تعیین مکان‌های بهینه برای خدمات فرهنگی اکوسیستم در استان کرمان با تلفیق GIS و ارزیابی چندمعیاره (MCE)

مقدمه

در دهه‌های اخیر، فعالیت‌های انسانی موجب تغییرات گسترده‌ای در ساختار و عملکرد اکوسیستم‌های طبیعی شده‌ است که این تغییرات، اثرات مستقیم و غیرمستقیمی بر رفاه انسانی و کیفیت زندگی جوامع بشری داشته‌اند (Wu et al., 2025, P. 1). توسعه اجتماعی پایدار، وابستگی زیادی به سلامت بوم‌شناختی محیط زیست دارد؛ از این رو حفظ یکپارچگی اکوسیستم، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای تضمین توسعه اقتصادی و اجتماعی بلندمدت به‌شمار می‌رود (Romanazzi et al., 2023, P. 1)؛ بنابراین، در صورتی که دولت‌ها بخواهند رویکردهای مدیریت محیط‌زیست اثربخش و پایدار داشته باشند، لازم است استراتژی‌های توسعه خود را با راهبردهای حفاظت از اکوسیستم هماهنگ کنند (Tallis et al., 2008, P. 9457). یکی از راه‌های مؤثر در نشان‌دادن اهمیت اکوسیستم‌ها، کمی‌کردن خدمات آنها است. خدمات اکوسیستم به مزایایی اشاره دارد که انسان‌ها از اکوسیستم‌های طبیعی به دست می‌آورند که شامل خدمات تأمینی (مانند غذا و آب)، خدمات تنظیمی (مانند تنظیم آب و هوا و کنترل سیلاب)، خدمات فرهنگی (مانند مزایای تفریحی و زیبایی‌شناختی) و خدمات پشتیبانی (مانند چرخه مواد مغذی و تشکیل خاک) است (Benra, 2025). با توجه به اهمیت موضوع، حوزه‌های مختلف علمی و تخصصی، از مجموعه‌ای از روش‌های تحقیقاتی و رویکردهای فنی برای سازمان‌دهی، اندازه‌گیری و ارزیابی خدمات اکوسیستمی (ES^[1]) بهره‌گرفته‌اند. این مسئله‌ به‌روشنی بیانگر نقش محوری این خدمات در سیاست‌گذاری‌های محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی و برنامه‌ریزی سرزمینی است ( Fang et al., 2022, p. 456; McPhearson et al., 2022, P. 789).

در چارچوب برنامه‌ریزی فضایی و به‌ویژه فرآیندهای تصمیم‌گیری منطقه‌ای، کاربست مفهومی و عملیاتی خدمات اکوسیستمی  مستلزم در اختیار داشتن داده‌های مکانی دقیق درباره وضعیت کنونی و روندهای آتی اکوسیستم‌ها و خدمات مرتبط با آنها است؛ زیرا تنها از این مسیر می‌توان به ارزیابی دقیق تغییر روندها و تحلیل ارزش‌های اقتصادی بالقوه خدمات اکوسیستمی نائل شد (Gonzalez-García et al., 2022, P.1)؛ از این رو یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فراروی دولت‌ها در قرن حاضر، بحران‌های محیط زیستی و درک نادرست از خدمات ارائه‌شده توسط اکوسیستم‌ها است. به این منظور، رویکردهای مدیریت اکوسیستمی با تأکید بر توسعه پایدار، ضروری است و سبب می‌شود که اهمیت خدمات اکوسیستمی به‌نحو بهتری مشخص شوند (Abd et al., 2018, P. 9). بهره‌برداری مستمر از منابع طبیعی نیازمند شناخت توان اکولوژیک و تعیین شایستگی در هر محیطی است تا از طریق استفاده از مدیریت بهینه و برنامه‌ریزی شده امکان استفاده از منابع، فراهم و از تخریب محیط‌زیست جلوگیری شود؛ درنتیجه، درک ارائه خدمات اکوسیستمی متکی بر تجزیه‌وتحلیل کلیه خدمات اکوسیستم و شناخت مرزهای سیستم است. اهمیت این موضوع زمانی آشکار می‌شود که هدف، فراتر از مباحث نظری و چارچوب‌های مفهومی برود و به سمت برنامه‌ریزی عملیاتی و اجرای رویکرد اکوسیستمی در عرصه واقعی حرکت کند (Fisher et al., 2009, P. 643). در این بین یکی از مهم‌ترین خدمات‌ اکوسیستم که دردنیا توجه کمتری به آن شده، خدمات فرهنگی اکوسیستم (CES^[2]) است (Mouttaki et al., 2021, P. 56).

خدمات فرهنگی اکوسیستم به‌عنوان یکی از ارکان اصلی ارتباط انسان و طبیعت، در صورت برنامه‌ریزی هدفمند و متکی بر شناخت دقیق قابلیت‌ها و محدودیت‌های منطقه، می‌تواند نقشی کلیدی در ارتقای رفاه انسانی، هویت فرهنگی و توسعه گردشگری ایفا کند (;Li et al., 2025, P. 1 نوری و همکاران، 1403). امروزه با افزایش تقاضا برای نیازهای معنوی و فرهنگی، مردم از نقش حیاتی خدمات فرهنگی اکوسیستم در زندگی خود آگاه‌تر شده‌اند (Wang et al., 2021, P. 1)، با وجود ارزش‌های ملموس و ناملموس این خدمات، اغلب در فرآیندهای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی فضایی نادیده گرفته می‌شوند (Romanazzi et al., 2023, P. 1).

با وجود اهمیت روزافزون خدمات فرهنگی اکوسیستم در ارتقای رفاه اجتماعی، هویت فرهنگی و توسعه پایدار گردشگری، مطالعات مرتبط با این حوزه به‌ویژه در ایران هنوز محدود و پراکنده‌اند. این در حالی است که نادیده‌گرفتن ارزش‌های فرهنگی، زیباشناختی و تفرجی می‌تواند منجر به تصمیم‌گیری‌های ناپایدار، تعارض میان حفاظت و توسعه و از دست ‌رفتن فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی شود.

