واکاوی موانع توسعة کارآفرینی زنان روستایی (مطالعه موردی: بخش باغبهادران - استان اصفهان)

مقدمه

امروزه اعتقاد بر وقوع انقلابی است که همچون انقلاب صنعتی، جهان را دگرگون خواهد ساخت؛ انقلابی که ساختار بازارها را تغییر می‌دهد و اقتصاد را از انحصار شرکت‌های بزرگ خارج و از فرصت‌ها، با شرایط توزیع یکسان بین افراد مختلف بهره‌برداری می‌کند. این، «انقلاب کارآفرینی» است (صیدایی و صادقی، ۱۳۹۳، ص. 28). تجربة کشورهای دارای رشد بالای اقتصادی نیز نشان‌دهندة توجه مدیران به نقش و اهمیت کارآفرینی در پیشرفت و توسعه است (ممیز و همکاران، ۱۳۹۲، ص. ۱۵۵) و آن را به‌عنوان یک راهبرد موفق در توسعه می‌دانند. درواقع کارآفرینی محرک اساسی سلامت و ثروت اجتماعی و موتور قدرتمند رشد اقتصادی است که نه‌تنها برای بهره‌برداری از فرصت‌های جدید، ارتقای بهره‌وری و ایجاد اشتغال، برای رسیدگی به برخی از بزرگ‌ترین چالش‌های جامعه لازم و ضروری است (GEM, 2023, p. 15).

سکونتگاه‌های روستایی، از جملة نواحی توسعه نیافتة جهان هستند که هم‌اکنون نزدیک به 43 درصد از جمعیت دنیا را در خود جای داده (World Bank, 2022) و پیش‌بینی می‌شود در سال 2050 این جمعیت به حدود 1/3 میلیارد نفر برسد (United Nations, 2018)؛ مضافاً اینکه نسبتی معادل 70 درصد آنها فقیر هستند (Holmes, 2016) و با این روند تحقق اهداف توسعه پایدار نیز میسر نخواهد بود. این درحالی است که روستاها مملو از فرصت‌های جدید و کشف‌نشده‌ای‌ هستند که بهره‌برداری به‌موقع از این فرصت‌ها و ایجاد کسب‌وکارهای جدید و رقابت‌پذیر بر مبنای آن، می‌تواند مزایای اقتصادی چشمگیری به همراه آورد. درواقع اکنون توسعة روستایی بیش از گذشته با پدیدة کارآفرینی مرتبط شده است و این می‌تواند پیش‌زمینه‌ای اساسی برای ارتقای سطح توسعه روستایی باشد (صادق لو و همکاران، ۱۳۹۶، ص. ۳۸)؛ به‌ عبارت ‌دیگر، کارآفرینی می‌تواند راهِ بهبود مشکلات اقتصادی روستاها و راهکاری جدید در نظریه‌های توسعه برای توانمندسازی و ظرفیت‌سازی نواحی روستایی در راستای دستیابی به توسعه پایدار (بشیراحسن و قربانی‌نژاد، ۱۳۹۶، ص. ۹۵) مبتنی بر پایة نوآوری، خلاقیت و استفاده از دانش(نجفی و همکاران، ۱۳۹۸، ص. ۶۵) باشد.

در این میان، زنان به‌ویژه در کشورهای درحال‌ توسعه، قشر آسیب‌پذیر جامعه‌اند که تا دهة 1970 از برنامه‌های توسعه کنار گذاشته شدند و تنها از این زمان است که مورد توجه جامعة بین‌المللی قرار گرفته‌اند (Miled, 2022, p. 11). این قشر، حدود نیمی از جمعیت در سن کار را تشکیل می‌دهند؛ اما در بسیاری از زمینه‌ها و ازجمله کارآفرینی حضور ندارند و به‌عنوان «کارآفرینان گمشده» از آنها نام می‌برند (Strawser et al., 2021, P .1). در بیشتر کشورهای جهان به‌ویژه درحال‌توسعه، زنان هنوز جایگاه خود را به‌عنوان شهروندان فعال و برخوردار از استعداد مشارکت در عرصه‌های مختلف به دست نیاورده‌اند، همچنان فعالیت آنان در محاسبات اقتصادی مدنظر قرار نمی‌گیرد و به‌عنوان «نیروی کار نامرئی» از آنان یاد می‌شود (بشیراحسن و قربانی‌نژاد، ۱۳۹۶، ص. ۹۴). همچنین براساس گزارش دیده‌بان جهانی کارآفرینی درخصوص بررسی کارآفرینی زنان در 49 کشور جهان، کمتر از 5% مواردِ کارآفرینی در سال‌های 2019-2018 مربوط به زنان بوده است (Cardella et al., 2020, p. 3). این درحالی است که از اهداف توسعة پایدار سازمان ملل متحد دسترسی زنان به منابع اقتصادی و مشارکت در جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است (Naguib, 2022, p. 1) و کارآفرینی زنان می‌تواند تأثیر چشمگیری بر رشد اقتصادی به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه داشته و منجر به ایجاد فرصت‌های شغلی، رشد اقتصادی - اجتماعی، نوآوری، کاهش فقر (Alomar, 2023, p. 1)، افزایش تولید ناخالص داخلی (Cardella et al., 2020, p. 1) و ... ‌شود.

با توجه به آمارهای رسمی، سهم اشتغال زنان فقط 10% است و نرخ بیکاری آنان به‌خصوص نیروی تحصیل‌کرده افزایش چشمگیری دارد (ممیز و همکاران، ۱۳۹۲، ص. 17). بر همین مبنا در دو دهة اخیر در بسیاری از کشورها تحولاتی در سیاست‌های توسعة روستایی در جهت زمینه‌سازی برای شکل‌گیری، حمایت و پشتیبانی از مشارکت اقتصادی آنها صورت گرفته و این تفکر بسیاری از دولت‌ها را بر آن داشته است تا با تأسیس نهادها و سازمان‌هایی خاص برای حمایت از مشارکت زنان، درصدد از بین بردن موانع مشارکت اثربخش در فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی برآیند (موحدی و یعقوبی، ۱۳۹۱، ص. ۲۳۱).

