شخصیت‌شناسی رمان سمفونی مردگان با تأکید بر آرای انیاگرام

مقدمه 

شخصیت‌پردازی برای نویسنده، ستون یک داستان است و هرچه نویسنده بتواند در نزدیک کردن شخصیت‌ها به شخصیت‌های انسانی موفق‌تر باشد داستانش درک‌پذیر‌تر می‌شود. هرگز اثر ادبی بدون شخصیت نوشته نشده و خلق چنین اثری نیز ممکن نیست، شخصیت‌ها را باید پایه‌هایی دانست که ساختمان یک اثر بر روی آن‌ها بنا می‌شود و هرقدر این پایه‌ها با استحکام‌تر باشند بنا محکم‌تر و پایدارتر و از گزند زمانه مصون‌تر خواهد ماند (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. ۱۷). شخصیت‌پردازی این رمان براساس شخصیت‌های انسانی، بسیار باریک‌‌بینانه و دقیق انجام شده است و این موضوع که شخصیت‌های داستانی چه میزان با شخصیت‌های انسانی نزدیک‌اند را با نظریۀ انیاگرام می‌توان سنجید. در انیاگرام به‌جای پرداختن به مسائل آسیب‌شناختی و درمانی، حالت‌های طبیعی و متعالی افراد شرح داده می‌شود (پالمر، ۱۳۹۲، ص. ۲۳).

شخصیت‌پردازی عباس معروفی در این رمان با توجه به شخصیت‌های انسانی، بسیار ریزبینانه بوده است و ویژگی‌های شخصیت‌های داستان شباهت فراوانی به تیپ‌های نه‌گانۀ شخصیت انیاگرام دارد. نزدیکی این شخصیت‌ها به تیپ‌های انسانی سبب می‌شود که رمان برای مخاطب هرچه بیشتر باورپذیر شود و مخاطب بتواند ارتباط بیشتری با شخصیت‌های رمان بگیرد که این خود یکی از دلایل پرمخاطب بودن این رمان است.

۱-۱. بیان مسئله و سؤالات تحقیق

بررسی روان‌شناختی و تطبیق میزان حقیقی بودن شخصیت‌های داستانی با شخصیت‌های انسانی سبب باورپذیری داستان در مخاطبان می‌شود و در میزان استقبال خوانندگان به رمان نقش مهمی دارد. این بررسی سبب راهبرد بزرگی برای نویسندگان برای پرداخت شخصیت‌های داستانی خود است؛ ازاین‌رو پژوهش حاضر به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد:

1. شخصیت‌های داستانی چه میزان توانسته‌اند به شخصیت‌های انسانی نزدیک شوند؟
2. ارتباط باورپذیری رمان و روان‌شناسی شخصیت چیست؟
3. علت اقبال مخاطبان به سمفونی مردگان چیست؟
4. علت هم‌ذات‌پنداری مخاطب با این رمان در چیست؟

۲-۱. اهداف و ضرورت تحقیق

ضرورت رویکرد روان‌شناسی در نقد آثار داستانی ازاین‌روست که داستان، وانمایی دنیای حقیقی است و همان‌طور که ذهن و شخصیت انسان‌ها توسط روان‌شناسان مطالعه می‌شود، شخصیت‌های داستانی نیز باید ازنظر روان‌شناسی مطالعه شوند تا نویسنده بر اثر این بازخوردها و مطالعۀ این رویکردها شخصیت‌های داستان خود را هر چه شبیه‌تر به انسان‌های جامعه بنگارد.

پرداخت شخصیت‌ها براساس شخصیت‌های انسانی، رمان را برای مخاطب خود، باورپذیر می‌کند و وی با شخصیت‌های داستانی چونان انسان‌های پیرامون خود انس می‌گیرد؛ لذا نزدیکی شخصیت‌های داستانی به نمونۀ انسانی بسیار حائز اهمیت است. رمان سمفونی مردگان از آن دسته رمان‌هایی است که توجه مخاطبان بسیاری را به خود جلب کرد و درزمینۀ هم‌ذات‌پنداری مخاطب با خود، بسیار موفق عمل کرده است. در این پژوهش دربارۀ یکی از این عوامل موفقیت، سخن به میان آمده است و میزان شباهت شخصیت‌های داستانی با شخصیت‌های انسانی در دنیای حقیقی با توجه به نظریۀ تیپ‌شناسی شخصیت انیاگرام بررسی شده است.

