تحلیل سه‌سطحی نظریه‌های خیریه: مطالعه موردی دیگردوستی مؤثر

1-                 مقدمه

دیدگاه‌ها دربارۀ خیریه متنوع است. می‌توانیم از گروه‌های مختلف بپرسیم به نظرشان چقدر در قبال نیازمندان وظیفه داریم یا اولویت در فعالیت خیریه با کدام است یا نقش سازمان‌های خیریه در این فعالیت چه باید باشد. این نوع پرسش‌ها پاسخ‌هایی متفاوت می‌گیرند. بخشی از این تنوع به سبب اختلاف نظر است. اما بخشی از آن هم می‌تواند توضیح دیگری داشته باشد: زیست‌بوم خیریه گسترده است و ابعادی متنوع دارد. از این رو، گاهی توجه نظریه‌های خیریه به وجهی خاص است[1]. در اینجا به وجه دیگری از این تنوع توجه می‌کنیم: سطوح مختلف دیدگاه‌های خیریه.

برای سادگی، از نمونۀ «دیگردوستی مؤثر» بحث می‌شود. احتمالاً این عنوان برای کسانی که در عرصۀ خیریه فعالیت می‌کنند، آشناست. حال، جا دارد به این فکر کنیم: دیگردوستی مؤثر دقیقاً چگونه دیدگاهی است؟ این پرسش ساده کمک می‌کند تا هم تصویری بهتر از «دیگردوستی مؤثر» داشته باشیم و هم در موقعیتی بهتر برای ارزیابی نقدها و پاسخ‌ها باشیم.

گفتنی است، هدف اصلی این نوشته مطالعۀ موردی دیگردوستی مؤثر نیست، اگرچه قدری آن را بررسی می‌کنیم. بررسی مستقل دیگردوستی مؤثر در ‌جای خود می‌تواند مهم باشد، اما این پرسش را هم به همراه می‌آورد: اصلاً چرا باید این مورد خاص را مطالعه کنیم؟ اجمالاً پاسخ این است: توجه به سطوح سه‌گانۀ دیدگاه‌های خیریه و بررسی مختصر نمونۀ دیگردوستی مؤثر ما را در موقعیتی بهتر قرار می‌دهد تا بتوانیم دیدگاه‌های مختلف را تصویر و ارزیابی کنیم و به سوی دیدگاه مختار خود – اگر چنان چیزی نیاز باشد – پیش برویم.

با این توضیح، در بخش ۲، به‌اختصار «دیگردوستی مؤثر» معرفی می‌شود. سپس، در قسمت ۳، سه سطح فهم «دیگردوستی مؤثر» تفکیک می‌شوند. در قسمت ۴، نقدهای عمده به این دیدگاه مرور می‌شوند. بحث دربارۀ این نقدها با نظر به تفکیک سه سطح تحلیل است. قسمت ۵ مرور و جمع‌بندی است.

 

2-                 دیگردوستی مؤثر

در حال حاضر، دیگردوستی مؤثر جنبشی عینی و سازمان‌یافته است که می‌توان گفت در سال ۲۰۰۹ شروع به کار کرد و دو چهرۀ اصلی آن، ویلیام مک‌اسکیل[2] و توبی اُرد[3] بودند. در سه بخش شکل‌گیری و وضع فعلی این جنبش را مرور می‌کنیم. ابتدا ریشه‌های نظری آن را بررسی می‌کنیم، سپس تحول و گذار به یک جنبش عینی و در نهایت، وضع و فعالیت‌های فعلی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

 

2-1 ریشه‌های نظری

ریشه‌های دیگردوستی مؤثر در فلسفۀ اخلاق هستند. الهام‌بخش این جنبش مقاله‌ای از پیتر سینگر[4] است در سال ۱۹۷۲: «قحطی، فراوانی و اخلاق» (1972).[5] او بعدتر نیز دو کتاب نوشت که یکی در همان اوایل شکل‌گیری جنبش دیگردوستی مؤثر بود و دیگری در زمان جاافتادگی این جنبش: زندگی‌ای که می‌توانی نجات دهی (2009)[6] و دیگردوستی مؤثر: رساندن بیشترین خیر چگونه فهم ما را از زندگی اخلاقی تغییر می‌دهد (2015)[7]. خوب است با مرور ایدۀ اصلی مقالۀ ۱۹۷۲ شروع کنیم.

ادعا این است که گاهی کمک به دیگران وظیفۀ ماست، نه صرفاً کاری از سر لطف یا فراتر از وظیفه. به تعبیری، می‌توانیم بگوییم سینگر در این مقاله نوعی «استدلال ساده» را با استفاده از مثال حوض طرح می‌کند و به سمت مدعای یادشده پیش می‌رود. این استدلال «ساده» است، از جمله زیرا آن‌قدری تعهدات نظری ندارد؛ یعنی متکی به نظریۀ اخلاقی خاصی نیست و با دیدگاه‌های اخلاقی مختلفی می‌خواند.

استدلال دو مقدمۀ اصلی دارد: یک مقدمۀ ارزش‌شناختی و یک مقدمۀ وظیفه‌شناختی. مقدمۀ اول (ارزش‌شناختی): در جهان رنج زیادی وجود دارد و وضع آن مطلوب نیست. مقدمۀ دوم (وظیفه‌شناختی): «اگر در توانمان باشد که از روی‌دادن چیزی بد پیشگیری کنیم بی‌آنکه چیزی با اهمیتِ اخلاقی قابل‌ مقایسه را فدا کنیم، اخلاقاً باید آن کار را کنیم.» (Singer, 1972: 231). پس اگر جهان وضع خوبی ندارد و ما می‌توانیم نسبتاً به‌سادگی اوضاع آن را بهتر کنیم (یعنی از روی‌دادن چیزهایی بد، مثل مرگ و بیماری، پیشگیری کنیم)، اخلاقاً وظیفه داریم چنان کنیم.

برای مقدمۀ اول شواهد زیادی داریم و نیازی به تکرار نیست – نگاهی به اطرافمان و اوضاع جهان کافی است. اما مقدمۀ دوم؛ چرا باید به این مقدمه تن بدهیم؟ چرا در صورتی که بتوانیم از وقوع شری پیشگیری کنیم، وظیفه داریم چنان کنیم؟ مثال حوض (Singer, 1972: 231) قرار است پاسخی حداقلی فراهم کند[8].

مثال حوض: علی دارد از کنار حوض آبی رد می‌شود که می‌بیند کودکی در حال غرق‌شدن است. علی می‌تواند به‌سادگی کودک را نجات دهد، اگرچه این کار باعث می‌شود لباس او خیس یا حتی کفش او خراب شود.

استدلال ساده بناست ما را متقاعد کند اگر علی را موظف به نجات جان کودک می‌دانیم، آنگاه باید خود را برای موارد مشابه موظف به کمک به دیگران بدانیم. «موارد مشابه» هم یعنی آنچه در مقدمۀ دوم گفته شده است: وقتی بتوانیم با هزینه‌ای به‌نسبت کم از وقوع شری به‌نسبت بزرگ‌تر جلوگیری کنیم. علی باید کمی سختی را قبول کند تا کودکی نمیرد؛ ما نیز می‌توانیم کفش و لباس نو نخریم تا (با صرف همان مبالغ در جهت درست) کودکانی نابینا نشوند. در هر دو، هزینه (آسیب به کفش و لباس یا نخریدن لباس نو) به‌نسبت کمتر از ماحصل (نجات جان یک کودک، نجات چند کودک از نابینایی) است.

در اینجا، «باید» و «وظیفه» و «الزام» را یکسان در نظر می‌گیریم. فرقی ندارد که بگوییم در این مثال علی «باید» کودک را نجات دهد یا «وظیفه» دارد چنین کند یا «ملزم» به نجات کودک است. نیز در کل این استدلال منظری اخلاقی مدنظر است، نه منظر قانونی یا عرفی[9].

این استدلال ساده را می‌شود به صورت قوی یا ضعیف[10] خواند:

خوانش قوی: وظیفۀ ما کمک به دیگران است تا جایی که هزینۀ به همان اندازه مهم برای ما نداشته باشد.

خوانش ضعیف: وظیفۀ ما کمک به دیگران است مادامی که هزینۀ بسیار کمتری نسبت به فایده برای ما داشته باشد.

طبق خوانش قوی، اگر علی برای نجات جان کودک باید اقدامی کند که موجب قطع دست او می‌شود، شاید همچنان وظیفه دارد کودک را نجات دهد – بالاخره اینطور به نظر می‌رسد که «قطع دست» کمتر از «جان» مهم است. ولی شاید این انتظار بیش از حد باشد و به اصطلاح با اشکال پرمطالبگی مواجه شویم (ببینید: عباس‌نژاد، ۱۴۰۳). در اینجا نیازی نیست وارد این بحث بشویم که آیا علی چنان وظیفه‌ای دارد یا نه و اصلاً اخلاقاً چنان کاری چه وضعی دارد، بلکه تمرکز ما باید بر خوانش ضعیف باشد – یادمان هست که با «استدلال ساده» مواجه هستیم و قرار نیست بر اساس موضعی خاص در فلسفۀ اخلاق استدلال را جلو ببریم. بنا به خوانش ضعیف، وقتی ملزم به فداکاری هستیم که اهمیت آنچه حاصل می‌شود به‌نسبت بسیار بیشتر از هزینه‌ای است که می‌کنیم.