استان کرمان با برخورداری از تنوع بالای چشم‌اندازهای طبیعی و میراث فرهنگی، نمونه‌ای بارز از مناطقی است که ظرفیت بالایی برای ارائه خدمات فرهنگی اکوسیستم دارد؛ اما تاکنون ارزیابی جامع و مکانی از این ظرفیت‌ها صورت نگرفته است؛ از این‌ رو، پرسش اصلی این پژوهش آن است که چه مناطقی از استان کرمان بیشترین پتانسیل را برای توسعه خدمات فرهنگی اکوسیستم دارا هستند و توزیع فضایی ارزش این خدمات چگونه است؛ تا بتوان با شناسایی این ظرفیت‌ها آنها را در راستای برنامه‌ریزی پایدار و حفاظت محیط‌زیست به ‌کار گرفت. در پاسخ به این پرسش، مکان‌های بهینه برای توسعه خدمات فرهنگی اکوسیستم در استان کرمان در چهار دسته خدمات زیباشناختی، تفرجی، علمی - آموزشی و معنوی - مذهبی و با بهره‌گیری از روش تحلیل چندمعیاره (MCE^[3]) در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS^[4]) مدل‌سازی شد؛ بنابراین، هدف این مطالعه شناسایی مناطقی است که هم از نظر بوم‌سازگان و هم از نظر جذابیت گردشگری ظرفیت بالایی برای بهره‌برداری پایدار دارند؛ به‌گونه‌ای که تعادل میان حفاظت از منابع طبیعی و بهره‌برداری فرهنگی - اقتصادی حفظ شود. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری‌های آگاهانه در زمینه گردشگری پایدار، حفاظت از منابع طبیعی و تقویت پیوند میان انسان و طبیعت در استان کرمان فراهم سازد.

مبانی نظری پژوهش

خدمات اکوسیستمی، سودمندی است که توسط مردم از طریق عملکردهای اکوسیستم و نقش مستقیم و غیرمستقیم اکوسیستم‌ها در رفاه بشر به دست می‌آید (De Groot et al., 2002, P. 393). یکی از انواع خدمات اکوسیستمی، خدمت فرهنگی اکوسیستم است که به خدمات غیرفیزیکی یا ناملموس اکوسیستم نیز مشهور هستند. این خدمات شامل خدمات زیباشناختی، هویت فرهنگی، روابط اجتماعی، حس مکان، سیستم دانش و ارزش‌های آموزشی و غیره است (Luederitz et al., 2015, P. 98).

در مقایسه با سایر انواع خدمات اکوسیستم، خدمات فرهنگی اکوسیستم به‌ویژه بر تأثیر تجربیات فردی و ارزش‌های اجتماعی در اکوسیستم‌ها تأکید داشته است و بنابراین، ماهیتی ادراکی‌تر از سایر خدمات اکوسیستمی دارد (Wei et al., 2024, P. 1). خدمات فرهنگی اکوسیستم به‌طور مستقیم با سلامت و رفاه انسان در ارتباط است؛ به طوری که از آن به عنوان عامل تقویت رفاه و سلامت انسان از طریق فرایندهای غیرفیزیکی (مانند فرهنگ) یاد شده است. این خدمات از ارتباط چندوجهی بین مردم و محیط زندگی آنها به وجود می‌آید. اکوسیستم هزاره و برنامه مطالعه اقتصاد اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی (^[5]TEEB)، برای خدمات فرهنگی اکوسیستم زیر بخش‌هایی شامل ارزش‌های زیباشناختی، تفرج و گردشگری، ارزش‌های معنوی و مذهبی و ارزش‌های آموزشی، رشد فکری و الهام و حس مکان شناسایی کرده است (Andersson et al., 2015. P. 165). تفکیک این زیر بخش‌های به‌صورت فرهنگ، اوقات فراغت، زیبایی‌شناسی، روحیه و علم نیز ارائه شده است (Li et al, 2025, P. 1).

از دیدگاه نظری، چارچوب پژوهش حاضر بر مبنای پیوند میان انسان و محیط از طریق خدمات فرهنگی اکوسیستم شکل گرفته است. این چارچوب تأکید دارد که تعامل ادراکی، معنوی و اجتماعی انسان با طبیعت، منجر به شکل‌گیری ارزش‌های فرهنگی متنوعی می‌شود که می‌توان آنها را در قالب چهار مؤلفه‌ی اصلی تبیین کرد. این مؤلفه‌ها نه‌تنها بیانگر ابعاد مختلف رابطه انسان و اکوسیستم‌اند، نقش مستقیمی در توسعه پایدار و برنامه‌ریزی فضایی ایفا می‌کنند. از آنجایی که در مطالعه حاضر خدمات فرهنگی اکوسیستم، در چهار دسته خدمت زیباشناختی، تفرجی، علمی - آموزشی و معنوی - مذهبی در نظر گرفته شده، در ادامه تعاریفی برای هر یک ارائه شده است.

خدمات زیباشناختی: خدمات زیباشناختی به درک و تجربه زیبایی مناظر طبیعی، تنوع زیستی و چشم‌اندازهای فرهنگی اشاره دارد که حس رضایت، الهام و آرامش را در انسان ایجاد می‌کند. این خدمات در شکل‌گیری هویت مکانی و ارزش‌های فرهنگی نقش دارند (MEA, 2005).

خدمات تفرجی: خدمات تفرجی شامل فرصت‌هایی است که محیط‌های طبیعی برای فعالیت‌های فراغتی، گردشگری، و ورزش در فضای باز فراهم می‌کنند (Ghasemi et al., 2023).

خدمات علمی - آموزشی: این خدمات به استفاده از اکوسیستم‌ها به عنوان منابع آموزشی و تحقیقاتی برای یادگیری علوم زیستی، محیطی، زمین‌شناسی و دیگر رشته‌ها اشاره دارد. بسیاری از مناطق طبیعی به عنوان آزمایشگاه‌های طبیعی عمل می‌کنند که در آنها پژوهش، آموزش و انتقال دانش صورت می‌گیرد (TEEB, 2010).