براساس نتایج آمارگیری نیروی کار در تابستان 1401، نرخ بیکاری کشور 6/9% و برای استان اصفهان 6/12% بوده و این میزان برای زنان بیشتر از مردان و برای تحصیل‌کردگان روستایی بیشتر از شهری است (مرکز آمار ایران، 1401، ص. 7). این درحالی است که تلاش‌های متصدیان کارآفرینی نیز هنوز نتوانسته جایگاه اصلی زنان و به‌ویژه زنان روستایی را نمایان سازد. در ناحیة مورد مطالعه نیز ۳۴ سکونتگاه روستایی با جمعیتی بالغ بر ۲۲۰۰۰ نفر وجود دارد که باوجود توانمندی‌های طبیعی و انسانی، همچنان مشکلات اقتصادی، بیکاری، مهاجرت، فقر و ... و برای زنان با شدت بیشتری وجود دارد. نرخ بالای بیکاری و مهاجرت روستا - شهری مهم‌ترین مسئلة ناحیه شده و این برای زنان دوچندان است. معضلاتی که یکی از راهکارهای آن در کارآفرینی خلاصه می‌شود؛ بنابراین، در این پژوهش سعی شد به بررسی موانع و مشکلات کارآفرینی زنان روستایی در بخش باغبهادران پرداخته شود و به دنبال پاسخگویی به این سؤال ‌باشد که مهم‌ترین موانع توسعۀ کارآفرینی زنان روستایی بخش باغبهادران کدامند.

مبانی نظری پژوهش

همچنان که از عنوان بر می‌آید این پژوهش بر چند مفهوم اساسی(روستا، کارآفرینی، کارآفرینی زنان و ...) و دیدگاه‌های مرتبط استوار است. «روستا» بخشی از فضای جغرافیایی با ساختار محیطی معین و متفاوت از شهر، در قالب یک واحد جغرافیایی متشکل از کالبد روستا، مزارع و سایر مکان‌های مرتبط با آن با کارکردهای چندگانة سکونتی، اجتماعی و اقتصادی است که در آن به‌طور معمول شیوة معیشت غالب مبتنی بر فعالیت کشاورزی است (نوری و نوروزی، ۱۳۹6، ص. ۵).

واژة «کارآفرین» طبق واژه‌نامه دانشگاهی، کسی است که متعهد می‌شود مخاطرات یک فعالیت اقتصادی را ساماندهی، اداره و تقبل کند (روشن‌نیا و همکاران، ۱۳۹۴، ص. ۶۶). درواقع «کارآفرینان» کسانی هستند که همراه با خطرپذیری، فرصت‌ها را غنیمت می‌شمرند و با تکیه بر اندیشه‌ و تجربه‌های خویش راهکارهای تازه برای سودآوری جستجو می‌کنند (جهانگیری، ۱۳۸۰، ص. ۶۳). «کارآفرینی» نیز از کلمه فرانسوی Entreprendre به معنای «متعهدشدن» نشئت گرفته است. «کارآفرینی» فرایندی است که فرد کارآفرین با ایده‌های نو و خلاق و شناسایی فرصت‌های جدید با بسیج منابع، مبادرت به ایجاد کسب‌وکار و شرکت‌های نو، سازمان‌های جدید، نوآور و رشدیابنده می‌کند که توأم با پذیرش مخاطره و ریسک است و منجر به معرفی، توسعة محصول یا خدمت جدید به جامعه می‌شود (رضوانی و نجارزاده، ۱۳۸۷، ص. ۶۳). این واژه مفاهیمی همچون نوآوری، مخاطره‌پذیری، ایجاد یا تجدید ساختار یک واحد اقتصادی و اجتماعی، رضایت شخصی و استقلال‌طلبی را به ذهن متبادر می‌سازد (ممیز و همکاران، ۱۳۹۲، ص. ۱۶). «کارآفرینی روستایی» نیز فعالیتی تعریف می‌شود که به مردم روستایی کمک می‌کند تا فرصت‌های اقتصادی را در جوامع محلی شناسایی و آنها را به فعالیت‌های اقتصادی سودآور تبدیل کنند (موحدی و یعقوبی­فرانی، ۱۳۹۱، ص. ۵۵). «زن کارآفرین» ازنظر Lavy کسی است که به‌تنهایی یا مشارکت، کاری را با خلاقیت و نوآوری به راه می‌اندازد یا می‌پذیرد و با پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی، اداری و مالی و ریسک‌های مالی، فراورده‌های تازه‌ای عرضه می‌کند تا در بازار خریدوفروش بر رقیبان چیره شود (ممیز و همکاران، ۱۳۹۲، ص. ۱۷) و «کارآفرین زن روستایی» فردی است که با نقشی که ساختار سنتی جامعة روستایی برای او مشخص کرده، تطابق نیافته است و با نوآوری و خلاقیت راهِ برون‌رفت از این شرایط را ایجاد می‌کند (محمدی و محمدشریفی، 1398، ص. 444).

درخصوص «موانع کارآفرینی زنان روستایی» نیز سازمان بین‌المللی کار در سال 1998، موانع کارآفرینی زنان را شامل: موانع رفتاری (اعتماد به ‌نفس پایین)، موانع ایفای نقش (تعارض بین وظایف مختلف)، موانع اجتماعی - فرهنگی (دید منفی نسبت به زنان)، موانع آموزشی (دسترسی محدودتر به آموزش)، موانع شغلی (فرصت‌های کمتر شغلی)، موانع زیربنایی (عدم دسترسی به اعتبارات، فناوری، اطلاعات، زمین و ...)، موانع قانونی (محدودیت حمایت قانونی) می‌داند. در ایران نیز این موانع در سه بخش فردی (اعم از خانوادگی و عملی)، سازمانی (مالی، فیزیکی، بازاریابی، منابع انسانی) و محیطی (فرهنگی، قانونی) قابل ارائه‌اند (موحدی و یعقوبی فرانی، 1391، ص. 190).

