زال و سیمرغ به‌مثابۀ یک ترفندباز: خوانشی نوین از داستان‌های شاهنامه براساس نظریه‌های اسطوره‌شناسی

1. مقدمه

ترفندباز (Trickster) از شخصیت‌های مهم و محبوب در اسطوره‌های جهان به شمار می‌آید. اغلب ویژگی‌هایی متضادی دارند؛ اما خصیصه‌های خوب آنان بر خصیصه‌های بد می‌چربد و در هر اسطوره‌ای توازن این وجه تمایزها متفاوت است. ترفندباز موجودیتی بینابینی دارد و برای همین می‌تواند قوانین را دچار تردید کند، با خدایان درآویزد و قاعده‌های اجتماعی و فرهنگی را به هم بریزد. ترفندباز بااینکه در برخی داستان‌ها درحال فریب مردم عادی، اما ساده‌لوح است، در برخی دیگر، کسان در رأس قدرت را به چالش می‌کشد و بسیاری از پادشاهان، قهرمانان و قدرتمندان سلطۀ خود را با ترفندهای او از دست می‌دهند؛ اما همان‌طور که از نام او برمی‌آید او برای پیش بردن اهدافش از ترفند و نیرنگ و فریب استفاده می‌کند؛ اما آن را اغلب برای اهداف پلید و شوم استفاده نمی‌کند و بیشتر، از آن برای آشکار کردن فریب‌های دیگران سود می‌برد. به بیانی، او تعلیم‌دهنده است و حتی گره‌گشای فرهنگ‌ها و جوامع است؛ اما بیشتر آن را ازطریق ترفند انجام می‌دهد. شخصیتی دوپهلو دارد و به همین دلیل ‌پیش‌بینی‌ناپذیر است. ترفندباز این توانایی را دارد که خود را با هر وضعیتی تطبیق دهد. شاید به‌دلیل این باشد که ازلحاظ جسمانی پایدار نیست و می‌تواند از شکلی به شکل دیگر درآید. ترفندباز استاد پیکرگردانی است و دلیل این قابلیت، موجودیت دوگانه و گاه چندگانه است. او این توانایی را دارد که به‌شکل حیوان یا انسان درآید و گاه تجلی خداگونه داشته باشد و یکی دیگر از ویژگی‌های او طنز است. ازآنجاکه بسیاری از فریب‌ها را با فریب و نیرنگ برملا می‌کند او را شخصیتی طناز می‌توان در نظر گرفت (Hynes, 1993, p. 33).

در اسطوره‌های اسکاندیناوی می‌توان لوکی (Loki) را یک ترفندباز در نظر گرفت. او خدایی است که قابلیت پیکرگردانی دارد و هم به خدایان دیگر کمک می‌کند و هم باعث دردسر و شکست آنان می‌شود. همچنین نقش مهمی در رگناروک (Ragnarök)-آخرالزمان- ایفا می‌کند. او به ثور (Thor) کمک می‌کند تا چکش خود را که دزدیده شده، بازپس ‌گیرد؛ اما ازطرف‌دیگر، او برادر بالدر (Balder) را می‌فریبد تا تیری با زهر دارواش (Mistletoe) به‌سوی او پرت کند که در نهایت باعث مرگ بالدر رویین‌تن می‌شود. آنانسی (Anansi)، خدایی عنکبوت‌گونه است که متعلق به داستان‌های فولکلوریک از آکان (Akan) است. او به تردستی و داستان‌گویی معروف است و از ترفند برای کسب دانش استفاده می‌کند. آنانسی، خدای آسمان، نیامه (Nyame) را فریب می‌دهد تا با انجام کارهای غیرممکن (گرفتن زنبور سرخ، مار پیتون و پلنگ) تمام داستان‌های جهان را به او بدهد. او تلاش می‌کند تا تمام دانش دنیا را در محفظه‌ای نگه دارد؛ اما از دستش می‌افتد و این‌گونه دانش بین مردم پراکنده می‌شود (ویسی، 1382، ص. 106). کایوت (Coyote) که در اسطوره‌های سرخ‌پوستان شخصیت بسیار محبوبی است می‌تواند خود را به هر شکلی دربیاورد. او هم باعث خلق دنیا شده و هم باعث بی‌نظمی در آن می‌شود. هرمس (Hermes) هم از خدایان ترفندباز در اسطوره‌های یونانی است. او پیام‌آور خدایان، الهام‌بخش دزدان و مسافران است. همچنین، هرمس راهنمای ارواح به‌سمت دنیای زیرین نیز است. هرمس به پرسئوس (Perseus) کمک می‌کند تا با کفش‌های بال‌دار بر مدوسا (Medusa) غلبه کند و با به خواب بردن آرگوس (Argus) -سگ نگهبان با صد چشم- باعث آزادی آیو (Io) می‌شود (Hynes, 1993, p. 46). اشو (Eshu) نیز ترفندبازی از غرب آفریقاست. او نیز پیام‌آور بین خدایان و انسان‌هاست. بسیاری از کارهای او براساس سوءتفاهم است که از آن برای فریب یا آزمایش انسان‌ها استفاده می‌کند. اشو کلاهی بر سر دارد که یک طرف آن قرمز و طرف دیگر مشکی است. او بین دو دوست راه می‌رود و آنان را بر سر رنگ کلاه به مشاجره وامی‌دارد تا به آنان بیاموزد، درک آنان ذهنی است. پادشاه میمون هم ترفندباز در اسطوره‌های چینی است که می‌تواند تغییر شکل دهد و اسباب جادویی و سحرانگیز خلق کند. در نهایت او یکی از محافظان بودا می‌شود. کلاغ هم بین مردم شمال غربی آرام به ترفندبازی شهره است. او آورندۀ آتش‌وآب است، و به حریص بودن نیز معروف است؛ اما حرص او باعث تغییرات شگرفی می‌شود. او با ترفند کمک می‌کند تا انسان‌ها خورشید و ماه و ستارگان را داشته باشند و همچنین با نوک زدن به صخره سبب جاری شدن آب می‌شود.

2. اهداف پژوهش

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش ترفندباز در اسطوره‌های ایرانی، با تمرکز ویژه بر داستان زال و سیمرغ در شاهنامه فردوسی صورت گرفته است. این پژوهش به‌دنبال آن است تا با بهره‌گیری از نظریه‌های موجود دربارۀ شخصیت ترفندباز، ویژگی‌ها و کارکردهای این نوع شخصیت را در بستر اسطوره‌های ایرانی بررسی کند. در این راستا، ترکیب شخصیت‌های زال و سیمرغ به‌عنوان نمونه‌ای برجسته‌ از ترفندباز در اسطوره‌های ایرانی معرفی و تحلیل می‌شود؛ ازاین‌رو اهداف مشخص این پژوهش عبارت‌اند از:

1- واکاوی مفهوم ترفندباز در نظریه‌های اسطوره‌شناسی و تبیین ویژگی‌های بنیادین آن؛

2- شناسایی و تحلیل ویژگی‌های ترفندبازی در شخصیت‌های زال و سیمرغ؛

3- بررسی نقش این شخصیت‌ها در ایجاد تغییر و تحول در ساختارهای اجتماعی و اسطوره‌ای؛

4- تبیین چگونگی مواجهه ترفندباز با ساختارهای ناعادلانه قدرت و نقش آن در ایجاد نظم نوین؛

5- پر کردن خلأ موجود در مطالعات اسطوره‌شناسی ایرانی درزمینۀ شناخت و تحلیل شخصیت ترفندباز.

این پژوهش با بررسی داستان‌هایی چون رستم و اسفندیار، نشان می‌دهد چگونه زال و سیمرغ با بهره‌گیری از ترفند و دانش خود، در موقعیت‌های بحرانی مداخله کرده و به مقابله با ساختارهای ناعادلانه قدرت می‌پردازند. شناخت این الگوی اسطوره‌ای می‌تواند به درک عمیق‌تر از ساختار روایی و نمادین اسطوره‌های ایرانی و جایگاه آنان در میان اسطوره‌های جهان کمک شایانی کند.