شاید پرسیده شود حد و حدود این اقدامات کجاست؟ اخلاقاً تا کجا باید این مسیر را ادامه داد – چقدر کفش و لباس کمتر بخریم و غذای خانگی بخوریم و خودرو و ماشین حداقلی داشته باشیم؟ چقدر کودکان در حال غرق‌شدن را نجات بدهم و چند روز دیر به جلسات کاری و قرارهای شخصی خودم برسم؟ می‌توان گفت، هدف مقالۀ ۱۹۷۲ آن است که وارد چنین بحثی هم نشود و موضوع را ساده نگه دارد. به نظر می‌رسد اگر استدلال ساده را جدی بگیریم، این مقدار واضح است که عموم ما بسیار کمتر از آنچه باید به وظایف خود در قبال دیگران توجه داریم؛ عموم ما باید بیشتر در این باره فکر کنیم و دست به عمل بزنیم؛ عموم ما می‌توانیم به‌سادگی، بدون تحمل هزینۀ زیادی، در تحقق خیرات بزرگی مشارکت کنیم ولی این وظیفه را نادیده می‌گیریم.

 

2-2 شکل‌گیری «دیگردوستی مؤثر»

ایدۀ اصلی مقالۀ ۱۹۷۲ که در قسمت قبل مرور شد بیشتر «دیگردوستی» است. اما تأکید دیگردوستی مؤثر بر مؤثربودن است. منظور از مؤثربودن چیست و چه اهمیتی دارد؟

فرض کنید می‌خواهید ۱۰۰ میلیون تومان را به کار خیر اختصاص بدهید. به چه گزینه‌هایی فکر می‌کنید؟ و در نهایت چگونه تصمیم می‌‌گیرید؟ گزینه‌های کار خیر بسیار زیادند. با این همه گزینه، چگونه باید تصمیم گرفت؟ شاید مهم‌ترین هدف دیگردوستی مؤثر جلب توجه به چنین پرسشی است.

می‌شود مسئله را این‌طور ببینیم: هدف از فعالیت خیریه چیست؟ از یک نظر، دو پاسخ کلی داریم: (الف) پاسخ اول می‌گوید فعالیت خیریه برای کسی که چنین فعالیتی می‌کند فایده دارد. این فایده می‌تواند معنوی یا مادی باشد؛ یعنی این کاری است که آموزه‌های دینی به آن تشویق می‌کنند. در عین حال، برای مثال، روان‌شناسان نیز از فواید مشارکت در این فعالیت‌ها می‌گویند.

اما پاسخ دیگری هم داریم: (ب) فعالیت خیریه به سبب پیامدها یا فواید آن مهم است. چرا مشارکت در برطرف‌کردن گرسنگی مهم است؟ زیرا وضع بعضی از مردمان بهتر می‌شود. هدف فعالیت خیریه آن است که از رنج دیگران کاسته یا به کیفیت زندگی ایشان افزوده شود. در این صورت، فواید فعالیت خیریه برای خود فرد کمتر مهم است.

واضح است که نیازی نیست بین این دو پاسخ یکی را انتخاب کنیم و دیگری را نفی کنیم. فعالیت خیریه می‌تواند از هر دو نظر مهم باشد. اما نمی‌شود انکار کرد که پرسشی دربارۀ اولویت این اهداف وجود دارد. به مثال زیر توجه کنید.

خیّر ناشناس. فرد ثروتمندی قصد دارد پول زیادی را صرف فعالیت خیریه کند. اما برای او بسیار مهم است که ناشناس باشد. او آن‌قدر برای ناشناس‌بودن اهمیت قائل است که حاضر به هیچ ریسکی نیست – مبادا که شناسایی شود. از این رو، او پول خود را در منطقه‌ای که نیازمندان در آن زندگی می‌کنند رها می‌کند. یکی از اهالی منطقه (یا حتی شاید رهگذری ثروتمند) کل پول را پیدا می‌کند.

در این مثال، ما خیّر را از یک نظر می‌ستاییم: او هیچ نیازی به مجیز و ستایش دیگران ندارد و نیتی خیر دارد. او می‌خواهد به وظایف خود عمل کند یا دست‌کم کاری را که درست می‌داند انجام دهد. بنابراین، از این نظر، سوءنیتی در او نیست. اما آیا از منظری دیگر، نمی‌توان عمل او را دست‌کم از یک نظر نقد کرد؟ به این فکر کنید که پولی که در آن منطقه رها شده بسیار زیاد بوده است. با آن پول می‌شد یک درمانگاه تأسیس کرد. همچنین، شاید اگر آن فرد فعالیت‌های خود را اعلام می‌کرد می‌توانست بعضی از دوستان و همکاران خود را به فعالیت‌های مشابه ترغیب و کمک‌های بیشتری را به سمت آن منطقه جاری کند. ظاهراً فواید این مسیر بیشتر است.

یک نکتۀ کلیدی در دیگردوستی مؤثر همین است: هدف از فعالیت خیریه کسب فضیلت یا احساس رضایت خودِ فردی که کمک می‌کند نیست. هدف اصلی و کلیدی چیز دیگری است؛ اگرچه این دو را می‌شود قدری با یکدیگر جمع کرد.

اما چرا مؤثربودن برای دیگردوستی مؤثر اهمیت دارد؟ تقریباً با هر نظریۀ اخلاقی، می‌توان با این ایده همراهی کرد که مؤثربودن مهم است[11]. مثال سادۀ زیر را در نظر بگیرید:

اغذیه‌فروشی گران. حسن می‌خواهد با ۱ میلیون تومان چند دست غذای گرم تهیه و پخش کند. در کنار خانۀ او یک تهیۀ غذا هست که گران‌فروش است. در اینجا می‌شود با مبلغ یادشده ۵ دست غذا تهیه کرد. اما حسن می‌تواند با چند دقیقه پیاده‌روی به تهیۀ غذای دیگری برود که ارزان‌فروش است. با مبلغ یادشده می‌شود ۱۰ دست غذا تهیه کرد. نوع غذا و همچنین کیفیت آن تقریباً‌ یکسان است.

به نظر می‌رسد حالا که حسن منابعی برای کمک به دیگران دارد و چنین هدفی را پیش گرفته است، جای نقد دارد اگر از اغذیه‌فروشی گران خرید کند. او به‌سادگی می‌تواند منابع خود را به نحو مؤثر هزینه کند. در اینجا، مؤثربودن با توجه به اهداف مورد قبول است؛ یعنی مفروض است که حسن قصد دارد گرسنگان را سیر کند. در این صورت، معلوم نیست چرا نباید از فروشگاه ارزان‌فروش خرید کند. فارغ از مقولۀ خیریه، فرض کنید شما کارگاهی تولیدی دارید: آیا خرید از گران‌ترین فروشگاه‌ها، اگر تفاوتی در کیفیت نباشد، تصمیمی نادرست نیست و جای نقد ندارد؟ با این توضیحات، اهمیتِ اخلاقیِ مؤثربودن ایدۀ عجیب‌وغریبی نیست.

 

3-2 وضع فعلی

اما مدتی گذشت تا ایده‌های نظری به جنبشی عینی تبدیل شوند، با چهره‌ها و سازمان‌های مشخص. از اولین اقدامات در این راستا تأسیس گروه بخشیدن آنچه در توان داریم[12] در دانشگاه آکسفورد بود که به‌سرعت شاخه‌های آن در دانشگاه‌های دیگر (از جمله در دانشگاه‌های امریکا) شکل گرفتند. کسانی که به این گروه می‌پیوستند متعهد می‌شدند که ۱۰ درصد از درآمد خود را به خیریه‌ بدهند. ضمن اینکه این گروه‌ها مشخصاً از خیریه‌هایی خاص حمایت می‌کردند. عنوان گروه با ترجمۀ نسبتاً آزادانه به این معناست: «بخشش به قدر وسع». ایده این است که به قدر توانی که داریم، برای مثال دست‌کم ۱۰ درصد، به دیگران ببخشیم. تعیین این عدد خاص هم واضحاً جنبۀ عملی دارد و بناست تصمیم‌گیری و پایداری در آن را برای افراد ساده کند (Schwartz, 2004). گاهی محدودکردن گزینه‌ها به تصمیم‌گیری بهتر کمک می‌کند.