در ادامة این مبحث به برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های مرتبط نیز اشاره خواهد شد. در دیدگاهِ اقتصادی «Richard Cantillon» به‌عنوان نخستین فردی که واژة کارآفرینی را به ادبیات اقتصادی عرضه داشت، کارآفرینی فعالیتی اقتصادی است؛ اما «Adam Smith» کارآفرین را فراهم‌کنندة سرمایه می‌داند و نقش پیشرو برای آن در نظر نمی‌گیرد؛ درواقع نداشتن سرمایه به‌عنوان یک مانع است. در دیدگاه روانشناسان ویژگی‌های منحصربه‌فرد منجر به موفقیت کارآفرین می‌شود. در مقابل شرایط سنی، تحصیلی، خانوادگی، تجربه کاری و ... می‌توانند به‌عنوان مانع نیز در این مسیر مطرح شوند. در نظریات بهره‌وری نیز نوآوری یک ضرورت است و در صورت نداشتن آن، کارآفرینی مفهومی ندارد (موحدی و یعقوبی­فرانی، 1391، ص. 41؛ صیدایی و صادقی، 1393، ص. 71-77). جامعه‌شناسان که به آثار و نقش کارآفرینان در جامعه وقوف کامل دارند، آنان را عاملان اشتغال‌زایی، انتقال فناوری، تعادل در اقتصاد پویا، ساماندهی و استفاده بهینه از منابع می‌دانند (نوروزی و فتحی، 1394، ص. 163)؛ درواقع طرفداران دیدگاه جامعه‌شناختی معتقدند «محیط» نقش مهمی در شکل‌گیری رفتار کارآفرینانه دارد و کارآفرینی یک فرآیند اجتماعی است. در این زمینه «وبر» بر عادات و سنت‌ها به‌عنوان موانع کارآفرینی تأکید دارد (صیدایی و صادقی، 1393، 75). براساس نظریه نقش اجتماعی، تفاوت‌های رفتاری مربوط به ادراکات و ترجیحات جنسیتی می‌تواند گرایش متفاوت مردان و زنان به کارآفرینی را توضیح دهد. مردان تمایل بیشتری برای دستیابی و به دست آوردن منافع اقتصادی دارند و زنان به حوزة عاطفی نزدیک‌ترند و بنابراین به دنبال ارزش اجتماعی‌اند (Cardella et al., 2020, p. 2). نظریة بوم‌شناسی جمعیت نیز وفق یافتن سازمان‌ها با تغییرات محیطی را راز موفقیت کارآفرینان می‌داند (شاه‌حسینی، 1388، ص. 5)؛ Maia نیز پایین‌بودن سطح مهارت، کمبود منابع مالی و کمبود اطلاعات را مهم‌ترین موانع کارآفرینی در نواحی روستایی ذکر می‌کند (موحدی و یعقوبی­فرانی، 1391، ص. 65) و بالاخره اینکه در دیدگاه جهانی‌شدن، زمینه‌های پیوستن به بازارهای بین‌المللی فراهم و فرصت‌های مناسبی برای کارآفرینان ایجاد می‌شود (نوروزی و فتحی، 1394، ص. 163). با ‌وجود این، توجه به کارآفرینی زنان را باید از تغییر رویکردهای توسعه‌ای به اجتماعی در دهة 1970 و تغییر تمرکز از مردان در فعالیت‌های اقتصادی به مشارکت زنان در این زمینه نسبت داد (محمدی و محمدشریفی، 1398، ص. 444)؛ دورانی که نگاه صرفاً اقتصادی به مفهوم توسعه تغییر و مفاهیم عدالت، برابری (تغییر نگرش ارزش‌گذاری به تفاوت‌های بین دو جنس زن و مرد)، توسعه اجتماعی و رویکردهای مشارکتی نمایان‌تر شد.

پیشینه نظری و کاربردی پژوهش

کارآفرینی از ابتدای آفرینش بشر و همراه او در تمام جنبه‌های زندگی حضور داشته و مبنای تحولات و پیشرفت‌های وی بوده است (موحدی و یعقوبی فرانی، ۱۳۹۱، ص. ۵)؛ اما مفهوم کار‌آفرینی از سه قرن پیش مطرح و تعاریف متنوعی از آن ارائه شد. در اوایل سده 16 میلادی کسانی را که در امر مأموریت‌های نظامی بودند، کارآفرین می‌خواندند. از حدود سال ۱۷۰۰ به بعد دربارة پیمانکاران دولت فرانسه که متصدی امور عمرانی بودند، از لفظ کارآفرین استفاده می‌شد. در دهه‌های میانی قرن 20 نیز مفهوم نوآوری به جزء اصلی کارآفرینی، تبدیل و از دهه 80 به بعد، از حیطة توجه اقتصاددانان خارج شده و نظر سایر متفکرین را به خود جلب کرده است (شاه‌حسینی، 1388، ص. 1). کارآفرینی زنان نیز از دهة 1970 به تبعیت از تغییر اندیشه‌های جهانی به مفهوم توسعه مطرح شد؛ اما با توجه به بین‌رشته‌ای بودن موضوع، پژوهش‌های کاربردی متعددی در این زمینه انجام شده که در ادامه به برخی از آنها اشاره شده است:

احمدی و همکاران (1403) در پژوهشی با عنوان «واکاوی موانع توسعه کارآفرینی زنان روستایی روستاهای گردشگرپذیر یاسوج» نشان دادند موانع فرهنگی - اجتماعی در ایجاد مانع برای کارآفرینی زنان روستایی با بیشترین میانگین در سطح اول قرار دارند. ملک­آرا و صالحی (1401) به واکاوی چالش‌های زنان کارآفرین در حوزة کارآفرینی اجتماعی در کشورهای درحال‌توسعه پرداختند و اشاره کردند زنان با چالش‌هایی ازقبیل تبعیض جنسیتی، تعارض کار و خانواده، محدودیت‌های مالی، موانع رفتاری، فرهنگی و اجتماعی، تحصیلی و شغلی مواجه‌اند. خسروی­پور و همکاران (1398) موانع کارآفرینی زنان در بخش مرکزی استان کرمانشاه را بررسی کردند و نشان دادند عوامل زمینه‌ای، حمایتی، دولتی، شغلی، شخصیتی، جنسیتی و آموزشی به ترتیب بیشترین تأثیر را داشته و درمجموع، 20/53% کل واریانس موانع را تبیین ‌کرده‌ا‌ند. محمدی و محمدشریفی (1398) نیز در بررسی تأثیر موانع گرایش زنان روستایی به کارآفرینی گردشگری، ضعف در برنامه‌ریزی، عملکرد نهادهای دولتی و محدودیت منابع مالی، ضعف بازاریابی و زیرساخت‌ها را به‌عنوان مهم‌ترین موانع ذکر کرده‌اند. کاظمی و مقیمی (1397) به بررسی موانع توسعه کارآفرینی زنان در ایران پرداخته‌اند. نتایج نشان داد از دیدگاه مردان مهم‌ترین موانع کارآفرینی زنان، موانع زیربنایی و از دیدگاه زنان عوامل محیطی است. ولائی و همکاران (1397) نیز در مطالعه خود دربارۀ موانع توسعه کسب‌وکارهای خرد در نواحی روستایی شهرستان میاندوآب، نشان دادند ایجاد کسب‌وکار جدید دارای موانع سه‌گانه «اقتصادی - اجتماعی»، «زیرساختی» و «ضعف سرمایه‌ اجتماعی و ترجیح سپرده‌گذاری» است. جمشیدی و همکاران (۱۳۹۳) عوامل پیش‌برنده و بازدارندۀ توسعۀ کارآفرینی زنان در روستاهای شهرستان اردل را بررسی و شش عامل اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی، ترویجی، فردی - رفتاری و محیطی را به‌عنوان عوامل پیش‌برنده شناسایی کردند. بیشترین اثرگذاری مربوط به عوامل اقتصادی و سپس اجتماعی است. عوامل آموزشی و مدیریتی، روان‌شناختی، فنی و سیاست‌گذاری نیز به‌عنوان عوامل بازدارنده شناسایی شدند. علی­دوست و لشکرآرا (1392) در بررسی موانع توسعه کارآفرینی زنان روستایی شهرستان گرمسار، موانع اقتصادی و آموزشی را مهم‌تر می‌دانند.  موحدی و یعقوبی فرانی (۱۳۹۱) در بررسی و تحلیل موانع و محدودیت‌های توسعه کارآفرینی زنان روستایی ایران، نشان دادند موانع در ۹ مقوله: شرایط و ویژگی‌های فردی، شخصیتی و رفتاری، خانوادگی، دانش و مهارت، فرهنگی، اجتماعی، دسترسی به امکانات و خدمات، عوامل قانونی و حقوقی، مالی و اقتصادی، نهادی و سازمانی، شرایط جغرافیایی و محیطی قرار می‌گیرند.