3. پیشینۀ تحقیق

رنجبر و شکوری (1399) در مقالۀ «بازتاب ادب تعلیمی در اساطیر کهن با نظر به داستان زال و سیمرغ و ماجراهای تلماک»، با نگاهی تطبیقی به بررسی پرورش و تعلیم در این دو داستان می‌پردازند. آنان جادو، حمایت ماورایی، خواب‌های پندآموز، خرد، نیا و دیگر جنبه‌هایی را که در تعلیم قهرمان نقش دارند، تحلیل و بررسی می‌کنند. رویانی (1396) نیز در مقالۀ «سیمرغ در ادبیات عامیانۀ ایران»، به بررسی ویژگی‌هایی که برای سیمرغ در ادبیات ذکر شده، می‌پردازد. او راهنمایی، دست‌نیافتنی بودن، قدرت شفابخشی، پیروزی بخشیدن، دانایی و آگاهی بخشیدن را ازجمله خصیصه‌های سیمرغ می‌داند. پورنامداریان و بیات زرند (1402) نیز در مقاله‌ای با عنوان «واکاوی تحول معنایی نمادین سیمرغ در ادب فارسی» به برخی ویژگی‌های دیگر سیمرغ، چون قداست، بزرگی، تیزپروازی و بلندپروازی، نابودکنندۀ سحر دشمنان، فرزندپروری، رؤیت‌ناپذیری، جهان‌دیدگی، پیشگویی، طبابت و نیز یگانه بودن تأکید می‌کنند.

داستان «رستم و اسفندیار» نیز به یک تغییر سیاسی مهم در ساختار اجتماعی می‌پردازد که شاید بتوان در تغییر از ساختار پادشاهی - پهلوانی به‌سوی ساختاری دانست که در آن، پادشاه همۀ قدرت را به دست دارد. در مقالۀ قاسمی فیروزآبادی و اسحاقیه (1400) با عنوان «ساختارشناسی داستان رستم و اسفندیار و توازن قدرت در اندیشۀ سیاسی ایران باستان» به ساختار سیاسی در این داستان پرداخته شده است و در دو دورۀ پیش‌لهراسپی و لهراسپی-گشتاسپی تحلیل شده که در آن، رستم را می‌توان نمایندۀ دوره اول و اسفندیار را نمایندۀ دوره دوم دانست. نیک‌روز و کریمی (1394) در مقالۀ «نقد روان‌شناختی شخصیت گشتاسپ در داستان رستم و اسفندیار براساس روان‌شناسی تحلیلی یونگ» به بررسی شخصیت گشتاسپ پرداختند و او را شخصیتی پیمان‌شکن، عوام‌فریب و جاه‌طلب معرفی کرده‌اند. آنان بر این باورند که گشتاسپ از دین‌داری و آیین‌ها به‌عنوان نقابی استفاده می‌کند تا دیگران را با خود همراه کند.

امینی‌پور و ابومحبوب (1396) هم در مقالۀ «بررسی آیین شمنی و سایر جادوها در داستان رستم و اسفندیار» به بررسی جادوهایی که در داستان به کار برده می‌شود، می‌پردازند. همچنین به نحوۀ آموزش زال به‌عنوان یک شمن ازطریق سیمرغ اشاره می‌کنند. هر دو موضوع برای این مقاله مهم است؛ چراکه جادو و شمنی به‌نوعی از ویژگی‌های ترفندباز است. هوشنگی و مددیان پاک (1401) نیز در مقالۀ خود با عنوان «بررسی روان‌کاوانۀ شخصیت‌های زال، کیکاووس و رستم با رویکرد تحلیل رفتار متقابل»، ضمن بررسی روان‌کاوانۀ این شخصیت‌ها، آن را با رویکرد تحلیل رفتار متقابل بررسی می‌کنند. در این مقاله، شخصیت زال به‌عنوان فردی خردمند و دانا معرفی می‌شود که توسط تربیت سیمرغ به این خصیصه‌ها دست می‌یابد. دانایی و خرد از دیگر ویژگی‌های یک ترفندباز است. مقاله‌های بسیاری هم دربارۀ ساختار روایی داستان «رستم و اسفندیار» مطرح شده است.

4. اهمیت و ضرورت پژوهش

اسطوره‌های ایرانی به‌عنوان بخش مهمی از میراث فرهنگی و هویت ملی ایران، نیازمند واکاوی‌های نوین و عمیق هستند. شناسایی الگوی ترفندباز در این اسطوره‌ها می‌تواند لایه‌های پنهان و کمتر شناخته‌شده‌ای از ساختار روایی و نمادین آنان را آشکار سازد. این پژوهش با معرفی زال و سیمرغ به‌عنوان نمونه‌های ترفندباز، زمینه را برای خوانش‌های نوین از متون کهن ایرانی فراهم می‌آورد. باوجود اهمیت شخصیت ترفندباز در اسطوره‌شناسی جهان، این مفهوم در مطالعات اسطوره‌های ایرانی مغفول مانده است. این پژوهش تلاشی است برای پر کردن این خلأ نظری و قرار دادن اسطوره‌های ایرانی در گفتمان جهانی اسطوره‌شناسی. چنین رویکردی می‌تواند به غنی‌سازی نظریه‌های موجود دربارۀ ترفندباز و گسترش دامنۀ مصادیق آن کمک کند. ترفندباز در اسطوره‌ها نقشی محوری در تحول ساختارهای اجتماعی، شکستن تابوها و بازتعریف ارزش‌ها ایفا می‌کند. مطالعۀ این شخصیت در بستر اسطوره‌های ایرانی، امکان درک بهتر کارکردهای اجتماعی و فرهنگی این اسطوره‌ها را فراهم می‌آورد. این پژوهش نشان می‌دهد چگونه ترفندباز در لحظه‌های بحرانی، با تردید در ساختارهای قدرت، زمینه را برای تحول و بازآفرینی فرهنگی مهیا می‌سازد. مطالعۀ ترفندباز در اسطوره‌های ایرانی و مقایسه آن با نمونه‌های مشابه در دیگر فرهنگ‌ها (همچون پرومته در اساطیر یونانی)، زمینه را برای گسترش مطالعات تطبیقی اسطوره‌ها فراهم می‌آورد. این رویکرد تطبیقی می‌تواند به درک بهتر وجوه مشترک و متمایز اسطوره‌های ایرانی در بستر جهانی کمک کند. درک مفهوم ترفندباز و کارکردهای آن در ایجاد تعادل قدرت و مقابله با ساختارهای ناعادلانه، می‌تواند در تحلیل پدیده‌های فرهنگی و اجتماعی معاصر نیز کاربرد داشته باشد. شناخت این الگو در اسطوره‌های ایرانی می‌تواند به درک بهتر سازوکارهای مقاومت فرهنگی و هویت‌سازی در جامعه معاصر کمک کند. این پژوهش با معرفی الگوی ترفندباز در متون کهن ایرانی، به غنی‌سازی ادبیات نقد و نظریۀ ادبی در ایران کمک می‌کند و زمینه را برای تحلیل‌های نوین از متون کلاسیک و معاصر فارسی فراهم می‌آورد. چنین رویکردی می‌تواند افق‌های تازه‌ای را پیش روی پژوهشگران ادبیات و فرهنگ ایران بگشاید.

5. روش تحقیق: ترفند‌باز در نظریه

کارل کروبر (Karl Kroeber) دربارۀ شخصیت متفاوت ترفندباز اشاره می‌کند که او هر خواننده و مفسری را متحیر و سرگردان می‌کند (Kroeber, 1977, p. 33). در ساده‌ترین تعریف، ترفندباز کسی است که نیرنگ به کار می‌گیرد. خیلی از منتقدان و مفسران در حوزۀ فولکلور، روان‌کاوی، اسطوره‌شناسی و انسان‌شناسی علاقه‌مند به تحلیل این شخصیت هستند و شاید بیشتر از هر شخصیت اسطوره‌ای به او پرداخته شده است و وقتی با دقت به سیر ادبی و اسطوره‌ای در فرهنگ‌های مختلف نگاه می‌شود، می‌توان به‌راحتی حضور این شخصیت را نه‌تنها در اسطوره‌ها، بلکه در ادبیات هر دوره‌ای مشاهده کرد، از کمدی‌های آریستوفان (Aristophanes) تا پلوتس (Plautus) و شکسپیر (Shakespeare) و حتی در قصه‌های شهرزادِ هزارویک‌شب. شاید اما اصلی‌ترین مطالعات را پال رادین (Pual Radin) و کارل یونگ (Karl Jung) انجام داده‌اند.