از دیگر اقدامات این جنبش تأسیس پروژۀ هشتاد هزار ساعت[13] در ۲۰۱۱ بود. این بار ایدۀ اصلی راجع به شغل است. تصوری ساده‌انگارانه‌ است که یگانه راه کمک به دیگران را فعالیت داوطلبانه یا کمک مالی بدانیم. یکی از مهم‌ترین ابزارهایی که در اختیار داریم زمانی است که طی عمر خود به شغل اختصاص می‌دهیم. پروژۀ هشتاد هزار ساعت با تولید محتوای آموزشی (شامل مصاحبه و راهنما) توضیح می‌داد که چه شغل‌هایی می‌توانند زمینۀ خیر کثیر شوند. مشاغل مفید و مؤثر فراوان هستند و هر کس متناسب با علایق و توانایی‌های خود می‌تواند بعضی از آنها را انتخاب کند. از قضا، برخلاف تصور، شغل‌های مؤثر محدود به مواردی مانند معلمی یا پرستاری نیستند.

در همین سال، «مرکز دیگردوستی مؤثر» نیز تأسیس شد که این فعالیت‌های مختلف را تجمیع کرد. وب‌سایت این مرکز همچنان فعال و یکی از بهترین مدخل‌ها برای آشنایی با دیگردوستی مؤثر است[14]. به‌مرور، گروه‌ها و مراکز متعدد دیگری نیز حول ایدۀ محوری این جنبش و مرتبط با آن شکل گرفته‌اند. برای مثال، گیوول[15] یک خیریۀ غیرانتفاعی است که هدف آن مطالعه و بررسی خیریه‌هاست. به همین ترتیب، بعضی از مراکز حمایت مالی مشخصاً با  جنبش نوع‌دوستی مؤثر فعالیت می‌کنند. (در قسمت 3-2، به نکات بیشتری دربارۀ اولویت‌بندی‌های این جریان اشاره می‌شود.)

 

3-                 سه سطح تحلیل دیگردوستی مؤثر

حالا بیایید به پرسش اولیه بازگردیم: «دیگردوستی مؤثر» چیست یا چگونه دیدگاهی است؟ توجه داریم که اینجا با یک نمونه مواجه هستیم و همین پرسش را دربارۀ انواع دیدگاه‌ها می‌شود طرح کرد.

 

1-3 تحلیل سه‌سطحی

پیشنهاد این است که «دیگردوستی مؤثر» را می‌توان در سه سطح فهمید: (۱) موضع نظری؛ (۲) رویکرد عملی؛ (۳) جنبش عینی.

(۱) منظور از موضع نظری این است: پیش‌تر (در 2-1) گفته شد، ریشه‌های دیگردوستی مؤثر در فلسفۀ اخلاق هستند. اگر بخواهیم دیگردوستی مؤثر را در این سطح بررسی کنیم، جزئیات صورت‌بندی دعاوی و استدلال‌ها به سود آنها بیشترین اهمیت را دارد. از قضا، دهه‌هاست فیلسوفان اخلاق دربارۀ مقالۀ ۱۹۷۲ پیتر سینگر نوشته‌اند و امروزه نیز فیلسوفان زیادی دربارۀ کلیت این جریان می‌نویسند.

اگرچه بنیاد «دیگردوستی مؤثر» بر همین ریشه‌های نظری است، به یک معنا این وجه را نمی‌توان مهم‌ترین وجه یا دست‌کم متمایزترین وجه دانست. اگر منظر صرفاً نظری داشته باشیم، چه‌بسا بشود گفت این موضع چیزی افزون بر فایده‌گرایی کلاسیک با سابقۀ بیش از ۲۰۰ سال به ما نمی‌گوید (ببینید: Driver, 2011: Ch. 2)[16]. به علاوه، اگر دیگردوستی مؤثر را صرفاً موضعی نظری در نظر بگیریم، هم جذابیت‌های آن کمتر است و هم شاید با چالش‌هایی جدی‌تر مواجه باشد (برای مثال، ببینید: Temkin, 2021).

(۲) منظور از رویکرد عملی این است: دیگردوستی مؤثر توجه ما را به وجوهی دیگر از خیریه جلب می‌کند و راه‌هایی تازه‌ را پیش روی ما می‌گذارد. اینکه در حال حاضر نمی‌توانیم نسبت به مؤثربودن بی‌توجه باشیم، بخشی به سبب تأثیر این جنبش است. در نهایت، مؤثربودن اگر مهم‌ترین وجه هم نباشد، دست‌کم یکی از وجوه مهم در تصمیم‌گیری است.

دقت کنید که دیگردوستی مؤثر به عنوان یک رویکرد عمدتاً شکلی یا صوری است. صرفِ اینکه شما قائل باشید دیگردوستی بایسته است و «مؤثربودن» ضروری است، باعث نمی‌شود با تصمیم‌ها و توصیه‌های جنبش دیگردوستی مؤثر همراه شوید. (کمی جلوتر، منظور از «جنبش» روشن‌تر می‌شود.) برای مثال، فرض کنید فعالان دیگردوستی مؤثر به شما توصیه کنند «برای آنکه بیشترین خیر را تولید کنید، شغلی در عرصۀ مالی پیش بگیرید تا درآمد بیشتر کسب کنید و مشارکت بیشتری در امور خیر داشته باشید.» شاید شما با این توصیه موافق نباشید، دقیقاً به این خاطر که فکر می‌کنید این مؤثرترین راه برای بهبود اوضاع جهان نیست. در آن صورت، شاید شما همچنان با رویکرد دیگردوستی مؤثر همدلی داشته باشید، ولی با این توصیۀ خاص همراهی نکنید. (توضیح بیشتر در قسمت 4-1 خواهد آمد.)

(۳) دیگردوستی مؤثر افزون بر یک موضع نظری و یک رویکرد عملی می‌تواند به عنوان یک جنبش عینی هم در نظر گرفته شود: چهره‌ها و سازمان‌ها و کتاب‌ها و ایده‌ها و توصیه‌ها و اقدام‌های مشخص. (بخشی از این موارد در بخش ۲ و به ویژه قسمت 2-3 مرور شد.) برای مثال، جنبش عینی دیگردوستی مؤثر می‌تواند به سبب ضعف مدیریتی یا سوءاستفادۀ مالی یک شخص خاص تضعیف شود. این اتفاقات لزوماً باعث نمی‌شوند رویکرد دیگردوستی مؤثر هم به حاشیه برود.

نویسنده از این موضوع مطلع نیست که تحلیل سه‌سطحی پیش از این و به شکل فعلی بیان شده باشد، اما رسیدن به چنین تحلیلی به ویژه با توجه به بحث‌های شکل‌گرفته دربارۀ دیگردوستی مؤثر کاملاً قابل‌انتظار است. برای مثال، این رفت‌وبرگشت مکرری است که منتقدان به دیگردوستی مؤثر اشکال می‌کنند که فلان توصیه «مؤثر» نیست و مدافعان پاسخ می‌دهند این اشکال به اصل دیدگاه نیست و نشان می‌دهد باید توصیه را تغییر داد (Chappell, 2024; McMahan, 2016)[17].

2-3 سطوح تمایز

می‌توانیم برای توضیح بیشتر دربارۀ تفکیک سه‌سطحی پرسشی دیگر را مطرح کنیم: تمایز «دیگردوستی مؤثر» در چیست؟ بررسی این پرسش هم زمینه را برای بخش بعدی (یعنی نقدها) آماده می‌کند و هم تفاوت سطوح سه‌گانه را آشکارتر می‌کند.

الف) دیگردوستی مؤثر ایده‌های اصلی خود را از سنتی فلسفی می‌گیرد. چنانکه گفته شد، احتمالاً صرفاً این ایده‌های نظری با سابقۀ نسبتاً طولانی نیستند که توجهات را به خود جلب کرده‌اند.

ب) اما از نظر رویکرد یا نگاه، دیگردوستی مؤثر تمایزهایی جالب دارد. در ابتدا اشاره به تعبیری از مقدمۀ مک‌اسکیل (2019) بر یک مجموعه مقاله دربارۀ دیگردوستی مؤثر مفید است. او اشاره می‌کند این جنبش از جنس مهندسی است، نه علوم پایه. تعبیر دیگر او این است که این جنبش یک «پروژه» است، نه یک ادعای هنجاری.

از این نظر، رویکرد نوع‌دوستی مؤثر جنبشی ویژه و متمایز است، نه لزوماً به خاطر مبانی نظری خود، بلکه به خاطر رویکردی که به مقولۀ خیریه دارد. گفته شد، دیگردوستی مؤثر دو مؤلفۀ اصلی دارد: دیگردوستی و مؤثربودن. اولاً تأکید بر «مؤثربودن» و «لزوم» آن پیش‌تر در جریان‌های خیریه کمتر بدیل داشته است. شاید همیشه فعالان خیریه قصد کرده‌اند بیشترین کمک را به بیشترین افراد ارائه دهند. اما سطح توجه به مؤثربودن و آمادگی برای قبول پیامدهای آن در این جنبش متمایز است. ثانیاً این جنبش اکیداً به سرشت تجربی مطالعۀ مؤثربودن توجه دارد – و این تأکید اگرچه شاید بدیهی به نظر برسد، بی‌نهایت مهم است و سرشت بین‌رشته‌ای و پیچیدۀ عرصۀ خیریه را برجسته‌تر می‌کند. اگر به وب‌سایت «مرکز دیگردوستی مؤثر» سر بزنید، در صدر آن این شعار را می‌خوانید: «ترکیب همدلی با شواهد.» منظور این است که برای مطالعه دربارۀ اثربخشی لازم است شواهد تجربی را در نظر بگیریم و این یعنی به رشته‌های تجربی معمول (از روان‌شناسی و جامعه‌شناسی و جز آن) رجوع کنیم.

