تحلیل و نقد منتخبی از امثال و اصطلاحات عامیانۀ ایرانیان در سفرنامه‌های سیّاحان اروپایی در عصر صفوی

مقدمه

زبان و فرهنگ هر جامعه‌ای، در بطن خود گنجینه‌ای از پندها، تجربه‌ها و باورهای مشترک را نهفته دارد که در قالب ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات زبانی تبلور می‌یابد. این عبارات کوتاه و پرمغز، نه‌تنها کارکردی بیانی دارند که فشرده‌ای از سال‌ها و سده‌ها زیست جمعی، تعامل با محیط و مواجهه با چالش‌های گوناگون را در خود جای داده‌اند. ازاین‌رو بررسی ضرب‌المثل‌ها می‌تواند علاوه بر آشکار ساختن جنبه‌های زبانی و ادبی یک ملت، پنجره‌ای روشنگر به‌سوی جهان‌بینی، نظام ارزشی و حتی شرایط اجتماعی و سیاسی یک ملت در دوره‌های گوناگون تاریخی باشد.

در میان منابع تاریخی، سفرنامه‌های سیّاحان خارجی که از سرزمین‌های دیگر دیدن کرده و مشاهدات خود را به نگارش درآورده‌اند، از اهمیتی خاص برخوردارند. این سفرنامه‌ها، به‌مثابۀ گزارش‌هایی از چشم‌اندازی بیرونی، گاه جزئیاتی را ثبت کرده‌اند که در متون داخلی کمتر به آن‌ها توجه شده است. سفرنامه‌های اروپاییان در دوران صفویه و پس‌از آن، حاوی اطلاعاتی ارزشمند دربارۀ فرهنگ، آداب‌ورسوم و زبان مردم ایران‌ هستند. در این میان، برخی سیّاحان به ثبت و گاه تحلیل ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات رایج میان ایرانیان پرداخته‌اند که این خود، موضوعی درخور تأمل و پژوهش است.

مَثَل‌ها شاخه‌ای مهم از ادبیات و نمایندۀ اخلاق، افکار، عادات یک ملت و جزو کهن‌ترین نوع ادبیات بشر بوده که تعاریف گوناگونی دارد. هر یک از دانشمندان عرب و فارس تعاریف مختلفی از مَثَل ارائه داده‌اند و هر یک از تعاریف بر ویژگی‌های مختلف این نوع ادبی دلالت دارد. پژوهشگران تعاریف مختلفی از اصطلاح مَثَل را به دست داده‌اند؛ اما به طور کلی می‌توان گفت: مثل جملة مختصر به نظم و نثر یا دستور یا قاعدۀ اخلاقی است که مورد تمثیل خاص و عام شود چنان‌که از فرط سادگی و روانی و کمال ایجاز، همگان آن را استشهاد نمایند (حکمت، ۱۳۶۱، ص. ۴۸).

در این مقاله کوشش بر آن است مثل‌ها و حکمت‌های  مصطلح در میان مردم ایران در عصر صفوی از آثار سفرنامه‌نویسان نامبرده استخراج و کارکردها و زمینۀ فرهنگی و تاریخی و ساختار ادبی آن بررسی و تحلیل شود. همچنین نحوۀ مواجهه و استنباط سفرنامه‌نویس‌ها در برخورد با برخی از این اصطلاحات نیز در این مقاله خواهد آمد.

پرسش‌های این پژوهش را می‌توان چنین مدنظر قرارداد که:

• امثال و اصطلاحات پرکاربرد مردم ایران چه بازتابی در سفرنامۀ سیّاحان اروپایی داشته است؟
• آیا امثالی در آن زمان کاربرد داشته‌ است که تاکنون در زبان و فرهنگ ایران به جای مانده و در زبان ما متداول باشد؟
• دغدغه و موضوعات غالب در ضرب المثل‌ها وحکمت‌های عامیانۀ آن زمان چه بوده است؟
• آیا تحلیل ساختار دستوری و کارکرد بلاغی امثال مضبوط در آثار سیّاحان امکان‌پذیر است؟

2. پیشینۀ پژوهش

2-1 پژوهش‌های حوزۀ امثال در عصر صفوی

با آن‌که ضرب‌المثل‌ها به‌مثابه آینه‌ای از ذهن و زبان مردمان هر عصر، همواره محل تأمل ادیبان، زبان‌شناسان و مردم‌نگاران بوده‌اند، کمتر رخ داده است که نگاه پژوهشی به بازتاب این پاره‌های زبانی در متون تاریخی و سفرنامه‌های فرنگیان عصر صفوی دوخته شود. اکثر آثار موجود در حوزۀ ضرب‌المثل، یا به گردآوری مجموعه‌های پراکنده از امثال‌وحکم عامیانه پرداخته‌اند یا از منظر معناشناسی عام این گفتارهای کوتاه را بررسی کرده‌اند، بی‌آنکه در ترازوی تحلیل تاریخی و فرهنگی دوره‌مند، به‌ویژه در قرن‌های دهم تا دوازدهم هجری سنجیده شوند.

در منابع فارسی نیز، جز اندک اشاره‌هایی به برخی اصطلاحات رایج در دربار صفوی یا در کوچه‌پس‌کوچه‌های اصفهان و تبریزِ آن روزگار، ردپایی منسجم از مطالعه ساختارمند ضرب‌المثل‌های این دوره دیده نمی‌شود. کتاب‌هایی چون فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی (ذوالفقاری، ۱۳۹۹) و فرهنگ ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات عامیانه (رحیمی‌نیا، 1395)، اگرچه گنجینه‌هایی از زبان محاورۀ ایرانی‌اند، اما رویکرد تاریخ‌مند و زمینه‌محور به امثال عهد صفوی نداشته‌اند. همچنین پژوهش‌هایی که در بستر سفرنامه‌پژوهی انجام گرفته‌اند، بیشتر به ساختار اجتماعی، معماری، آیین‌های مذهبی و طبقات حاکم معطوف بوده و به بازتاب زبان عامه و گفتار تمثیلی مردم در این متون بی‌اعتنا مانده‌اند. (نک: همایونی، ۱۳۸۱؛ شعبانی، ۱۳۸۷)

ازین‌رو پژوهش پیش‌ِرو کوششی نو برای گشودن دریچه‌ای تازه به دنیای مثل‌واره‌ها و اصطلاحات شفاهیِ بازتاب‌یافته در متون سفرنامه‌ای و تاریخی عصر صفوی و تلاشی در راستای شناخت ذائقۀ زبانی، هنجارهای اجتماعی و لایه‌های پنهان فرهنگ مردمان ایران در یکی از درخشان‌ترین دوره‌های تاریخ این سرزمین است.