خدمات معنوی – مذهبی: خدمات معنوی و مذهبی به ارزش‌هایی اشاره دارد که جوامع برای مکان‌های مقدس، آیین‌های دینی، حس تقدس و ارتباط با طبیعت قائل هستند. این خدمات در حفظ هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی مؤثرند (Chan et al., 2012).

در چارچوب نظری این پژوهش، فرض بر این است که این چهار نوع خدمت فرهنگی از طریق شاخص‌های مختلف سنجش‌پذیر بوده‌اند و با رفاه انسانی، توسعه گردشگری پایدار و حفظ ارزش‌های فرهنگی در ارتباط هستند. جدول (1) ارتباط میان خدمات فرهنگی اکوسیستم با اهداف توسعه پایدار را نشان می‌دهد.

جدول 1: ارتباط نظری خدمات فرهنگی اکوسیستم با اهداف توسعه پایدار

Table 1: Theoretical linkage of cultural ecosystem services with sustainable development goals

پیشینۀ پژوهش

در میان خدمات اکوسیستمی، به خدمت فرهنگی، کمتر توجه شده است (Romanazzi et al., 2023). خدمت فرهنگی اکوسیستم را می‌توان از جنبه‌های مختلف و با روش‌های مختلف بررسی کرد. از آنجا که اندازه‌گیری‌ مستقیم تمامی پارامترهای تأثیرگذار در ارزیابی کیفیت خدمات فرهنگی معمولاً غیرممکن است، استفاده از داده‌های فضایی و سیستم اطلاعات جغرافیایی در ارزیابی و مدل‌سازی خدمات فرهنگی اجتناب‌ناپذیر است. از میان بخش‌های مختلفی که برای خدمات فرهنگی اکوسیستم معرفی شده‌اند، پژوهشگران به خدمت تفرجی بیشتر توجه داشته‌اند (کبیری‌هندی و همکاران، 1399؛ قاسم‌نژاد و همکاران، 1400؛ عرفانی و احسانی، 1400؛ موسوی و صادقی، 1404؛ Acharya al., 2022; Ghasemi et al., 2023; Mohimi & Esmaeily, 2024; Heydari et al., 2025). در این پژوهش‌ها از روش ارزیابی چندمعیاره برای توسعه سیستم پشتیبان تصمیم‌گیری با استفاده از سامانه GIS  استفاده شده است. مطالعات اندکی به جنبه‌های دیگر خدمات فرهنگی پرداخته‌اند که برخی از آنها در ادامه اشاره شده است.

چادهری و همکاران تحلیلی چندمقیاسی از خدمات فرهنگی اکوسیستم در سایت Mai Pokhari، نپال انجام دادند. در این مطالعه مناطق با ارزش معنوی - مذهبی و زیباشناختی دارای پراکنش نسبتاً متراکم بوده است و با هم همپوشانی داشتند. همچنین تفکیک واضحی بین خدمات علمی - آموزشی و تفرجی وجود داشت که وابسته به دسترسی فیزیکی و زیرساخت بود (Chaudhary et al., 2019).

نیل و همکاران در تحقیقی دیگر، از داده‌های شبکه‌های اجتماعی به همراه مدل‌های مکانی مانند GWR و MaxEnt برای تحلیل خدمات فرهنگی اکوسیستم استفاده کردند. آنها با استفاده از تحلیل‌های مکانی و داده‌های مشارکتی، به شناسایی و نقشه‌برداری خدماتی مانند فرصت‌های تفریحی، زیبایی‌شناسی و آموزش محیط‌زیستی پرداختند (Neill et al., 2023).

ملاکو و پاستور ایوارس به بررسی نقش جنگل‌های مقدس شهری در کانازاوا، ژاپن در ارائه خدمات فرهنگی اکوسیستم پرداختند. آنها با استفاده از نظرسنجی‌های میدانی و تحلیل‌های GIS، نقش این فضاها را در ارتقای رفاه معنوی، برگزاری مراسم مذهبی و حفظ میراث فرهنگی بررسی کردند (Melaku & Pastor Ivars, 2024).

خدمات فرهنگی اکوسیستم و تغییرات کاربری زمین در مرور سیستماتیک انجام‌شده توسط پان و کیو مورد توجه قرار گرفت و نشان داد روش‌های ارزیابی دقیق‌تر برای خدمات فرهنگی با توجه به نوع کاربری اراضی نیاز به توسعه بیشتر دارد (Pan & Qu, 2024).

ویدمانه و همکاران در مطالعه‌ای در سواحل شرقی دریای بالتیک در لتونی، از روش‌های GIS مشارکتی برای ارزیابی و نقشه‌برداری خدمات فرهنگی اکوسیستم ساحلی استفاده کردند. این مطالعه با ترکیب تکنیک‌های بوم‌شناسی منظر و علوم اجتماعی، به شناسایی و تحلیل خدمات فرهنگی مانند زیبایی‌شناسی، فرصت‌های تفرجی و میراث فرهنگی پرداخت. یافته‌ها نشان داد که درک و ارزش‌گذاری این خدمات میان دخیلان مختلف متفاوت است و این اطلاعات می‌تواند به توسعه گردشگری پایدار و برنامه‌ریزی ساحلی کمک کند (Veidemane et al., 2024).

یافته‌های مطالعه جیانگ و همکاران نیز نشان داد که جنگل‌ها  69 درصد از کل ارزش خدمات اکوسیستمی و از جمله خدمات فرهنگی را تشکیل می‌دهند. بر این اساس، آنها استنباط کردند که سیاست‌های تبدیل زمین‌های کشاورزی به جنگل می‌تواند تأثیر مثبتی بر ارزش فرهنگی، زیباشناختی و تفرج داشته باشد (Jiang et al., 2025).

ما و همکاران نیز با مدل‌سازی خدمات اکوسیستم در حوزه رود زرد نتیجه گرفتند که مراتع بیشترین سهم از ارزش کل خدمات اکوسیستمی (شامل فرهنگی) را دارند و بنابراین با حفاظت اکولوژیک و گسترش مراتع و جنگل‌ها، ارزش خدمات فرهنگی افزایش می‌یابد (Ma et al., 2025).