بیان مختصر مثالی واقعی از آغاز کتاب مک‌اسکیل مفید است (MacAskill, 2015). در دوره‌ای، یک خیریۀ فعال در حوزۀ تأمین آب شرب سالم توجهات را به خود جلب کرد. ایدۀ خیریه این بود که ابزارهای بازی برای کودکان را طوری طراحی کند و به چاه‌های آب وصل کند تا وقتی کودکان بازی می‌کنند آب هم پمپاژ بشود و بالا بیاید. به این ترتیب، حمایت مالی بسیاری از این خیریه انجام شد. آنها با یک تیر چند نشان می‌زدند: هم امکانات بازی برای کودکان فراهم می‌کردند، هم آب شرب تأمین می‌کردند و هم زمینه‌ای فراهم می‌کردند تا این امکانات بی‌نیاز از کمک‌های بیرونی خودش را حفظ کنند. از جمله، وسایلی که برای بازی و پمپاژ آب طراحی شده بودند قسمتی مخصوص تبلیغات داشتند. بنابراین، اگر هزینۀ کمی هم بابت تبلیغات دریافت می‌شد، به‌مرور می‌شد آن پول را ذخیره و برای تعمیر و نگه‌داری تجهیزات مصرف کرد. همه چیز خوب به نظر می‌رسید و حمایت‌هایی انبوه از این فعالیت صورت گرفت.

اما به‌مرور معلوم شد این اقدامات به اهداف خود نمی‌رسند. این ابزارهای بازی در واقع وسیلۀ پمپاژ آب بودند؛ از این رو، گاهی کودکان مجبور می‌شدند از وسایل بازی استفاده کنند تا آب تأمین شود. گاهی هم زنان از وسایل استفاده می‌کردند، نه به عنوان بازی، بلکه همچون کار. به هر حال، عملاً آن وسایل به کودکان فرصت بازی نمی‌دادند. به علاوه، این تجهیزات در مناطقی نصب می‌شدند که اصولاً امکانات فناورانۀ زیادی نداشتند. بنابراین، تجهیزات لازم برای تعمیر و نگه‌داری در دسترس افراد نبود. ضمن اینکه در چنان مناطقی تجارت چندانی در جریان نیست تا باعث شود کسانی تابلوهای تبلیغات را اجاره کنند و بابت آن پولی بدهند. پس عملاً پولی هم برای این فعالیت‌ها ذخیره نمی‌شد. بنابراین، اگر همۀ پیامدها را کنار هم بگذاریم، شاید نتیجه بگیریم این طرح باعث می‌شد اوضاع مردم آن مناطق از جهاتی بدتر شود. یا نتیجۀ متواضعانه‌تر بگیریم: شاید این هزینه عملاً فایدۀ خاصی برای آن مردم نداشته باشد. پس بهتر می‌بود اگر آن مبالغ – که مبالغ کمی هم نبود – به نحوی دیگر برای ایشان هزینه می‌شد.

نکتۀ کلیدی: طرحی که در ظاهر و در ابتدا بسیار درخشان به نظر می‌رسد در عمل به اهداف خود نمی‌رسد و ارزیابی توفیق و شکست طرح‌هایی از این دست وابسته به پیامدهای واقعی آنهاست. باید پیش از شروع این طرح‌ها پژوهش‌های لازم انجام شوند. تا اینجا مشکل خاصی در کار نیست – آنچه ما می‌دانیم همیشه محدود است و گاهی حتی با پژوهش کافی نیز اطلاعات کافی حاصل نمی‌شود و بخشی از اطلاعات در گذر زمان به دست می‌آید. اما اصل مطلب اینجاست که مک‌اسکیل می‌گوید با اینکه سال‌ها از پژوهش‌ها راجع به پیامدهای طرح گذشته است و نوعی اتفاق نظر دربارۀ شکست طرح یادشده وجود دارد، هنوز آن خیریه به کار خود ادامه می‌دهد و هنوز کسانی از آن حمایت مالی می‌کنند.

انگار جریان‌های خیریه قدری تمرکز خود را بر اهداف و اولویت‌ها می‌گذارند، اما چندان به مؤثربودن وزنی نمی‌دهند. این در حالی است که مؤثربودن دو وجه مهم دارد: (1) اهمیت اخلاقی و (2) سرشت تجربی.

(1) بالاتر توضیح دادم، مؤثربودن اهمیت اخلاقی دارد. و بسیار عجیب است اگر فعالیت‌های خیریه به مؤثربودن بی‌توجه باشند. به هر حال، عرصۀ خیریه در سرشت خود نوعی وفاداری به اخلاق را دارد. بنابراین، فعالیت خیریه نمی‌تواند به مؤثربودن بی‌توجه باشد[18].

(2) وجه دیگر مؤثربودن این است که بررسی آن در گروی رشته‌های مختلف است – از پشت میز و با حدس و گمان نمی‌شود تأثیرات اقدامات را پیش‌بینی کرد یا سنجید. وقتی می‌خواهیم ببینیم کی فعالیت خیریه مؤثر است، باید دست به دامن سنجه‌های کمی بشویم و از رشته‌هایی خاص کمک بگیریم. اینکه مشارکت در فعالیت خیریه الزام اخلاقی دارد بحثی فلسفی است. چنانکه گفته شد، در استدلال‌های مربوط به این حوزه صرفاً با یافته‌های تجربی بحث را پیش نمی‌بریم. داده‌های پژوهشگران روان‌شناسی و جامعه‌شناسی و اقتصاد به‌خودی‌خود سرنوشت مسائل اخلاقی را مشخص نمی‌کنند – اگرچه به‌وضوح می‌توانند مربوط و مهم باشند. از این رو، اینکه در فعالیت خیریه باید مؤثر باشیم یا نه صرفاً با یافته‌های تجربی مشخص نمی‌شود. اما وقتی به خود مؤثربودن می‌رسیم بحث تجربی است. اینکه کدام فعالیت‌ها مؤثر هستند و کدام نیستند با پژوهش‌های مربوط مشخص می‌شود.

توجه به این مطلب می‌تواند درک ما را از عرصۀ خیریه عوض کند. اولاً خیریه در بنیاد خود وجهی اخلاقی دارد. نه فقط فعالیت خیریه مطلوب و ممدوح است، تقریباً‌ همۀ ما وظایفی هم در این باره داریم. انجام‌ندادن این وظایف مانند آن است که در مثال حوض اجازه بدهیم کودکی غرق شود. ثانیاً خیریه باید مؤثر باشد و از این طریق فعالیتی صرفاً احساسی یا بر اساس علایق شخصی نیست. برعکس، حوزۀ خیریه عمیقاً وابسته به پژوهشگران رشته‌های مختلف است.

پیرو نکتۀ بالا، در پروژۀ هشتاد هزار ساعت، بسیاری از شغل‌های پیشنهادی از جنس کارهای پژوهشی هستند. برای مثال، تحصیل در رشته‌های مربوط به آب و کسب تخصص در این حوزه‌ می‌تواند ثمرات زیادی داشته باشد. یا خبرنگاری در حوزه‌های مربوط به محیط‌زیست می‌تواند از مؤثرترین فعالیت‌ها باشد. در تعیین اینکه کدام مشاغل بیشتر مورد نیاز هستند مؤلفه‌هایی مختلف دخیل هستند، از جمله بحران‌های جهانی عمده و تعداد متخصصان فعلی آن حوزه.

این توضیحات در این راستاست: رویکرد دیگردوستی مؤثر نگاهی متمایز را در حوزۀ خیریه ارائه می‌دهد. محور عرصۀ خیریه بهبود جهان است؛ یعنی مسئله این نیست که داوطلبان احساس رضایت کنند یا تجربه کسب کنند. اینها مهم هستند اما ملاک اصلی نیستند. از این رو، در بسیاری از موارد شاید کار مفیدتر و مؤثرتر چیزی است خلاف برداشت اولیه و متعارف.

 پ) دیگردوستی مؤثر به عنوان یک جنبش عینی نیز تمایز‌های خاص خود را دارد[19]. در برآورد اولیه، روشن است این جنبش شخصیت‌ها و کتاب‌ها و سازمان‌های خودش را دارد. امروزه، دیگردوستی مؤثر را با نام‌هایی خاص می‌شناسند. همچنین، گاهی اقدامات بعضی از سازمان‌ها یا افراد با نام این جنبش گره خورده است. چه‌بسا کسانی با رویکرد دیگردوستی مؤثر همراه باشند اما به دلایل مختلف کمتر با بعضی از ابعاد جنبش موافق باشند.