2. پیشینۀ پژوهش

سام خانیانی و همکاران (۱۴۰۳) در مقالۀ «تحلیل تیپ و دگردیسی شخصیت قهرمان و اشخاص رمان هستی بر پایۀ نظریۀ انیاگرام» به تحلیل شخصیت‌های داستان براساس نظریۀ انیاگرام پرداخته‌‌‌‌اند. وجه تمایز این مقاله با پژوهش حاضر در تحلیل جزئی رفتارهای شخصیت رمان و بیان علت به وجود آمدن این نوع شخصیت در قهرمانان رمان است. مظفری و شیخ‌الاسلامی مکری (۱۴۰۲) نیز در مقالۀ خود با عنوان «تیپ‌شناسی شخصیت قهرمان داستان در مدیر مدرسه آل احمد براساس نظریۀ پیرسون و انیاگرام» به تحلیل شخصیت‌های رمان مدیر مدرسه براساس این دو نظریه پرداخته‌‌‌‌اند که وجه تمایز آن با پژوهش حاضر در این است که نویسندۀ محترم تیپ‌شناسی شخصیت‌های رمان را به تیپ شخصیتی خود نویسنده بسط داده است که این موضوع می‌تواند جای تردید باشد؛ چراکه شخصیت‌ قهرمان رمان لزوماً با شخصیت نویسنده یکسان نیست و دلایل بیان‌شده برای این انطباق بسنده نیست. همچنین باقری (۱۴۰۳) در مقاله‌ای با عنوان «تیپ‌شناسی شخصیت‌های دو رمان یوتوپیا (خالد التوفیق) و دختر رعیت (محمود اعتمادزاده) براساس الگوی انیاگرام» به انطباق و بسامد تیپ‌های شخصیتی در دو رمان یوتوپیا و دختر رعیت می‌پردازد و تمرکز آن بر بررسی جامعۀ نویسندۀ رمان و تأثیر آن بر شکل‌گیری شخصیت‌های این دو رمان است و وجه تمایز آن با پژوهش حاضر در این است که این پژوهش در حوزۀ تطبیقی قرار می‌گیرد و به‌صورت جزئی و تحلیلی به بررسی تمام شخصیت‌ها نپرداخته است. لامعی گیو (۱۴۰۱) نیز در مقالۀ «تیپ‌شناسی تطبیقی شخصیت ملک‌الشعرای بهار و فدوی طوقان از خلال زندان‌سروده‌هایشان براساس مکتب انیاگرام» به بررسی شخصیت شاعر براساس شعر‌های سروده‌شده در زندان پرداخته است که وجه تمایز پژوهش حاضر در این است که در این پژوهش، تنها به حوزۀ شعر پرداخته شده است و ارتباط شخصیت شاعر با نشانه‌های شخصیتی او در شعرش بررسی شده است.

3. روش پژوهش

پژوهش حاضر به‌صورت مطالعۀ کتابخانه‌ای و بررسی داده‌های میدانی جمع‌آوری و به روش تحلیل داده‌های کیفی نگاشته شده است. در این پژوهش تمام شخصیت‌های اصلی رمان سمفونی مردگان با توجه به نظریۀ شخصیت انیاگرام بررسی و دسته‌بندی شده‌اند.

4. مبانی نظری

1-4- نظریۀ انیاگرام

انیاگرام شکلی هندسی است که نُه تیپ اصلی شخصیت، انسان و روابط پیچیدۀ او را ترسیم می‌کند. انیاگرام پدیدۀ بسیار جالبی است که پژوهشگران و روان‌شناسان آمریکای جنوبی و شمالی آن را مطالعه و بررسی کرده‌اند (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. ۱۷).

2-4- انواع شخصیت در نظریۀ انیاگرام

تیپ ۱ (کمال‌گرا): معتقدند که فقط یک راه درست برای عملکردها وجود دارد. رویدادها را سیاه‌وسفید می‌بینند و سعی می‌کنند اصول اخلاقی را رعایت کرده و به‌سوی آن هدایت شوند. آنان تمایل دارند همۀ کارها را به‌درستی و طبق نظم خاصی انجام دهند (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 48).

تیپ ۲ (مهربان و مهرطلب): با مهربانی و مهرورزی به دیگران مهر و محبت را جستجو می‌کنند. فرد متعلق به این تیپ، دوست دارد دیگران او را بپذیرند و به او توجه کنند (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 48-49).

تیپ ۳ (موفق و موفقیت‌طلب): به‌طور کلی موفقیت و پیشرفت، هدف کلی زندگی این تیپ شخصیتی است. او خود را با دستاوردهای خود یکسان می‌داند (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 49).

تیپ ۴ (فردگرا): درون‌گرا، حساس، خیال‌پرداز، تودار و هنردوست است. به رویدادهای غم‌انگیز گذشته فکر می‌کند و بسیار مبادی‌‌آداب و خوش‌سلیقه است. زیبانگرست و کنجکاوی فراوانی دارد (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 49).

تیپ ۵ (فکور): این تیپ به‌طور معمول کناره‌گیر و منزوی است. از اینکه برای دیگران وقت و انرژی بگذارد، راضی نیست. همبستگی و تعهد داشتن را دوست ندارد و بسیار مطلع و با تدبیر و آگاه است. در تجزیه‌وتحلیل مسائل پیچیده مهارت دارد (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 49-50).

تیپ ۶ (وفاخو و وفاجو): مطمئن، وفادار و محترم است. دوستان فراوانی دارد و به‌دنبال موفقیت شخصی خود نیست. توانایی‌های خود را برای خدمت به مردم و پیشرفت جامعه به کار می‌گیرد (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 50).

تیپ ۷ (خوش‌خو و خوش‌گذران): شور و هیجان را دوست دارد و می‌کوشد تمام راه‌ها را به این منظور باز گذارد. خوش‌خو و خوش‌روست و اصلاً سخت‌گیر نیست. انرژی و تحرک فراوانی دارد (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 50).

تیپ ۸ (رهبر و مدیر): شهامت، شجاعت و صداقت دارد. مدیریت کارها را به دست می‌گیرد. عصبانیت و مخالفت خود را مخفی می‌کند. بحث و مجادله را دوست دارد و می‌تواند زورگو باشد (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 51).