2-2 پیدایش مثل‌ها و شکل‌گیری آن‌ها

مثل‌ها بازمانده‌ای از سده‌های پیشین‌اند که به شخص خاصی تعلق ندارند و طی قرن‌ها میان اقوام مختلف گشته‌اند. آن‌ها از زندگی مردم نشئت گرفته و پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و آداب آن‌ها دارند (ذوالفقاری، ۱۳۸۸ب، ص. ۲۵). آفرینندگان اصلی مثل‌ها شناخته‌شده نیستند، زیرا ضرب‌المثل‌ها بخشی از ادبیات عامه و برگرفته از رفتارهای اجتماعی مردم‌اند. بااین‌حال، شاعران و پیشوایان مذهبی و رهبران سیاسی و همچنین کتاب‌های مقدس نیز در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند؛ برای نمونه بسیاری از امثال فارسی از آثار رودکی، فردوسی، مولوی، سعدی و حافظ برگرفته شده‌اند. در زبان عربی نیز بسیاری از ضرب‌المثل‌ها برآمده از اشعار شاعران بزرگی چون متنبی، ابوالعلا معرّی و احمد شوقی هستند و بسیاری از ضرب‌المثل‌های انگلیسی نیز برخاسته از آثار شکسپیر و همچنین برآمده از کتاب مقدس است (ناصری، ۱۳86، ص. ۸۰). زندگی و تجارب مردم منبع اصلی مثل‌هاست که با ایجاز، کنایه، اصالت معنا و حسن تشبیه، به میراثی زنده تبدیل شده‌اند (عفیفی، ۱۳۷۱، ص. ۱۲). تاریخ دقیق پیدایش مثل‌ها روشن نیست، اما سابقه‌ای دیرینه دارند و مردم از آن‌ها بهره می‌برده‌اند (ذوالفقاری، ۱۳۸۸ب، ص. ۵۵). همچنان که مبلغان دینی و کتاب‌های مقدس نقش مهمی در انتقال آن‌ها داشته‌اند، مردمانی نکته‌سنج و باذوق نیز به تولید و حفظ مثل‌ها کمک کرده‌اند (بهمنیار، 1361، ص. ۷).

2-3 تاریخچۀ تدوین امثال فارسی

در قرن چهارم، ثعالبی نیشابوری در کتاب یتیم‌الدهر اشعاری را نقل می‌کند که حاوی ترجمة امثال فارسی به عربی است؛ این آثار از قدیمی‌ترین منابع مثل‌های فارسی به شمار می‌رود. در سده‌های بعد آثاری مانندِ ترجمان‌البلاغه رادویانی(قرن پنجم)، قره‌العیون از مؤلفی ناشناس (قرن ششم)، نفایس‌الفنون شمس‌الدین آملی(قرن هشتم) نقش مؤثری در جمع‌آوری امثال فارسی ایفا کردند. در قرون 11 تا 13 هجری آثار برجسته‌ای چون: مجمع‌الامثال و جامع‌التمثیل در قرن یازدهم هجری تألیف شدند و بعدها مجموعه‌هایی همچون نامة امثال علی‌اکبر حسینی و کتاب امثال‌وحکم ابراهیم صنیع‌الدوله به تدوین مجموعه‌های گسترده‌تری از امثال پرداختند. این آثار نشان‌دهندۀ تحولی تدریجی در ثبت، طبقه‌بندی و بسط امثال فارسی در بستر فرهنگی مختلف هستند (ذوالفقاری، ۱۳۸۸ب، ص. ۷).

2-4 شرح‌حال و زندگی‌نامۀ سفرنامه‌نویسان

هویت و اغراض سفرنامه‌نویسان منتخب از حیث نوع سفری که به ایران داشته‌اند متفاوت و متنوع بوده و همین سببِ انتخاب آثار آنان برای بررسی و تحلیل موضوع مورد نظر در این پژوهش شده است:

4-1 برادران شرلی

برادران شرلی در پی تحصیل ثروت و شهرت با جمعی از انگلیسیان به ایران آمده بودند. بدین‌ترتیب که نخست آنتونی در ونیز برحسب تصادف با یک بازرگان ایرانی آشنا شده و مطالبی راجع‌به ایران شنیده بود و سپس به یک سیّاح ایتالیایی به نام آنجوللو برخورد کرده و از او نیز اطلاعات فراوانی راجع به دلاوری و بخشندگی و دل‌بستگی و دوستی شاه‌عباس نسبت به مسیحیان به دست آورده بود که مجموع این اطلاعات عزم وی را در حرکت به‌ جانب ایران و خدمت در دربار شهریار صفوی جزم کرده بود. برادران شرلی به همراه آنجلو ایتالیایی به ایران آمدند. شرح مسافرت این هیئت را یکی از افراد هیئت به نام جرح مانورینگ تحت عنوان سفرنامۀ برادران شرلی نوشته و آن کتاب با همه اختصار متضمن نکات ارزنده و بسیار دقیقی است (شهبازی، 1399، ص. 501).

در این سفرنامه تمام مسیرهای حرکتی، راه‌های عبور، عادات، رفتار مردم، ویژگی‌های اجتماعی و آیین‌ها و رسوم هر منطقه نوشته شده ‌است. ویژگی مهمی این سفرنامه پرداختن به جزئیات است؛ وضعیت فرهنگی، جغرافیایی و اجتماعی با جزئیات تمام نوشته شده‌ است. ایران و عثمانی در آن زمان سر جنگ داشتند و نویسنده هنگام عبور از خاک عثمانی، مردم مناطق مختلف کشور، رفتار و عادت‌های آن‌ها را بیان می‌کند. هنگامی‌که او به ایران می‌رسد، خانه‌ها، کوچه‌ها، محله‌ها را به‌خوبی توصیف می‌کند و سپس به اعتقادات مردم، اعمالی مثل روزه و اوامر شاه‌عباس می‌پردازد. آنچه شاه اجازة انجام آن را داده و آنچه منع کرده است، به‌طور کامل می‌نویسد. او حتی به خصوصیات و ویژگی‌های شخصی شاه‌عباس هم می‌پردازد. این سفرنامه جز منابع مهم تاریخ صفوی و شاه‌عباس اول است (شهبازی، 1399، ص. 500).

4-2 تاورنیه

تاورنیه در ۱۶۰۵ در پاریس متولد شد و در بیست‌ودوسالگی چهارسال‌و‌نیم بود که به‌عنوان حاجب در خدمت ولیعهد بلغارستان بوده است. در محاصرة پراک و جنگ علیه ترک‌ها، داوطلب وارد نظام شده است. در این هنگام با پدر ژوزف که با ریشیلیو نزدیک بود آشنا گردید که به وی پیشنهاد سفر به آسیای صغیر به همراهی چند نجیب‌زادة فرانسوی داد. تاورنیه با اشتیاق پذیرفت. در قسطنطنیه همراهانش را ترک گفت و راهی ایران شد و با کاروان تا اصفهان رفت (قریب، 1377، ص. 315)؛ اما زندگی تاورنیه چندان روشن نیست. پدرش گابریل، جغرافی‌دان و نقشه‌کشِ معروفی بود که به‌دلیل فشار تعصبات مذهبی و آزار و اذیتی که در کشور هلند وجود داشت، ناچار با برادرانش به پاریس مسافرت کرد و در آنجا ازدواج می‌کند و دارای چهار فرزند پسر می‌شود که دومی، ژان باتیست در سال ۱۶۵۵ به دنیا می‌آید. اطلاع دقیقی از دوران جوانی او در دست نیست. تنها تاورنیه خود کم‌وبیش در مقدمة سفرنامه‌هایش به‌عنوان تصویری از زندگی مصنّف می‌نویسد درگاه اولین تعلیم دومین تولد است می‌توانم بگویم که من با میل سفر کردن با به جهان گذاشته‌ام. شهرتی که پدرم در مسائل جغرافیایی داشت و مباحثاتی که بیشتر دانشمندان در حضور من با پدرم می‌کردند و من آن‌ها را با علاقه گوش می‌دادم، میل مسافرت را در من بیدار کرد. تاورنیه مطالب ارزنده‌ای راجع‌به ایران از خود باقی گذاشته که از حدود سفرنامه‌های معمولی تجاوز کرده است؛ زیرا او با نظری دقیق نسبت به همۀ امور، از بزرگ‌ترین مسائل تا کوچک‌ترین آن‌ها توجه کرده و با صراحت و صداقت آنچه دیده و در اطرافش گذشته به رشتة تحریر درآورده است (حکیمی، 1383، ص. 101).