به علاوه، این جنبش توانسته است نگاه مدنظر خود را به شکل‌های مختلف و سازمان‌یافته به مخاطبان ارائه دهد. اصولاً بخشی از تمایز این جنبش تأکید بر شبکه‌سازی و سازمان‌دهی نیروها و تمرکز بر گروهی خاص از مخاطبان است. به طور خلاصه، به نظر می‌رسد تمرکز این جنبش بر مخاطب دانشگاهی و تحصیل‌کرده است. همچنین، این جنبش در عین تشویق افراد برای تعهد به کمک به خیریه‌ها، در سطحی دیگر می‌کوشد به واسطۀ چهره‌های علمی و دانشگاهی سرمایه‌هایی بزرگ را به جهاتی که مطلوب می‌داند هدایت کند.

اما می‌توانیم از این هم پیش‌تر برویم. شاید بتوان گفت مهم‌ترین تمایز جنبش دیگردوستی مؤثر، که البته برآمده از نگاه خاص این جنبش به عرصۀ خیریه است، در اولویت‌بندی‌هاست. ایدۀ کلیدی دیگردوستی مؤثر را به خاطر بیاورید: لازم است فعالیت خیریه مؤثر باشد. اما مؤثربودن چیست؟ مؤثر در کدام جهت؟ چه نوع تأثیری؟ طبعاً نوع‌دوستی موثر به دیدگاهی نیاز دارد تا بتواند میان گزینه‌های مختلف مقایسه کند. دیدگاه پیشروان این جنبش عمدتاً متأثر از سنت فایده‌گرایی است. به میزانی که بتوانیم سطح زندگی‌ها را بهتر کنیم، اثرگذاری بیشتر بوده است. به همین ترتیب، هرچه کسانی که سطح زندگی ایشان ارتقا می‌یابد بیشتر باشند، اثرگذاری بیشتر بوده است. این بیان یادآور (و متأثر از) شعار معروف فایده‌گرایی کلاسیک است: بیشترین فایده برای بیشترین کسان.

یک نمونۀ معروف از کاربست این ایده را در نظر بگیرید: در ایالات متحدۀ امریکا، هزینۀ تربیت یک سگ راهنما و تخصیص آن به یک فرد نابینا حدود ۴۰ هزار دلار است. در مقابل، با مبالغی بسیار جزئی می‌توان مانع از نابیناشدن افراد شد. طبق گزارش پیتر سینگر، تخمین‌ها بین ۲۰ تا ۱۰۰ دلار است. با این وصف: «اگر حساب و کتاب کنید، می‌بینید انتخاب پیش روی ما این است که برای یک نفر یک سگ راهنما فراهم کنیم یا در کشورهای در حال توسعه مانع از نابینایی چهارصد الی دو هزار نفر بشویم» (Singer, 2015: 111). 

روشن است، این نوع محاسبه باعث می‌شود جنبش دیگردوستی مؤثر اساساً رویکردی جهانی داشته باشد، نه بومی. به عبارت دیگر، اعضای این جنبش عموماً در کشورهای توسعه‌یافته هستند و اهداف ایشان فعالیت در کشورهای در حال توسعه است. بنابراین، بسیاری از اهدافی که ایشان دنبال می‌کنند در مقیاس جهانی معنادار است. فرض کنید مبلغی محدود در اختیار دارید. در کشوری ثروتمند، شاید بشود با آن مبلغ در منطقه‌ای با امکانات محدود یک پارک کوچک تأسیس کرد. اما با همان مبلغ می‌توان برای جمعیتی بزرگ از کودکان آب سالم فراهم آورد یا یک بیمارستان ساخت. بنا به دیدگاه مبنایی این جنبش، گزینۀ دوم مؤثرتر است، زیرا زندگی افراد بیشتری را و به شکلی چشمگیرتر بهبود می‌دهد.

به سبب اهمیت مؤثربودن در این جنبش، بخشی از مراکزی که هم‌سو با نوع‌‌دوستی کار می‌کنند خیریه‌ها را از نظر موثربودن ارزیابی می‌کنند. در این ارزیابی‌ها مهم است که چه درصدی از منابع مالی دریافتی در واقع به مخاطب نهایی می‌رسد و هدف‌گذاری‌ها چقدر با اولویت‌های واقعی هم‌سو هستند. مفروض است که بخشی از منابع صرف مراحل واسط می‌شوند – اما مهم این است که در نهایت خیریۀ مدنظر می‌تواند چه درصدی از منابع دریافتی را به مقصود اصلی برساند.

به این ترتیب، شاید مهم‌ترین وجه ممیز جنبش دیگردوستی مؤثر اولویت‌بندی‌های آن باشد که لازمۀ نگاهی است که دربارۀ خیریه پیش می‌نهند. با مرور مواضع و فعالیت‌های این جنبش، چند نکته جلب توجه می‌کنند.

اول، اولویت‌های این جنبش همیشه با رویه‌های متعارف در عرصۀ خیریه همراه نیستند. عموم خیریه‌ها سعی می‌کنند به مردمان اطراف خود (هم‌محلی یا هم‌شهری یا هم‌وطن) کمک کنند. اما این جنبش تأکید دارد آنچه مهم است افزایش سطح زندگی بیشترین افراد است – و اینکه آن افراد کجا زندگی می‌کنند فاقد اهمیت اخلاقی است.

دوم، در این جنبش حیوانات غیرانسان همواره مدنظر هستند. این نکته هم به نحوی از سنت فایده‌گرایی کلاسیک ریشه می‌گیرد، ولی مستقل از آن نیز با انواع نظریه‌های اخلاقی هم‌خوان است. دیگر هیچ نظریۀ اخلاقی نیست که سعی نکند جایی برای این بحث باز کند. وجه اینکه سایر حیوانات نیز اهمیت دارند این است که ملاک بهترشدن اوضاع چیزی از جنس بهبود سطح زندگی است. و سطح زندگی یا رفاه می‌تواند برای انسان و حیوانات دیگر بهتر یا بدتر شود. با توجه به کثرت حیوانات غیرانسان و گسترۀ تأثیر رفتارهای ما روی آنها، بررسی آن حوزه نیز از فعالیت‌های مؤثر است.

سوم، در نسخه‌های جدید این جنبش تأکید بر آینده (شامل آیندۀ دور) محوریت بیشتری یافته است. دغدغه این است: انقراض بشر بزرگ‌ترین خطر پیش رو است، بنابراین، مهم‌ترین اولویت اخلاقی باید تلاش برای حفظ نوع بشر باشد. از این رو، هر آنچه بتواند به نحوی به حفظ نوع بشر کمک کند در اولویت‌هاست. برای مثال، مهم است که محیط‌زیست آسیب نبیند، زیرا خطرات جهانی بزرگی دارد. یا مهم است که پژوهش‌ها دربارۀ سفر به مکان‌های غیر از کرۀ زمین به‌وقت ادامه یابند، زیرا یافته‌های علمی واضحاً پایانی برای زندگی روی زمین قائل هستند.

در واقع، تازه‌ترین ارائۀ منسجم از این جنبش را مک‌اسکیل در کتاب ۲۰۲۲ خود ارائه داده است که با محوریت خطرات وجودی[20] است (MacAskill, 2022). می‌توانیم با ایدۀ راهنمای این چرخش اخیر شروع کنیم. درک پارفیت[21] فیلسوف اخلاقی است که نقشی مهم در شکل‌گیری مباحث فعلی راجع به اخلاق جمعیت داشته است. او بیانی تأثیرگذار دربارۀ اهمیت انقراض نوع بشر دارد: اینکه بخشی بزرگ از انسان‌ها از بین بروند قطعاً شرّی بزرگ است. اگر میلیاردها انسان از بین بروند و فقط تعدادی قلیل باقی بمانند قطعاً شرّی بسیار بزرگ است. اما اینکه آن عدۀ قلیل هم از بین بروند بارها عظیم‌تر است. به عبارت دیگر، گویی انقراض بشر اهمیتی دارد فراتر از اهمیت فقدان این یا آن فرد انسان (Parfit, 1984: 443-454).

با این نگاه، در سال‌های اخیر بخشی مهم از جنبش دیگردوستی مؤثر توجه خود را صرف خطرات وجودی کرده است. به خاطر آورید، این جنبش افراد را تشویق می‌کند تا دست‌کم ۱۰ درصد از درآمد خود را به خیریه‌های «مؤثر» بدهند. حال، با این تأکید بر خطرات وجودی، دیگردوستی مؤثر می‌کوشد از خیریه‌هایی یا پروژه‌هایی (از جنس پژوهش علمی یا فناوری) حمایت کند که در راستای برطرف‌کردن یا کاهش خطرات وجودی باشند. از این نظر، چه‌بسا برآورد این جنبش آن باشد که به‌جای برطرف‌کردن گرسنگی در بین میلیون‌ها انسان موجود روی زمین، باید سعی کنیم آیندۀ بشر را حفظ کنیم – امری که، طبق چنین دیدگاهی، گرسنگی انسان‌های فعلی در مقابل آن اهمیت کمتری دارد[22].