1.5. پال رادین و ترفندباز

رادین باور دارد که ترفندباز کسی است که «فرهنگ را برای انسانیت به ارمغان می‌آورد» (Radin, 1955, p. 126). او اعتقاد دارد که چرخۀ تغییر فرهنگی ازطریق این شخصیت در جامعه‌ای رقم می‌خورد و جامعه از سطح فرهنگی پایین‌تر به سطح بالاتری از تمدن و آگاهی می‌رسد؛ اما این روند به‌صورت آگاهانه نیست؛ چراکه خاستگاه اصلی این شخصیت طبیعت است و به‌مرور او به اطراف خود، آگاه می‌شود. او با اصالتی که از طبیعت می‌گیرد به خیلی از اصول، قواعد و نظم اجتماعی اعتراض می‌کند و خواستار تغییر در این مناسبات می‌شود و در این بین، ازآنجاکه هویتی نخستین دارد در برابر هرگونه هویت اجتماعی و فرهنگی مقاومت می‌کند و در چهارچوب اجتماع نمی‌گنجد. روش کاری او این‌گونه است که در نظم جامعه و فرهنگ، بی‌نظمی به وجود می‌آورد و در قالب همان مناسبات شرایطی را فراهم می‌کند تا افراد تجربه‌ای را به دست آورند که اصولاً اجازه آن را ندارند. برای این اتفاق، او مناسب‌ترین فرد است؛ چراکه ویژگی‌‌هایی دارد که از او ترکیبی از کارکردهای متضاد می‌سازد و به بیانی او جمعی از اضداد است. هرکدام از آن ویژگی‌ها را در تیپ یا شخصیت خاصی می‌توان مشاهده کرد؛ اما او به‌نوعی می‌تواند همۀ آن‌ها را دارا باشد و هم‌زمان نیز یک احمق، حیوان، دلقک، انسان، طناز، قهرمان و خداگونه باشد. در همین راستاست که برایان استریت (Brian Street) ترفندباز را شخصیتی هم‌زمان خلاق و ویرانگر می‌بیند و تأکید می‌کند «زیر سؤال بردن همه‌چیز در یک جامعه به آنارشی می‌انجامد؛ محافظت از همه‌چیز به رکود می‌رسد؛ تنش پس در داستان‌های ترفندبازی در همه جوامع عرضه می‌شود و بعد تعادل به دست می‌آید. در همه آن‌ها، نقش جهانی ترفندباز این است که هم انقلاب به پا کند و هم ناجی باشد» (Street, 1972, p. 97). ترفندباز می‌تواند هم‌، مرزها را بشکند و هم، ‌مرزهای جدید را تعیین کند و بدین صورت تغییرات را برای فرهنگ به وجود می‌آورد. انسان‌شناس بریتانیایی مری داگلاس (Mary Douglas) همچنین باور دارد که ترفندباز یک کارکرد اجتماعی مهمی دارد و آن تخریب و دچار تردید کردن این باور است که نظم اجتماعی مطلق و همیشگی است. آنچه به‌دلیل این باور، غیرعادی است و ناهنجار اصولاً ازطریق ساختارها و نظام‌ها از جامعه و فرهنگ طرد می‌شوند (Douglas, 1968, p. 365). به‌طور کلی، وظیفۀ «ضد اسطوره‌شناختی» ترفند‌باز این است که تفاوت‌ها را در نظم‌های تثبیت‌شده به اجرا بگذارد و تجسم بخشد (Salinas, 2013, p. 144-145). ترفندباز نه‌تنها اغلب شکل ظاهری این‌چنینی دارد و در هنجارهای اجتماعی نمی‌گنجد، بلکه خود نیز رفتارها و باورهایی را وارد جامعه می‌کند که نظام‌ها آن را برنمی‌تابند؛ اما ترفندباز آن‌ها را ملزم می‌کند آن را بپذیرند. شاید ازاین‌جهت است که جوزف کمپل (Joseph Campell)، ترفندباز را نمونۀ نخستین و خیلی باستانی کهن‌الگوی قهرمان می‌داند. او به اندیشه‌ها، رفتارها، باورها و ساختارهای موجود در هر جامعه‌ای توجه نمی‌کند؛ بلکه به دنبال آن‌هایی است که می‌تواند باشد و یا باید باشد و به همین جهت او یکی از مهم‌ترین منتقدان هرچیز نهادینه‌شده و پایدار است.

2.5. کارل گوستاو یونگ و ترفندباز

کارل گوستاو یونگ باور دارد که در جشن‌ها و مراسم عیاشی‌، در آیین‌های جادویی شفابخشی، در ترس‌ها و تعالی‌های مذهبی انسان، اسطورۀ ترفند‌باز همۀ اعصار را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. ازنظر او، ترفندباز تصویری از خودآگاه انسانیِ تمییزنشده، است که بُعد حیوانی خود را هنوز در خود دارد. یونگ این شخصیت را به روان و شخصیت جمعی نسبت می‌دهد. ناخودآگاه جمعی ریشه در روان و تجربۀ نیاکان دارد و میراثی است که به‌صورت اثری ماندگار بین نسل‌ها جابه‌جا می‌شود (جمشیدی و همکاران، 1402، ص. 29)؛ اما یونگ باور دارد این کهن‌الگو فقط در تمدن‌های نخستین و در میان بومیان باستانی وجود ندارد و با کمی دقت می‌توان آن را در ذهن و روان انسان امروزی نیز یافت. درک درست و واقعی از این شخصیت تنها با بررسی ناخودآگاه به دست می‌آید؛ چراکه «دستیابی به تعادل یا تناسبی که در جریان فرایند فردیت برای فرد ممکن می‌شود، در گرو انکشاف لایه‌های مختلف روان ناخودآگاهی است» (کزازی و کمالی بانیانی، 1395، ص. 2). یونگ اعتقاد دارد که این شخصیت به ضمیر ناخودآگاه جمعی برمی‌گردد که هنوز نتوانسته خود را به بُعد خودآگاه برساند و درنتیجه او یا قابلیتی در یک فرهنگ و جامعه است که هنوز بُعدی از خود را نشناخته و نتوانسته بیان کند و یا به دلیلی در همان جامعه و فرهنگ سرکوب شده و در ضمیر ناخودآگاه پنهان شده است و هرازگاهی به صورت‌های غیرطبیعی نمود بیرونی پیدا می‌کند. به بیانی، انسان متمدن سعی کرده ترفند‌بازی را فراموش کند یا سرکوب کند و نه اینکه در روندی روانی آن را حل کند و در نتیجه در برهه‌ها و بزنگاه‌هایی این بخش از ضمیر ناخودآگاه ظهور می‌یابد.