در بخش پژوهش‌های خارجی نیز: راجینا و آهی به بررسی وضعیت 30 سالة کارآفرینی زنان در اروپای شرقی و مرکزی پرداخته‌اند. نتایج نشان داد تا دهة 1990 و تسلط رژیم‌های سوسیالیستی، کارآفرینی زنان ممنوع بود و بعد از این زمان شروع شد؛ اما زنان هنوز به ملزومات کارآفرینی مجهز نیستند (Rugina & Ahl, 2023). البوئینی به بررسی نقش عوامل اجتماعی فرهنگی در کارآفرینی زنان منطقة خلیج‌فارس پرداختند و با تحلیل کیفی 65 مقاله اشاره دارد که جنسیت، خانواده، شبکه‌های اجتماعی و مذهب از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار است (Al-Boinini, 2023). العمر در بررسی رفتار کارآفرینی زنان در عربستان سعودی، بر این نکته تأکید دارد که هنجارهای سنتی مهمترین مانع هستند (Al-omar, 2023). میلد در بررسی اثرات تأمین مالی اعتبارات خرد و کارآفرینی زنان در تونس، نشان داد عدم دسترسی به سرمایه و زمین، تسهیلات و تأمین ضمانت بانکی مهم‌ترین موانع توسعه کارآفرینی زنان هستند و اعتبارات خرد تأثیر مثبتی دارد (Miled, 2022). ناگوئیب نیز به بررسی موانع کارآفرینی زنان در آفریقا (مراکش) پرداخته است. با انجام 20 مصاحبة عمیق با زنان کارآفرین، به ترتیب دسترسی به بودجه، محدودیت سازمانی و فرهنگی، تعادل و هماهنگی بین کار و خانواده مهم‌ترین موانع در این زمینه‌اند (Naguib, 2022). وو و همکاران به شناسایی موانع کارآفرینی و توانمندسازی زنان پرداخته و ضمن بررسی هفده مانع مختلف جنسیتی، هنجارها، قومی، آموزشی، مهارتی، مالی و ... در 28 کشور، نیاز مالی اولیه را به‌عنوان مهم‌ترین مانع ذکر کرده‌اند (Wu et al., 2019). مانتا موانع کارآفرینی را به دلیل تبعیض و هنجارهای اجتماعی می‌داند که توانایی دسترسی زنان به خدمات مالی را مهار و توانمندی زنان را مسدود می‌کند (Manta, 2019). شارما در بررسی تأثیر جنسیت و عوامل فرهنگی مانع کارآفرینی در میان جوانان ایالت اوتاراکند (Uttarakhand) هند، به این نتیجه اشاره دارند که بین مناطق مختلف به لحاظ فرهنگ تفاوت‌هایی در کارآفرینی وجود دارد (Sharma, 2018). اگوه و همکاران در بررسی موانع کارآفرینی زنان روستایی نیجریه مشخص کردند موانع عبارت‌اند از: اجتماعی، اقتصادی، محیطی، فرهنگی، فقدان سرمایه، سطح سواد پایین و ناکافی‌بودن وسایل حمل‌ونقل (Igwe et al., 2018). سهیل و همکاران به تحلیل موانع پیش روی زنان کارآفرین روستایی در عمان پرداخته‌اند. مهم‌ترین مشکلات در این زمینه دستیابی به بودجه برای فعالیت‌ جدید نوآورانه، عدم آموزش مبتنی بر مهارت و حمایت محدود خانواده است (Suhail et al., 2017).

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از لحاظ هدف، کاربردی و از حیث ماهیت و روش، در زمرة تحقیقات توصیفی‌تحلیلی و مبتنی بر پیمایش است. اطلاعات مورد نیاز به دو روش میدانی (پرسشنامه، مشاهده و مصاحبه – با دهیاران برای تدوین و طراحی پرسشنامه) و کتابخانه‌ای (فیش‌برداری از کتب، مجلات، مقالات و منابع الکترونیکی) جمع‌آوری شده است.

برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از دو روش آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد. جامعه آماری را زنان روستایی بخش باغبهادران تشکیل می‌دهد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و با خطای 06/0 به تعداد ۲۴۷ نفر به‌دست‌آمده و درنهایت، تعداد ۲۵۰ پرسشنامه تکمیل شده است. پرسشنامة محقق‌ساخته شامل سه بخش مشخصات پاسخگویان، سؤالات عمومی و تعداد 45 سؤال تخصصی بوده و در قالب طیف 5 گزینه‌ای لیکرت تنظیم شده است. با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای - تصادفی از ۳ دهستان، تعداد ۹ روستا انتخاب شده است. حجم نمونه براساس خانوار، تعیین و از هر خانوار یک زن مورد پرسشگری قرار گرفت. تعداد نمونه نیز به نسبت تعداد خانوار در سطح هر روستا توزیع ‌شد (جدول 1)؛ روایی پرسشنامه از دیدگاه متخصصان، بررسی و پایایی نیز با ضریب آلفای کرونباخ (با ضریب بیش از 7/0 درمجموع عوامل)، تأیید شد. با توجه به تعداد 250 نفری نمونه و 45 متغیر مورد مطالعه و تصمیم بر تلخیص متغیرها در تعداد محدودی عامل برای تفسیر مناسب‌تر از روش آماری «تحلیل عاملی» استفاده شده است.