برای جمع‌بندی بحث اولویت‌ها، می‌توانیم به بیانی از ریچارد یتر چپل[23] رجوع کنیم که ۴ هدف عمده را معرفی می‌کند: (۱) سلامت جهانی؛ (۲) حیوانات غیرانسان؛ (۳) ریسک‌ فجایع جهانی-زمین؛ (۴) سازمان‌دهی (Chappell, 2024). هدف اول پیش‌تر معرفی شد: توجه به مؤثربودن موجب می‌شود فعالیت‌های خیریه‌های کشورهای ثروتمند اهدافی جهانی را مدنظر قرار دهند. دربارۀ هدف دوم نیز نکاتی بیان شد. هدف سوم نیز از تحولات کلیدی در شکل فعلی این جنبش است. اتفاقاً این چرخش موجب شده است تا کسانی با تردید بیشتری در این جنبش بنگرند. هدف چهارم نیز در چند موضع از توضیحات قبلی طرح شد اما کمی توضیح بیشتر دربارۀ آن بی‌راه نیست.

اینکه خیریه‌ها بخشی از منابع خود (شامل منابع مالی) را برای نیروی انسانی هزینه کنند کاری به‌جاست، زیرا به این ترتیب می‌توانند مؤثرتر باشند؛ یعنی خیریه‌ها می‌توانند با منابع مالی خود مدیران و متخصصان کاردان استخدام کنند، هرچند این کار مستلزم پرداخت حقوق زیاد باشد. اگر این متخصصان عملکرد خوبی داشته باشند، چنین هزینه‌ای در نهایت به‌جاست. فرض کنید یک خیریه بتواند با پرداخت چند میلیون تومان حقوق ماهانۀ بیشتر برای یک متخصص، پروژۀ ساخت‌وساز بیمارستان را با کیفیتی بسیار بهتر و سریع‌تر پیش ببرد. در آن صورت، عملاً مؤثرتر عمل کرده است.

به بیان دیگر، این خطاست که فکر کنیم در عرصۀ خیریه مهم‌ترین عامل فعالان داوطلب هستند که انتظار حقوق ندارند. برعکس، گاهی فعالان داوطلب اگرچه دستمزد دریافت نمی‌کنند موجب اتلاف منابع (اعم از مالی و جز آن) می‌شوند.

وجه دیگر سازمان‌دهی نیز تشکیل جمع‌ها و گروه‌های فعال است. این گروه‌ها می‌توانند دیگران را نیز تشویق کنند که به تعهد برای فعالیت خیریه و پرداخت بخشی از درآمد بپیوندند. همچنین، این گروه‌ها می‌توانند با فعالیت‌های خود در شکل‌دهی به افکار عمومی یا کنشگری در راستای تأثیر بر سیاست‌گذاری‌ها ایفای نقش کنند.

با این اوصاف، جنبش دیگردوستی مؤثر ایرادی نمی‌بیند که بخشی از منابع خود را صرف فعالیت‌هایی مانند تبلیغات و سازمان‌دهی نیروهای داوطلب و علاقه‌مند کند. چرا؟ زیرا این اقدامات در نهایت موجب فعالیت‌های مؤثر دیگر خواهند شد. طبعاً کل این دعاوی نیز متکی به پژوهش‌های تجربی هستند.

 

4-                 نقدها

چنانکه قابل انتظار است، دیگردوستی مؤثر واکنش‌هایی متعدد و متنوع را برانگیخته است. در عین حال، حامیان زیادی هم دارد – چه کسانی که به این جریان می‌پیوندند و بخشی از در آمد خود را به خیریه‌ها کمک می‌کنند و چه متفکران و فعالانی که از آن حمایت می‌کنند و آن را پیش می‌برند.

دسته‌بندی نقدها به دیگردوستی مؤثر ساده نیست. نقدها از جنس‌های مختلف و با عمق‌های مختلف هستند. اما شاید بشود نوعی دسته‌بندی ساده و خام انجام داد: الف) نقدهای مصداقی؛ ب) ابعاد ناپرورده؛ پ) چالش‌های عمده. طبق این دسته‌بندی نادقیق، نقدها را می‌شود در سه دسته گنجاند. دستۀ اول نقدهای مصداقی است: اینکه فلان توصیه از سوی جنبش دیگردوستی مؤثر ارائه شده است، در حالی که توصیۀ خوبی نیست. نقد‌های دستۀ دوم دربارۀ پیچیدگی‌ها در تصمیم‌گیری است: دربارۀ بعضی از مسائل ابتدا باید توضیحات کافی داد و بعد توصیۀ عملی کرد، اما جنبش و حتی رویکرد دیگردوستی مؤثر قصد دارد این موارد را نادیده بگیرد. دستۀ سوم چالش‌های عمده است: نقدهایی شاید مبنایی‌تر یا فراگیرتر از دو دستۀ قبل. با نگاه دقیق، این دسته‌بندی مشکلاتی دارد. شاید آنچه ذیل چالش عمده طرح می‌شود عملاً نوعی نزاع مصداقی نیز باشد. همچنین، بعضی از نقدها در این فهرست نیستند. با این حال، فکر می‌کنم این تقسیم‌بندی می‌تواند در ارزیابی به ما کمک کند.

گفتنی است، در اینجا از نقدهایی دیگر صرف‌نظر می‌کنم. بعضی از نقدها به دیگردوستی مؤثر در سطح موضع نظری هستند، عمدتاً مربوط به مسائلی در فلسفۀ اخلاق (ببینید: McMahan, 2016). به‌جای بیان این موارد، که در جای خود مهم هستند، در اینجا تمرکزم بر نقدهایی است که کمک می‌کنند تفاوت سطوح تحلیل نظریه را بهتر ببینیم، دیگردوستی مؤثر را بهتر بفهمیم و به این ترتیب، درکی بهتر برای فعالیت عملی و نظری در زیست‌بوم خیریه کسب کنیم.

 

1-4 نقدهای مصداقی

بعضی از نقدها به دیگردوستی مؤثر مصداقی هستند. اشکال این است: دیگردوستی مؤثر می‌گوید باید چنین و چنان کنیم، ولی این توصیه خطاست زیرا مؤثرترین نیست. من این دسته را جداگانه بررسی می‌کنم، زیرا پاسخی ساده راجع به آن در دسترس است: تقریباً در همۀ این موارد چنین پاسخی کارآمد است: «بله، شاید این نکته درست است و توصیۀ فعلی این جنبش مؤثر نیست؛ در آن صورت، باید مسیر دیگری را پیش بگیریم. اما این امر نشان نمی‌دهد رویکرد دیگردوستی مؤثر خطاست، بلکه در بهترین حالت نشان می‌دهد این جنبش باید خود را اصلاح کند.» در ادامه، به چند مورد اصلی اشاره می‌کنم. در همۀ این موارد، می‌‎توانیم تصویر خود از دیگردوستی مؤثر را نیز تکمیل کنیم و با بعضی از توصیه‌های عملی این جنبش آشناتر شویم. طبعاً با توجه به محدودیت حجم تقریباً فقط به عنوان اشکال اشاره می‌شود و بحث تفصیلی در هر مورد بیان نمی‌شود. این اشکال‌ها در مواضعی مختلف طرح شده‌اند و در اینجا صرفاً گزارش می‌شوند.

الف) غفلت از حال. اشاره شد که به ویژه در سال‌های اخیر چهره‌های اصلی جنبش دیگردوستی مؤثر تأکید زیادی بر خطرات وجودی می‌کنند. متناسب با این تأکید، ایشان اولویت کمتری برای مسائل جاری جهان قائل هستند، چه مسئلۀ گرسنگی باشد چه سلامت، چه راجع به انسان باشد و چه سایر حیوانات. باری، دست‌کم بنا به ملاحظات عملی و برای حفظ تأثیرگذاری، دیگردوستی مؤثر همچنان می‌کوشد نسبت به این دسته از نقدها حساس باشد و نشان دهد نسبت به اوضاع فعلی جهان بی‌توجه نیست.

ب) رویکرد فردی. نقد دیگر به دیگردوستی مؤثر این است که تأکید آن بر مسئولیت‌های فردی و وظایف افراد برای کمک به دیگران است، در حالی که بعضی از مشکلات جاری را نمی‌توان به صورت فردی حل کرد. برخلاف ظاهر، این نقد چندان گیرا نیست. مشکل این است که معلوم نیست راهکار بدیل چیست. اولاً حتی وقتی قانع شویم لازم است تلاش‌هایی برای تغییرات کلان‌تر ساختاری رخ دهند، همچنان این افراد هستند که باید دست به عمل و انتخاب بزنند. ثانیاً دیگردوستی مؤثر کاملاً با این ایده موافق است که باید اقدامات مؤثر را پیش گرفت[24].