4-3 اولئاریوس

آدام اولئاریوس در یازدهم اوت ۱۶۰۳ میلادی در آشرس لین از توابع هولشتاین آلمان متولد شد و در ۲۳ فوریه 1671 م. درگذشت. وی تحصیلات مقدماتی خود را در زادگاه خویش به پایان رسانید و با دریافت درجۀ کارشناسی ارشد در رشتۀ ریاضیات و فیزیک از دانشگاه لایپزیک به تدریس در همان دانشگاه مشغول شد (حکیمی، 1383، ص. 115). وی در سال 1633 به سمت منشی هیئت سفرای اعزامی از طرف فریدریش سوم^[1] حاکم شلسویگ (هلشتاین) گوتروپ برگزیده شد. در آن زمان فردریک مایل بود که در قلمروی خود کارخانۀ ابریشم‌بافی دایر کند. ازاین‌رو برای تهیۀ ابریشم از ایران سفیرانی را به دربار میخائیل فدرویچ دوک بزرگ دولت مسکوی روسیه فرستاد. یکی از این سفیران آدام اولئاریوس بود. این هیئت در سال ۱۶۳۴. م پس از دریافت جواب مساعد به کشورشان بازگشتند. اولئاریوس سال بعد در شغل دبیرکلی یک هیئت تجارتی دیگر به روسیه رفت. هیئت مزبور پس از سال‌ها اقامت در روسیه به ایران آمد. هیئت مزبور ابتدا به‌سوی هشترخان عزیمت نمود و با کشتی از دریای خزر گذشت و از طریق شهر شمّاخی از توابع ایروان‌ که در آن موقع از شهرهای ایران بود، وارد اردبیل شد. اقامت این هیئت نمایندگی در اردبیل دو ماه طول کشید تا آنکه اجازۀ حرکت آن‌ها از سوی شاه‌صفی پادشاه ایران صادر شد. این هیئت شهرهای، سلطانیه، قزوین ساوه، قم و کاشان را پشت سر گذاشت و در تاریخ سوم اوت سال ۱۶۳۷ م. (۱۰۴۷ هـ. ق.) به اصفهان رسید. ریاست این هیئت را اتوبروگمان برعهده داشت که مردی درشت‌خوی بود. این هیئت تا اواخر سال ۱۶۳۷ م در اصفهان ماند؛ اما بدون هیچ‌گونه عقد قراردادی به آلمان بازگشت (حکیمی، 1383، صص. 115-116).

 در 1639 اولئاریوس پس از مسافرت به گوتروپ بازگشت و در همان‌جا بود که به نوشتن سفرنامۀ خود برپایۀ بررسی‌های علمی و هم‌زمان به ترجمۀ گلستان سعدی پرداخت. سپس در سال 1651 به عضویت «انجمن بارآوران» که یکی از بزرگ‌ترین انجمن‌های علمی و ادبی آن عصر بود درآمد (اولئاریوس، 1363، صص. 26-27).

گزارش مصوّر سفر آدام اولئاریوس، کتابدار، ریاضی‌دان، نقشه‌کش و محقق آلمانی با عنوان «مسافرت به مسکو و ایران» در سدۀ ۱۷ م / ۱۱ ق در دیدار خود از ایران به رشتۀ تحریر درآورد. اولئاریوس سفرنامۀ خود را پس از بازگشت به آلمان در ۱۶۵۴ م/۱۰۶۴ ق نوشت و در ۱۶۵۶ م منتشر ساخت. او کتاب خود را در شش دفتر تدوین کرد که سه دفتر اول به ماجراهای سفر او در سرزمین روسیه و مسکو اختصاص دارد و از دفتر چهارم به بعد شرح سفر به ایران را در بر گرفته است. دفتر آخر (ششم) نیز گزارشی است از بازگشت وی به‌سوی موطنش، هولشتاین. هر دفتر چندین فصل را در برمی‌گیرد، ازجمله دفتر چهارم که شامل ۳۵ فصل است و متن ترجمۀ فارسی از فصل سیزدهم همین دفتر یعنی نقطۀ ورود اولئاریوس به سرزمین ایران آغاز می‌گردد (موسوی بجنوردی و همکاران، 1393، ذیل مدخل اولئاریوس).

3. روش تحقیق

این پژوهش از نوع نظری و به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و با ابزار کتابخانه انجام شده و داده‌ها از مطالعۀ کتاب‌ها، مقالات علمی و متون مرتبط گردآوری شده‌ است.

4. انواع تعاریف مثل و اصطلاحات عامیانه

دهخدا در تعریف مَثَل می‌گوید که مثل جمله‌ای است مختصر و مشتمل بر تشبیه یا مضمون حکیمانه که به‌سبب روانی لفظ و روشنی معنی و لطف ترکیب، شهرت عام یافته باشد و همگان آن را بدون تغییر و یا با اندک تغییر در محاوره به کار برند (دهخدا، 1373).

مثل جمله‌ای است کوتاه، گاه استعاری و آهنگین، مشتمل بر تشبیه، یا مضمون حکیمانه و برگرفته از تجربیات مردم که به‌واسطه روانی الفاظ و روشنی معنا و لطافت ترکیب، بین عامه مشهور شده و آن را بدون تغییر یا با تغییر جزئی در گفتار خود به کار برند (ذوالفقاری، ۱۳۸۸ب، ص. ۳۲).

در تعریفی دقیق‌ از ولفگانگ میدر^[2]، ضرب‌المثل‌شناس آلمانی، ضرب‌المثل جمله‌ای‌ست کوتاه و عموماً شناخته‌شده از فرهنگ عامه که محتوای آن شامل حکمت، حقیقت، اخلاق و دیدگاه‌های سنتی است که به‌صورتی متواتر و به‌گونه‌ای استعاره‌ای، ماندنی و حفظ‌کردنی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود (Mider, 1993, p. 24).

آنچه زبانزد و مشهور می‌شود، تنها مثل نیست؛ گاه کنایات، عبارت‌های کلیشه‌ای و زبانزدها، اصطلاحات عامه، کلمات قصار و حکمت‌ها، جمله‌های بزرگان، اشعار معروف، مثل‌ها و باورهای عامه را نیز جزو امثال می‌آورند. اصطلاحات عامه، تعابیر، کلیشه‌های زبانی و ترکیبات خاصی که در میان گفتار و نوشتار مردم می‌آیند و تکرار می‌شوند و در حکم مدخلی از لغت‌نامه به شمار می‌روند، مثل نیستند؛ زیرا تنها یک شرط مثل را دارند و آن شهرت و رواج است و بقیۀ شرایط مانند جنبه‌های اندرزی، جمله‌ای بودن، جنبه‌های تجربی و ... را ندارند (ذوالفقاری، ۱۳91، ص. 23).

