سالمندی زیسته: مطالعه‎‌ای پدیدارشناسانه دربارۀ وضعیت سالمندان شهرکرد

مقدمه و بیان مسئله

امروزه متأثر از توسعۀ اجتماعی و اقتصادی، پیشرفت‎‌های به‌وجودآمده در حوزۀ سلامت و بهبود استانداردهای زندگی و درنتیجه افزایش طول عمر و امید به زندگی هر روز بر تعداد افرادی افزوده می‎‌شود که سالخوردگان نامیده می‎‌شوند؛ اما این ترسیم بیانگر مشهودترین، ملموس‎‌ترین و شاید سطحی‎‌ترین وضعیت ناشی از افزایش طول عمر افراد باشد. بیشتر تحلیل‌ها و مطالعات نیز با برآوردکردن نسبت جمعیت سالمند به بقیۀ گروه‌های سنی جمعیت تنها بر این بُعد از پدیدۀ سالمندی متمرکز شده‎‌اند. طبق پیش‎‌بینی‎‌‎‌های بخش جمعیت سازمان ملل متحد نسبت جمعیت سالمند در جهان از حدود 5/10درصد در سال 2007 به حدود 8/21درصد در سال 2050 افزایش خواهد یافت (United Nations, 2007). درمجموع، سال‌خوردگی جمعیت ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و قانون‎‌گذاری را دستخوش تغییر می‎‌کند (صندوق جمعیت ملل متحد، 1398). براساس شاخص‎‌های آماری، روند پیری جمعیت در ایران نیز همانند سایر کشورهای جهان آغاز شده است، تا جایی که حدود ده درصد از جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‎‌دهند. براساس آمارهای جمعیتی، در سال 1355 جمعیت سالمندان در ایران حدود 5درصد بود که این درصد در سال 1398 به 10درصد رسیده است؛ یعنی، در طول تقریبیِ 43 سال جمعیت سالمندی کشور دو برابر شده است. چنین روند افزایشی حتی از سال 1398 تسریع و تشدید بیشتری یافته است. پیش‌بینی‎‌های جمعیتی برآورد می‎‌کنند که نسبت افراد 60 سال و بالاتر در سال 1415 به 5/14درصد و در سال 1425 به 22درصد برسد؛ بنابراین، می‎‌توان گفت جامعۀ ایران در آینده‎‌ای نزدیک شاهد انفجار سالمندی خواهد بود (کریمی و شیرازی‌خواه، 1389).