ترفند‌باز، یونگ اضافه می‌کند، در هر فرهنگی خدمتی نجات‌بخش برای آن فرهنگ و تمدن انجام داده و هم‌زمان ویژگی‌های خداگونه، انسانی و حیوانی دارد. او گاهی مافوق بشر عمل می‌کند و گاهی به کمتر از بشر تنزل می‌کند، موجودی حیوانی و گاهی خداگونه که او را به ضمیر ناخودآگاه پیوند می‌دهد. ازآنجاکه ترفندباز اغلب موجودیتی بینابینی دارد و در بدن‌های حیوانی، انسانی و خداگونه در تغییر است می‌تواند به‌راحتی در مرزبندی‌های اجتماعی و فرهنگی هم نفوذ کند. به همین دلیل او توسط همراهان (ظاهراً انسانی) خود رها شده است؛ چراکه به نظر می‌رسد به‌دلیل پیوند با ناخودآگاه هنوز نتوانسته به سطح خودآگاهی برتر دست یابد، چیزی که فرهنگ و تمدن بشری آن را وضعیتی ایدئال می‌دانند (Jung, 2004, p. 170). از دیدگاه جسمانی هم همین وضع برای ترفند‌باز وجود دارد؛ بدن او انسجام انسانی ندارد و برای همین، تغییر شکل‌ها در او رخ می‌دهد. جنسیت نیز برای او اختیاری است، می‌تواند خود را به یک زن تبدیل کند و بچه‌دار شود و از آلت تناسلی خود انواع گیاهان مفید بسازد. این اشاره به ماهیت اصلی او به‌عنوان یک خالق است؛ زیرا جهان از بدن یک خدا ساخته شده است. ماجراهای مضحکی که برای او رخ می‌دهد بیشتر به بُعد حیوانی او ارتباط دارد که عقلانیت لازم را برای شناخت وضعیت به او نمی‌دهد. برای همین، او به ذات شرور نیست؛ اما ممکن است در بُعد حیوانی و ضمیر ناخودآگاهش، فجیع‌ترین رخدادها را رقم بزند. ترفند‌باز موجودی بدوی - کیهانی با طبیعت الهی- حیوانی است که از یک سو به‌دلیل ویژگی‌های مافوق بشری برتر از انسان و ازسوی‌دیگر به‌دلیل بی‌خردی و ناخودآگاهی گاهی از حیوان پست‌تر است.

3.5. ترفندباز در نگاه دیگر محققان

ترفند‌باز بیشتر روی لحظه‌های بحرانی و مشکل‌دار تأکید دارد و سعی می‌کند آن لحظه را ابدی نشان دهد. لحظۀ بحرانی وقتی است که کارایی یک قانون، ارزش یا مفهوم از بین رفته است و ترفند‌باز با تمرکز روی آن لحظه بخشی از یک فرهنگ و هویت را از بین می‌برد و بخشی نو درمی‌آمیزد. برای همین، نقش پررنگی در هویت‌سازی و باززایی فرهنگی دارد. برای اینکه بتواند دنیایی نو بسازد مجبور است بخشی را نابود کند. این نابودی به معنای از دست دادن شاید چیزی نباشد؛ چراکه اغلب چیزی که نابود می‌شود با اصالت فاصله دارد و به همین دلیل گاهی کارهای ترفند‌باز بازگشت به اصل و ریشه است. در چنین وضعیتی همیشه یک ساختار قدرت هست و کسانی و خدایانی در رأس قدرت‌اند که محدودیت‌ها را مشخص می‌کنند. در این راستا، هنری لوئیس گیتس جونیور (Henry Louis Gates Jr) بازی‌های زبانی و استفاده از ترفندها را روشی برای مقابله و مقاومت و حفظ امید در برابر ظلم و ستم و برده‌داری و نژادپرستی آمریکایی معرفی می‌کند. برای همین، در بین این مردم، ترفندباز شخصیت بسیار محبوبی است. ابهام و شرایط بینابینی ترفندباز امکانی را به وجود می‌آورد تا فریب‌کاری و ظلم‌هایی که در ساختارهای اجتماعی وجود دارد، آشکار شود (Gates, 1988, p. 20). او باید ساختار قدرت را به هم بریزد تا ساختاری نو پدید آید و دنیا بازتعریف شود و در این میان، چیزی که در رأس بوده، به زیر می‌آید و چیزی که زیر بوده، به رأس می‌رود، آنچه درون بوده، بیرون می‌آید و آنچه بیرون بوده، درون می‌رود، کسی که ضعیف بوده، قدرت می‌یابد و کسی که قدرت داشته، ضعیف می‌شود؛ پس ترفند‌باز تهدیدی برای هر قانون، ارزش، ساختار و نیز قدرتی است که مرکزیت دارد؛ چراکه این توانایی را دارد که آن‌ها را برعکس کند.

به همین دلیل است که ترفند او به اصلاحاتی در ساختار و قانون منتج می‌شود. چیزهایی که مبهم و در واقع غیرمعمول‌اند، جایی است که ترفندباز در آن وارد می‌شود. نقش او فقط نشان دادن این ابهام‌هاست و او یک مبین ساختار است و نمایندۀ وضعیت بینابینی یا انتقالی و در همین راستا است که او با ویژگی دائم مبهم و برزخی تعریف می‌شود؛ برای مثال اگر به شخصیت ابله یا دلقک در نمایشنامه‌های شکسپیر دقت شود معلوم می‌شود که او شخصیتی حاشیه‌ای است؛ اما نمایندۀ حقیقتی است که پنهان است و کسانی مانند پادشاهان که در مرکز توجه‌اند در نهایت با حماقتی که به خرج می‌دهند نمایندۀ بی‌معنایی می‌شوند که در ساختار فرهنگ و قدرت وجود دارد. کوپینگ (Koepping) در این باب می‌نویسد که دنیا بین ابلهان و غیرابلهان، نادان و پادشاهان تقسیم شده است؛ اما فلسفۀ حماقت بر این اصل استوار است که بزرگ‌ترین ابله کسی است که نداند احمق است؛ بنابراین احمق باید سعی کند دیگران را احمق نشان دهد (Koepping, 1985, p. 195). پنهان‌کاری و دغل‌کاری در هرلحظه آشکار می‌شود؛ زیرا حقیقت در پشت نقاب یک احمق پنهان است؛ بااین‌حال، وارونه شدن جهان در پوچی خود، فقط زمانی پایان می‌یابد که احمق از صحنه ناپدید شود و در نهایت اینکه خود پادشاه واقعاً احمق شده و بوده است.

6. بحث: ترفندبازی زال و سیمرغ

برای ترفندباز ویژگی‌های بسیار مختلفی ذکر شده است. ترفندباز چون که تعریف‌ناپذیر و تعیین‌ناپذیرست، درخور ویژگی‌های بسیاری است. ازآنجاکه بین بُعد حیوانی، انسانی و خداگونه در نوسان است می‌تواند خود را به پیکرهای مختلف دربیاورد. این ویژگی به پیکرگردانی مشهور است که در آن ترفندباز خود را در شکل جسمانی مختلف ظاهر کند. برای همین، دیگر ویژگی او دوگانگی است. این ویژگی ازآنجا ناشی می‌شود که او در آستانه است و مرزهای ثابت‌شده در او تعریفی ندارد و تعیین‌کننده نیست. او به دانایی و زیرکی نیز شهره است و در موقعیت‌های بحرانی می‌تواند از دانایی خود به کمک انسان‌های در خطر بیاید. از دانایی او چاره‌اندیشی او نتیجه می‌شود که اغلب در لحظه‌های مرگ و زندگی می‌تواند برای شخصیت‌های اسطوره‌ای یاریگر باشد. ترفندباز از شخصیت‌های نادر در هر اسطوره‌ای است که می‌تواند مرگ را دور بزند، چیزی که برای انسان‌ها ممکن نیست. از دیگر ویژگی‌های او می‌توان به سحر، آشوبگری، تبارشکنی، موقعیت‌سازی، غیرعادی بودن، مداخلۀ خداگونه و درمانگری نیز اشاره داشت(Hynes, 1993, p. 33).

1.6. تولد غیرعادی زال و پرورش او به‌وسیله سیمرغ

یکی از موضوع‌هایی که اغلب برای ترفندبازهای اسطوره‌ای، مشابه است تولد غیرعادی آنان است. نانابوزو (Nanabozho) یک ترفندباز و قهرمان نزد بومیان امریکای شمالی است، تولدی غیرعادی داشته که گاه از تولد او به تولد غیرپاک نیز یاد می‌شود. او از لختۀ خونی مادرش به دنیا می‌آید که در زمان وضع حمل می‌میرد و بچه‌های او در رحم مادرشان با هم دعوا می‌کنند و شکم او را پاره می‌کنند و به دنیا می‌آیند یا ماوی (Maui) ترفندباز منطقۀ اقیانوس آرام جنوبی هم، از لختۀ خون مادرش که روی پارچه‌ای ریخته بوده و مادرش آن را به دریا انداخته بوده به دنیا آمده است؛ چون از طرف اطرافیان خود طرد شده بود، او به‌وسیلۀ خدایان بزرگ می‌شود و آنان به او رازهای سِحر را یاد می‌دهند. زال هم وقتی با موی سپید متولد می‌شود، نشانه‌ای از نحسی و شومی در نظر می‌گیرند و سام برای اینکه این لکۀ ننگ را از خود دور کند او را در پای کوه البرز رها می‌کند.