طبق مرور منابع انجام‌شده، ترکیب قابلیت‌های GIS و MCE از اهمیت کلیدی در مطالعات مربوط به خدمات فرهنگی اکوسیستم برخوردار است. مطالعات نشان می‌دهند که پژوهش در حوزه خدمات فرهنگی اکوسیستم به‌سرعت درحال رشد است؛ اما هنوز بسیاری از زیرشاخه‌ها به‌ویژه معنوی - مذهبی و ارزیابی مکانی آن کمتر ‌بررسی شده‌اند (Yang & Cao 2022). همچنین، بسیاری از مطالعات محدود به یک منطقه یا نوع کاربری اراضی خاصی هستند و مدل‌سازی جامع خدمات فرهنگی با در نظر گرفتن ترکیب کاربری‌های متنوع و تفاوت‌های فضایی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تحقیق حاضر با استفاده هم‌زمان از چهار خدمت فرهنگی اکوسیستم، در نظر گرفتن جنبه‌های کمتر بررسی‌شده خدمات فرهنگی (به‌ویژه معنوی - مذهبی و آموزشی) و مدل‌سازی مکانی به‌صورت یکپارچه در همه کابری‌های یک استان، از سایر مطالعات متمایز می‌شود. این رویکرد ضمن پرکردن خلأهای اطلاعاتی ذکرشده، امکان ارائه تحلیل‌های دقیق‌تر و کاربردی‌تری را برای برنامه‌ریزی پایدار و سیاست‌گذاری فرهنگی - فضایی فراهم می‌آورد.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی بوده و ماهیت آن، توصیفی‌تحلیلی است. جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات نیز به‌صورت کتابخانه‌ای و میدانی انجام شده است. جامعه آماری برای نظرسنجی وزن معیارهای به‌کاررفته در تحقیق نیز کارشناسان و متخصصان حوزه فرهنگ و گردشگری بود که از ده نفر از آنها به این منظور نظرسنجی شد. مراحل انجام تحقیق مطابق با چارچوب شکل 1 در چهار گام انجام شد که در ادامه توضیحاتی برای هر گام ارائه شده است.

شکل 1: چارچوپ کلی پژوهش در محدوده مورد مطالعه

Figure 1: The overall framework of the research within the study area

گام اول: تهیه پایگاه داده مکانی

در اولین گام معیارهای تصمیم‌گیری در ارزیابی خدمات فرهنگی اکوسیستم در چهار دسته خدمات زیباشناختی، تفرجی، علمی - آموزشی و معنوی - مذهبی به‌صورت عینی و با توجه به شرایط منطقه و نظر کارشناسان تعیین شد. پایگاه داده مکانی در نرم‌افزار ادریسی TerrSet ایجاد شد و همه داده‌های مکانی در این پایگاه به‌صورت رستری و با سیستم مختصات GCS_WGS_1984 و درجه تفکیک مکانی 30 متر وارد شدند. جدول 2 منبع اولیه تهیه داده‌ها را برای توسعه معیارهای تصمیم‌گیری در چهارخدمت مدنظر نشان می‌دهد.

جدول 2: منابع مورد استفاده در تهیه پایگاه داده مکانی تحقیق

Table 2: Sources Used for Compiling the Spatial Database of the Study

پس از تهیه همه معیارها ساختار سلسله‌مراتبی آنها تشکیل شد. به این ترتیب معیارها در سه بخش اکولوژیک، اقتصادی - اجتماعی و بصری قرار گرفت و هر معیار نیز از زیرمعیارهایی تشکیل شد؛ به نحوی که در نهایت برای خدمات فرهنگی زیبایی شناختی، تفرجی، آموزشی و معنوی - مذهبی به ترتیب 34، 28، 8 و 4 زیرمعیار شناسایی و نقشه‌سازی شد.

گام دوم: استانداردسازی معیارهای عامل

برای استانداردسازی معیارهای عامل از روش فازی استفاده شد که در آن مطلوبیت هر لایه در دامنه صفر تا ۲۵۵ انتخاب شد تا با داده‌های رستری هشت‌بیتی سازگار باشد و حجم حافظه و سرعت پردازش بهینه شود. به جز لایه مدل رقومی ارتفاع و لایه کیفیت زیستگاه که ماهیت پیوسته دارند، سایر لایه‌های مورد نیاز که باید به‌صورت لایه فاصله‌ای پیوسته برای فازی‌سازی تبدیل شوند، با تابع Distance به حالت فاصله‌ای تبدیل شدند. این لایه‌ها مانند جاده، مناطق مسکونی، منابع آبی، چاه، معادن، چشمه و قنات بوده که در جداول 1 تا 3 نشان داده شده‌اند. همچنین لایه‌های زیرمعیار بصری که برای تولید قابلیت دید به رودخانه، قله، آبشار و نقاط پرتنوع توپوگرافیک به کار رفتند، با کمک تابع Viewshed به‌صورت لایه پیوسته تولید شدند. با توجه به نوع معیارهای عامل به‌کاررفته در این پژوهش، نوع تابع فازی استفاده‌شده از نوع خطی کاهشی، افزایش و تعریف‌شده توسط کاربر انتخاب شد.

گام سوم: وزن‌دهی به معیارهای عامل و بررسی میزان تأثیر هر معیار

در این مرحله از روش مقایسه زوجی بر مبنای فرآیند سلسه‌مراتب تحلیلی (AHP^[6]) استفاده شد؛ زیرا AHP از پرکاربردترین و شناخته‌شده‌ترین روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره در مطالعات مکانی است که امکان سنجش سازگاری تصمیم‌ها و وزن‌دهی معیارها را براساس اهمیت نسبی و نظر کارشناسان فراهم می‌کند. برای این منظور، پرسشنامه‌ای، تهیه و ارجحیت‌ و اهمیت نسبی معیارها در دامنه 1 تا 9 به‌صورت زوجی توسط کارشناسان مربوطه مقایسه شد. در ادامه از نمایه آماری مد (نما) نظرات آنها برای تعیین وزن‌ها در ماتریس AHP با استفاده از بردار ویژه در محیط نرم‌افزار TerrSet V18.31 استفاده شد. در این نرم‌افزار با به‌کارگیری ماژولWeight  پس از واردکردن ماتریس مقایسات زوجی  AHP، محاسبه وزن‌ها و ارزیابی سازگاری ماتریس‌ها انجام شد.