تیپ ۹ (صلح‌جو و صلح‌طلب): خواستۀ خود را به‌راحتی برای دیگران کنار می‌گذارد. نیازها و خواستۀ دیگران را به خواستۀ خودش ترجیح می‌دهد. علاقه‌مند است که آرامش به هر قیمتی حفظ شود (دقیقیان، ۱۳۷۱، ص. 51).

3-4- شخصیت‌پردازی و تحلیل روان‌شناسی در داستان

شخصیت‌پردازی براساس انگیزۀ رفتار و گفتار اشخاص انجام می‌شود که از همۀ ویژگی‌های خلقی و روانی آنان مایه می‌گیرد (داد، ۱۳۹۲، ص. ۳۰۳) و علاوه‌بر آن، عمل‌ها و کشمکش‌های ذهنی و عواطف درونی شخصیت است که به خواننده‌، به‌صورت غیرمستقیم شخصیت را می‌شناساند (میرصادقی، ۱۳۹۲، ص. 91-92) و شخصیت داستانی، موجود جاندار یا جاندارانگاشته‌شده‌ای است که حضور، تفکرات و اعمالش به هر پیشامد ممکنی، حیات و حرکت می‌بخشد و به آن واقعه شکل و ساختار داستانی و هنری می‌دهد (ابراهیمی، ۱۳۹۹، ص. ۷۵) و نیز مجموعه‌ و آمیزه‌ای از احتمال‌های کرداری است که در هر موقعیت، بخشی از این احتمال‌ها امکان وقوع می‌یابند (مندنی‌پور، ۱۳۹۸، ص. ۴۷)، همچنین، وجه تمایز بنیادی شخصیت‌های قصه‌های امروز همین ویژگی روانی و خلقی آنان است (میرصادقی، ۱۳۹۳، ص. ۹۱). شخصیت‌پردازی به‌شکل امروزی توسط مجلۀ سخن که نخستین بار، ایرانیان را با روان‌شناسی تحلیلی در ادبیات آشنا می‌کند (رحیمی و همکاران، 1402، ص. 10) شکل گرفته است.

4-4- رمان سمفونی مردگان

سمفونی مردگان رمان متوسطی است. دقیقاً بر گرتۀ خشم و هیاهو نوشته شده است. قصۀ این رمان این است که جابر اورخانی، خشکبارفروش بازاری، سه پسر دارد: یوسف که سال ۱۳۲۰ از بام با چتر پدر پایین می‌آید و می‌شود یک تکه گوشت که فقط می‌خورد و پس می‌زند، درمجموع هم بدلی است از بانجی در خشم و هیاهو. پسر دوم، آیدین است که شاعر می‌شود و راندۀ پدر و سرانجام، پسر سوم، مغز چلچله به خوردش می‌دهد و دیوانه‌اش می‌کند. اورهان پسر سوم، خلف صدق پدر است و به راه او می‌رود. در این میان آنچه می‌تواند دست‌مایۀ نقد باشد، تقابل این دو برادر است (گلشیری، ۱۴۰۰، ص. ۴۶۴-۴۶۵)؛ البته پیش‌از معروفی، بهمن شعله‌ور رمان سفر شب را بر الگوی خشم و هیاهو ساخته است؛ اما معروفی، هم موقعیت تاریخی خاصی را تجسم می‌بخشد و هم با به‌کارگیری اشارات اساطیری، ماجرا را در طول هستی بشر می‌گستراند و به رمان کلیتی نمادین می‌بخشد (میرعابدینی، ۱۳۹۶، ص. ۱۰۸۷-۱۰۸۸). علاوه‌بر این، سمفونی مردگان تراژدی فروپاشی خانواده‌ای سنتی ایرانی است. نقطۀ ثقل داستان رابطۀ دو برادر به نام‌های آیدین و اورهان است که کشمکش و نزاع‌های آنان از دوران کودکی آغاز می‌شود و در صحنه‌های پایانی با مرگ آیدین خاتمه می‌یابد (بیات، ۱۳۹۰، ص. ۲۴۴-۲۴۵).

4-4-1- شیوۀ روایت در سمفونی مردگان

روایت، بازنمایی دنیایی محتمل است که یک یا چند شخصیت در زمان و مکان معین کنش‌هایی در آن انجام می‌دهند (پاینده، ۱۳۹۴، ص. ۳۴۶). شیوۀ روایت در این رمان به‌صورت جریان سیال ذهن است. شیوه‌ای که در نویسندگان مدرنیست دیده می‌شود و نویسندۀ مدرنیست که در پی بازنمایی آشفتگی فکری شخصیت اصلی است، با شیوۀ روایت کردن داستان، توالی زمانی را بر هم می‌زند تا با این تمهید توجه خواننده را به وضعیت روانی شخصیت اصلی معطوف کند (پاینده، ۱۳۹۵، ص. ۲۴-۲۵). رمان سیال ذهن که در قرن بیستم شکل گرفته است دنبالۀ این گرایش بود که اهمیت بیشتری به زندگی روانی شخصیت رمان داده شود (سیدحسینی، ۱۳۸۷، ص. ۱۰۶۹). جریان سیال ذهن شیوه‌ای است در روایت که در آن ادراکات و تفکرات شخصیت‌ها، به همان‌گونه که به‌طور اتفاقی پیش می‌آید، ارائه می‌شود. در این شیوه، دامنۀ داستان به‌جای آنکه فراخ‌تر و گسترده‌تر شود، محدود می‌شود و نویسنده به‌جای آنکه از اجتماع صحبت کند، فقط به ویژگی‌های ذهنی و روانی فرد و شخصیت‌های جداشده از اجتماع می‌پردازد (میرصادقی و میرصادقی، ۱۳۹۹، ص. ۱۴۳). در این رمان، معروفی در هر بخش، زاویه‌دید روایت را عوض می‌کند تا با پیش‌وپس رفتن در مسیر زمان رخدادهای مومان قبل را به‌گونه‌ای تقریباً موازی از منظر شخصیتی دیگر روایت کند (بیات، ۱۳۹۰، ص. ۲۵۴). این داستان بر دو محور اصلی شخصیت آیدین و اورهان نگاشته شده است، بخـش عمـدۀ روایت رمان ارائۀ اندیشه‌ها و ذهنیات این دو شخصیت است که راوی سوم شخص به‌طور محدود و در قالب گفتار مستقیم و غیرمستقیم، آن‌ها را بازگویی و روایت کرده است. بر این اسـاس درون‌کاوی این دو شخصیت اصلی، ضروری می‌نماید (مولودی، ۱۳۹۷، ص. ۲۳۶).