جدول 1. نام، تعداد جمعیت و نمونه در روستاهای منتخب

Table 1. Name, population and sample size in selected villages

مأخذ: مرکز آمار ایران 1395 و محاسبات پژوهشگران

ناحیة مورد مطالعه شامل بخش باغبهادران از توابع شهرستان لنجان در استان اصفهان است. شهرستان لنجان شامل 3 بخش، 9 شهر، 5 دهستان و ۵۳ آبادی دارای سکنه است (مرکز آمار ایران، 1397)؛ بخش باغبهادران در فاصله ۶۰ کیلومتری جنوب غربی اصفهان بین ۵۰ درجه و ۵۶ دقیقه طول شرقی و ۳۲ درجه و ۴۱ دقیقه عرض شمالی قرار گرفته و 3 دهستان به نام‌های چم‌کوه، چم‌رود و زیرکوه دارد. نیمه غربی شهرستان لنجان را شامل می‌شود و از شمال به شهرستان تیران و کرون، از شرق به بخش مرکزی و از غرب و جنوب با استان چهارمحال و بختیاری هم‌مرز است (شکل 1). درمجموع با 5/542 کیلومترمربع وسعت 6/49 درصد از وسعت شهرستان لنجان را در برگرفته است.

شکل 1. موقعیت جغرافیایی منطقه و روستاهای مورد مطالعه

Figure 1. Geographical location of the region and villages Case study

یافته‌های پژوهش

الف: یافته‌های توصیفی

- یافته‌های توصیفی نمونة مورد مطالعه نشان داد: 6/93 درصد پاسخگویان، متأهل و 4/6 درصد مجرد بوده‌اند. بیشتر افراد نمونه با 2/29 درصد در گروه سنی 36 تا 45 سال قرار دارند. حدود 13% بی‌سواد، بیش از 45% دارای تحصیلات ابتدایی تا سیکل، حدود 33% دیپلم و تنها حدود 9% تحصیلات دانشگاهی داشته‌اند. 2/61 درصد از نمونه دارای 3-4 نفر عضو خانواده بوده‌اند. به لحاظ وضعیت فعالیت 6/75% خانه‌دار، 20% مشغول به فعالیت جنبی کشاورزی - دامداری و قالی‌بافی، 6/1% کارمند، 4/2% نیز دانشجو و مابقی نیز گزینة بیکار و جویای کار را انتخاب کرده‌اند. به لحاظ درآمد خانوار نیز بالاترین میزان (8/44%) مربوط به درآمد زیر 10 میلیون تومان است.

- یافته‌های توصیفی سؤالات عمومی پرسشنامه نشان داد: 8/78% پاسخگویان با مفاهیمی مانند کارآفرینی به میزان «متوسط به بالا» آشنایی داشته‌اند (با میانگین 17/3)؛ اما اکثریت شناختی از افراد کارآفرین روستا نداشتند. اکثریت افراد (بیش از 80%) به انجام فعالیت فراتر از شغل عادی روزانه علاقه‌مند بودند. 82% افراد به آموزش فعالیت‌های کارآفرینانه و 97% به ایجاد کسب‌وکار جدید تمایل داشته‌اند (با میانگین 76/3 و 19/4)؛ اما متأسفانه بیش از 50% از اقدامات نهادهای محلی در این زمینه رضایت نداشتند. همچنین، 6/93% بر احتمال موفقیت زنان در صورت اقدام به کارآفرینی، گزینة «زیاد و خیلی زیاد» را انتخاب کرده‌اند.

- یافته‌های توصیفی درخصوص متغیرهای اصلی پژوهش نیز نشان داد: در بعد اجتماعی فرهنگی، گویة «عدم شناخت زنان روستایی از کارآفرینان» با میانگین 80/3 و «عدم پذیرش کارآفرینی زنان از طرف اهالی روستا» با میانگین 10/2 به ترتیب بیشترین و کمترین میانگین بوده‌اند. در بعد فردی و خانوادگی، گویة «عدم توانمندی زنان در جذب سرمایه‌گذاران» با میانگین 83/3 و «عدم مسئولیت‌پذیری زنان» با میانگین 80/1 به ترتیب بیشترین و کمترین میانگین بوده‌اند. در بعد اقتصادی، تقریباً تمامی گویه‌ها میانگینی نزدیک به عدد 4 و بالاتر داشته‌اند. در این بین «اتکای اقتصاد خانوار به درآمد مردان، نداشتن درآمد فردی، نداشتن سرمایه و وثیقه بانکی برای کارآفرینی» بالاترین میانگین‌ها و «وجود بازار محلی فروش» کمترین میانگین (15/2) را داشته‌اند. در بعد مدیریتی و ترویجی تمامی گویه‌ها میانگین بالاتر از 3 داشته‌اند؛ بااین‌حال، گویة «عدم تسهیل‌کنندگی قوانین و مقررات کارآفرینی زنان روستایی» با میانگین 11/4 و «عملکرد نامناسب مدیران محلی» با میانگین 36/3 به ترتیب بیشترین و کمترین میانگین بوده‌اند. در بعد محیطی و زیرساختی گویه‌های «پراکندگی روستاها» (79/3) و «فاصله تا مراکز تأمین مواد اولیه و بازار فروش» (70/3) بالاترین میانگین و «محرومیت از زیرساخت‌ها (آب، برق و ...)» کمترین میانگین را داشته است.

ب: یافته‌های استنباطی

به‌منظور تبیین مهم‌ترین موانع مؤثر بر توسعة کارآفرینی زنان در روستاهای بخش باغبهادران از روش تحلیل عاملی اکتشافی^[1] استفاده شد؛ اما قبل از اجرای تحلیل عاملی، مناسب‌بودن داده‌ها یا حجم نمونه، برای این تحلیل ازطریق آزمون KMO^[2] (نشان‌دهنده امکان تقلیل داده‌ها به یکسری عامل‌های پنهان) و آزمون BTS^[3] (نشان‌دهنده همبستگی بین متغیرها و عامل‌ها) ارزیابی شد. با توجه به مشخص‌شدن همبستگی بین متغیرها که دامنة 1-0 دارد (داده‌های بالاتر از 7/0 برای تحلیل «مناسب»، داده‌های 5/0 تا 7/0 «متوسط» و داده‌های کمتر از 5/0 برای تحلیل «نامناسب»)، این روش مناسب تشخیص داده شد. نتایج آزمون‌ها مقدار 750/0=KMO است که مناسب‌بودن شاخص‌های انتخابی برای کاربرد تکنیک تحلیل عاملی را نشان می‌دهد. همچنین، 403/4782 = Bts با سطح معناداری کمتر از 05/0 (000/0 = sig) نشان‌دهندۀ معنی‌دار بودن آزمون بارتلت است (جدول 2).