ظاهر غیرمعمول زال او را به این ویژگی ترفندبازی نزدیک می‌کند و با یافتن او به‌وسیلۀ سیمرغ دوام می‌یابد. او در زمان تقابل رستم و اسفندیار، هفتصدساله بوده است. برخی او را مرتبط با خدای زمان می‌دانند. «زروران، قدرتی ازلی و ابدی و نشانۀ جاودانگی است. عمر زال در شاهنامه از همه پهلوانان بیشتر است، بی‌مرگی او گویی تا بی‌نهایت ادامه می‌یابد» (مختاری، 1369، ص. 194) که بر عمر طولانی و به‌گونه‌ای بر جاودانگی او تأکید دارد. عمر طولانی و نامیرا بودن از خصیصه‌های دیگر ترفندبازان است.

در اسطوره‌شناسی ایرانی، داستان زال و پرورش او توسط سیمرغ، نماد پیچیده‌ای از مفاهیم تربیتی، انتقال دانش و رابطۀ میان طبیعت و فرهنگ است. این روایت، نه‌تنها قصه‌ای حماسی، بلکه الگویی نمادین از پرورش قهرمانی است که با هدایت موجودی فرابشری به کمال می‌رسد. سیمرغ، زال را در محیطی بکر و دور از تمدن پرورش می‌دهد. این موضوع نشان‌دهندۀ باور باستانی به تأثیر طبیعت در رشد فردی است. زال ازطریق زندگی در کوهستان، استقامت، تواضع و درک عمیق از جهان طبیعی را می‌آموزد. برخلاف تربیت انسانی، سیمرغ به زال نه‌تنها مهارت‌های جسمانی، بلکه دانشی رمزآلود می‌آموزد؛ ازجمله درک زبان حیوانات و آشنایی با خواص گیاهان. این جنبه، نشان‌دهندۀ نقش اسطوره در آموزش حکمت ناب است. سیمرغ، زال را به‌عنوان موجودی بین طبیعت و فرهنگ تربیت می‌کند. زمانی که زال به جهان انسان‌ها بازمی‌گردد، نه‌تنها یک جنگجو، بلکه مشاوری خردمند است که می‌تواند از دانش سیمرغ برای هدایت دیگران استفاده کند.

2.6. دوگانگی و پیکرگردانی بین زال و سیمرغ

کلود لوی-اشتراوس (Claude Lévi-Strauss) باور دارد که ترفندباز هر دو جهت دوگانۀ مرگ و زندگی را با هم دارد و چون این دوگانه اصلی‌ترین دوگانۀ برای انسان‌هاست و او در مرزهای هم زندگی و هم مرگ می‌تواند حرکت کند؛ پس می‌تواند همۀ دوگانه‌ها را با هم داشته باشد. به همین جهت است که ترفندباز جمعی از اضداد است و هم‌زمان هم مقدس است و هم کفرگونه، هم به طبیعت متصل است و هم فرهنگ می‌سازد، هم آشوب ایجاد می‌کند و هم نظم می‌سازد، هم باعث مرگ می‌شود و هم نجات‌بخش است. او با هیچ‌کدام از این مرزبندی‌ها محدود نمی‌شود و قاعده‌های زندگی انسانی مانند نظام‌ها، مرزها، دسته‌بندی‌ها و... شامل حال او نمی‌شود. برای همین، خیلی از کارهای او غیرعادی، متفاوت، خارج از قاعده و بی‌نظم است. او بین مرزها در حال جابه‌جایی است. او مرزها را می‌شکند و حتی مرزها را جابه‌جا می‌کند. یکی از این مرزشکنی‌ها تغییر در جسمانیت است، طوری که یک ترفندباز می‌تواند از جسمی به جسم دیگر حلول کند؛ برای مثال، هرمس وقتی گاوهای آپولو (Apollo) را دزدید، به‌صورت مه و دود به خانه برگشت تا ثابت کند از مکان خود خارج نشده است. کایوتی یا همان گرگ صحرایی نزد مردم ناواجو (Navajo) می‌تواند به ظرف تبدیل شود تا غذا به دست بیاورد یا درخت شود تا پرندگان را شکار کند. ترفندباز درواقع استاد دگردیسی است.

سیمرغ پرنده‌ای است افسانه‌ای و مقدس. او دارای فرّ ایزدی است. از طرف دیگر هم، موجودیت انسانی او در زال تجسم یافته است؛ پس ترکیبی از حیوان، انسان و موجودیتی خداگونه است. در حماسۀ گیلگمش (Gilgamesh) که یک اسطورۀ بسیار قدیمی است، انکیدو (Enkidu) در این حماسه یکی از اولین ترفند‌بازهاست که داستان او دربارۀ زایش و رویش از دنیای وحشی به‌سوی دنیای متمدن و اجتماعی است که در نهایت با مرگ پایان می‌یابد. دوستی گیلگمش و انکیدو به‌نوعی به‌هم‌پیوسته است و آنان یک دوگانه را می‌سازند و اگر گیلگمش بخشی خدا و بخشی انسان است، انکیدو بخشی انسان و بخشی حیوان است. زال و سیمرغ را هم می‌توان ترکیب یک جسم و روح دانست. سیمرغ به‌منزلۀ روح زال است. زال و سیمرغ به‌دلیل جادویی بودنشان «هریک از آن دو، می‌تواند به آن دیگری تبدیل شود. اگر هم آن دو را در لحظاتی با هم و در کنار هم می‌بینیم، دو بُعد یا دو وجه از یک موجودند، یا در حقیقت وجودی دوگانه‌اند، از شخصیتی یگانه» (خسروی، 1366، ص. 7). آشیانه او در کوه البرز قرار دارد، جایی که دور از دسترس همه است:

جایگاه او «حدفاصل ظلمت و نور است و آمیزه‌ای از جهان مادی و معنوی است و راه یافتن بدان، اتصال به ساحت اساطیری و مرکزی عالم است» (مختاری، 1368، ص. 108). او در مرز دنیاها زیست می‌کند. هم به عالم ماده دسترسی دارد و هم به عالم ماورا. همچنین، این کوه را می‌توان مرز بین زمین و آسمان هم دانست، جایی که ارتباط بین دو عالم شکل می‌گیرد.

 3.6. خردِ زال و سیمرغ

ترفندباز در موقعیت‌های بحرانی به‌دنبال چاره‌اندیشی است و با دانایی خود چاره‌ای برای مشکلی به نظر چاره‌ناپذیر پیشنهاد می‌دهد. او این توانایی را دارد که موقعیت بالادستی هر شخص، مکان و باوری را فرودست کند و برعکس. خیلی هم مهم نیست این شخص، مکان یا باور چقدر در جامعه اعتبار دارد. اگر لازم باشد او تغییر موقعیت را ایجاد خواهد کرد؛ چراکه برای ادامۀ حیات و فرهنگ و ثبات این امر لازم است. برای همین، هیچ نظمی آن‌قدر ریشه‌دار نیست، هیچ تابویی آن‌قدر مقدس نیست، هیچ‌کسی آن‌قدر معتبر نیست که او نخواهد و نتواند وضعیت و موقعیت او را تغییر دهد.

