ بین دو نوع فضای سنتی _ دینی مرسوم و فضاهای جدید نوظهور از مهم‌ترین آثار چنین وضعیتی است. نمود بارزِ چنین چالشی در عرصۀ دینی تنازع بینِ آموزهای اعتقادیِ هدایت‎‌گرِ رفتار براساس تعالیم اسلامی یا حق انتخاب زندگی براساس مطلوبات فردی و عرفی است. چنین چالشی را مشارکت‌کنندگان به‌وضوح در تجربیات خود زیسته و آن را در موقعیت‌های مختلف تجربه کرده‎‌اند؛ زیرا چنین مشارکت‎‌کنندگانی از یک طرف در زندگی روزمرۀ خود براساس الگوی اسلام و قرآن رفتار کرده و تعالیم یادگرفته‎‌شده را در بخش‎‌های مختلف زندگی خود عملی نموده‎‌اند؛ اما از طرف دیگر و هم‌زمان با الزامِ مشارکت در سایر مناسبت‎‌ها و آیین‌های عرفی و مرسوم، تحت‎‌تأثیر زندگی در «زمینۀ عرفیِ گسترده‎‌تر» ناچار بوده‎‌اند به‌منظورِ هماهنگ‎‌سازی اندیشه و رفتار خود با انتظارات دیگران، در باورها و کردارهای دینی خود که مورد تأکید چنین کلاس‌های قرآنی است، اصلاحات و تعدیل‎‌هایی ایجاد کنند. به عبارتی، مشارکت کنندگان درنتیجۀ چالش تجربه‌شده در فضاهای دینی کلاس‌های قرآنی و نسبتاً غیردینی فضاهای عرفی گسترده‎‌تر، فهم و کردارهای خود با تصورات، اندیشه‎‌ها، توقعات، اصول و فعالیت‎‌های مرسومِ «دیگران» نسبتاً غیرمذهبی، مفاهیم و کردارهای دینی مقبول در کلاس‎‌های قرآنی را مورد بازاندیشی قرار‎‌ داده‎‌اند. در پرتو چنین بازاندیشی‎‌هایی آنها می‎‌توانند در اماکن، مجالس و فضاهایی حضور پیدا کنند یا فعالیت‌هایی انجام دهند که تا حدی با آموزه‎‌ها و اعتقادات دینی‎‌شان ناسازگار است. دو مورد از چنین زمینه‎‌‌های برجسته‎‌ای که مشارکت‌کنندگان اشاره کرده‌اند، لزوم پوشیدن لباس‎‌ها و آرایش خاص برای شرکت در مراسمات عروسی یا گوش‌دادن به آواها و نواهای موسیقیایی بوده است. برخی افراد تا حدی این چالش را حل کرده‌اند و در هر دو نوع مراسم شرکت می‌کنند؛ اما برخی هنوز در ابهام انتخاب یا عدم‌انتخاب مانده‎‌اند.

سارا متأهل و دارای تحصیلات کلاس نهم، می‎‌گوید: «خیلی سخت است تو برچسب فردی را داری که در کلاس قرآن شرکت می‎‌کند و پایۀ ثابت خواندن قرآن با صوت و صدای خوش هم هستی و می‎‌خواهی در مراسم عروسی فامیل شرکت کنی که در آنجا موسیقی حرام پخش می‎‌شود. خب اگر نروم نزدیکان و فامیل ناراحت می‎‌شوند. وقتی که می‎‌روم معذب هستم؛ اما بالأخره باید رفت.»

صدیقه 53ساله دارای مدرک دیپلم انسانی، دربارۀ رفتن یا نرفتن به مراسم جشن با موسیقی حرام می‎‌گوید: «ببین نمی‎‌توانم نروم. خب گفته‎‌اند که موسیقی حرام است؛ اما من که اصلاً نمی‎‌فهمم چه پخش می‎‌شود. انگار نمی‎‌شنوم، پس می‎‌روم.»

مریم 38ساله دارای تحصیلات کارشناسی ارشد و حق‌التدرس، دربارۀ آرایش سبک روی پوست هم گرفتار چالش ‌می‌شود و می‎‌گوید: «ما زیاد اهل مراسم و این‌طور حرف‎‌ها نیستیم. همسرم دوست ندارد، آرایش داشته باشم. خودم برخی مواقع قلقلک می‎‌شوم آرایش سبکی داشته باشم؛ اما بعد پشیمان می‎‌شوم.»