5. پیشینه مثل در زبان فارسی

ایرانیان از دیرباز در مثل‌آوری شهره بوده‌اند و مثل در ایران سابقه‌ای کهن دارد؛ چنان‌که پرفسور آربری می‌نویسد: «ایران موطن مثل و کلمات قصار است». فراوانی متون اندرزی و اندرزنامه‌های پیش از اسلام بر وجود جملات و زبانزدهای مشهور دلالت دارد (ذوالفقاری، ۱۳۸۸ب، ص. ۵۷). از آثار به‌جامانده پیش از اسلام چنین دانسته می‌شود که مثل، ارسال‌المثل، امثال سایر، پند و اندرز و حکمت در این دوران وجود داشته است، ازجمله نمونه تمثیل در آثار مانوی که در تورفان به‌دست‌آمده است می‌توان «افسون حواس پنج‌گانه» را یاد کرد (حکمت، ۱۳۶۱، ص. ۱۰۳). در کارنامۀ اردشیر بابکان نمونه‌هایی از اندرزنامه‌ها، چون اندرزنامه آذرپاد، مارسپندان، اوشزد اناک، اندرزپیشگان، خسرو گواتان، انوشیروان، آذر فرنبغ و... معرفی‌شده‌اند (انوشه، ۱۳۸۱، ص. ۱۶۲). دهخدا نیز معتقد است از قدیم ایرانیان به حکمت و مثل مشهور بوده‌اند، چنانکه آنچه از سلاطین ساسانی برای ما باقی‌مانده است، صورت حکمت و مثل است (دهخدا، ۱۳۶۹، ص. ۲۱). در فارسی نیز اولین کتاب‌هایی که به‌صورت مدون و یکجا، داستان امثال را آورده، دو کتاب جامع التمثیل و مجمع الأمثال محمد حبله‌رودی است. پس از وی نیز تلاش‌های دیگری برای جمع‌آوری امثال صورت گرفت که ارزشمندترین آن امثال‌وحکم دهخداست (ذوالفقاری، ۱۳۸۴، ص. ۷). اثری تعلیمی و شامل مثل‌ها و عبارت‌هایی است که از شاعران و نویسندگان و برخی نیز از زبان مردم گرفته شده‌است. تعدادی از این امثال و حکم بسیار زبانزدند و بعضی رواج کمتری دارد و فقط اهل ادب به سبب مطالعۀ آثار ادبی با آن آشنایند (احمدی‌پور ‌اناری و همکاران، 1404، ص. 60). پژوهشگران معتقدند مثل‌ها پیش از شعر و خط توسط انسان ساخته شده‌اند و بیانگر حقایق مورد پذیرش اقوام مختلف‌اند (بهمنیار، ۱۳۶1، ص. ۱۸).

این مقاله با نگاه به تحلیل‌های منابع ارائه‌شده، به واکاوی چند ضرب‌المثل و اصطلاح منتخب از سفرنامه‌های شرلی، تاورنیه و اولئاریوس می‌پردازد تا از این رهگذر، ابعادی از فرهنگ و اندیشۀ ایرانی را که در آینۀ این عبارات بازتاب یافته است، بررسی کند.

6. تحلیل ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات منتخب

در این بخش ضرب المثل‌ها و اصطلاحات به ترتیب از سفرنامۀ شرلی، تاورنیه و سپس اولئاریوس نقل خواهد شد:

وابستگی یا ایستادگی؟ دو روی سکۀ مواجهه با چالش‌های بیرونی

یکی از باور‌های مردم ایران که در سفرنامۀ شرلی ذکر شده، این است: «یک نفر عیسوی از خارج خواهد آمد و به تدبیر او ایرانی‌ها دوباره حقوق دیرینۀ خود را از عثمانی پس خواهند گرفت.» این عبارت به‌طور خاص به یکی از باورهای تاریخی و اجتماعی رایج در ایران اشاره دارد؛ یعنی انتظار نجات یا بازگشت به قدرت از طریق نیرویی خارجی که در اینجا شخصی مسیحی معرفی‌ شده است. چنین نگرشی بیان‌کنندۀ نوعی تسلیم به نیروهای خارجی و امید به آن‌ها برای جبران ضعف‌ها و نابرابری‌های داخلی است.

در طول تاریخ ایران، به‌ویژه در دوران‌هایی که حکومت مرکزی ضعیف یا گرفتار بحران‌های داخلی بوده است، این نگاه به کمک خارجیان برجسته شده است. نمونۀ شاخص آن دوران صفویه است، به‌خصوص تحت سلطنت شاه‌عباس که ایران همزمان با تهدیدهای عثمانی و ازبک‌ها مواجه بود. در چنین شرایطی، درخواست کمک از قدرت‌های اروپایی برای مقابله با دشمنان متداول شد. این الگو در دوران قاجار نیز تشدید یافت، زمانی که ایران میان روسیه و بریتانیا تحت‌فشار بود و بخشی از نخبگان سیاسی به نیروی خارجی امید بسته بودند.

مبارزه و خوداتکایی

اما در نقطۀ مقابل مثل قبلی، ضرب‌المثل دیگری در سفرنامۀ شرلی آمده است که مضمون آن تأکید بر مقاومت و خوداتکایی است:

«یا امروز دشمن خود را نیست و نابود خواهم کرد و یا لاشۀ خود را در میدان جنگ باقی خواهم گذاشت».

این عبارت بازتابی از ارادۀ راسخ و ایثارگری است که ارزش مبارزه و پایمردی را تا آخرین نفس می‌ستاید. این نوع نگرش در فرهنگ ایران و دیگر فرهنگ‌ها، به‌ویژه در زمان جنگ و بحران‌های ملی، جایگاه برجسته‌ای دارد. ریشه‌های این روحیه را می‌توان در تاریخ ایران، از زمان هخامنشیان و جنگ‌های ایران و روم گرفته تا دوره‌های صفویه و قاجار دید. نمونۀ برجستۀ آن فداکاری‌های نادرشاه افشار در مقابله با نیروهای خارجی است. چنین ضرب‌المثل‌هایی نه‌تنها حماسه‌سرایی می‌کنند، حس عزت‌نفس و ملی‌گرایی را نیز در میان مردم تقویت می‌سازد؛ همان‌طور که شخصیت‌های شاهنامه چون رستم و اسفندیار نماد این رویکرد بوده‌اند.

نقد کار بیهوده و اتلاف منابع

برخی ضرب‌المثل‌های ثبت‌شده در سفرنامه‌ها، به نقد تلاش بی‌ثمر و اتلاف منابع اختصاص ‌یافته‌اند. مثلاً عبارتی که شرلی در ص ۱۳۶ نقل کرده است: «امر روغن در روی آتش است». این ضرب‌المثل به عملی اشاره می‌کند که مشکلی را حل نمی‌کند و اوضاع را هم بدتر می‌کند. «روغن بر روی آتش ریختن» در فرهنگ فارسی نماد تشدید بحران یا اختلاف است (معین، ۱۳۷۵، ج. ۲/۸۴۷) و بارها در ادبیات فارسی به کار رفته، ازجمله در مثنوی معنوی مولانا هم هست که که بیانگر تشدید درد از طریق دخالت نابجاست:

«از قضا سرکنگبین صَفرا فزود/ روغن بادام خشکی می‌نمود

از هلیله قبض شد اطلاق رفت/ آب آتش را مدد شد همچو نَفت» (مولوی، 1373، دفتر اول، بخش 2).