زال در شاهنامه به دانایی و خرد و زیرکی معروف است. حمیدیان، دانایی زال را برجسته‌ترین ویژگی او می‌داند و این دانایی و خرد را به خودساخته بودن و پرورش و تربیت او توسط سیمرغ نسبت می‌دهد (حمیدیان، 1372، ص. 344). از طرف دیگر، «بانوی خرد شاهنامه» (خسروی و طغیانی، 1389، ص. 15) رودابه است و زال با ازدواج با او به هوش زنانه نیز مرتبط می‌شود. نه‌تنها او نزد سیمرغ به خرد پرورش می‌یابد و این ویژگی را از سیمرغ در خود نهادینه می‌کند، بلکه مدتی را هم به آموختن به‌تنهایی سپری می‌کند تا با دانشی که به دست می‌آورد خرد را نزد خود صیقل دهد:

زال همیشه حضورش در برابر آزمون‌هاست (آقاخانی بیژنی و صادقی، 1397، ص. 87) و می‌توان گفت بیشتر از هرکسی در شاهنامه در بوتۀ آزمون قرار گرفته است. وقتی سیر زندگی و روابط زال بررسی می‌شود این نکته که او همیشه با خرد و دانایی و ذکاوت هم‌نشین بوده، خود را عیان می‌سازد و همۀ آزمون‌ها را با خرد رد کرده است. زال در همۀ حالت‌ها با پختگی رفتار می‌کند و سخن می‌گوید و بسیاری از افراد در شاهنامه برای مشورت به سراغ او می‌آیند. برای مشکلات همیشه او تدبیری دارد و چاره‌گری می‌کند. خردمندی زال وقتی پررنگ می‌شود که او منافع فردی را در راستای منافع جمعی قرار می‌دهد. در داستان رستم و اسفندیار، اسفندیار دچار خودبینی و غرور و تک‌روی است و هدف او فقط کسب قدرت و فرمانروایی است. «بدزبانی با کتایون، بدزبانی با بهمن، تلخ‌زبانی با پشوتن (زمان که او را به آرامش و ترک مخاصمه دعوت می‌کنند)، هتاکی با رستم و صفت کردن نامناسب زال و قدرت‌طلبی مفرط و آزمندی به مشافهه و مجاهره و آشکارا و سماجت در جنگ‌طلبی دیده می‌شوند و همه نوعی به غیراهورایی بودن اسفندیار و یا تشکیک در آن کمک می‌کنند» (کیوان‌فر و همکاران، 1399، ص.82). رستم کسی است که در برابر این رذیلت‌ها قرار گرفته و تنها مانع اسفندیار در این سیر هبوط است. رستم با توجه به قدرت اسفندیار که شامل رویین‌تنی و انتساب به خاندان پادشاهی است، مستأصل است و با کمک زال توانایی غلبه بر اسفندیار را می‌یابد. در واقع، این یاری‌رسانی زال در نهایت به نفع جامعه و مردم است و نه فقط رستم.

4.6. شمنیسم زال برای کمک گرفتن از سیمرغ

گاهی دو شخصیت ترفندباز و شَمَن (Shaman) در نقش و ویژگی‌ها بسیار به هم نزدیک می‌شوند. هر دو درمانگر، روان‌شناس، روحانی، واسطه‌گر و نیز بهبوددهنده‌اند. جوزف کمپل (Joseph Campbell) هم با توجه به اسطورۀ دزدی آتش-که در اسطوره‌های یونان و آمریکای لاتین اشاره شده- شمن را نوعی ترفندباز می‌بیند. اگر ترفندباز متکی به مکر، حیله و چاره‌اندیشی و نیرنگ است، شمن هم از شیوه‌های روحی، روانی، و علمی بهره می‌برد. هر دو افراد مقدسی در نظر گرفته می‌شوند یا اینکه به زمان‌ها و مکان‌های مقدس و نخستین ارتباط‌اند. دانایی و زیرکی آنان از دسترسی به دانشی نخستین و کامل‌تر نتیجه می‌شود. شمن کسی است که به خاطر وضعیت خاص و غیرعادی که داشته درگیر فعالیت‌ها و نوعی زندگانی می‌شود که متفاوت از مردم عادی است و بدون واسطه انسانی او با دنیای فراطبیعی و متافیزیکی آشنا می‌شود و تا ابد با آن دنیا مرتبط می‌ماند. به همین جهت، او یک خارجی، غریبه، بیگانه یا مطرود است. او با این واسطه، فنون درمان و شفابخشی را یاد می‌گیرد و همچنین به دانشی دست می‌یابد که مردم عادی به آن دسترسی ندارند. وقتی که رستم با تیرهای اسفندیار جراحت فراوانی پیدا می‌کند، زال در نقش شمنی ظاهر می‌شود و به درمان او می‌پردازد. او سیمرغ را فرامی‌خواند تا زخم‌های رستم را بهبود دهد. زال از همان بدو تولد که پدرش او را کنار کوهی گذاشته بود تا بمیرد توسط سیمرغ پیدا شد و پرورش یافت. او در همان آشیانه‌ای رشد یافت که سیمرغ بر فراز درخت هرویسپ تخمک یا ویسپوبیش می‌سازد. این درخت مادر همۀ داروهاست؛ چراکه باور بر این بود که تخم همۀ گیاهان از آن به وجود آمده است. نشانه‌های شمنی در تربیت زال توسط سیمرغ وجود دارد (امینی‌پور و ابومحبوب، 1396، ص. 110). همانند شمن‌ها، زال در طبیعت رها می‌شود و توسط موجودی غیرانسانی و متافیزیکی تعلیم و تربیت می‌یابد و به رازهای جادوی درمان‌گری آگاه می‌شود. در این روند، او همچنین با زبان رمزی یا زبان طبیعت آشنا می‌شود. بعدها که سام پشیمان می‌شود و زال را برمی‌گرداند، سیمرغ به او قول می‌دهد درصورتی که با مشکلی مواجه شد با سوزاندن پر او می‌تواند او را صدا بزند. برای همین، زال به بالای کوه می‌رود و آتشی مهیا می‌سازد و پری در آن می‌اندازد:

این موضوع هم با شمن‌ها شباهت دارد و می‌توانند به طریقی مجدد با ماورا ارتباط بگیرند. برای این کار، زال شمن آیینی را برپا می‌دارد همان‌گونه که در داستان رستم و اسفندیار، زال به بالای کوه می‌رود و آتشی روشن می‌کند و پر را می‌سوزاند همان‌طور که قبلاً سیمرغ به زال توصیه کرده بود. زال و سیمرغ تنها کسانی هستند که رستم می‌تواند به آنان تکیه کند تا بر رویین‌تنی اسفندیار غلبه کند. دلیل این ادعا این است که فقط کسی می‌تواند گره از راز رویین‌تنی اسفندیار بگشاید که خود را با عالم ماورا ارتباط داشته باشد. سیمرغ، راه این ارتباط است و در نهایت اوست که به رستم می‌گوید باید با تیری دو سر از درخت گز چشمان اسفندیار را هدف قرار دهد تا بر او غلبه یابد.

5.6. چاره‌گری زال و سیمرغ

این چاره‌گری و موقعیت‌سازی سیمرغ را می‌توان از منظر دیگر هم نگریست. سیمرغ در نگاه باستانی شاید برابر با جبرائیل یا فرشته حق و عقل در نگاه اسلامی دانست. جبرئیل، پیام‌آور پیامبران بوده و فرشته‌ای است که بیشترین ارتباط و تأثیر را روی عالم ماده داشته است. او فرشته‌ای چاره‌گر است و در بسیاری مواقع که پیامبران با مشکلات و سختی‌ها مواجه بودند او به کمک آنان آمده و چاره‌ای به آنان پیشنهاد داده است. همچنین، واسطه‌ای بوده تا پیامبران را پرورش داده و آموزه‌های الهی را به آنان برساند. سیمرغ هم، نقش پرورش و هدایت نه‌تنها زال، بلکه رستم را داشته است. سیمرغ، زال را پرورش می‌دهد، به او درمان‌گری را می‌آموزد و در لحظه‌های بحرانی، برای زال و رستم چاره‌گری می‌کند و آنان را در موقعیت برتر قرار می‌دهد. پر سیمرغ که در این لحظه‌ها سوزانده می‌شود، دربردارندۀ همان فرّ ایزدی است و به گفتۀ باستانی‌ها هرکسی این پر را در اختیار داشته باشد هرگز غلبه بر او ممکن نیست. در نهایت «هر حادثه و خطری که پیش می‌آید زال [به همراه سیمرغ] به کمک ایرانیان می‌شتابد و آنان را هدایت می‌کند و تعادل‌بخش نیروی سیاسی و مادی جامعه است» (یاحقی و براتی، 1386، ص. 3).