جدول 2. نتایج آزمون‌های KMO و بارتلت

Table 2. Results of KMO and Bartlett tests

در ادامه از ماتریس همبستگی برای انجام محاسبات و دستیابی به چگونگی ارتباط درونی بین شاخص‌ها استفاده ‌شده است. با تشکیل ماتریس همبستگی، متغیرهایی که با هیچ‌یک از متغیرهای دیگر همبستگی ندارند، به‌عنوان مؤلفه‌های تصادفی، قلمداد و حذف می‌شوند. نتیجة این اقدام در جدول 3 ارائه شده است. درخور ذکر است ماتریس همبستگی، به‌صورت مربعی بوده و تعداد متغیرهای ردیف‌ها و ستون‌ها در آن یکسان است. مقادیر قطر اصلی عدد یک و اعداد زیر قطر آن تکرار اعداد بالای قطر است.

جدول 3. ماتریس همبستگی شاخص‌ها

Table 3. Correlation matrix of indicators

در ادامه عمل استخراج عامل‌ها با استفاده از محتویات ماتریس همبستگی بین شاخص‌ها و با استفاده از ماتریس عامل‌ها، عوامل مشترک هر یک از شاخص‌ها به دست آمد. برای مشخص‌کردن معنی‌دار بودن عوامل انتخاب‌شده در این روش، از معیار مقدار ویژه استفاده شد. در تحلیل مؤلفه‌های اصلی تنها عامل‌هایی که مقدار ویژه آنها کمتر از یک است، از تحلیل کنار گذاشته می‌شوند و بهترین موارد آنهایی هستند که بیشترین واریانس مجموع متغیرهای اولیه را تعیین می‌کنند.

جدول 4. ماتریس عامل‌های مشترک

Table 4. Common Factor Matrix

منبع: یافته‌های پژوهش

تعداد 13 عامل از 45 گویه استخراج شد که همگی دارای مقادیر ویژۀ بالای یک بودند و جمعاً 829/66 درصد از واریانس کل را تشکیل می‌دهند. نتایج بررسی و تحلیل شاخص‌ها ازطریق تحلیل مؤلفه‌های اصلی نیز در جدول (4) آمده است. همچنان که مشخص است نخستین عدد، مهم‌ترین عامل است که در اینجا این عامل به‌تنهایی 594/15 درصد از واریانس را تشکیل می‌دهد. شایان ذکر است به دلیل اینکه مقدار ویژه مؤلفه‌های 14 به بعد کمتر از یک بوده است، معنی‌دار و قابل‌ استفاده در تحلیل‌های بعدی نیست.

شکل 2 نیز نمایش گرافیکی ارزش ویژۀ هر یک از عامل‌های استخراج‌شده را نشان می‌دهد. با توجه به اینکه از بزرگترین مقدار ویژه شروع می‌شود، سیر نزولی دارد. چنانکه مشخص است از میان 13 عامل مؤثر در موانع کارآفرینی، 4 عاملِ خیلی مهم وجود دارد.

چهار عامل دارای مقادیر ویژۀ بالاتر مقادیر ویژه اولیه

شکل 2. نمودار سنگ‌ریزه‌ای

Figure 2. Pebble diagram

در ادامه برای ایجاد حداکثر رابطه بین آیتم‌ها و عامل‌ها، چرخش عامل‌ها انجام شده است. چرخش عامل‌ها می‌تواند از ورود برخی از متغیرها در چندین عامل مختلف جلوگیری کند و ساختار عاملی مناسب و قابل تفسیرتری ارائه دهد. به ‌عبارت‌ دیگر، با این اقدام مشخص می‌شود هر متغیر با یک یا بیش از یک عامل در ارتباط است. در این پژوهش برای چرخش عامل‌ها از چرخش واریماکس^[4] استفاده شده است. حاصل چرخش، ماتریسی از عوامل دَوران یافته است که در آن برای هر عامل، وزن متغیرهای مختلف، مشخص و براساس آن هر عامل به متغیرهای خاص مرتبط می‌شود (جدول 5).

جدول 5: ماتریس عامل‌های دوران‌یافته

Table 5:  Matrix of rotated factors

طبق یافته‌ها، موانع توسعه کارآفرینی زنان روستایی بخش باغبهادران ازنظر پاسخگویان، متغیرهای «عدم دسترسی زنان روستایی به وام و تسهیلات بانکی برای کارآفرینی»، با ضریب 867/0، «عدم توانایی تأمین وثیقه تضمینی بانک‌ها»، با ضریب 848/0، «مشکل پرداخت مالیات‌، بیمه و سایر هزینه‌ها برای کارآفرینی»، با ضریب 804/0 است که در «بُعد اقتصادی» قرار دارند. عامل‌های «عدم شناخت و ارتباط زنان روستایی از کارآفرینان موفق جامعه»، «فرهنگ روستا و عدم اجازۀ فعالیت کارآفرینی به زنان»، هر دو با ضریب 791/0 در «بُعد فرهنگی - اجتماعی» قرار دارند و از مهم‌ترین موانع کارآفرینی در روستاهای بخش باغبهادران هستند؛ بنابراین، موانع اقتصادی مهم‌ترین موانع کارآفرینی زنان روستایی و در رتبة بعدی موانع فرهنگی و اجتماعی قرار دارند. درواقع ریشة مشکلات برای ایجاد کسب‌وکار و کارآفرینی زنان روستایی در منطقه، به چالش‌های اقتصادی مرتبط است که در این زمینه، نه‌تنها با موارد فردی، به ساختارهای اقتصادی کلان کشور نیز ارتباط دارد. موانع فرهنگی نیز که متأثر از باورها، سنت‌ها، هنجارها، آداب و رسوم‌اند، در رتبه دوم قرار دارند. درواقع این موانع بر توانایی، انگیزه، فرصت‌ها و پذیرش اجتماعی فعالیت‌های کارآفرینانه توسط زنان روستایی اثر می‌گذارند و این می‌تواند به کاهش تمایل، محدودکردن دامنه فعالیت، مشکل در بازاریابی و فروش، سخت‌ترشدن جذب سرمایه، حمایت خانواده و جامعه نیز منجر شوند. به ‌عبارت ‌دیگر، برای توانمندسازی زنان روستایی در راستای کارآفرینی، نیاز به رویکردی جامع است که هم به مشکلات مالی و اقتصادی و هم به تغییرات فرهنگی و اجتماعی لازم برای حمایت از نقش‌های جدید زنان در جامعه بپردازد.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