5- بحث و یافته‌های تحقیق

5-1- شخصیت آیدا

شخصیت آیدا، شخصیت شمارۀ ۴ انیاگرام است که شخصیت احساساتی نام‌گذاری شده است. از ویژگی‌های شخصیت احساساتی می‌توان به ویژگی‌هایی مثل غلیان احساسات با هنر و خیال و گم‌گشتگی است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. ۱۳۹) که در شخصیت آیدا به‌صورت بیان و باور خرافاتی همچون می‌گویند این برف‌ها پر از کبک است (معروفی، ۱۳۸۸، ص. ۴۶) نمایان می‌شود. از دیگر ویژگی‌های شخصیت احساساتی که در آیدا دیده می‌شود احساس کنار گذاشته شدن توسط کسی است که دوستش داشته‌ و منجر به کمبود عزت‌نفس او شده است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 134-135). معروفی می‌نویسد: آیدا آموخت که چشم بدوزد به این‌وآن و از تمام محبتی که بین برادرها بخش می‌شود، بهره‌ای نبرد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 89). علاوه‌بر این، معروفی چنان در ساخت شخصیت‌های داستانش از روی شخصیت انسان‌های دنیای بیرونی تبحر دارد که سرانجامِ آیدا با سرانجامِ بخش بسیاری از شخصیت‌های احساساتی در دنیای حقیقی یکسان است. آیدا بعداز مشکلاتش در خانواده به ازدواج پناه می‎‌برد و زمانی که همسرش را پناه احساسات خاموش‌شده‌اش نمی‌یابد، خود را در آتش تباه می‌کند درست شبیه بسیاری از هم‌تیپ‌های خودش، چراکه تیپ ۴ تیتر اول خودکشی‌هاست (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 140). اگر شخصیت آیدا را در طول داستان مشاهده کنیم به شخصیتی خموش و افسرده و پنهان در گوشۀ مطبخ می‌رسیم. برخلاف کودکی‌هایش در دورۀ بزرگسالی، آیدای سرزنده به آیدای افسرده و فرسوده تبدیل شده بود که اغلب، افسردگی روحیۀ دلخواه تیپ ۴ است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 142).

5-2- شخصیت اورهان

مطابق جدول 1، شخصیت اورهان ویژگی‌های شخصیت ریاست‌طلب را دارد. دید کلی این شخصیت به دنیا این است که در دنیا بی‌عدالتی موج می‌زند، من از معصومیت دفاع می‌کنم و مشغلۀ ذهنی او همواره دربارۀ عدالت است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 239).