از بسیاری مراتب می‌توان سیمرغ را با پرومته (Prometheus) خدای آتش در اساطیر یونانی که چاره‌گری از ویژگی‌های مهم اوست، مقایسه کرد. پرومته در جنگ بین خدایان به رهبری زئوس و تایتان‌ها نقش پررنگی داشت. ازآنجاکه او به همه‌چیز آگاهی داشت، قدرت آینده‌بینی داشت سرنگونی تایتان‌ها توسط خدایان را پیشگویی کرده بود. همچنین، او دربارۀ خود زئوس هم پیشگویی کرده بود که قرار است حکومت او به پایان برسد. پرومته همچنین به خدای شفا نیز معروف است. یکی از برترین اسطوره‌ها دربارۀ شفابخشی او، کمک به تولد آتنا از سر زئوس است. نکتۀ دیگری که دربارۀ پرومته حائز اهمیت است همراهی و کمک همیشگی او به انسان‌ها یا همان مردم عادی است. او بیشتر از اینکه در خدمت خدایان باشد تلاش می‌کرد برای انسان‌ها قدرت بیشتری مهیا سازد و باعث افزایش قدرت آنان در برابر خدایان باشد. دزدیدن آتش از کوه المپ به کمک آتنا و آوردن آتش برای انسان‌ها یکی از تلاش‌های او برای خدمت به مردم بود. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ترفند‌باز ایجاد توازن قدرت به نفع مردم است و با تغییراتی در شرایط و نظم‌ها در واقع او تلاش می‌کند وضعیت بهتری را برای انسان و ذات انسانی به ارمغان بیاورد. سیمرغ «مرغی است مقدس که بعد هم در شاهنامه در چهرة یک پرنده اساطیری و موجودی ماورای طبیعی حضور پیدا می‌کند و چنان‌که ازجمله اختصاصات اسطوره است، این مرغ در سرنوشت قهرمانان و حوادث اساطیری دخالت می‌کند» (پورنامداریان، 1374، ص. 75). اگر از ابتدا به دخالت سیمرغ در شاهنامه دقت شود، معلوم می‌گردد که نیای پهلوانی به‌ویژه سرنوشت مهم‌ترین پهلوان شاهنامه به‌نوعی با سیمرغ گره خورده است. حتی وقتی رودابه برای تولد رستم دچار مشکل می‌شود، زال به یاد سیمرغ می‌افتد.

سیمرغ که بر بالین رودابه ظاهر می‌شود راهنمایی می‌کند که ابتدا رودابه را با می بیهوش کنند و بعد شکم رودابه را بشکافند و رستم را به دنیا بیاورند. اگر پرورش و تربیت زال توسط سیمرغ نبود دیگر زالی با عنوان پدر رستم به وجود نمی‌آمد و قهرمانی‌ها و پهلوانی‌های رستم در شاهنامه شکل نمی‌گرفت.

6.6. مداخلۀ خداگونه زال و سیمرغ

ترفندباز در تصمیم‌های خود، نقش خدایان را ایفا می‌کند. این بدین معناست که وقتی وضعیتی آن‌قدر بحرانی و جدی است که هیچ‌کسی نمی‌تواند تغییر لازم را به وجود آورد او وارد قضیه می‌شود و کاری را می‌کند که اگر شخصیتی خدایی بود انجام می‌داد. نتیجۀ کار او همانی است که خدایان انتظار دارند رقم بخورد. ترفندباز گاهی از سِحر استفاده می‌کند و گاهی هم با سِحر مقابله می‌کند. چون سِحر، یک تابو است و هرکس مرتکب سِحر شود یاغی و خاطی در نظر گرفته می‌شود. ترفندباز حتی گاهی از قدرت خود برای مقابله با یک امر یا فرد مقدس استفاده می‌کند. چیزی که ترفندباز را قهرمانی متفاوت از قهرمانان شناخته شده می‌کند این موضوع است که او فقط کمک خود را برای صلاح جامعه انجام می‌دهد و اینکه از طرف مردم آن جامعه تقدیر شود، اهمیتی ندارد.

اسفندیار به خاطر رویین‌تنی و حمایتی که ازطرف زرتشت می‌شد، در همۀ جنگ‌ها پیروز بود؛ اما ورق زمانی برگشت که گشتاسب، که شیفتۀ جاه و مقام بود، دلش نمی‌خواست با خواستۀ اسفندیار موافقت کند و او را جایگزین خود کند.

برای همین، از پیشگویی‌ها سود برد و متوجه شد که او به دست یک پهلوان در سیستان کشته خواهد شد. گشتاسب در جواب اسفندیار برای تملک پادشاهی از او می‌خواهد تا رستم را دست‌بسته به نزد او آورد تا تخت پادشاهی را خود به او بسپارد. با موافقت اسفندیار با این کار، «خودش علیه خودش برمی‌خیزد و گذشته پرفروغش را فدای تاریکی خام‌طمعی و عظمت‌طلبی بیجای خودش می‌نماید. اسفندیار در این حال از ارتکاب زشت‌ترین پست‌ترین اعمال ... فروگذار نمی‌کند» (فرزانه، 1375، ص. 113). با تمام تلاش و احترامی که رستم به خرج می‌دهد تا اسفندیار را آگاه کند به نتیجه نمی‌رسد. رستم حتی تلاش می‌کند اسفندیار را متقاعد سازد و هر کاری بخواهد انجام دهد غیر از به بند شدن:

اسفندیار به خاطر قدرت و معجزۀ رویین‌تنی به رستم بی‌احترامی می‌کند و فقط خواستار تسلیم شدن یا کشته شدن توسط خودش است. مسکوب در این زمینه می‌نویسد که اسفندیار «چون بنا بر آن نهاد که سخن پدر را بپذیرد و دست‌های رستم را ببندد، دیگر مخالفت هر دوست دلسوز را نادیده می‌گیرد و حتی پا بر سر خرد و منطق می‌نهد» (مسکوب، 1369، ص. 42). اسفندیار در خلق‌وخو و امیال بسیار شبیه به پدرش گشتاسب است. گشتاسب از همان ابتدا قصد داشت ‌جای پدر را در پادشاهی بگیرد. او در شاهنامه به‌عنوان کسی تصویر شده که خودخواه است و بسیار جاه‌طلب. «تند بودن، بلندی جستن، و پایگاه خود را نشناختن» (نیک‌روز و کریمی، 1394، ص. 126) صفاتی است که پدرش، لهراسب، در نصیحت به او گوشزد می‌کند. در ابتدا، گشتاسب مروج آیین زرتشتی است؛ اما به‌مرور روشن می‌شود که به‌نظر این کار فقط تلاشی برای پیش بردن اهداف خود برای رسیدن به پادشاهی بوده است. در واقع، او فردی جاه‌طلب و پیمان‌شکن است؛ چراکه بعداز رسیدن به قدرت، او از قدرت سوءاستفاده می‌کند و خیلی از آیین‌ها را به جا نمی‌آورد. دچار حرص و طمع است و برای رسیدن به اهدافش، پدر و برادر و حتی فرزندش را به کام مرگ می‌فرستد. رستم با کمک ترفندبازی زال و سیمرغ، از دروغ و نیرنگ نقاب برمی‌دارد؛ پس، ترفندباز از فریب استفاده می‌کند تا از فریب بزرگ‌تری پرده بردارد. علاقۀ هر دو به قدرت سبب می‌شد بی‌نظمی گسترش پیدا کند و حکمرانی دچار تردیدهای فراوانی شود؛ اما با مرگ اسفندیار و وصیت او به رستم که برادر اسفندیار، بهمن، را به پادشاهی برساند، می‌توانست نظم نوینی را رقم بزند. با جایگزینی بهمن به‌جای گشتاسب و اسفندیار دوباره نظم به حکمرانی برمی‌گردد. نکته این است که تقابل رستم با فردی که مقدس قلمداد می‌شود و کمک زال و سیمرغ به از بین رفتن این فرد مقدس ازاین‌جهت تقدیر شده بود که چیزی مقدس‌تر یعنی تمامیت کشور و حکمرانی و مردم در امان بمانند. این موضوع را می‌توان در الگوی اسطوره باروری فریزر (Fraser) نیز دید که در آن «پرستش و قربان کردن ادواری فرمانروای مقدس که تجسد خدایی میرنده و زنده شونده، الوهیتی خورشیدی بود، و به وصلتی رمزی با الاهه زمین تن در می‌داد و هنگام خرمن می‌مرد و به وقت بهار تجسد می‌یافت» (فریزر، 1384، ص. 7). به بیانی، چیزی مقدس باید می‌مرد تا چیزی مقدس و نو پدید آید.