کار بیهوده و پوچ

عبارت «رکاب به اسب ممتاز زدن» به تلاش بی‌مورد و افراطی اشاره دارد؛ اسب ممتاز نیازی به تحریک بیشتر ندارد، اما رکاب زدن بی‌جهت، نشانۀ بی‌تدبیری است. این مفهوم مشابه ضرب‌المثل‌هایی مانند «آب در هاون کوبیدن» یا «دو صد گفته چون نیم کردار نیست» است (دهخدا، ۱۳۷۳، ج. ۳/۱۹۲۷). تاورنیه (1363، ص. ۳۶۴) نیز ضرب‌المثلی با مضمون مشابه نقل می‌کند: «خرج نقره ساختن و نه حاصل.» این ضرب‌المثل به هزینه‌های بیهوده و بی‌ثمر اشاره دارد، مشابه ضرب‌المثل‌های فارسی چون «آب در هاون کوبیدن» یا «بیل زدن در آب.» رشیدالدین فضل‌الله همدانی (1392، ص. ۳۱۱) در جامع‌التواریخ به هزینه‌های هنگفتی اشاره دارد که برخی شاهزادگان ایلخانی برای بناهایی نامناسب کرده‌اند، تعبیر وی «خرج بسیار و سود اندک» است. در ادبیات فارسی، حافظ (1368) در «غزل شمارۀ 7» می‌سراید:

«عَنقا شکارِ کَس نَشَوَد دام بازچین/ کآنجا همیشه باد به دست است دام را» که بیانگر کاری عبث و بیهوده است.

این ضرب‌المثل‌ها در حوزه‌های سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره کاربرد گسترده دارند. در تاریخ عالم‌آرای عباسی (یزدی، 1276، ص. ۲۸۸) و تاریخ وصاف (وصّاف الحضره، 1388، ص. ۱۹۴) نیز به پروژه‌ها و تجهیزاتی اشاره شده که هزینه‌شان بیهوده بوده است.

ادب تعارف و برداشت سیّاحان

اصطلاح «قدم شما بالای چشم ما» یکی از تعارفات رایج در زبان فارسی است که نشان‌دهندۀ نهایت احترام و گرامی‌داشت حضور شخصی در یک مکان است. این اصطلاح در متون تاریخی و ادبی فارسی نیز نمونه‌هایی دارد و ریشۀ آن را می‌توان در فرهنگ مهمان‌نوازی ایرانیان جست‌وجو کرد.

عبارت «قدم شما بالای چشم ما» دارای دو بخش استعاری است: 1. «قدم»: اشاره به حضور فرد و ورود او به مکانی که گوینده در آن قرار دارد. در فرهنگ ایرانی، آمدن مهمان با مفاهیمی چون برکت و احترام پیوند دارد. 2. «بالای چشم»: از آنجا که چشم یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین اعضای بدن است، «قرار دادن چیزی بالاتر از چشم» به معنای نهایت احترام و ارزشمندی آن است. این تعبیر در متون فارسی قدمتی دیرینه دارد. این اصطلاح، در همین ساختار در متون کهن دیده نمی‌شود، اما تعابیر مشابهی در ادبیات فارسی یافت می‌شود که بر مفهوم گرامیداشت مهمان و فرد دلالت دارد. به‌عنوان نمونه: «بر دیدۀ منت»: این اصطلاح در دیوان حافظ آمده است:

 «رَواقِ منظرِ چشمِ من آشیانۀ تست/ کَرَم نما و فرود آ که خانه، خانۀ تست» (حافظ، 1374، غزل 21)

در این بیت، شاعر حضور معشوق را نعمتی بزرگ می‌داند و آن را بالاتر از جان و چشم خود می‌پندارد، مفهومی که با اصطلاح موردبحث هم‌خوانی دارد. همچنین سعدی نیز در اشعار خود بیتی به همین مضمون دارد:

«گر یک نظر به گوشۀ چشم ارادتی/ با ما کنی و گر نکنی حکم از آن تُست » (سعدی، 1385، غزل 371)

«چشم ما روشن»: این تعبیر نیز در ادبیات فارسی فراوان به کار رفته است. در اشعار شاه نعمت الله ولی می‌خوانیم:

«شب تاریک هجرانش به روز آور که وصل او / شبت روشن کند چون روز و سازد کار‌ها روشن» (ولی، 1374، شمارۀ 1242)

این تعبیر مانند «قدم شما بالای چشم ما» نشان‌دهندۀ ارزش و جایگاه والای حضور یک فرد است.

«قدم‌رنجه فرمودید»: این تعارف در اشعار سعدی به این گونه آمده است:

«گر اتفاق نیفتد قدم که رنجه کنی/ به ذکر ما چه شود گر زبان بگردانی» (سعدی، 1385، غزل 619)

این بیت به استقبال و احترام از مهمان اشاره دارد که در سنت ایرانیان ریشه دارد.

در بخشی از سفرنامۀ آنتوان، پادشاه ایران خطاب به او می‌گوید: «ای برادر من، از جهت اتفاقات با تصدیعی که در عرض راه برای شما دست داده کمال تأسف را دارم، ولی خوشحال هستم از اینکه شما صحیح و سالم به دربار رسیده‌اید. قدم شما بالای چشم ما» (شرلی، 1357، ص. ۴۱). در اینجا، شاه ایران از اصطلاحی استفاده کرده که در فرهنگ ایرانی نشان‌دهندۀ احترام به مهمان است؛ اما در برخی از سفرنامه‌ها، سیّاحان خارجی این‌گونه تعارفات را یا اغراق‌آمیز تلقی کرده‌اند یا به‌دلیل تفاوت‌های فرهنگی در درک معنای آن دچار سوتعبیر شده‌اند؛ برای مثال تاورنیه در سفرنامۀ خود می‌نویسد: «ایرانیان در کلام خود تعارفاتی می‌کنند که گاه بیش‌ازحد مبالغه‌آمیز به نظر می‌رسد» (تاورنیه، 1363، ص. ۸۹). کارری نیز به تعارفات ایرانیان اشاره‌کرده و آن را بخشی از «شیوۀ درباری» دانسته است (کارری، 1348، ص. ۷۲).

برداشت سیّاحان از چنین تعابیری نشان می‌دهد که آنان گاهی بدون شناخت عمیق از زبان و فرهنگ ایرانی، تعارفات معمولی را نشانۀ چاپلوسی یا مبالغه می‌دانسته‌اند. این امر یکی از نمونه‌های خطای رایج غربیان در درک متون فارسی است که در دیگر بخش‌های سفرنامه‌ها نیز به چشم می‌خورد.