پ) شغل‌های تهی. یکی از توصیه‌های معروف دیگردوستی مؤثر این است که ما باید مشاغلی را پیش بگیریم که در واقع خیر بیشتری فراهم می‌کنند. گاهی بهتر است به‌جای صرف وقت برای کار داوطلبانه یا مشاغلی که عموماً مثبت برآورد می‌شوند، سراغ شغل‌های مؤثر یا پول‌ساز برویم و سپس از درآمد خود برای اقدام خیریه استفاده کنیم. با توجه به این توصیه، کسانی این اشکال را طرح می‌کنند که دیگردوستی مؤثر درک ما از شغل را تهی می‌کند. ملاحظات له و علیه این نقد را به‌سادگی می‌شود تصور کرد.

ت) تکیه به ثروتمندان. مرتبط با مسئلۀ شغل که در بالا بیان شد، دیگردوستی مؤثر جنبشی خیریه است که نه فقط با ثروتمندان (به معنای متداول) خصومت ندارد، بلکه بسیار ایشان را مخاطب خود می‌داند و می‌ستاید – از این نظر که آنها امکان تأثیرگذاری دارند. در واکنش به این امر، منتقدان معتقد هستند این همدلی با ثروتمندان مخرب است، چه اینکه بخشی از ناعدالتی‌ها محصول فعالیت‌ها و تصمیم‌های ثروتمندان است. به علاوه، گاهی افرادی که ثروتمند نیستند هم کارهای بسیار شرافتمندانه انجام می‌دهند. (برای بحث دربارۀ این اشکال و موارد دیگر و پاسخ به آنها، ببینید: Chappell, 2024). اجمالاً شاید اگر تفکیکی مهم را لحاظ کنیم، نگرانیِ نهفته در پس این نقد را بهتر بفهمیم. باید دو پرسش را تفکیک کرد: (۱) چه انسانی از نظر اخلاقی برتر است؟ (۲) چه انسانی می‌تواند اعمالی را انجام دهد که از نظر اخلاقی تأثیرگذارتر هستند؟ به نظر می‌رسد نقد بالا به قدر کافی به تفاوت این دو پرسش توجه ندارد.

به این ترتیب، نمونه‌هایی از نقدهای مصداقی به دیگردوستی مؤثر را دیدیم. این نقدها جالب هستند. اما عمدتاً نقدها به رویکرد دیگردوستی مؤثر نیستند، بلکه توصیه‌ها یا تصمیم‌های جنبش عینی را هدف می‌گیرند. البته نباید نادیده بگیریم که ممکن است این پاسخ ناکافی باشد[25]. 

 

2-4 ابعاد ناپرورده

بخشی از آنچه در عرصۀ خیریه با آن مواجه هستیم نسبتاً ساده است: ما وظایفی داریم و مؤثربودن مهم است. پس مسئولیت ما بیش از آن است که شاید تصور کنیم. اما فراموش نکرده‌ایم که در عمل مسائلی پرمناقشه‌ هستند که نمی‌شود ساده از کنارشان گذشت.

برای مثال، خیریه‌ها نیازمند دیدگاه‌هایی دربارۀ زندگی خوب هستند. به این فکر کنید که آیا زندگی خوب معادل رضایت از زندگی است یا ممکن است کسی از زندگی خود رضایت داشته باشد و در عین حال زندگی بدی داشته باشد؟[26] گاهی فعالیت‌های خیریه، برای مثال آگاهی‌بخشی دربارۀ حقوق یا فراهم‌کردن بعضی از امکانات مانند حق تحصیل می‌توانند از نظر رضایت از زندگی تأثیرات منفی داشته باشند، زیرا مخاطب را متوجه نداشته‌ها و حقوق ضایع‌شده خود می‌کنند. حال کدام وضعیت ترجیح دارد – خوشی در جهل یا رنجوری؟ مشابه این پرسش را دربارۀ قیم‌مآبی[27] یا بسیاری از موارد جزئی‌تر یا کلی‌تر نیز می‌توان پرسید.

دیگردوستی مؤثر نوعی سادگی و سرراستی دارد. این سادگی گاهی وجه قوت است. در عین حال، دشواری‌هایی مانند مواردی که در این قسمت اشاره شد نشان می‌دهند شاید دیگردوستی مؤثر به‌تنهایی رویکردی تام و تمام برای عرصۀ خیریه نباشد.

3-4 چالش‌های عمده

در این قسمت، دو نقد دیگر را مطرح می‌کنیم: الف) غفلت از سایر جریان‌ها و جنبش‌ها؛ ب) غفلت از روابط بین‌الملل و مطالعات توسعه.

الف) غفلت از سایر جریان‌ها و جنبش‌ها. در عرصۀ خیریه، جریان‌ها و کنشگرانی متعدد فعال هستند و هر کدام نقشی ایفا می‌کنند. به علاوه، هر کدام چارچوب فکری و منابع نظری خاص خود را دارند و تجربیاتی کسب کرده‌اند. دیگردوستی مؤثر تقریباً یک‌سره به همۀ این فعالیت‌ها بی‌توجه است و همه چیز را مستقل و از صفر آغاز می‌کند. این رویکرد نگران‌کننده است. برای مثال، جریان‌های مبارزه با نژادپرستی یا فعالان حقوق زنان یا کنشگران متعلق به سنت‌های دینی هر یک تجربیاتی دارند[28]. برای نمونه، دقت کنید در دیگردوستی مؤثر دغدغه‌های نژادی چندان حضوری ندارند و مسائل زنان محوری نیستند[29].

ب) غفلت از مطالعات توسعه. جنبش دیگردوستی مؤثر، با وجود ادعای خود در توجه به شواهد تجربی، به یک منبع کلیدی بی‌توجه بوده است: مطالعات توسعه. این ادعای بعضی منتقدان است و یک بیان تفصیلی از این چالش، ضمن مباحث دقیق فلسفی، کتاب اخیر لری تمکین[30] (Temkin, 2021) است. اشکال این است: اقتصاددانان توسعه دهه‌هاست در این باره پژوهش‌های تجربی مفصلی انجام داده‌اند (برای مثال، ببینید: Deaton, 2013)[31]. نگرانی این است که بسیاری از اقدامات انسان‌دوستانۀ بین‌المللی نه فقط به کشورهای مقصد کمک نکرده‌اند، بلکه گاهی وضع را بدتر کرده‌اند. این نمونۀ اجمالی را در نظر بگیرید:

فرض کنید کشوری از لحاظ ساختار سیاسی فاسد و ضعیف است. حال می‌توان پیش‌بینی کرد بسیاری از انواع کمک‌های خیریه به این کشور عملاً موجب تضعیف بیشتر نظام سیاسی و فساد بیشتر آن می‌شوند. برای مثال، اگر منابع مالی در اختیار چنان نظامی قرار بگیرد، به‌جای آنکه صرف اولویت‌های اساسی و نیازهای مردم آن کشور شود، صرف فساد بیشتر خواهد شد. از طرف دیگر، کمک مالی به مردم این کشورها گاهی موجب می‌شود نارضایتی‌های داخلی فرو بخوابند و نظام سیاسی بتواند از مسئولیت‌های خود شانه خالی کند و تمرکز خود را بر فعالیت‌های مخرب بگذارد.

دربارۀ هیچ یک از نقدهای این بخش ارزیابی خاصی ارائه نشد. روشن است، دیگردوستی مؤثر دفاع‌هایی ارائه خواهد داد و منتقد راه‌هایی برای پافشاری دارد. اما در مجموع، به ویژه با توجه به نقدهای قسمت اخیر، شاید بشود نتیجه گرفت در عین وجوه جذاب و آموزنده، دیگردوستی مؤثر نوعی ساده‌سازی از مسائل دارد که مفید نیست؛ رویکرد ما به خیریه نمی‌تواند محدود به این دیدگاه باشد. نقدهای عمده از این نظر سعی می‌کنند فراتر از نقد جنبش بروند و قدری خود رویکرد را نیز به چالش بکشند.

 

5-                 نتیجه‌گیری

به‌جاست که در بررسی دیدگاه‌های مختلف در عرصۀ خیریه، سه‌ سطح مختلف تحلیل را تفکیک کنیم: موضع نظری، رویکرد عملی و جنبش عینی. این تفکیک از جنبه‌های مختلف مفید است. برای توضیح این پیشنهاد از نمونۀ دیگردوستی مؤثر استفاده شد.

از طرفی، به واسطۀ این تفکیک می‌توانیم درکی بهتر از جریان‌های خیریه پیدا کنیم. همان‌طور که در رابطه با دیگردوستی مؤثر دیدیم، بررسی یک دیدگاه به عنوان موضع نظری متفاوت است از جنبش عینی. از جمله، احتمالاً به خطا می‌رویم اگر فکر کنیم توفیق جنبش‌های خیریه صرفاً به سبب ریشه‌های نظری آن‌هاست یا شکست جنبش عینی صرفاً به سبب ضعف رویکرد عملی است.