گام چهارم: ادغام لایه‌های معیارهای عامل و ارزیابی چندمعیاره خدمت فرهنگی

ارزیابی کیفیت خدمت فرهنگی با به‌کارگیری روش ارزیابی چندمعیاره با عنوان روش ترکیب خطی وزن‌دار WLC^[7])) برای هر یک از انواع خدمات فرهنگی اکوسیستم با استفاده از تابع MCE انجام شد. این روش بر پایه مفهوم میانگین وزنی استوار است که در آن تصمیم‌گیرنده به‌طور مستقیم وزن‌هایی را که نشان‌دهنده اهمیت نسبی معیارهای عامل است، به هر یک از آنها تخصیص می‌دهد. سپس امتیاز نهایی که نشان‌دهنده مطلوبیت است، از مجموع حاصل ضرب وزن عامل‌ها در ارزش بی‌مقیاس‌شده آن به دست می‌آید (Eastman, 2003)، یعنی:

که در آن S، مطلوبیت هر پیکسل را نشان می‌دهد و W_i و X_i به ترتیب وزن مشخصه i و ارزش بی‌مقیاس‌شده مشخصه i را نمایندگی می‌کنند.

پس از تهیه نقشه‌های WLC خدمات زیباشناختی، تفرجی، علمی - آموزشی و معنوی – مذهبی، با تلفیق آنها نقشه نهایی خدمت فرهنگی استان کرمان تهیه شد. این نقشه به چهار طبقه مساوی برای نشان‌دادن درجات تناسب منطقه برای خدمت فرهنگی تقسیم شد. همچنین در ادامه میانگین خدمات فرهنگی در سطح کاربری اراضی استان نیز برای مقایسه نقش کاربری اراضی مختلف در ارائه خدمات فرهنگی محاسبه شد.

معرفی استان کرمان

محل انجام پژوهش حاضر استان کرمان است که پهناورترین خشکی‌های ایران را با مساحت 689111 کیلومترمربع دارا است. این استان در جنوب شرقی فلات ایران و بین 54 درجه و 21 دقیقه تا 59 درجه و 34 دقیقه طول شرقی و 26 درجه و 29 دقیقه تا 31 درجه و 58 دقیقه عرض شمالی قرار دارد (شکل 2) و علاوه بر تنوع طبیعی و داشتن مناطق حفاظت‌شده و شکار ممنوع، جاذبه‌های گردشگری طبیعی و فرهنگی فراوانی دارد. همچنین بیش از ۶۶۰ اثر ملی ثبت شده‌اند و هفت اثر ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو (از جمله ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، دهکده صخره‌ای میمند در شهر بابک، کویر لوت و سه قنات) که رتبه نخست ایران را از این حیث دارد. همچنین این استان امکانات زیادی در زمینه‌های علمی و صنعتی دارد و با بهبود تسهیلات زیربنایی و خطوط ارتباطی می‌تواند به یکی از مناطق برجسته کشور از لحاظ ارائه خدمات فرهنگی بدل شود.

شکل 2: نقشه موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 2: Map of geographical location of study area

یافته‌های پژوهش و تجزیه‌وتحلیل آنها

با توجه به اینکه تنوع زیاد خدمات فرهنگی اکوسیستم در استان کرمان، در این پژوهش ارزیابی خدمات اکوسیستمی در چهار گروه شامل خدمات زیباشناختی، تفرجی، علمی وآموزشی و معنوی مطالعه شد. در این مرحله ارزیابی خدمت فرهنگی با در نظر گرفتن تمامی متغیرهای دخیل در این خدمت طبق دسته‌بندی TEEB اجرا شد. ارزیابی این چهار دسته از خدمات فرهنگی با کمک معیارهای عامل نشان داده شده در جداول 3، 4، 5 و6 انجام شد. معیارهای عامل پیوسته از طریق منطق فازی همان‌طور ‌که در این جداول مشاهده می‌شود، استاندارد شدند.

وزن‌دهی به معیارهای عامل نیز با مقایسه زوجی و استفاده از رویکرد بردار ویژه در روش AHP تعیین شدند. جدول 3، 4، 5 و6 اهمیت نسبی معیارهای عامل و یا به عبارتی وزن محاسبه‌شده برای هر یک از معیارهای عامل را به روش AHP نشان می‌دهد. نتایج حاصل از این جداول نشان می‌دهد که در میان عوامل مؤثر بر چهار خدمت اکوسیستمی مورد بررسی، اهمیت نسبی معیارها براساس نوع خدمت متفاوت است. در خدمت زیباشناختی، بیشترین وزن به معیارهای بصری و طبیعی مانند قابلیت دید آبشارها، تنوع توپوگرافی و پوشش گیاهی اختصاص یافته است که بیانگر نقش برجسته عناصر طبیعی و مناظر چشم‌نواز در ادراک زیبایی است. در خدمت تفرجی، عوامل مرتبط با جاذبه‌های طبیعی نظیر آبشارها، ارتفاع و پوشش گیاهی بیشترین وزن را دارند و نشان‌دهنده تأثیر مستقیم ویژگی‌های طبیعی و تنوع زیستی در جذب گردشگران است. در خدمت علمی – آموزشی، معیار فاصله از مراکز دانشگاهی با بالاترین وزن، اهمیت دسترسی به زیرساخت‌های آموزشی را در بهره‌برداری علمی از محیط‌زیست نشان می‌دهد و پس از آن مناطق حفاظتی و زیستگاه‌های طبیعی قرار دارند که ظرفیت بالایی برای مطالعات علمی و آموزش‌های محیط‌زیستی دارند. درنهایت، در خدمت معنوی، معیار فاصله از آرامستان‌ها، امامزاده‌ها و مساجد بیشترین وزن را به خود اختصاص داده‌اند و بیانگر جایگاه بالای فضاهای مذهبی و آیینی در شکل‌گیری پیوندهای معنوی انسان و طبیعت است.