تیپ شخصیتی اورهان در تقسیم‌بندی‌های تیپ شخصیتی انیاگرام شخصیت شماره 8 است. او نابرادری است که دو بار به برادرکشی دست می‌زند. ویژگی‌های اورهان در مقابل ویژگی‌های آیدین قرار می‌گیرد. ظاهر نامناسب، وضعیت جسمانی نامناسب و حمایت نشدن ازسوی مادر که تمام این‌ها سبب می‌شود که اورهان خود را در مقابل آیدین ببیند و همیشه با او حس رقابت کند. پدر در این میان، حامی اورهان است. شخصیت پدر که خود ریاست‌طلب است به میزان بسیاری شبیه به شخصیت اورهان است و پدر همیشه اورهان را بچۀ خود می‌داند و به‌سبب این هم‌اندیشی شخصیتی، او را شبیه به خود متصور می‌شود درست نقطۀ مقابل مادر. او همیشه می‌گوید آیدین عزیزدردانۀ من است و آیدین را از تمام فرزندانش بیشتر دوست می‌دارد. مادر همیشه مدافع آیدین است و این سبب جدایی اورهان و مادر می‌شود. این جدایی کودک از مادر، دنیا را برای اورهان ناایمن می‌کند و این حس مادر به آیدین سبب رشد حس ناعدالتی در اورهان می‌شود که در نهایت شخصیت ریاست‌طلب را در او شکل می‌دهد. اورهان همه‌چیز را برای خودش می‌خواهد و نمی‌تواند شراکت آیدین با خود را در حجره بپذیرد، دلیل آن، اطاعت نکردن آیدین از اوست و او که همواره در محل کار این‌طور فرض می‌کند که خود رئیس است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 259-260)، سعی در حذف آیدین از حجره دارد و به او تذکر می‌دهد که همواره باید از او فرمان ببرد: از تو بزرگ‌ترش هم باید از من فرمان ببرد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 26)، باید یک‌جور از من حساب ببرد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 31) و سعی در مهار اوضاع دارد؛ چراکه شخصیت او نیازمند اطلاع از تمامی کارهاست (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 259-260)؛ پس برای آیدین بایدها و نبایدهای خود را تعیین می‌کند: نباید بی‌اجازۀ من خرید کند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 27). از دلایل دیگری که اورهان شراکت آیدین را در حجره نمی‌پذیرد، زیاده‌خواهی دربارۀ هرچیز است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 240-241) که در شخصیت ریاست‌طلب نمود دارد. مادر در وصف او می‌گوید: اورهان آدم دندان‌گرد و پول‌پرستی است، مثل بابای خدابیامرزت فقط به کسب‌وکار فکر می‌کند به تخمه‌هایش فکر می‌کند. از خدا می‌خواهد که تو نباشی و همۀ زندگی را بالا بکشد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 255) و خودش می‌اندیشد که: آخر این حسرت به دلم ماند که حجره دو دهنه بشود، نبش کاروانسرا، یک حجرۀ روشن و بزرگ. با تابلویی به اسم خودم (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 346). اورهان علاوه‌بر زیاده‌خواهی‌اش شخصیتی زیاده‌رو دارد، او همواره میل شدید به زندگی (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 240-241) دارد و زیاده‌روی در زندگی، خشم و انرژی آنی را تجربه می‌کند (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 240-241). معروفی در وصف او آورده است که: یکپارچه هوس و خشم و کینه بود (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 284) و چنان میل به زندگی داشت که پدر در نصیحت به آیدین او را مثال می‌زند و می‌گوید: مثل اورهان به فکر زندگی باش، بخور و بگرد و بکوب و بگیر و ببند و خلاصه عشق کن (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 177). این رقابت‌ها و تحمل نکردن شراکت آیدین در حجره، جایی که میراث پدر و تمام آرزوهای اورهان در آن خلاصه می‌شود، سبب کشتن آیدین به دست اورهان شد.

جدول 1: ویژگی‌های شخصیت ریاست‌طلب

5-3- شخصیت آیدین

مطابق جدول جدول 2، آیدین شخصیتی عالی‌طلب دارد او چنان می‌اندیشد که با کامل بودن، محبت و توجه دیگران را به خود جلب می‌کند، او همیشه نگران درست انجام شدن کارهاست، در انجام کارها بالاترین استاندارد را در نظر می‌گیرد، زندگی او براساس یک نظام اخلاقی استوار است و ذهنش مملو از بایدونبایدهاست (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 28). آیدین فرزند محبوب مادر است و مادر که خود شخصیتی کمال‌گرا دارد و در ثبت‌نام بچه‌هایش در مدرسه باید اول باشد، آیدین را هم با شخصیتی عالی‌طلب بزرگ کرده است. همیشه حواسش به کارهای آیدین است و سعی دارد که باعث پیشرفت او شود. آیدین به‌سبب نمرات عالی‌اش در مدرسه همواره مادر او را تشویق و تحسین می‌کند و گویی که می‌آموزد اگر بهترین باشد ازسوی مادر تشویق و تحسین می‌شود. در این میان، رقابتی نیز میان مادر و پدر شکل می‌گیرد، پدر طرف‌دار اورهان است، و مادر آیدین. مادر همواره دنبال دلیلی است تا بتواند در این مسابقۀ خودساخته پیروز شود و در این میان، برگ برندۀ او آیدین است. مادر همواره او را به بهتر بودن تشویق می‌کند و نمرات درسی او را دلیلی برای برتر بودن آیدین بر اورهان ذکر می‌کند. این رقابت خودساختۀ مادر از آیدین شخصیتی عالی‌طلب می‌سازد که از ویژگی‌های او توجه به تعالی است که موجب می‌شود او طرف‌دار اخلاقیات باشد (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 50-51). معروفی دربارۀ آیدین می‌گوید که آیدین از تظاهر خوشش نمی‌آید (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 37) و او خطاب به پدر می‌گوید: پدر، من چشمم به مال و ثروت شما نیست (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 36). اخلاقیات برای آیدین حرف اول را می‌زند او دغدغۀ خودش را دارد و چشمش به مادیات نیست در واقع آیدین وقف کار است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 50-51) و کارهایش را به‌طور کامل انجام می‌دهد و از هیچ تلاشی در این راه، کوتاهی نمی‌کند. آیدین می‌گوید: من حاضرم در غار زندگی کنم و به هدفم برسم (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 195) و او همواره در کاری که می‌کند باید به‌حد اعلا آن دست یابد. معروفی شخصیت عالی‌طلب او را در این پرسش و پاسخ به‌خوبی معرفی می‌کند: چقدر می‌خواهی با چوب ور بروی؟ تا وقتی ته چوب را در بیاورم، گفتم: ‌چقدر می‌خواهی کتاب بخوانی؟ ‌تا صور اسرافیل (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 327). آیدین یک والد درونی دارد که همواره بر کارهایش خرده می‌گیرد و این والد درونی سبب انتقاد شدید ذهنی از خود شده است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 50-51) و این انتقادهای شدید به خویشگاه، حالت تنبیهی به خود‌ می‌گیرد (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 64). معروفی دربارۀ آیدین از زبان سورملینا می‌نویسد: آیدین می‌خواست تنها باشد و یاد من بیفتد، از خودش عصبانی بود که نمی‌تواند بیرون خانه دوام بیاورد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 254) و این عصبانیت از خود، همان انتقاد شدید درونی است که آیدین همواره به خود دارد و این انتقاد ذهنی سبب این می‌شود که آیدین بیشتر در خود فرو برود و سعی در اصلاح کارهای پیرامون خودش ازطریق فکر و اندیشه باشد، سورملینا به آیدین انتقاد می‌کند که: صبح تا شب داری فکر می‌کنی همه‌اش تو خودت فرو می‌روی (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 254) و وقتی از او می‌پرسند دنبال چه می‌گردی؟ پاسخ می‌دهد دنبال خودم (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 331) و آیدین به‌راستی دنبال خود است؛ اما خود به معنای آنکه در ذهن عالی‌طلب خود، از خود انتظار دارد. آیدین به‌دلیل این خودانتقادی شدید دچار دیدگاه سیاه‌وسفید می‌شود (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 56-60). همواره قضایا را با هم مقایسه می‌کند و ترس از شکست و کامل نبودن، او را به شروع نکردن یک زندگی جدید سوق می‌دهد. آیدین از تشکیل زندگی جدید با سورملینا همواره وحشت دارد و خودکشی آیدا نقش بزرگی را در این میان ایفا می‌کند. آیدین که شکست عاطفی آیدا را با تلخ‌ترین پایان، تجربه کرده است، اکنون ذهن عالی‌طلب او از شکستی دوباره وحشت دارد او سورملینا را باوجود عشقی که به او دارد پس می‌زند: به فکر آینده‌ات باش من به درد تو نمی‌خورم (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 248) و به‌طور صریح به مسئلۀ آیدا اشاره می‌کند: من از ازدواج می‌ترسم از این می‌ترسم که تو هم مثل آیدا ذله شوی (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 248).