باوجود همۀ اهمیتی که برآوردهای نیم‌رخ جمعیتی سالمندی دارد، اما علل و آثار سالمندی و کیفیتِ زیستۀ سالمندی از بُعد جمعیت‌شناختیِ صرفِ آن خیلی فراتر می‎‌رود؛ به‌ویژه اگر چنین پدیده‎‌ای از منظر سالمندانی بررسی شود که سالمندی را می‎‌زیند و با آثار و تبعات متعدد آن دست به گریبان هستند؛ در این راستا است که سال 1999 به‌عنوان سال جهانی سالمندان نام گرفته است (معتمدی، 1385: 13). زیستِ سالمندانه نیز مانند هر پدیدۀ دیگری متأثر از شرایط زیست_اجتماعی دوران مدرن بوده است. برخلاف گذشته که سالمندی ارزشمند پنداشته می‎‌شد، سالمندان در خانواده و اجتماع جایگاه و حرمت خاصی داشتند و در کنار اهل خانواده، فرزندان و نوه‎‌های خود زندگی را سپری می‎‌کردند؛ در دوران جدید، سالمندان به دلیل پایان دوران اشتغال، تغییر در ساختار خانواده‎‌ها، جدایی اجتماعی، عاطفی و روانی ناشی از تحرک جغرافیایی، صنعتی‎‌شدن جوامع و تشدید فردگرایی و فراموشی سنت‎‌های اجتماعی بیش‌ازپیش احساس تنهایی و طردشدگی می‌کنند و در معرض خطرات روحی و روانی فزاینده‎‌ای قرار دارند (مداح، 1387). براساس مطالعۀ میوری[1] (2011) تغییرات ساختار فرهنگی-اجتماعی مثل آموزش، خانواده و خانه‎‌داری، سالمندان را آسیب پذیر ساخته است. به تعبیر مانسون [2] (2022) در چنین شرایطی سالمندان از تنهایی ترس دارند؛ ترسی که به‌نوبۀ خود موجب ناامیدی و افسردگی آنان می‎‌شود؛ بدین ترتیب، متأثر از افزایش تنهایی و عزلت‌گزینی یا عزلت اجباری سالمندان، وضعیت آنان در جوامع صنعتی با عنوان«انبوه منزوی» توصیف و تحلیل می‎‌شود (تقوی، 1373)؛ اما مانند هر پدیدۀ اجتماعی دیگری، سالمندی و کیفیت زیستۀ آن متأثر از شیوۀ زندگی فردی، عوامل بیولوژیکی-روان‌شناختی-اجتماعی است ((Seeman, 2000؛ برای مثال، مطالعۀ جوئل جیمز[3] (2025) نشان می‎‌دهد که درآمد خانواده‎‌ها تأثیر مهمی بر محرومیت مادی و دسترسی سالمندان به حقوق اجتماعی در بیشتر کشورها داشته است و سالمندان در کشورهایی که سطح رفاه مادی و حمایت اجتماعی بالاتر و درمقابل نابرابری درآمدی کمتر و امید به زندگی بیشتر است، کمتر ازسوی دیگران طرد می‎‌شوند؛ ازاین‌رو می‌توان گفت که شرایط زیست سالمندان در دوران جدید به‌شدت تغییر کرده است؛ شرایطی که به‌نوبۀ خود می‎‌تواند بر تجارب و احساساتِ آنان از زندگی تأثیر بگذارد؛ برای مثال، مهاجرت داخلی و بین‌المللی گستردۀ فرزندان، تضعیف و اضمحلال حمایت‎‌های غیررسمی ناشی از شبکه‎‌های خویشاوندی و حضور در جمع‎‌های خانوادگیِ گسترده، کمبود شدید امکاناتی مانند کمک‌هزینۀ دولتی و سازمان‌های رفاهی و... همه می‎‌تواند به تشدید نگرانی‌های افراد سالمند کمک کند.