جدول 3 :معیارهای عامل خدمت زیباشناختی و وزن آنها

Table 3: Factor criteria of aesthetic services and their weights

توابع خطی فازی شامل خطی افزایشی ↑، خطی کاهشی ↓ و کاربر مبنا ↔ (منبع: یافته‌های پژوهش، 1401)

جدول 4: معیارهای عامل خدمت تفرجی و وزن آنها

Table 4: Factor criteria of recreation services and their weights

نوابع خطی فازی شامل خطی افزایشی ↑، خطی کاهشی ↓ و کاربر مبنا ↔ (منبع: یافته‌های پژوهش)

جدول 5: معیارهای عامل خدمت علمی – آموزشی و وزن آنها

Table 5: Factor criteria of scientific-educational services and their weights

نوابع خطی فازی شامل خطی افزایشی ↑، خطی کاهشی ↓ و کاربر مبنا ↔ (منبع: یافته‌های پژوهش)

جدول 6: معیارهای عامل خدمت معنوی و وزن آنها

Table 6: Factor criteria of spiritual services and their weights

نوابع خطی فازی شامل خطی افزایشی ↑، خطی کاهشی ↓ و کاربر مبنا ↔ (منبع: یافته‌های پژوهش)

نتایج حاصل از روش WLC برای چهار خدمت ذکر شده در شکل‌های 3، 4، 5 و 6 مشاهده می‌شود و در پایان نقشه خدمات فرهنگی در شکل 7 و نقشه طبقه‌بندی خدمت فرهنگی در قالب شکل 8 آورده شده است. در شکل 8 مطلوبیت و تناسب سرزمین، برای درک راحت‌تر به چهار طبقه با تناسب کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد طبقه‌بندی شد.

شکل 3: نقشه خدمت زیباشناختی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 3: Aesthetic services map of Kerman province

شکل 4: نقشه خدمت تفرجی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 4: Recreation services map of Kerman province

شکل 5: نقشه خدمت علمی - آموزشی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 5: Scientific-educational services map of Kerman province

شکل 6: نقشه خدمات معنوی - مذهبی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 6: Spiritual-religious services map of Kerman province

شکل 7: نقشه خدمات اکوسیستمی فرهنگی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 7: Cultural Ecosystem Services map of Kerman province

شکل 8: نقشه طبقه‌بندی‌شده خدمات فرهنگی (منبع: یافته‌های پژوهش)

Figure 8: Classified cultural Ecosystem Services map of Kerman province

مساحت اختصاص‌یافته به هر طبقه نقشه خدمت فرهنگی در جدول 7 به‌صورت تعداد پیکسل و مساحت ارائه شد. این جدول نشان می‌دهد که بیشترین مساحت استان کرمان در طبقه تناسب زیاد قرار دارد (بیش از ۹۵۰۱۰ کیلومترمربع معادل حدود ۵۱ درصد از کل منطقه). این امر بیانگر گستره وسیع مناطقی است که از نظر ویژگی‌های مکانی، زیباشناختی و دسترسی، ظرفیت بسیاری برای ارائه خدمات فرهنگی دارند. درمقابل، تنها حدود 2/0 درصد از منطقه در طبقه تناسب کم قرار گرفته که نشان‌دهنده محدودبودن مناطق فاقد پتانسیل فرهنگی – تفرجی است. این توزیع کلی حاکی از آن است که بخش عمده استان دارای توان بالقوه برای فعالیت‌های فرهنگی و تفرجی است؛ هرچند شدت و نوع این توان در کاربری‌های مختلف متفاوت است.

میانگین و دیگر اطلاعات آماری خدمت فرهنگی در سطح کاربری اراضی در جدول 8 مشاهده می‌شود. بر این اساس، بیشترین میانگین ارزش خدمت فرهنگی به جنگل‌های پر‌تراکم (میانگین ۳۶۸٫۵) و اراضی مسکونی (میانگین ۳۲۷٫۹) تعلق دارد که بیانگر نقش دوگانه پوشش‌های طبیعی و فضاهای انسانی در ارتقای خدمات فرهنگی است. درمقابل، کمترین میانگین مربوط به کاربری‌های آبی (دق) و جنگل‌های کم‌تراکم است که به دلیل محدودیت دسترسی و گستره کم، نقش کمتری در ارائه خدمات فرهنگی دارند. همچنین دامنه تغییرات بالا در برخی کاربری‌ها (مانند کشاورزی و مناطق مسکونی) نشان‌دهنده ناهمگنی مکانی و تأثیر تفاوت‌های محلی بر میزان بهره‌مندی فرهنگی است. به‌طور کلی، نتایج بیانگر آن است که ساختار فضایی و نوع کاربری زمین نقش تعیین‌کننده‌ای در شدت و توزیع خدمات فرهنگی دارد و نواحی دارای پوشش جنگلی یا سکونت‌گاهی بیشترین پتانسیل را در توسعه فعالیت‌های فرهنگی – تفرجی دارا هستند.

جدول 7: مساحت طبقات نقشه طبقه‌بندی‌شده خدمت فرهنگی استان کرمان (منبع: یافته‌های پژوهش)

Table 7: Classes area of Classified cultural Ecosystem Services map

جدول 8: اطلاعات آماری خدمت فرهنگی استان کرمان در سطح کاربری اراضی (منبع: یافته‌های پژوهش)

Table 8: Statistical information of Classified cultural Ecosystem Services map

بحث و نتیجه‌گیری

در مطالعه حاضر، ارزیابی خدمات فرهنگی استان کرمان در چهار دسته خدمات زیباشناختی، تفرجی، علمی - آموزشی و معنوی - مذهبی براساس روش تصمیم‌گیری چندمعیاری در محیط سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی انجام گرفت. به این منظور از طبقات ارائه‌شده توسط TEEB (Andersson et al., 2015) استفاده شد که تطابق بالایی با مطالعه لی و همکاران نیز دارد (Li et al., 2025). معیارهای عامل به کار گرفته شده در این مطالعه در برخی از خدمات یکسان، اما وزن متفاوتی دارند. چنین معیارهای عاملی به‌ویژه در معیارهای پوشش گیاهی، اراضی و زیستگاه‌ها، مناطق آبی و شکل زمین خدمات زیباشناختی و تفرجی دیده می‌شود که نشان‌دهنده نقش یک پدیده مشخص به‌عنوان معیار عامل از جنبه‌های مختلف است. همچنین انواع مناطق حفاظت‌شده نیز دارای نقش تفرجی و علمی - آموزشی به‌طور هم‌زمان هستند.