ستایش ویژگی‌های منطقه‌ای و فرهنگی

برخی ضرب‌المثل‌ها به برجستگی‌های خاص مناطق مختلف ایران اشاره دارند. تاورنیه ضرب‌المثلی سه‌بخشی نقل می‌کند: «نان گندم ز خاک ایزد خاص. زن یزدی شراب شیرازی» این ضرب‌المثل بیانگر پیوند عمیق میان طبیعت و فرهنگ در ایران است. «نان گندم ز خاک ایزد خاص» اشاره به کیفیت بالای گندم و حاصل‌خیزی خاک منطقۀ «ایزد خاص» دارد که منابع تاریخی نیز بر برتری برخی مناطق خراسان و فارس در تولید غلات تأکید کرده‌اند (مقدسی، 1385، ص. ۵۴۳). «زن یزدی» نماد زیبایی و آراستگی زنان یزد است که ابن‌بطوطه (1377، ص. ۳۲۸) آنان را «آراسته و نیکوچهر» توصیف کرده است. زیبایی زنان در ادبیات فارسی معمولاً به ویژگی‌های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی منطقه بازمی‌گردد. «شراب شیرازی» نمادی از کیفیت ممتاز انگور و شراب تولید شده در شیراز است. در ادبیات فارسی، بارها به «می شیراز» اشاره شده است، این نشان می‌دهد که شراب شیراز نه‌تنها در میان ایرانیان، بلکه در میان سیّاحان اروپایی نیز به‌عنوان محصولی ممتاز شناخته شده بوده است. این ضرب‌المثل، ستایشی از برتری‌های سه منطقۀ مختلف است که هم در فرهنگ ایرانی و هم در نگاه سیّاحان اروپایی جایگاه ویژه دارد. در مقابل، ضرب‌المثل دیگری از تاورنیه (1363، ص. ۳۶۱) به شرایط سخت اقلیمی و دشواری‌های زندگی در گیلان اشاره دارد:

گیلان تبعیدگاه دیروز

«ایالت گیلان هم در کنار مازندران واقع ‌شده و هوای آن در بدی ضرب‌المثل ایرانیان است که هر کس را بخواهند برای حکومت به گیلان بفرستند مردم می‌گویند مگر این شخص دزدی کرده یا قتل نفس یا گناه بزرگی مرتکب شده است که او را به گیلان می‌فرستند». این ضرب‌المثل بازتاب دیدگاه تاریخی نسبت به اقلیم پررطوبت، بارانی و باتلاقی گیلان است که برای حاکمان از مناطق خشک‌تر دشواری‌های فراوان به همراه داشته است. رشیدالدین فضل‌الله همدانی به «هوای سنگین و بخارات مضر» گیلان اشاره‌کرده که باعث بیماری‌های متعدد شده است (همدانی، 1392، ص. ۲۸۴). در برخی دوره‌ها، انتصاب به حکومت گیلان نوعی تبعید سیاسی نیز محسوب می‌شده است (یزدی، 1276ق، ص. 415). در متون ادبی نیز این شرایط سخت بازتاب یافته‌اند، ازجمله در دورۀ خوف و وحشت (سیّاح محلاتی، 1402، ص. 98) که به این موضوع اشاره می‌کند. اگر روایات فرهنگ عامه، مردم باشند، هرکس بـا توجـه به ذوق و علاقه، نیازها، شرایط زمانی و مکانی، اقلیم، فرهنگ، شرایط خاص و بسیاری عوامل دیگر مثل‌ها را به نفع خود مصادره به مطلوب می‌کند و به قیاس مثل اصلی، نمونه‌هایی دیگر را می‌سازد. گاه نیز علت این تغییرات، تبدیل کلیدواژه‌ای به هم معنا و مرادف آن است (ذوالفقاری، 1388الف، ص. 67). جملاتی مثلِ «از تبعید به گیلان، مرگ آسان‌تر است»، «او را به فومن فرستادند تا گم شود از دیده‌ها»، «فلانی را به خارک فرستادند، مثل اینکه به ته دنیا تبعیدش کردند» و«گویی او را به گورستان زنده‌ها فرستادند» و ... جملاتی هستند که در فرهنگ شفاهی و گفتار عامیانه مردم وجود داشته و دارد. این ضرب‌المثل نمادی از سختی‌های محیطی و نگاه سیاسی دوره‌های گذشته است که امروزه با تغییر شرایط کاملاً رنگ‌باخته است.

اهمیت جوهر و ذات

تاورنیه عبارتی را نقل می‌کند که بر اهمیت بنیاد و جوهرۀ اصلی اشیا و افراد تأکید دارد: «چیزی که خودش به هیچ نمی‌ارزد، چیز دیگر خوبی از آن نمی‌توان ترتیب داد». اگر پایه و اساس چیزی بی‌ارزش باشد، نمی‌توان از آن انتظار نتیجه‌ای ارزشمند داشت. این مفهوم در فرهنگ ایرانی و بسیاری از فرهنگ‌های دیگر به اشکال گوناگون بیان‌شده است.

مفهوم و فلسفۀ نهفته: این عبارت، نوعی تأکید بر اهمیت بنیان و جوهرۀ اصلی یک چیز است. اگر یک مادۀ خام بی‌کیفیت باشد، هرچقدر هم که روی آن کار شود، محصول نهایی همچنان ناقص خواهد بود. این اصل را می‌توان در موارد مختلفی به کار برد. اگر فردی از ابتدا آموزش و تربیت مطلوبی ندیده باشد، انتظار رفتارهای عالی از او دشوار است. این نکته با مفهوم تربیت در فرهنگ اسلامی نیز پیوند دارد، چنان‌که سعدی می‌گوید: «پرتو نیکان نگیرد هر که بنیادش بدست / تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبدست» (سعدی، 1392، حکایت 4)

در مورد کار و تلاش: اگر یک پروژه یا ایده بر پایه‌های سست و نادرست بنا شود، نتیجۀ موفقی نخواهد داشت. این مفهوم با اصل «خشت اول» در ادبیات فارسی تطابق دارد: «چون گذارد خشت اول بر زمین معمار کج/ گر رساند بر فلک، باشد همان دیوار کج» (صائب تبریزی، 1387، غزل 2265)

خودکفایی و استفاده از توانمندی‌های فردی

«هر کس باید از صنعت زندگی خود نماید»؛ این جمله و حکمتی است که تاورنیه در سفرنامۀ خود نقل کرده و بر اهمیت خوداتکایی و استفاده از مهارت‌های شخصی تأکید دارد. این عبارت به این معناست که فرد باید تلاش کند تا به‌طور مستقل از مهارت‌ها، دانش و توانمندی‌های خود برای تأمین نیازهای زندگی بهره‌برداری کند. تاورنیه به‌طور تلویحی به اهمیت خوداتکایی و استفادۀ بهینه از مهارت‌های فردی اشاره می‌کند. این مفهوم در فرهنگ‌های مختلف، به‌ویژه در تمدن‌های شرق، جایگاه ویژه‌ای دارد. در متون فارسی نیز به چنین مفهومی اشاره شده است. برای مثال، مولانا در مثنوی معنوی به خودکفایی و استفاده از مهارت‌های فردی اشاره‌ کرده است: «گر توکل می‌کنی در کار کن/ کشت کن پس تکیه بر جبار کن». این بیت نشان‌دهندۀ این است که فرد باید از ظرفیت‌های درونی خود استفاده کند؛ زیرا بی‌عملی با توکل به خدا، نتیجه‌ای جز شکست به همراه نخواهد داشت. در گلستان سعدی نیز عباراتی مشابه وجود دارد که به اهمیت خوداتکایی اشاره دارند، مانند:

«به نان خشک قناعت کنیم و جامۀ دلق/ که بار محنت خود به که بار منت خلق» (سعدی، 1392، حکایت 3)

این نقل‌قول‌ها و مفاهیم در فرهنگ ایرانی نیز نشان‌دهندۀ تأکید بر خودکفایی و استفاده از توانمندی‌های فردی است. در گنجینۀ زبان فارسی، معادل‌هایی فراوان برای این نگرش به چشم می‌خورد که هر یک به‌گونه‌ای بر تلاش فردی و اتکای درونی دلالت دارند. برخی از این معادل‌ها عبارت‌اند از: «از دایرۀ خود بیرون نرو» (توصیه به بهره‌برداری از مهارت‌ها و تخصص‌های فردی) یا «از دست خود کاری بساز» (تشویق به استقلال و بهره‌برداری از توانایی‌های شخصی) یا «کار از خود است و روزگار از خدا» (تأکید بر لزوم تلاش فردی و اهمیت قسمت و سرنوشت).