از طرف دیگر، با استفاده از این تفکیک می‌توانیم بین وجوه آموزنده و مطلوب جریان‌های خیریه و وجوه ضعف آنها تفاوت بگذاریم. برای مثال، حتی اگر هیچ وجهی از رویکرد دیگردوستی مؤثر را پذیرفتنی نیابیم، همچنان این جنبش چیزهای زیادی برای مطالعه دارد. یا اگر با موضع نظری دیگردوستی مؤثر و ریشه‌های آن در فایده‌گرایی کلاسیک همراه نباشیم، همچنان می‌توانیم رویکرد عملی آن را جدی بگیریم و آن را متناسب با مبانی نظری خود بفهمید.

باری، آیا اینها بدان معناست که تحلیل سه‌سطحی محدودیتی ندارد؟ خیر. اولاً ممکن است نظریۀ خیریه را بشود در سطوح بیشتری تفکیک کرد. ثانیاً شاید به این سادگی نتوانیم بین سطوح مختلف مرز قاطع بکشیم. برای مثال، فرض کنید نظریه‌ای در سطح تحقق عینی بسیار ناموفق بوده باشد. اگرچه منطقاً ممکن است این نظریه رویکرد عملی مناسبی باشد، به نظر می‌رسد شکست آن در سطح عینی خود مانعی برای اتخاذ آن به عنوان رویکرد عملی است. از این رو، مدعا این نیست که سه سطح یادشده هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند. واضحاً روابطی بین سطوح هست. در عین حال، تفکیک سه سطح به قدری هست که بتوان در فهم و ارزیابی نقد نظریه‌ها از آن استفاده کرد. مطالعۀ موردی بالا بنا بود از این نظر حمایت کند.

در نهایت، این مطالعه توجه ما را به مسئله‌ای کلی‌تر جلب می‌کند: عرصۀ خیریه در جامعۀ ما از جنبه‌های مختلف جای بهبود دارد و یکی از آن وجوه در فهم، صورت‌بندی و ارائۀ جریان‌های خیریه است. دسته‌بندی‌ها و تفکیک‌هایی که در اینجا ارائه شدند می‌توانند کمک کنند تا بتوانیم جریان‌های مختلف خیریه در داخل را در سطوح مختلف تحلیل کنیم و بفهمیم. اهمیت این کار برای بازیگران مختلف زیست‌بوم خیریه متفاوت است. برای مثال، سازمان‌های خیریه احتمالاً توجه بیشتری به رویکردها دارند، کنشگران به جنبش‌های عینی بیشتر توجه می‌کنند و بعضی از پژوهشگران به مواضع نظری. و زیست‌بوم خیریه نیازمند همۀ اینهاست.

 

تقدیر و تشکر

این مقاله در دانشگاه تربیت مدرس و با حمایت پژوهشکدۀ مطالعات وقف و نیکوکاری انجام شده است.

 

[1] در مقالۀ «زیست‌بوم خیریه و مطالعات خیریه» (اسلامی، ۱۴۰۴) در همین مجله، پیشنهادی دربارۀ شش بازیگر اصلی این عرصه ارائه شده است.

[2] William MacAskill

[3] Toby Ord

[4] Peter Singer

[5] این مقاله مکرراً در مجموعه‌های مختلف منتشر شده است و در ۲۰۱۶ به همراه مقدمه‌ای جدید از نویسنده و نیز پیش‌گفتاری از بیل و ملیندا گیتس به همراه دو مطلب کوتاه دیگر به صورت یک کتابچه منتشر شد (Singer, 2016). ترجمۀ فارسی: سینگر، پ. (۱۴۰۰). قطحی، فراوانی و اخلاق (کیوان شعبانی‌مقدم، مترجم). طرح نو.

[6] ترجمۀ فارسی: سینگر، پ. (۱۴۰۲). زندگی‌ای که می‌توانی نجات دهی (کیوان شعبانی‌مقدم، مترجم). کرگدن.

[7] عنوان در ترجمۀ فارسی تفاوت دارد. ترجمۀ فارسی: سینگر، پ. (۱۳۹۸). دیگردوستی مؤثر: رساندن بیشترین خیر چگونه فهم ما را از زندگی اخلاقی تغییر می‌دهد (آرمین نیاکان، مترجم). نشر نی.

[8] این روش استدلال که در آن مثال‌ها نقش مهم دارند، متداول و استاندارد است. ضمناً، عنوان رایج «pond example» است، ولی اینجا جایگزین «حوض» آمده.

 

[10] خوانش «قوی» یعنی خوانشی که ادعای زیادی دارد و بنابراین، دفاع از آن دشوارتر است. خوانش «ضعیف» یعنی خوانشی که ادعای معتدل دارد و دفاع از آن ساده‌تر است. با این توضیح، در واقع خوانش ضعیف، از آنجا که ادعای کمتری دارد، به‌نسبت محکم‌تر است و دشوارتر نقد می‌شود.

[11] شاید این مطلب برآمده از پس‌زمینۀ فایده‌گرایی پیشگامان این جنبش باشد (ببینید: Driver, 2011: Ch. 1)، اما مستقل از آن پس‌زمینه نیز می‌توان آن را پذیرفت.

[12] Giving What We Can

[13] 80.000 Hour

[14] centreforeffectivealtruism.org

[15] GiveWell

[16] ترجمۀ فارسی: درایور، ج. (۱۳۹۴). پیامدگرایی (شیرزاد پیک‌حرفه، مترجم). حکمت.

[17] شاید بخشی از بحث‌ها دربارۀ فایده‌گرایی نیز به این تحلیل سه‌سطحی مربوط باشد. بنا به شعار فایده‌گرایی کلاسیک، باید کاری را کرد که بیشترین فایده را برای بیشترین افراد دارد. منتقدان می‌گویند این توصیه گاهی نتایجی ناپذیرفتنی دارد. مدافعان گاهی این مسیر را پیش می‌گیرند که اساساً فایده‌گرایی را نباید نظریه‌ای دربارۀ رویۀ تصمیم دانست، بلکه ادعای اصلی راجع به ملاک درستی است (Railton, 1984). در این دفاعیه، فایده‌گرایی چیزی نیست که بنا باشد عموم مردم طبق آن فکر کنند و به تصمیم برسند، بلکه دربارۀ سرشت یا متافیزیک ویژگی درستی (rightness) است. این نوع دفاع از طریق تفکیک بین سطوح پیش می‌رود.

[18] یک راه برای درک اهمیت مؤثربودن استفاده از مفهوم اسراف است: می‌شود به این فکر کرد که بی‌توجهی به مؤثربودن گاهی مصداق اسراف است. به هر حال، این موضوعی است که باید به طور مستقل آن را بررسی کرد.

[19] بخشی از این تمایزها به واسطۀ مواضع نظری و رویکرد است. در اینجا، برای حفظ سادگی این نکته نادیده گرفته‌ شده است. در قسمت آخر نیز به این مطلب برمی‌گردیم.

[20] Existential risk

[21] Derek Parfit

[22] در اینجا، پرسشی جالب و عمیق هست: چرا انقراض بشر آن‌قدر بد است؟ یک جواب می‌تواند این باشد: فرض کنید امروز حیات انسان از روی زمین برچیده شود. در آن صورت، میلیاردها زندگی نسبتاً خوبی که ممکن بود طی سال‌های آینده و دهه‌ها و قرن‌های آینده روی زمین شکل بگیرند محقق نخواهند شد. اما این یک جواب است. به‌تازگی، دربارۀ این پرسش بیشتر بحث شده است. برای یک نمونۀ اخیر، ببینید: (Fanciullo, 2024).

[23] Richard Yetter Chappell

[24] گاهی اشکالاتی از این دست برای طفره‌رفتن از مسئولیت فردی و شخصی طرح می‌شوند برای مثال، بعضی می‌گویند رفتار فردی ما تأثیر خاصی بر دامداری صنعتی در مقیاس کلان ندارد. برای ارزیابی، ببینید: (Huemer, 2018: 27-30).

[25] برای چنین اشکالی، پیش‌گفتار آمیا سرینیواسان (Amia Srinivasan) را ببینید بر: (Adams et al., 2023). در قسمت بعدی، یعنی 4-3، این نکته بسط می‌یابد.

[26] بخشی از مسئله این است که ابتدا مفاهیم و پرسش‌های مختلف دربارۀ «زندگی خوب» را تفکیک و نسبت آنها را تا حدی مشخص کنیم. برای مدخلی روشنگر، ببینید: (Heathwood, 2021).

[27] Paternalism

[28] برای گزارشی دربارۀ بعضی از نمونه‌ها در سنت مسیحی با هدف رفع نابرابری و فقر، ببینید: (اسلامی، ۱۴۰۰).

[29] برای نمونه، دیباچه و مقدمۀ این مجلد را ببینید: (Adams et al., 2023). بعضی از مقالات دیگر این مجموعه نیز منظری مشابه دارند، برای مثال، با تکیه به دیگر جریان‌های حساس به حقوق/بهروزی حیوانات.

[30] Larry Temkin

[31] ترجمۀ فارسی: دیتون، ا. (۱۴۰۰). فرار بزرگ: سلامت، ثروت و ریشه‌های نابرابری (محمدمهدی عسگری ده‌آبادی، مترجم). دانشگاه امام صادق (ع).

تعداد مشاهده مقاله: 514

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 203