سحر32ساله و دارای مدرک لیسانس و معلم می‌گوید: «ببینید من از اول هم هر وقت مسجد می‌رفتم و حتی در رفت و آمدهای کوتاه تا منزل مادر و دوستانم جوراب نمی‌پوشیدم. حالا جلو همۀ هم‌کلاسی‌ها زشت است و مرتب می‌پوشم. من خیلی به مسائل دین پایبندم؛ اما به جوراب پوشیدن، راستش نه. رعایت نمی‌کنم. بهش اعتقادی ندارم.»

سیده‌زهرا 70ساله درحالی‌که کمی جابه‌جا می‌شود و نگاهی به عصایش برای اتمام مصاحبه می‌اندازد، می‌گوید: «دیگه نمی‌روم. پسرها پیله و پاپیچم نمی‌شدند که تنهایی و دلتنگ می‌شوی، اصلاً نمی‌رفتم. مگر چه در آنجاست. همش گناه و معصیت؛ ولی می‌روم.»

صدیقه 53ساله و متأهل نیز می‌گوید: «نمی‌دانم درست است یا نه؛ اما ما الآن هم به موقع سینه‌زنی و دعا و نماز داریم و هم در زمان خودش بشکن؛ ولی خوب جاهایی که بچه‌های قرآن باشند، بیشتر رعایت می‌کنم. من مشکل خودم را حل کرده‌ام، هم اینجا هم آنجا.»

درکل 6 مقولۀ بررسی‌شده در یافته‎‌های تحقیق می‎‌توانند در کنار هم زیست‎‌جهان دینی زنان مشارکت‎‌کننده در کلاس‎‌های قرآن را به تصویر بکشد.

شکل 1- عناصر بنیادی زیست‎‌جهان دینی زنان مشارکت‎‌کننده در کلاس‎‌های قرآن در شهر لار

Fig 1- Fundamental elements of the religious life of women participating in Quran classes in city of Lar

 بحث و نتیجه

تحقیق حاضر با هدف تحلیل تجربۀ زیستۀ زنان مشارکت‎‌کنند‎‌ه در کلاس‎‌های قرآن در شهر لار صورت ‎‌گرفته ‎‌است. براساس تحلیل مضامین مصاحبه‎‌ها، تجارب، تصورات و تعاملات زیستۀ مشارکت‎‌کنندگان ذیل 6 مقولۀ اصلی توصیف و تحلیل شد. این مقولات، بسان عناصری درهم‌تنیده با هم می‎‌توانند کلیت و ساختار تجربه و زیست جهانِ زنان مشارکت‌کننده در کلاس‌های قرآنی شهر لار را توصیف و بازنمایی کنند. این مقولات ‌گانه عبارت‌اند از: 1- زیستن در حدود قرآنی، 2- گسترش دامنه و تعمیق کیفیتِ تعامل اجتماعی با گروه‎‌های زنانه، 3- معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، 4- انجام فعالیت‎‌های اقتصادی خیرخواهانه، 5- اعتقاد به میمنت و اثربخشی نمادهای مقدس و 6- احساس اجبار در مکان‌های عرفی.

براساس این مضامین می‎‌توان گفت که مشارکت‎‌کنندگان بعد از مشارکت در کلاس‌های قرآنی، پایبندی بیشتری به اعمال دینی جوارحی مانند نماز، روزه، حجاب و خمس داشته‌اند و تا حدودی دامنۀ پایبندی از امور واجب به سمت رعایت امور مذهبیِ مستحب مانند تقید به ادای نماز و روزه مستحبی نیز تسری ‎‌یافته ‎‌است. این زنان تا حد زیادی، خود را کاملاً پایبند به تکالیف اخلاقی دینی دانسته‎‌اند؛ اما در مواقع و شرایط خاصی، مانند جشن عروسی، آنان چنین تکالیفی را نادیده گرفته یا با اکراه آنها را رعایت ننموده‎‌اند. تا حدودی می‎‌توان گفت که مشارکت‌کنندگان در دو محیط مجزای کلاس‎‌های قرآنی و اجتماعات گسترده‎‌تر، تا حدی تجربۀ دینی متعارضی دارند که به ناخرسندی نسبی آنها انجامیده است. در کلاس‎‌های قرآن صداقت، صمیمیت، همدلی، دیگرخواهی و یادآوری مداوم آموزه‎‌های مذهبی نوعی احساس معنا، آرامش و هدفمندی زندگی را برای آنان فراهم می‎‌کند؛ اما در هنگامه‎‌هایی که این زنان ناچارند در مناسک و آیین‎‌های غیردینی شرکت کنند، متأثر از فشار و انتظارات جمعی حاکم بر چنین مناسباتی، به‌صورت جزئی مواردی از اعمال جوارحی و تکالیف جوانحی دینی را نادیده می‎‌گیرند. نادیده گرفتنی که برچسب و انگِ اجتماعی «اتهام‌زنی دیگران» به دلیل رعایت‌نکردن اصول و آداب مطلق حضور در کلاس‎‌های قرآن را متوجه مشارکت‌کنندگان نموده است؛ نیز اینکه خود مشارکت‌کنندگان از درون، احساس شرمندگی، پشیمانی و ناخرسندی‎‌ مزمنی را تجربه کرده‎‌اند.