با وجود سیاست‌ها و راهبردهای متنوع توسعه روستایی از دهة 1970 تاکنون در جهان و به‌تبع آن در کشور ایران، اما همچنان شاخص‌های توسعه‌نیافتگی و ساختارهای شکنندة روستایی نمایان است. در این میان، کارآفرینی به‌عنوان راهکاری مهم برای ایجاد اشتغال، درآمد و ماندگاری جمعیت و درنتیجه، توسعة اقتصادی روستاها محسوب می‌شود. از نگاهی دیگر، حدود نیمی از جمعیت روستایی را زنان تشکیل می‌دهند که با وجود تنوع فعالیتی منتسب به آنها، از فعالیت‌های شاخص توسعه‌ای و کارآفرینی مغفول مانده‌اند که البته با موانع و محدودیت‌های متعدد روبه‌رو هستند. بر همین اساس، پژوهش حاضر، با هدف واکاوی موانع پیش روی کارآفرینی زنان در روستاهای بخش باغبهادران در استان اصفهان انجام شده است.

نتایج نشان داد اکثریت زنان پاسخگو (6/93%) متأهل بودند و بیشتر آنها (2/29%) در بازه سنی 36 تا 45 سال قرار دارند. حدود 33% مدرک دیپلم و 9% دارای تحصیلات دانشگاهی بوده‌اند. بیشتر خانواده‌ها (2/61%) 3 تا 4 نفر عضو داشته‌اند. ازنظر وضعیت شغلی، 6/75% زنان خانه‌دار، 20% در فعالیت‌های جانبی کشاورزی، دامداری و قالی‌بافی مشغول و مابقی کارمند، دانشجو یا بیکار و جویای کار بوده‌اند. این یافته‌ها حاکی از پتانسیل زیاد کارآفرینی در میان زنان روستایی به دلیل ویژگی‌هایی چون نیروی جوان، سطح تحصیلات نسبتاً مناسب (دیپلم و بالاتر) و عدم اشتغال رسمی است.

علاوه بر این، نتایج به‌روشنی نشان می‌دهد آگاهی درخور توجهی نسبت به مفاهیم کارآفرینی در میان زنان روستایی وجود دارد؛ به طوری که 8/78% از پاسخگویان، آشنایی «متوسط به بالا» با این مفاهیم را گزارش کرده‌اند. این امر حاکی از ترویج مؤثر و درک فزاینده اهمیت کارآفرینی در بافت جامعه زنان روستایی است؛ با این حال، یک یافتة درخور تأمل این بود که اکثریت پاسخگویان، باوجود آگاهی از مفهوم کارآفرینی، شناختی از کارآفرینان فعال و موجود در روستای خود نداشتند. اکثریت افراد (بیش از 80%) به انجام فعالیت فراتر از شغل عادی روزانه علاقه‌مند بودند و این نشان از پتانسیل بالای ناحیه در ایجاد مشاغل جدید و کارآفرینی است. 82% افراد نمونه به آموزش فعالیت‌های کارآفرینانه و 97% به ایجاد کسب‌وکار جدید تمایل داشته‌اند (به ترتیب با میانگین 76/3 و 19/4) و نشان می‌دهد اشتیاق زیادی برای کارآفرینی در میان پاسخگویان وجود دارد؛ اما متأسفانه بیش از 50% پاسخگویان از اقدامات نهادهای محلی در این زمینه رضایت نداشتند و می‌طلبد که نهادهای محلی و مرتبط در این عرصه بیشتر وارد شوند. همچنین، 6/93% از پاسخ‌دهندگان، گزینة «زیاد و خیلی‌زیاد» را در رابطه با احتمال موفقیت زنان در صورت اقدام به کارآفرینی انتخاب کرده‌اند. این امر نه‌تنها نشان‌دهنده اعتماد به نفس بالای زنان در این زمینه است، بیانگر اعتقاد عمیق آنها به توانمندی و قابلیت‌های خود برای راه‌اندازی و مدیریت کسب‌وکار است. این نتایج حاکی است که زنان باوجود چالش‌های موجود، برای ورود به عرصه کارآفرینی انگیزه و پتانسیل زیادی دارند.

نتایج حاصل از بررسی متغیرهای اصلی پژوهش نیز ابعاد مختلف موانع کارآفرینی زنان روستایی را نمایان می‌سازد.

در بعد اجتماعی - فرهنگی «عدم شناخت زنان روستایی از کارآفرینان» (میانگین 80/3) به‌عنوان مهم‌ترین چالش مطرح است. از سوی دیگر، «عدم پذیرش کارآفرینی زنان از طرف اهالی روستا» (میانگین 10/2) کمترین اهمیت را دارد که می‌تواند نشان‌دهنده تغییر نگرش‌ها یا وجود زمینه‌هایی برای پذیرش بیشتر باشد. در بعد فردی و خانوادگی، گویة «عدم توانمندی زنان در جذب سرمایه‌گذاران» با میانگین 83/3 و «عدم مسئولیت‌پذیری زنان» با میانگین 80/1 به ترتیب بیشترین و کمترین میانگین بوده‌اند. درواقع کمترین اهمیت برای «عدم مسئولیت‌پذیری زنان» می‌تواند نشان‌دهنده آمادگی زنان برای پذیرش نقش‌های فعال‌تر در کارآفرینی باشد.