آیدین

جدول 2: ویژگی‌های شخصیت کمال‌طلب

5-4- شخصیت پدر

یکی از شخصیت‌های بسیار مهم سمفونی مردگان، پدر است. تمام ماجرا از پدر شروع می‌شود. مخالفت‌های او با آیدین به زندگی آیدین جهت می‌دهد و رفته‌رفته راه نابود کردن او را می‌پیماید و بعداز مرگ پدر، اورهان که فرزند خلف پدر است، راه او را در نابودی آیدین به اتمام می‌رساند. پدر به‌دلیل جایگاه خود و اندک مهر پدری به آیدین و یوسف نمی‌توانست دست به قتل آن‌ها بزند؛ اما اورهان که دست‌نشاندۀ پدر بود کار او را به اتمام رسانید. پدر هرگاه یوسف را می‌دید آرزوی مرگ او را می‌کرد؛ اما هیچ‌گاه به فرزندکشی دست نزد. در عوض اورهان به‌راحتی دست به برادرکشی زد، آن هم نه یک‌ بار بلکه دو بار، یک ‌بار یوسف و بار دیگر آیدین. وجه تشابه آیدین و یوسف هنگام مرگ، ناتوانی است. یوسف ازنظر ذهنی و جسمی دچار ناتوانی شده بود و آیدین هنگام مرگ ازنظر روانی دچار ناتوانی. اورهان وقتی دست به قتل برادرانش زد که آنان کاملاً بی‌دفاع بودند، این نشان‌دهندۀ شخصیت ضعیف و ناتوان اورهان برای مقابله به‌طور برابر را نشان می‌دهد. عمده ویژگی‌های پدر شبیه اورهان است. او نیز شخصیتی ریاست‌طلب دارد و عاشق کار است. بیشترین بسامد دیده‌شده در شخصیت پدر، شخصیت ریاست‌طلب اوست. پدر احساس ناامنی به دنیا را به فرزند خودش اورهان که عزیزدردانۀ اوست، منتقل کرده است. علاوه‌بر این، در شخصیت پدر ویژگی عشق به کار که از ویژگی‌های شخصیت بازیگر است، دیده می‌شود (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 108)، اخلاق پدر توی حجره که قلمروی شخصی اوست و سعی در حفظ آن دارد با خانه متفاوت است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 34): پدر توی حجره صبح تا شب می‌خندد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 38). او همواره فرزندانش را به کار تشویق می‌کند: همیشه به کاری مشغول باشید بدن باید عادت کند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 256). او همواره برای قلمروی شخصی خود که همان حجره است سخت تلاش کرده است. حجره تنها چیزی است که به پدر معنا می‌بخشد و برای حفظ آن از جان مایه می‌گذارد: تمام عمر تلاش کرده بود که سرما و گرما را حس نکند و گرسنگی نکشد و تمام عمر تلاش کرده بود که آبرو و اعتبار جمع کند هیچ‌وقت نمیرد، هر روز با همین پالتو و پاپاخ به حجره برود و ظهر برگردد ناهارش را بخورد یکی دو ساعت در اتاق بالا دراز بکشد و باز عصر راه بیفتد به‌طرف حجره (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 287). این همان ارزشی است که درست در اورهان می‌توان مشاهده کرد. پدر تمام وقت خودش را صرف حجره می‌کرد: صبح از خانه به حجره می‌رفت و شب برمی‌گشت (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 300) و حتی اندک زمانی که در خانه بود هم فکرش مشغول حجره بود: شب‌ها همش به فکر حجره و تخمه‌ای (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 305). همه باید مطابق خواست پدر عمل می‌کردند او هیچ‌گونه انعطافی به خرج نمی‌داد به‌ویژه دربارۀ آیدین، پدر میل شدید به کنترل و سرکوب و اعمال محدودیت داشت (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 34)؛ اما آیدین نمی‌توانست اورهان باشد و ستم‌های پدر را بپذیرد. او هیچ‌چیز از زندگی نمی‌خواست و کاری به کار پدر نداشت؛ اما پدر عزم کرده بود هرطور که شده آیدین را عوض بکند؛ ولی نتوانست: من می‌خواستم از او یک آدم نمونه بسازم؛ اما نشد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 41). پدر به اقتضای زمانه، نتوانست آیدین را تحت فرمان خود در بیاورد؛ اما آیدا متفاوت بود. پدر از او یک مرده ساخته بود. آیدا گوشۀ آشپزخانه نم کشید و استخوان‌هایش پوسید. مادر هم زیر چکمه‌های استبداد پدر کمر خم کرد و پدر تفکرات زن‌ستیزانۀ خود را وسیله‌ای برای اعمال قدرت به دختر و همسر خود کرده است: به زن جماعت نباید رو داد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 305). اگر از عهده‌ی اینجا برآمدید، می‌شوید زن خوب (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 305). پدر در مواجهه با آیدین مقاومت سرسختانه‌ای داشت (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 205-206) و مدام سعی در تغییر آیدین داشت: دوباره نابودش می‌کنم (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 42)، آدم هوس می‌کند این غرور را بشکند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 257)، درستت می‌کنم چنان آدمی ازت بسازم که مرغ هوا به حالت گریه کند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 325). همراه با این مقاومت سرسختانه، پدر همیشه خشمگین بود و خشم و عصبانیت عجیبی به آیدین داشت: پدر نمی‌توانست بخندد بیش از حد عصبانی بود. خطر در خانه‌اش رشد می‌کرد و ریشه می‌دواند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 171). آیدین نمی‌توانست باور کند که پدر درصدد انتقام از طراح آن همه توطئۀ شوم باشد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 186)، پدرت آدم اخمویی است؛ اما فکر نمی‌کردم آنقدر بی‌رحم باشد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 191)، پدر با اخم توی گور خفته است (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 339)، پدر همیشه ترس داشت ‌و مدیریت فضای شخصی خود را با دشواری در دست گرفته بود (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 240-241) و کسی را به حریم خانه راه نمی‌داد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 166). این دیدگاه برگرفته از شخصیت پدر که در دنیا بی‌عدالتی موج می‌زند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 239) تا هنگام مرگ همراه او بود، در لحظۀ جان‌سپاری به فرزندانش گفت: نگذارید حقتان را بخورند این تنها وصیت من است (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 83) و با اخم در گور خفت و دنیا با او همان‌قدر بی‌رحم بود که او با فرزندانش.