چنانچه هاندبرگ و دیگران (2014) طبق یکی از اصول کنش متقابل عنوان می‎‌کند، معنا از تعامل اجتماعی ناشی ‎‌می‎‌شود. برای انتقال این معنا‎‌ها دامنۀ تعاملات افزایش ‎‌می‎‌یابد. کلاس‎‌های قرآن دامنۀ تعاملات و روابط اجتماعی افراد را بسیار گسترش داده ‎‌است؛ یکی از علل این امر شاید به علت تحصیلات پایین و اشتغال‌نداشتن بیشتر این افراد است که به دنبال راه‎‌حلی برای پرکردن اوقات فراغت و گسترش‌دادن تعاملات اجتماعی هستند و آن را در این‌گونه کلاس‎‌هایی که در سطح شهر پراکنده ‎‌است، به نحو مؤثر پیدا‎‌ می‎‌نمایند. انجلس و اجازی (2018) دربارۀ دو مدرسۀ قرآنی در اسلام‎‌آباد پاکستان نیز به نتایج مشابه اشاره‎‌ می‎‌کنند. مردم به‌طور داوطلبانه برای رفاقت، دوستی، معاشرت، معیشت، ساخت شبکۀ داوطلبانه و انسان‎‌دوستی با هم رابطه برقرار می‌کنند و عبادت‎‌کنندگان بعد از اتمام نماز در حلقه‎‌ها می‌نشینند، با یکدیگر صحبت و جزئیات رویدادهای روزانه را رد ‎‌و ‎‌بدل می‎‌‎‌کنند.

معنابخشی به زندگی و احساس خودشکوفایی، مقولۀ سوم استخراج‌شده از گزاره‎‌های تحقیق است. درواقع حضور و مشارکت در کلاس شبکۀ وسیعی از شکوفایی و اثر‎‌بخشی عاطفی را برای مشارکت‌کنندگان به وجود آورده ‎‌است. رییس و وودهد (2010) بر اهمیت احساسات در زندگی مذهبی تأکید می‎‌کنند؛ اما استدلال می‎‌کنند که تجربۀ عاطفی در روابط متقابل بین عوامل، نمادهای فرهنگی و جامعه ایجاد می‎‌شود. اثراتِ روانی _ احساسی مثبتِ تجربه‌شده ازسوی زنان مشارکت‌کننده در کلاس‌های قرآنی با یافته‎‌های تحقیقات ییلاق‌بیگی و منشئی (1390)، حیدری و شهبازی (1393)، قاسم‌تبار و دیگران (1392) و محمدزاده (1394) هماهنگی دارد که همگی بیانگر اثرات مثبت عاطفی قرآن و کلاس قرآن بر افراد بوده‎‌ است.

شاید نکتۀ مهم و درخورتوجه، انگیزش متفاوت فعالیت اقتصادی این زنان با انگیزۀ سودمحورانۀ حاکم بر فعالیت اقتصادی مبتنی بر بازار باشد؛ زیرا اقتصاددانان و مکانیسم بازار مهم‌ترین انگیزۀ اقتصادی را کسبِ سود و به حداکثر رساندن آن می‎‌دانند؛ اما این زنان، بیشترین انگیزۀ فعالیت اقتصادی خود را بیشتر نوعی فعالیت همدلانۀ نوع‌دوستانه، خیرخواهانه و کمک به همنوع یا فرد فروشنده دانسته‎‌اند. البته می‎‌توان گفت که به این یافته هرچند کمتر در تحقیقات پیشین توجه شده است، با کمی اغماض، با نتایج تحقیق انجلس و اجازی (2018) سازگاری دارد که براساس آن مشارکت بچه‎‌های مدرسۀ قرآن در فعالیت‎‌ها بیشتر نوعی جهت‎‌گیریِ انسان‎‌دوستانه ‎‌دارد.