از میان خدمات فرهنگی اکوسیستم، خدمت تفرجی بیشتر از سایر خدمات بررسی شده است (عرفانی و احسانی، 1400؛ کبیری‌هندی و همکاران، 1399؛ قاسم‌نژاد و همکاران، 1400؛ Acharya al., 2022; Mohimi & Esmaeily, 2024; Heydari et al., 2025). در مقابل، مطالعات معدودی جنبه‌های مختلف خدمات فرهنگی را بررسی کرده‌اند که مشابه مطالعه حاضر از این نظر است (Chaudhary et al., 2019; Melaku & Pastor Ivars, 2024; Wei et al., 2024; Li et al., 2025). تفاوت مطالعه حاضر با این دست از مطالعات که خدمات فرهنگی چندگانه اکوسیستم را مطالعه کرده‌اند این است که در آنها بیشتر به یک محدوده کوچک مانند مناطق روستایی (Li et al., 2025)، پارک‌های شهری (Wei et al., 2024)، جنگل‌های شهری (Melaku & Pastor Ivars, 2024) یا یک سایت گردشگری (Chaudhary et al., 2019) توجه شده و به بررسی سیمای سرزمین یکپارچه و کاربری اراضی مختلف در مقیاس منطقه‌ای کمتر توجه شده است.

نتایج وزن‌دهی به معیارهای عامل  براساس روش AHP نشان داد آبشارهای طبیعی در بخش خدمت تفرجی و عامل میدان دید این معیار در بخش خدمت زیباشناختی بالاترین اهمیت و وزن را دارند. همچنین آرامستان‌ها در بخش خدمت معنوی و دانشگاه‌ها در بخش خدمت آموزشی از بالاترین درجه اهمیت برخوردارند. در مقابل معیارهای انسان ساختی مانند فرودگاه، مناطق شهری در بخش خدمت تفرجی، معیارهای زیرساختی مانند جاده، راه آهن بخش خدمت زیباشناختی، معیارهای مسجد و مقبره در بخش خدمت معنوی و معیار مناطق شکار ممنوع در بخش خدمت آموزشی کمترین اهمیت را به خود اختصاص دادند. درخور ذکر است معیارهای عامل خدمت فرهنگی تفرج مطالعه حاضر (جداول 1، 2، 3 و 4) با بسیاری از معیارهای تحقیقات سایرین (کبیری­هندی و همکاران، 1399؛ قاسم­نژاد و همکاران، 1400) هم‌راستا است.

براساس نتایج ارزیابی چندمعیاره، مناطق واقع‌شده در امتداد شمال غرب به جنوب شرقی استان از نظر ارائه خدمات زیباشناختی دارای پتانسیل بیشتری هستند؛ در حالی که بخش مرکزی، حاشیه‌های شمالی و جنوب غربی استان پتانسیل کمتری بروز دادند. بررسی ویژگی‌های استان نیز نشان می‌دهد که مناطق واقع‌شده در امتداد شمال غرب به جنوب شرقی به‌ویژه مناطق جنوب شرق از نظر ویژگی‌های اکولوژیک مانند پوشش گیاهی و تنوع پستی و بلندی‌ها و جاذبه‌های طبیعی مانند آبشار نسبت به دیگر بخش‌های استان در اولویت هستند. به‌علاوه، عناصر انسان ساخت در این مناطق کمتر دیده می‌شود. این عوامل باعث افزایش ارزش‌ها و خدمات زیباشناختی در این مناطق شده است. از نظر خدمات تفرجی نیز تقریباً همین روند مشاهده شده است؛ با این تفاوت که مساحت مناطق دارای مطلوبیت کم افزایش یافته است. خدمات علمی - آموزشی به‌صورت محدود در برخی از مناطق استان دیده شده است که در بخش‌های مرکزی و بخشی از غرب استان واقع شده‌اند. به‌علاوه، ارائه خدمات معنوی - مذهبی هم به‌صورت پراکنده و در سطح محدودی از استان وجود دارد. این نتایج نشان می‌دهد که بالابودن یک خدمت فرهنگی در یک منطقه خاص لزوماً همراه با بالابودن سایر خدمات فرهنگی نیست. این نتایج مشابه مطالعه لی و همکاران (Li et al., 2025)  و در تضاد با نتایج چادهری و همکاران (Chaudhary et al., 2019) است. دلیل این تضاد در نوع منطقه مورد بررسی است؛ به طوری که به دلیل مطالعه دریاچه مقدس و جنگل‌های مجاور آن که دارای ارزش معنوی - مذهبی و زیباشناختی به‌طور هم‌زمان است، این دو خدمت معنوی با یکدیگر هم‌پوشانی دارند. همچنین نحوه پراکنش خدمات علمی - آموزشی این مطالعه نیز مشابه خدمت علم مطالعه لی و همکاران به‌صورت نسبتاً پراکنده به دست آمد؛ به نحوی که مناطق با ارزش بالاتر در برخی از شهرها مشاهده شد (Li et al., 2025). همچنین، مطابق با نتایج چادهری و همکاران بود که خدمات علمی - آموزشی را در مناطق با تنوع زیستی و دسترسی‌پذیری علمی بالا گزارش کردند (Chaudhary et al., 2019). چنین وضعیتی در مطالعه حاضر در مناطق حفاظت‌شده که اهداف آموزشی را نیز دنبال می‌کنند، دیده شد. در میان خدمات فرهنگی بررسی‌شده در مطالعه حاضر، خدمت معنوی - مذهبی کمترین پراکنش را داشت. این نتایج با توجه به معیارهای عامل به‌کاررفته قابل انتظار بود.