ظاهر و جایگاه اجتماعی

تاورنیه ضرب‌المثل «قریب به لباس» را بیان‌کنندۀ ارتباط میان لباس و جایگاه اجتماعی در ایران می‌داند. این عبارت به این معناست که هر چه فرد لباس بهتری بپوشد، در محافل اجتماعی و دربار بیشتر احترام می‌بیند و جایگاه اجتماعی‌اش ارتقا می‌یابد. در این ضرب‌المثل، «لباس» نمادی از وضعیت اقتصادی، اجتماعی و حتی شخصیت فرد است. در بسیاری از جوامع، به‌ویژه در دوره‌های تاریخی، لباس نشانه‌ای از وضعیت اجتماعی و اقتصادی فرد به شمار می‌رود. تاورنیه در توصیف ایران زمان خود می‌گوید که حتی افراد از طبقات پایین‌تر جامعه نیز برای حفظ ظاهر و احترام به خود، هزینه‌های زیادی صرف لباس‌های تجملی می‌کنند و تفاوت‌های ظاهری میان افراد مختلف بسیار کم است. عبارت «قریب به لباس» در این زمینه، به این نکته اشاره دارد که لباس می‌تواند ابزاری برای دستیابی به پذیرش اجتماعی و احترام استفاده شود. در دوران صفویه، تفاوت‌های طبقاتی در جامعۀ ایران به‌شدت مشخص بود. در چنین شرایطی، داشتن لباس‌های فاخر و تجملاتی نشانه‌ای از موقعیت اجتماعی بالاتر بود. تاورنیه اشاره می‌کند که حتی درباریان که درآمد چندانی ندارند، برای حفظ ظاهر و جایگاه خود هزینه‌های زیادی برای لباس می‌پردازند. این واقعیت، نشان‌دهندۀ اهمیت احترام اجتماعی و پذیرش در جامعه ایران است که حتی در دوران گذشته، افراد در تلاش بودند تا با ظاهری آراسته در محافل مختلف  احترام ببینند. از این منظر، «قریب به لباس» به‌نوعی انتقاد به جامعه‌ای است که در آن ظاهر و لباس شاخص اصلی ارزیابی انسان‌ها به شمار می‌رود. در چنین ساختار اجتماعی، بیم آن می‌رود که فضیلت‌های درونی و خصال انسانی در سایۀ تجمل و تظاهر به محاق رود و توجه انسان‌ها بیشتر به چیزی است که می‌پوشند تا ویژگی‌های درونی و شخصیت آن‌ها.

در متون فارسی نیز به چنین مفهومی اشاره شده است. برای مثال، سعدی در غزلیات خود به این نکته که ارزشمندی هر انسانی وابسته به گوهر وجود اوست، اشاره‌کرده است:

«تن آدمی شریف است به جان آدمیّت/ نه همین لباس زیباست نشان آدمیّت» (سعدی، 1385، غزل 608)

فرصت‌سوزی و بهره‌برداری اقتصادی

این باور نمادی از فرصت‌سوزی و بهبود وضع اقتصادی از طریق منابع خارجی است. او در اشاره به وضعیت هرمز در دوران حضور پرتغالی‌ها و تأثیرات اقتصادی آن می‌گوید: «اگر پرتغالی‌ها تا به حال در هرمز باقی‌مانده بودند، حالا همۀ آهن‌های در و پنجره‌ها طلا و نقره شده بودند» این جمله به توانایی و مهارت‌های تجاری پرتغالی‌ها اشاره دارد که می‌توانستند از منابع منطقه برای بهره‌برداری اقتصادی استفاده کنند. در این جمله، «آهن» نمادی از وضعیت اولیه و «طلا و نقره» نماد ثروت و رونق اقتصادی است. تاورنیه بر این نکته تأکید می‌کند که حضور پرتغالی‌ها می‌توانست تحول چشمگیری در وضعیت اقتصادی منطقه ایجاد کند.

در عبارت مدنظر، ممکن است به‌نوعی انتقاد از استفادۀ نادرست از ظرفیت‌های اقتصادی داخلی نیز نهفته باشد. تاورنیه با مقایسۀ وضعیت هرمز در زمان حضور پرتغالی‌ها و زمانی که این کشور از منطقه خارج شد، به‌نوعی اشاره به فرصت‌های ازدست‌رفته دارد. این اشاره بازتابی از وضعیت ناتمام یا ناتوانی در بهره‌برداری از منابع داخلی در آن دوران است. در واقع، این ضرب‌المثل همچنین به کم‌کاری یا بی‌توجهی به توسعۀ اقتصادی از سوی مسئولان محلی اشاره دارد. در فرهنگ ایرانی نیز همواره مفاهیمی مشابه این باور دیده می‌شود. برای مثال در دیوان حافظ یا کتاب‌های اخلاقی، عبارت‌هایی مانند «فرصت را غنیمت شمار» یا «آهنگر باید حرص کند تا آهن به طلا تبدیل شود» نیز به‌نوعی بر بهره‌برداری بهینه از فرصت‌های موجود تأکید دارند.

نکتۀ تأمل‌برانگیز دیگر از تطبیق این مثل با مثل «یک نفر عیسوی از خارج خواهد آمد» به ذهن متبادر می‌شود. این ذهنیت که مردم ایران در آن عصر برای به بهبود اوضاع خود به بیرون از این سرزمین چشم دوخته بودند، مسئله‌ای است که به‌لحاظ اجتماعی ارزش پژوهش و رفتارشناسی آنان را دارد.

یادگیری از ضد ارزش‌ها

یکی از مشهورترین آموزه‌های اخلاقی در فرهنگ ایرانی و اسلامی، پندی ست که اولئاریوس به لقمان حکیم نسبت می‌دهد: «ادب از که آموختی؟ از بی‌ادبان» این جمله بیان‌کنندۀ شیوه‌ای معکوس در یادگیری است که در آن، تجربه‌های منفی نقش مهمی در تربیت و تشخیص نیک از بد ایفا می‌کنند. این ضرب‌المثل می‌آموزد که انسان نه‌تنها از رفتارهای نیک، که از خطاها و اشتباهات دیگران نیز درس می‌گیرد. دیدن رفتارهای نادرست و ناشایست در دیگران، موجب خودآگاهی اخلاقی و پرهیز از تکرار آن‌ها می‌شود.

عبارت «ادب از که آموختی؟ از بی‌ادبان» د واقع تأکید دارد که گاهی ضد ارزش‌ها بیش از خود ارزش‌ها در آموزش و رشد فردی نقش دارند. لقمان حکیم، یکی از شخصیت‌های برجسته در تاریخ حکمت و اخلاق، هم در ادبیات فارسی و عربی و هم در قرآن کریم (سورۀ لقمان، آیه ۱۲) دارای احترام بوده است. در متون کهن و ادبیات ایرانی نیز نام او با حکمت، تجربه‌اندوزی و پندهای اخلاقی همراه است (زمخشری، 1369، ج. ۳/۲۱۲). اولئاریوس اشاره می‌کند که ایرانیان برای لقمان ارزش زیادی قائل بودند و این جملۀ معروف او را بارها نقل می‌کردند (اوالئاریوس، 1363، ص. 30). این نشان‌دهندۀ علاقۀ ایرانیان به آموزه‌های حکمی و اخلاقی است که در ضرب‌المثل‌هایشان تجلی یافته ‌است.