پدر

5-5- شخصیت مادر

ویژگی‌های شخصیتی مادر درست بیان‌کنندۀ شخصیت آیدین است. گویی که معروفی داستان را به دو جناح شخصیتی که در یک جناح مادر و آیدین قرار دارند و شخصیت عالی‌طلب را تشکیل می‌دهند و در جناح دیگر اورهان و پدر است که شخصیت آنان بیان‌کنندۀ شخصیت ریاست‌طلب است. خویشتن‌داری و مهار احساسات برای تیپ عالی‌طلب ارزش بسیاری دارد (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 56-60). هنگامی‌که پدر با پرخاش با مادر رفتار می‌کند و او را تحقیر می‌کند، مادر دست آیدین را می‌گیرد و او را همراه با خود به قبرستان می‌برد و ساعتی دور از پدر می‌گرید؛ ولی جلوی پدر احساسات شکنندۀ خود را بروز نمی‌دهد و در مکانی کاملاً دور از همه و فقط جلوی آیدین که بیشترین نزدیکی را به مادر دارد، احساسات خود را بروز می‌دهد و بعد دوباره به خانه برمی‌گردد و به کارهای خود در خانه می‌پردازد. از دیگر ویژگی‌های شخصیتی که از این تیپ در مادر دیده می‌شود، وسواس به انجام درست کار است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 56-60). مادر همیشه دوست دارد که بچه‌هایش اول باشند و این کار را به‌طور وسواس‌گونه‌ای پی می‌گیرد، معروفی می‌نویسد: مادر ویرش گرفته بود که بچه‌هایش اولین نفری باشند که ثبت‌نام می‌کنند (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 90).