طبقه‌بندی نقشه‌ خدمت فرهنگی نشان داد که طبقات با مطلوبیت زیاد و خیلی زیاد 58 درصد (معادل 108077 کیلومتر مربع) از کل سطح استان را در بر می‌گیرند و  بیشتر پهنه‌های مرکز و شمال غرب را در برگرفته‌اند و طبقات با مطلوبیت خیلی کم تا کم حدود 42 درصد (معادل 76261 کیلومتر مربع) از کل سطح استان به‌خصوص مناطق شمال شرق و بخش‌های جنوب را شامل می‌شوند.

از جنبه چیدمان کاربری‌های اراضی در تقابل با مناطق با تناسب بالا نتایج نشان می‌دهد کاربری‌های اراضی طبیعی مرتع پرتراکم و جنگل پرتراکم بیشترین خدمات فرهنگی را در سطح استان ارائه می‌دهد. این نتایج با یافته‌های مطالعات  جیانگ و همکاران (Jiang et al., 2025) و ما و همکاران (Ma et al., 2025) هم‌راستا است و بنابراین، تقویت و افزایش وسعت این نوع از پوشش اراضی و حفاظت از آنها می‌تواند باعث افزایش ارزش خدمات فرهنگی استان شود. همچنین مناطق کشاورزی نیز دارای میانگین ارزش بالایی در زمینه خدمات فرهنگی هستند که نقش کاربری اراضی را در خدمات زیبایی‌شناختی و تفرج نشان می‌دهد. با ارائه بیشتر خدمات معنوی - مذهبی در مناطق مسکونی نیز منجر به بالارفتن میانگین ارزش‌های معنوی این طبقه از کاربری اراضی شده است.

به‌طور کلی در این پژوهش، تصمیم‌گیری در رابطه با انتخاب مناطق با کیفیت فرهنگی بالا در فضای چندبعدی از معیارهای عامل انجام گرفت و از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمتغیره با استفاده از GIS استفاده شد. تحقیقات پیشین نیز، کارایی این مدل را تأیید کردند (Acharya et al., 2022; Mohimi & Esmaeily, 2024; Heydari et al., 2025). استفاده از روش MCE امکان استفاده از معیارهای مختلف کالبدی، زیستی و اجتماعی - اقتصادی را فراهم می‌سازد و فرصت مناسبی را برای انتخاب مناطق مناسب برای توسعه خدمات فرهنگی اکوسیستم براساس معیارهای مختلف فراهم می‌کند (Mohimi & Esmaeily, 2024)؛ با این حال، نتایج این پژوهش باید در چارچوب برخی ملاحظات و محدودیت‌ها تفسیر شوند. از آنجا که بخشی از داده‌های مورد استفاده برای تولید معیارهای تصمیم‌گیری مانند کاربری اراضی و انواع توسعه‌های انسان ساخت در گذر زمان دستخوش تغییر می‌شوند، به‌روزرسانی دوره‌ای داده‌ها می‌تواند به دقت تحلیل‌های مکانی در مطالعات آتی بیفزاید. افزون بر این، ارزیابی حاضر بر پایه شاخص‌های مکانی و قضاوت کارشناسی انجام شده است؛ با وجود این، ترکیب این رویکرد با داده‌های مشارکتی و برداشت‌های ذی‌نفعان محلی در پژوهش‌های آینده می‌تواند درک جامع‌تری از پویایی و ارزش‌گذاری خدمات فرهنگی اکوسیستم فراهم سازد.

به‌طور کلی می‌توان نتیجه گرفت مکان‌های با تناسب زیاد و خیلی زیاد برای ارائه خدمات تفرجی و زیبایی‌شناسی در استان کرمان از پراکنش وسیع‌تری نسبت به مکان‌های با تناسب زیاد و خیلی زیاد خدمات علمی- آموزشی و معنوی - مذهبی برخوردارند. همچنین از میان کاربری‌های مختلف سرزمین، کاربری جنگل پرتراکم و مرتع پرتراکم بالاترین تناسب را از نظر کل خدمات فرهنگی اکوسیستم دارند. این یافته‌ها بر اهمیت این نوع از پوشش سرزمین و لزوم حفاظت و گسترش آنها  تأکید دارد. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود مناطق دارای پوشش جنگلی و مرتعی در شمال‌ غرب (محدوده شهرستان‌های بافت، رابر و کوهبنان) و جنوب‌ شرق استان (به‌ویژه مناطق اطراف جبال بارز و رودبار جنوب) به‌عنوان پهنه‌های اولویت‌دار حفاظت و توسعه فعالیت‌های فرهنگی – تفرجی مورد توجه قرار گیرند. همچنین نواحی پیرامون شهر کرمان و مناطق دارای جاذبه‌های طبیعی مانند منطقه سیرچ، شهداد و کویر لوت ظرفیت بسیاری برای توسعه گردشگری فرهنگی و آموزش محیط‌زیستی دارند. در مقابل، مناطق شمال ‌شرق و بخش‌هایی از جنوب استان با تناسب پایین‌تر، نیازمند برنامه‌های احیای پوشش گیاهی و بهبود زیرساخت‌های فرهنگی – گردشگری هستند. نتایج این پژوهش می‌توانند به‌عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی فضایی و مدیریت پایدار سرزمین در راستای ارتقای بهره‌برداری از خدمات فرهنگی اکوسیستم در استان کرمان استفاده شوند.

تشکر و قدردانی

مقاله حاضر، مستخرج از طرح پژوهشی با شماره قرارداد 1316/46-110 مورخ 17/03/1400 و با نظارت علمی و فنی دفتر اقتصاد و فناوری محیط‌زیست سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور بوده که بدین‌وسیله از کلیه دست‌اندرکاران سازمان حفاظت محیط ‌زیست، اداره کل محیط زیست استان کرمان و دانشگاه زابل تشکر و قدردانی می‌شود. همچنین، بخشی از مقاله حاضر با حمایت مالی دانشگاه زابل و کد پژوهانه IR-UOZ-GR-4956 انجام شده است.

[1] Ecosystem Services

[2] Cultural ecosystem services

[3] Multi-criteria evaluation

[4] Geographic Information System

[5] The Economics of Ecosystems and Biodiversity

[6] Analytical Hierarchy Process

[7] Weighted liners Combination

[8] Number of Different Classes