از دیدگاه روان‌شناسی یادگیری، این ضرب‌المثل به مفهوم یادگیری از طریق تجربۀ منفی اشاره دارد. در نظریه‌های یادگیری، افراد معمولاً از الگوهای مثبت و تجربیات منفی به‌طور هم‌زمان درس می‌گیرند؛ اما گاهی مشاهدۀ رفتارهای نادرست، تأثیر عمیق‌تری بر ذهن می‌گذارد؛ زیرا احساس نارضایتی از آن رفتار، فرد را به خودآگاهی و اصلاح سوق می‌دهد (بندورا، 1372).

در ادبیات فارسی، مضمون این ضرب‌المثل در آثار مختلفی انعکاس یافته است: سعدی در گلستان می‌گوید: « لقمان را گفتند: ادب از که آموختی؟ گفت: از بی ادبان؛ هر چه از ایشان در نظرم ناپسند آمد از فعلِ آن پرهیز کرد.» (سعدی، 1392، حکایت 20). همچنین امثال دیگری نیز به این مضمون از فرهنگ شفاهی موجود است مانند: «از دیوار کج یاد گرفتم صاف راه برم»، «با دیدن خار قدر گل دانستم»، «عیب مردم آینۀ عبرت است».

حیوانات و طبیعت در بیان احساسات و مفاهیم

برخی ضرب‌المثل‌ها از عناصر طبیعت و حیوانات برای بیان مفاهیم یا احساسات استفاده می‌کنند. اولئاریوس به ضرب‌المثلی اشاره می‌کند که از مشاهدات دربارۀ شهر کاشان و فراوانی عقرب‌های آن نشئت گرفته است: «عقرب کاشان به دستت زند» معنای ضمنی این جمله، نفرین و آرزوی بدی برای کسی است، به‌ویژه در موقعیتی که گوینده ناراحت یا عصبانی باشد. در فرهنگ ایرانی، عقرب نماد خطر، زهر و آسیب ناگهانی است. این حیوان به‌دلیل نیش زهرآگین و حرکت‌های سریع خود، در میان مردم هراس‌انگیز بوده و همواره در ادبیات و فرهنگ عامه به‌عنوان سمبل دشمنی و آسیب به کار رفته است.

«عقرب کاشان به دستت زند»، به‌نوعی نفرین یا آرزوی رنج، درد و عذاب برای فرد مقابل دارد. این اصطلاح را می‌توان با برخی از عبارات مشابه در فارسی مقایسه کرد، مانندِ «الهی گزیده شوی» و یا «الهی مار بگزدت». در ادبیات فارسی نیز عقرب همواره بار منفی داشته و نشانۀ خطر و دشمنی بوده است. چنان که سعدی در غزلیات خود می‌گوید: «من خود از کید عدو باک ندارم لیکن/ کژدم از خبث طبیعت بزند سنگ به نیش».

به‌طورکلی، این ضرب‌المثل نمونه‌ای از چگونگی استفادۀ ایرانیان از عناصر طبیعت در بیان احساسات و واکنش‌های اجتماعی است.

ضرب‌المثل دیگری که اولئاریوس (1363، ص. 169) نقل کرده، «نیش عقرب چون عرعر خر بی‌اهمیت است» است. این عبارت از دو بخش تشکیل‌شده ‌است: الف) «نیش عقرب»: در فرهنگ فارسی، عقرب نماد خطر و زهرآلودگی است. نیش این حیوان معمولاً دردناک و گاه کشنده است. در زبان فارسی، «نیش عقرب» معمولاً به آزار و اذیت، سخن نیش‌دار یا رفتار مضر تعبیر می‌شود (نک. دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه «نیش»)؛ ب) «عرعر خر»: در ادبیات فارسی، خر نماد حماقت و بی‌ارزش بودن سخن یا رفتار است. عرعر خر (صدای الاغ) نیز معمولاً نشانۀ سر و صدای بی‌دلیل و بی‌اهمیت در نظر گرفته می‌شود. سعدی در گلستان می‌گوید: «خر عیسی گرش به مکه برند/ چون بیاید هنوز خر باشد» (سعدی، گلستان، باب هفتم، حکایت اول)

در این ضرب‌المثل، کنار هم آمدن این دو پدیده برای رساندن این معناست که نیش عقرب، با همۀ زهرش، همان‌قدر بی‌اثر است که عرعر خر بی‌ارزش؛ گویی همان‌طور که عرعر خر بی‌اهمیت و بی‌اثر است، نیش عقرب نیز خطری ندارد. برخی از کاربردهای آن عبارت‌اند از: 1. وقتی کسی از موضوعی شکایت دارد، اما دیگری آن را مهم نمی‌داند؛ 2. در شرایطی که فردی قصد ترساندن یا تهدید دارد، اما طرف مقابل آن را جدی نمی‌گیرد؛ 3. در موقعیتی که می‌خواهند نشان دهند آزار یک شخص بی‌اثر است و ارزش توجه ندارد. ضرب‌المثل‌هایی که مفهوم مشابهی دارند عبارت‌اند از: «این نیز بگذرد»: برای نشان دادن بی‌اهمیت بودن یک مشکل. یا «پشه‌ای کجا تواند که بیفکند عقابی» (سعدی، گلستان) که به بی‌ارزش بودن تهدید اشاره دارد یا «زوزۀ سگ کاروان را متوقف نمی‌کند» که به ادامۀ راه باوجود موانع دلالت دارد.

 نتیجه

بررسی ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحاتِ ثبت‌شده در سفرنامه‌هایی چون شرلی، تاورنیه و اولئاریوس، دریچه‌ای ارزشمند برای شناخت لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ و اندیشۀ ایرانی در عصر صفوی می‌گشاید. این امثال بازتاب‌دهندۀ مفاهیمی چون اتکای بیرونی در زمان ضعف، روحیۀ مقاومت، انتقاد از اتلاف منابع، ستایش ویژگی‌های منطقه‌ای، اهمیت بنیاد، ضرورت خودکفایی، نقش ظاهر، استفاده از فرصت‌ها و یادگیری اخلاقی‌اند. اگرچه این منابع، تصویری از جامعۀ ایرانی ارائه می‌دهند، به‌سبب ترجمه‌های مکرر و واگذاری ضبط امثال به مترجمان محلی، تحلیل دقیق بلاغی و دستوری آن‌ها دشوار است و نمی‌توان آن‌ها را منابع دست‌اول دانست. بااین‌همه، مقایسۀ آن‌ها با متون ادبی و تاریخی چون شاهنامه، گلستان، مثنوی، و آثار مورخان، ریشه‌دار بودن این امثال در فرهنگ ایرانی و تداوم اندیشه‌های کهن را تأیید می‌کند.

سوتعبیرهای سیّاحان از این عبارات، نیاز به درک دقیق‌تر زمینۀ فرهنگی و زبانی در مطالعات بینافرهنگی را برجسته می‌سازد. درنهایت، این ضرب‌المثل‌ها همانند کپسول‌هایی فرهنگی، تصویری موجز اما ژرف از جهان‌بینی ایرانی در آن دوره‌ها ارائه می‌دهند.

[1] Herzof Friedrish

[2] Wolfgang Mieder