7.6. یاریگری مردم و موقعیت‌سازی زال و سیمرغ

مداخلۀ ترفندباز وقتی معنا می‌یابد که کسی در رأس قدرت از جایگاه خود، سوءاستفاده می‌کند و باعث رنج و عذاب مردم می‌شود. بااینکه کار او به نفع مردم است و یاریگر مردم است؛ اما به‌دلیل چنین مقابله‌ای حتی ازطرف مردم هم ممکن است غیراجتماعی در نظر گرفته شود. او در رویدادهای مهم اجتماعی که بر اساس آسیب‌های بسیار بزرگ است، قانون‌ها و مرزهایی که مردم عادی ترس شکستن آن را دارند، نظم اجتماعی را به هم می‌ریزد تا ساختار نویی به وجود آید. نکته‌ای که وجود دارد این است که مقدسات و افراد مقدس تا وقتی که به نفع مردم کار می‌کنند و باعث رنج و ستم و ظلم نمی‌شوند می‌توانند در نظم و ساختار اجتماعی بمانند، در غیر این صورت با سوءاستفاده از قدرت حتی اگر برای چیز مقدسی باشد، مقابله شود. تقابل بین رستم و اسفندیار مقابله بین دو بینش سیاسی است، یکی نمایندۀ پیش‌لهراسپی و دیگری نماینده دورۀ لهراسپی-گشتاسپی است. قاسمی فیروزآبادی و اسحاقیه در این زمینه اشاره دارند که:

از ویژگی‌های مهم نهاد پهلوانی در سنت پیش‌لهراسپی وجود خاندان نیرم به‌عنوان نمایندة گوهر پهلوانی، اعتبار اقناع‌کنندة هویت پهلوانی، استقلال و آزادی پهلوان، وساطت میان شاه و مردم، نظارت بر دادورزی نهاد شاهی و محدود کردن قدرت شاه را می‌توان برشمرد. در سنت لهراسپی-گشتاسپی پهلوان متعلق به خاندان شاهی است، هویت معتبری ندارد و دست‌بسته و مطیع مطلق فرمان‌هاست و نقشی جز جنگیدن زیر درفش شاه ندارد. در مقابل این نهاد، نهاد شاهی اقتداری نامحدود دارد و هیچ نهادی برای نظارت بر عملکرد شاه و تحدید آزمندی‌های او تعریف نشده است. به نظر می‌رسد سنت لهراسپی-گشتاسپی محصول اصلاحاتی است که شخص زرتشت یا موبدان به نام زرتشت انجام داده‌اند (قاسمی فیروزآبادی و اسحاقیه، 1400، ص. 215).

شاید تفاوت این دو بینش سیاسی در تغییر از نگاه اخلاقی به جامعه به‌سوی نگاه سیاسی به جامعه باشد. بدین معنا که در حالت اول اخلاق، سیاست را تعریف می‌کند؛ اما در حالت دوم، سیاست بر اخلاق سایه می‌اندازد و این یکی از بزرگ‌ترین مشکلات جوامع امروزی بوده که در آن، اخلاق به حاشیه رفته و نفع جایگاه سیاسی و حزبی جایگزین ارزش‌های اخلاقی شده است. در دورۀ پیش‌لهراسبی، قدرت سیاسی بین خاندان پهلوانی و خاندان پادشاهی تقسیم می‌شود. پهلوان در ادارۀ کشور یاریگر پادشاهان است؛ اما در دورۀ بعدی، خاندان پهلوانی از رأس قدرت کنار گذاشته می‌شود و همۀ قدرت در دستان پادشاه قرار می‌گیرد. داستان رستم و اسفندیار به زیبایی این تقابل را نشان می‌دهد و فردوسی خود قبول نمی‌کند که چنین رویکردی در جامعه حکم‌فرما شود؛ پس ترفندبازی زال و سیمرغ به نیکی به کار بسته می‌شود تا تغییری که به نفع مردم نیست، رقم نخورد. رستم نه در آیینی است که اسفندیار نماینده آن است و نه به فرمانروایی اسفندیار و پدرش باور دارد. به همین جهت، رستم در لحظه‌ای قرار گرفته که یا باید آنان را قبول کند یا باید با آن مقابله کند؛ پس، داستان فقط برای دست بستن رستم نیست. رستم، با تصمیم برای مقابله با اسفندیار و بعد با گشتاسپ، می‌خواهد از این دورۀ فرمانروایی گذر کند و دوره‌ای نو را رقم بزند و این امکان ظاهراً وجود ندارد؛ مگر با ترفندبازی زال و سیمرغ و صدالبته به کمک و تأیید فرّ ایزدی سیمرغ.

7. نتیجه‌

بررسی زال و سیمرغ در شاهنامه از منظر ترفندبازی، نشان‌دهندۀ جایگاه ویژۀ این دو شخصیت در اسطوره‌شناسی ایرانی است. زال و سیمرغ با ترکیب ویژگی‌های متضاد و مرزشکنانۀ خود، نقش ترفندباز را ایفا می‌کنند و از این طریق به تحولات مهم در روایت‌های حماسی شاهنامه دامن می‌زنند. شخصیت زال و سیمرغ به‌عنوان ترکیبی اسطوره‌ای، ویژگی‌های خاصی از ترفندباز را نشان می‌دهد که شامل پیکرگردانی و غیرعادی بودن، موقعیت‌سازی و مداخله‌های خداگونه است. زال با تولد غیرعادی، پرورش توسط سیمرغ، و دستیابی به دانشی ماورایی، شخصیتی بینابینی می‌یابد که هم به جهان مادی و هم به عالم متافیزیکی تعلق دارد. سیمرغ نیز به‌عنوان موجودی مقدس و دانا، با توانایی‌های شفابخشی و پیشگویی، نقش یاریگری ماورایی را برای زال و رستم ایفا می‌کند. زال با استفاده از خرد و زیرکی خود، بحران‌ها را مدیریت می‌کند و سیمرغ با آشکار کردن راز رویین‌تنی اسفندیار، تعادل را به ساختار قدرت بازمی‌گرداند. مطالعۀ تطبیقی زال و سیمرغ با ترفندبازان دیگر فرهنگ‌ها، نشان‌دهندۀ وجه مشترک فراوان در نقش و کارکرد این شخصیت‌هاست. ترفندبازان در همۀ فرهنگ‌ها به‌عنوان عاملان تغییر و تحول، مرزهای اجتماعی و فرهنگی را درمی‌نوردند و با آشکار کردن تناقضات، راه را برای بازتعریف ارزش‌ها هموار می‌کنند. موضوعی که اما می‌توان با قطعیت دربارۀ ترفندبازی زال و رستم در تفاوت با دیگر ترفندبازان اسطوره‌ها گفت این است که آنان در این نقش به‌دنبال سودی برای خود نیستند و تغییراتی که در فرهنگ و نظم زندگی به وجود می‌آورند تنها برای صلاح جامعه است، چیزی که اغلب در ترفندبازی اسطوره‌های جهان مشهود نیست. در نهایت، می‌توان گفت که زال و سیمرغ به‌عنوان ترفندبازان اسطوره‌ای ایرانی، نه‌تنها نقش محوری در پیشبرد داستان‌های شاهنامه دارند، بلکه نمادهایی از خرد، مقاومت و تحول‌اند. این پژوهش با تأکید بر نظریه‌های ترفندبازی، گامی مهم برای شناخت بهتر اسطوره‌های ایرانی و جایگاه آنان در ادبیات جهان برداشته است.