در بعد اقتصادی، تقریباً تمامی گویه‌ها میانگینی نزدیک به عدد 4 و بالاتر را داشته‌اند. در این بین «اتکای اقتصاد خانوار به درآمد مردان، نداشتن درآمد، سرمایه و وثیقه بانکی برای کارآفرینی» بیشترین میانگین‌ها (12/4، 10/4، 08/4، 7/4) و «وجود بازار محلی فروش» کمترین میانگین (15/2) را داشته‌اند که این می‌تواند فرصتی برای توسعه کسب‌وکارهای محلی باشد. در بعد مدیریتی و ترویجی نیز تمامی میانگین‌ها بیشتر از 3 هستند؛ با این ‌حال، گویة «قوانین و مقررات کارآفرینی زنان روستایی تسهیل‌کننده نیست» با میانگین 11/4 نشان از ضرورت بازنگری و اصلاح قوانین و مقررات برای حمایت از کارآفرینی زنان روستایی دارد. «عملکرد نامناسب مدیران محلی» نیز با میانگین 36/3 به کمترین میانگین بوده‌ است و بهبود عملکرد و پاسخگویی مدیران محلی را ضروری می‌سازد. در بعد محیطی و زیرساختی گویه‌های «پراکندگی روستاها» (با میانگین 79/3) و «فاصله تا مراکز تأمین مواد اولیه و بازار فروش» (میانگین 70/3) بیشترین میانگین و «محرومیت از زیرساخت‌ها (آب، برق و ...)» کمترین میانگین را داشته است. این نشان می‌دهد روستاها از امکانات زیرساختی برخوردارند و نمی‌توان این عامل را به‌عنوان مانع ذکر کرد.

نتایج حاصل از مدل تحلیل عاملی نیز ساختار چندبعدی موانع کارآفرینی زنان روستایی را تأیید می‌کند. این تحلیل منجر به استخراج 13 عامل از 45 گویه شد که همگی دارای مقادیر ویژۀ بیشتر از یک بوده و جمعاً 829/66 درصد از واریانس کل را تشکیل می‌دهند. درواقع موانع در 5 عامل فرهنگی - اجتماعی، فردی - خانوادگی، اقتصادی، مدیریتی - ترویجی، محیطی - زیرساختی تبیین شده‌اند؛ بنابراین، موانع کارآفرینی زنان روستایی ریشه در ابعاد مختلف زندگی آنان دارد و نیازمند رویکردی جامع برای رفع این موانع است.

گویه‌های «عدم دسترسی زنان روستایی به وام و تسهیلات بانکی برای کارآفرینی»، با ضریب 867/0، «عدم توانایی تأمین وثیقه تضمینی بانک‌ها»، با ضریب 848/0، «مشکل پرداخت مالیات‌، بیمه و سایر هزینه‌ها برای کارآفرینی» با ضریب 804/0 در «بُعد اقتصادی» قرار دارند. گویه‌های «عدم شناخت و ارتباط زنان روستایی از کارآفرینان موفق جامعه»، «فرهنگ روستا و عدم اجازۀ فعالیت کارآفرینی به زنان»، هر دو با ضریب 791/0 در «بُعد فرهنگی - اجتماعی» قرار دارند و از مهم‌ترین موانع کارآفرینی در روستاهای بخش باغبهادران هستند؛ بنابراین، موانع اقتصادی به‌عنوان مهم‌ترین چالش‌ها و در رتبه بعدی، موانع فرهنگی و اجتماعی با بالاترین ضریب اهمیت، به‌عنوان اصلی‌ترین موانع کارآفرینی زنان روستایی در بخش باغبهادران شناخته می‌شوند. این موانع نه‌تنها بر توانمندی‌های مالی و دسترسی به منابع تأثیر می‌گذارند، با ایجاد انتظارات و باورهای فرهنگی، بر انگیزه و اعتماد به نفس زنان در آغاز و ادامه فعالیت‌های کارآفرینانه نیز تأثیر عمیقی دارند؛ بنابراین، توجه به این موانع و اتخاذ تدابیری برای کاهش آنها می‌تواند به تسهیل و ارتقای سطح کارآفرینی در میان زنان این منطقه کمک کند.

مقایسه نتایج این پژوهش با سایر پژوهش‌ها نیز نشان دارد با یافته‌های میلد (2022)، وو و همکاران (2019)، اگو و همکاران (2018) سهیل و همکاران (2019) محمدی و محمدشریفی (1398)، ولائی و همکاران (1397) جمشیدی و همکاران (1393)، علی‌دوست و لشکرآرا (1392) درخصوص عامل اقتصادی به‌عنوان عامل و مانع کارآفرینی زنان روستایی همخوانی وجود دارد. همچنین، با یافته‌های البوئینی (2023)، العمر (2023)، ناگوئیب (2022)، شارما (2018)، ملک‌آرا و صالحی (1401)، موحدی و یعقوبی (1391) و احمدی و همکاران (1403) مبنی بر وجود مانع فرهنگی برای کارآفرینان زن روستایی، همخوانی وجود دارد. با وجود این، با یافته‌های کاظمی و مقیمی (1397) مبنی بر وجود موانع محیطی و زیرساختی تفاوت و عدم همخوانی وجود دارد.

براساس نتایج به‌دست‌آمده، پیشنهاد می‌شود سازمان‌های مرتبط، با بهره‌گیری از کارشناسان مجرب و متخصص، برنامه‌های آموزشی کارآفرینی و مهارت‌های ایده‌پردازی، خلاقیت و مدیریت کسب‌وکار، بازاریابی و مهارت‌های فنی را به زنان روستایی ارائه دهند. ایجاد فضایی مناسب برای رشد کسب‌وکارهای جدید، تشویق و آموزش خرده‌کارآفرینان روستایی و ارائه خدمات مشاوره در زمینه کارآفرینی باید در اولویت قرار گیرد. همچنین، هدایت دهیاری‌ها به سمت اجرای سیاست‌های دولتی در زمینة اشتغال‌زایی و کارآفرینی می‌تواند تأثیر بسزایی داشته باشد. با ایجاد کارگاه‌های کوچک کارآفرینی، می‌توان فرهنگ کارآفرینی را گسترش داد و ازطریق پرداخت تسهیلات ارزان‌قیمت، تسهیلات مالی کم‌بهره و بدون وثیقه به‌طور عملی وارد عرصه کارآفرینی شد. تدوین برنامه‌هایی به‌منظور افزایش آگاهی عمومی در زمینه کارآفرینی و ارائه مشاوره‌های تخصصی به افراد واقعی جویای کار و کارآفرینی، برگزاری نشست‌های تخصصی، استفاده از رسانه‌های جمعی و تهیه نشریات تخصصی نیز ازجمله اقداماتی هستند که می‌توانند به موفقیت این اهداف و به‌ویژه از بعد فرهنگی و ترویج کارآفرینی کمک کنند. ایجاد شبکه‌های حمایتی و تشکیل گروه‌های کاریابی برای زنان روستایی نیز به کمک می‌کند تا تجربیات و منابع را به اشتراک گذارند و از یکدیگر حمایت کنند.

[1]. Explaratory Factor Analysis

[2]. Kaiser-Meyer-Olkin

[3]. Barlett Test

[4].Varimax