در ارتباط با اعتقاد به نمادهای مقدس و میمنت آنها (اثربخشی)، مشارکت‎‌کنندگان برخی زمان‎‌ها، مکان‎‌ها و اجسام را مقدس و متبرک می‎‌دانند و متناسب با ماهیتشان، در لمس، حمل، انجام برخی کردارها، یا مصرف گونه‎‌هایی از آنها احساس آرامش، خشنودی و رضایت خاطر می‎‌کنند. این یافته را می‎‌توان بیانگر معنی اِسناد داده‌شده به بعضی ابژه‎‌ها، مکان‌ها یا زمان‌های مقدس دانست که حالتی نمادین پیدا می‌کنند و به‌صورت بین‌الأذهانی برای مشارکت‎‌کنندگان حاوی اثرات خاصی محسوب می‎‌شوند. در این راستا، پوگی (2001) یکی از عرصه‎‌های نمود قدرت‎‌های مذهبی را نمادهای مقدسی می‎‌داند که به‌واسطۀ احساسات جمعی تقویت‎‌ می‌شود و به‌نوبۀ خود زمینۀ تحکیم و برقراری ارتباط معنی‎‌دار را فراهم می‎‌کند. رییس و وودهد (2010) نیز به تجربۀ عاطفی مرتبط با نمادهای فرهنگی تأکید و توجه کرده‎‌اند. نکتۀ آخر اینکه، هرچند زنان مشارکت‌کننده پایبندی بیشتری به اعتقادات و مناسک دینی داشته و ماهیت فعالیت اقتصادی خود را «دیگرگونه» دیده‎‌اند و به افراد نزدیک احساس صمیمیت بیشتری نموده و با آنها تعامل بیشتر داشته‎‌اند؛ اما به تعبیر خودشان، در «هنگامه‎‌ها و جایگاه‌هایی که دیگران» مسلط بوده‌اند و فضای فرهنگی _ اجتماعی تعامل متفاوت بوده است، ناچار بوده‌اند در مطلق‌بودگی تام‌وتمام کردارها و واجباتِ دینی «بازاندیشی» کرده و تا حدی متناسب با جوِّ غالب جایگاه‌های نسبتاً غیردینی عمل کنند. براساس نظر گیدنز می‎‌توان گفت این زنان در هنگامه‎‌های عروسی و در فعالیت‌هایی مانند شرکت در جشن عروسی و ضرورت آرایش یا شنود موسیقی شاد ناچار به نادیده‌گرفتنِ «هنجارهای دین‌داری خود» شده‎‌اند. البته در چنین مواقعی نیز آنان متأثر از شرایط و زمینۀ اجتماعی، به تغییرهویِ ظاهری خود اقدام کرده‎‌اند؛ هرچند ماهیتِ متعارض چنین وضعیت دوگانه‎‌ای را احساس و ادراک کرده‎‌اند. البته در موارد محدودی نیز هم‌زمانیِ فشار اطرافیان با کنجکاویِ خود این زنان توأم بوده است. هرچند درکل، تمایلات و ته‌نشست‌های اعتقادات و باورهای دینیِ فراگرفته در کلاس‌های درس قرآن از سبک‌بالی پذیرش و آرامش خیال نسبی این زنان در هنگامۀ اتخاذ چنین کنش‎‌هایی کاسته است.

[1] Pew Research Religion & Public Life

[2] Islamic Research & Information Center (IRIC)

[3] Cornwall

[4] Peter L. Berger

[5] Malam Moussa & Benett

[6] Abu-Nimer & Kadayifci

[7] Boly

[8] Religious sociolization

[9] Angeles & Aijazi

[10] lived religion

[11] Arthur

[12] Brown

[13] Furbey & Macey

[14] Mallams

[15] Spielhaus & Herzog

[16] Berger

[17] Luckman

[18] Stark & Glock

[19] Miler & Brewer

[20] Scheme of refrence

[21] Understanding

[22] Interpretation

[23]^. برای بحث مفصل راجع به این امور به مکارم شیرازی، 1390 مراجعه شود.

[24] Self-actualization