5-6- شخصیت سورملینا

سورملینا معشوق ارمنی‌مذهب آیدین است. او در خانواده‌ا‌ی ارمنی که به آیدین پناه داده بودند و کارخانۀ چوب داشتند، بزرگ شده بود. تفاوت سورملینا از همان آغاز با آیدین کاملاً مشخص بود. سورملینا در دین و خانواده و طبقۀ اجتماعی و حتی تفکرات و دنیای شخصی، کاملاً با آیدین متفاوت بود. تیپ شخصیتی او امدادگر است. این تیپ شخصیت از کمک و یاری رساندن به دیگران لذت می‌برد و مدیریت زندگی را دوست دارد، او از دیگران حمایت می‌کند و با آنان مهربان است (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 28-29). آغاز عشق او به آیدین هم در موقعیتی ترحم‌آمیز پیش می‌آید، زمانی که آیدین از دست پدر فراری است و به صاحب کارخانۀ چوب‌بری که در آن کار می‌کند، پناه آورده است. می‌توان گفت اولین حسی که سورملینا به آیدین تجربه می‌کند ترحم و احساس به حمایت شدن است. سورملینا برای آیدین روزنامه می‌برد و با او سخن می‌گوید تا فضای دلگیر زیرزمین کلیسا را برای او قابل تحمل‌تر کند و هر بار مکالمه‌های او با آیدین همراه با ابراز ترحم به آیدین است. از ویژگی‌های این تیپ شخصیتی احساس غرور کردن است از اینکه دیگران به او احتیاج داشته باشند (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 82). سورملینا می‌گوید: من اخلاق عجیبی دارم اگر در خیابان ببینم کسی خوب نمی‌تواند شلوارش را بالا بکشد دلم می‌خواد بروم و شلوارش را بالا بکشم. اگر درِ خانۀ کسی باز مانده باشد می‌بندمش صبح‌ها همۀ آدم‌های خانه را بیدار می‌کنم صبحانه‌یشان را می‌دهم و راهشان می‌اندازم که بروند سرکار (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 235). این بیان‌کنندۀ شخصیت فداکار و حمایتگر سورملینا است. سورملینا زندگی خود را وقف در زندگی دیگران کرده است، او حتی با تمایلات و نیازهای خود آشنایی ندارد (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 82)؛ بنابراین هیچ شکایت و گله‌ای از زندگی ندارد (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 237). در واقع او هیچ انتظاری ندارد که گِله‌ای داشته باشد؛ زیرا شکایت برخاسته از توقع و انتظار و تحقق نیافتن حق فردی است؛ اما سورملینا هیچ حقی برای خود قائل نیست که بخواهد گِله‌ای داشته باشد. سورملینا فقط به فکر دیگران است و حمایت از دیگران برایش آسان است (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 237). همواره به آیدین می‌اندیشد و نگران اوست. خطاب به آیدین می‌گوید: شما دارید اینجا پیر می‌شوید رنگتان هم پریده است، چرا فکری به حال خود نمی‌کنید؟ (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 239). او که تمام عمر خود را وقف دیگران کرده و هیچ به خود نیاندیشیده است، حال نگران آن است که آیدین چرا به خود نمی‌اندیشد. از ویژگی‌های تیپ امدادگر در عشق، آن است که می‌خواهند که فرد اول زندگی شما باشند (پالمر، ۱۳۹۲، ص. 94-95). به همین دلیل است که سورملینا با خود می‌اندیشد که: من نمی‌دانم آیا مادرش به‌اندازۀ من او را دوست داشت (معروفی، ۱۳۸۸، ص. 224) و خود را با شخصیت تراز اول زندگی آیدین که همان مادر اوست، قیاس می‌کند.

نمودار 1: بسامد ویژگی‌های شخصیت

7- نتیجه‌

از دلایل اقبال به رمان سمفونی مردگان دقت معروفی در پرداخت شخصیت‌های داستانی خود براساس انسان‌های حقیقی است. این رمان سه شخصیت مرکزی دارد: پدر، اورهان و آیدین که بیشترین بسامد شواهد شخصیت‌شناسی، پیرامون این سه نفر است. معروفی به‌درستی به تمام نقصان‌ها و صفات شخصیتی هر تیپ در قالب شخصیت‌های رمان خود پرداخته است. مطابق نمودار 1، بیشترین ویژگی‌های شخصیتی که پیرامون اورهان و پدر دیده می‌شود، ویژگی‌های تیپ ۸ یا ریاست‌طلب است. شباهت اورهان با پدر در طی داستان کاملاً مشهود است و طبق داده‌های تیپ‌شناسی هم، ویژگی هر دوی این شخصیت‌ها بر شخصیت ریاست‌طلب دلالت می‌کند. آیدین که قهرمان داستان سمفونی مردگان است، شخصیتی عالی‌طلب دارد و او که دست‌پروردۀ مادر است، شخصیتی شبیه به او ولی در ابعاد گسترده‌تر دارد. شخصیت آیدا که بر طبق شواهد تیپ احساساتی است، درست شبیه آنچه شواهد تیپ‌شناسی شخصیت بیان می‌کند عاقبتی شبیه بیشتر هم‌تیپ‌های خود دارد و عاقبت او، به خودکشی ختم می‌شود. دقت معروفی در تعیین شخصیتی که بیشترین آمار خودکشی در آن دیده می‌شود برای پرداخت شخصیت آیدا از دلایل باورپذیر بودن رمان اوست که مخاطب چنان‌که با بیشتر انسان‌ها در این تیپ انس گرفته است با شخصیت آیدا انس می‌گیرد؛ چراکه خودکشی و افسردگی آیدا بر طبق شخصیت او غیرواقعی نمی‌نماید. شخصیت سورملینا براساس نمودار 1، شخصیت امدادگر است. معروفی شخصیت او را درست براساس شواهد تیپ امدادگر خلق کرده است و این، باورپذیری شخصیت او را برای مخاطب آسان‌تر می‌کند و سؤالاتی که پیرامون شخصیت او پیش می‌آید پاسخ می‌دهد.