 اما وضعیت سالمندان در جوامع جهان سوم مسئله‎‌دارتر است؛ زیرا در این جوامع، دولت‎‌ها توان، اراده یا سیاست لازم خدمات‌رسانی به سالمندان را ندارند، ساختارهای سنتی حمایت از سالمندان نیز تغییر شکل یافته و مسائل ناشی از گسترش بازار نیز مسائل خاص خود را داشته‎‌اند (شیخی، 1389: 17). سالمندی را می‎‌توان از دو منظر «بیرونی» و باتوجه‌به تحلیل امکانات، مزایا و رفاه تخصیص‌یافته به سالمندان یا برعکس، از منظر «درونی» و براساس درک و تصورِ افراد سالمند از ابعاد متعدد بدن و وضعیتِ زیسته‎‌شان مطالعه کرد. هدف این مطالعه بررسیِ سالمندیِ زیسته از منظر درونی ازطریق واکاوی پدیدارشناختی درک و تفسیر سالمندان شهرکرد از وضعیتِ زیسته‎‌شان در ابعاد مختلف وجودی بوده است. شهرکرد به این دلیل به‌عنوان میدان پژوهش انتخاب شد که اولاً یکی از محققان ساکن آنجا بوده است و دغدغۀ شخصی نامبرده مطالعۀ سالمندان ساکن این شهر بوده است؛ دوم، امکانات و زیرساختارهای مرتبط با شرایط زیست سالمندان در این شهر محدود و متناسب با نیازهای جمعیت‎‌شناختی این گروه سنی نیست. براساس مطالعۀ زنجری و صادقی (1400) دربارۀ ارزیابی تفاوت‌های استانی ایران براساس چهار شاخص مهم امنیت درآمدی، وضعیت سلامت، قابلیت/ توانمندی و محیط توانایی‌بخش[4]، استان چهارمحال و بختیاری رتبۀ 25ام را بین 31 استان کشور دارد که رتبۀ مناسبی نیست. مهم‌تر اینکه متأثر از تداوم نسبی آداب‌ورسوم کهن پیرسالاری و حرمت‌گذاشتن به سالمندان در این شهر، خیلی از افراد و خانواده‎‌ها تمایلی به سپردن والدین سال‌خوردۀ خود به اندک مراکز نگهداری سالمندان ندارند؛ اما ازطرف دیگر، وضعیت مسکونی آپارتمان‌نشینی، تسلط شیوۀ زندگی مبتنی‌بر خانوادۀ هسته‎‌ای محدود، تحصیل و اشتغال دختران و زنان به‌عنوان مهم‌ترین مراقبان و حامیان سالخوردگان، افزایش تورم و فشارهای اقتصادی و... امکان همزیستی با سالمندان در خانه‎‌ای واحد را با مسائل مهمی مواجه ساخته است. چنین شرایط ساختاری و اجتماعی‎‌ای می‎‌تواند تا حد زیادی زمینۀ مسئله‎‌مندیِ وضعیتِ زیست اجتماعیِ سالمندان ساکن در این استان و به‌ویژه شهرکرد به‌عنوان مرکز استان باشد. طبق آخرین سرشماری در سال 1395، از جمعیتِ 77 هزار نفری سالمند استان (معادل 7.8درصد جمعیت) بیشترین تعدادِ آن یعنی 25658 نفر که بیش از یک‌سوم جمعیت سالمند استان را تشکیل می‎‌دهند، در شهرکرد زندگی می‎‌کنند. در چنین شرایطی است که مطالعۀ پدیدارشناسانۀ توصیف و تفسیرِ سالمندان از شرایط زیسته‎‌شان می‎‌تواند به شناخت دغدغه‎‌ها و درک کلی آنان از شرایط زندگی‎‌شان و سیاست‌گذاری کارآمد در این راستا کمک کند؛ ازاین‌رو، هدف تحقیق حاضر این است که با ابتنا بر رویکرد پدیدارشناسیِ ون منن، به این سؤال پاسخ گوید: سالمندان ساکن در شهرکرد چه درک و تفسیری از پدیدۀ سالمندی در ابعاد چهارگانۀ بدن زیسته، زمان زیسته، فضای زیسته و روابط اجتماعی زیسته دارند؟

پیشینۀ پژوهش

مطالعات زیادی در داخل کشور در زمینۀ سالمندان با هر دو روش کمّی و کیفی انجام شده است که تعدادی از مرتبط‎‌ترین آنها ارائه می‌شود. مطیع حق‎‌شناس (1390) با مطالعۀ «ابعاد جامعه‎‌شناختی سال‌خوردگی جمعیت و چالش سالمندی فعال در ایران» می‎‌گوید که چتر حمایتی خانواده از سالمندان روبه جمع‌شدن است و به موازات این تغییر ساختار و کارکرد خانواده، باید نقش سازمان‎‌های دولتی و غیردولتی روزبه‌روز تقویت شود که درواقع نیاز به شبکه‎‌های حمایتی از سالمندان است و برنامه‌های جدیدی را در این زمینه می‌طلبد. ادیب حاج‌باقری و رجایی (1390) با بررسی «تجارب زندگی سالمندان مقیم در آسایشگاه سالمندان گلابچی کاشان»، تجارب سالمندان را ذیل پنج مضمون طردشدگی و انزوا، احساس شکست و خواری، سازگاری و رضایت، یکنواختی و انتظار توصیف و تفسیر کردند. سالمندان احساس می ‎کردند که از خانواده و جامعه کنار گذاشته شده‎‌اند و زندگی آن ها یکنواخت است. اموری که شور زندگی آن ‌ها را کاهش داده تا‌جایی ‌ه آنها در انتظار پایان زندگی و رسیدن مرگ به سر می برند. بیشتر سالمندان تجارب مثبتی از زندگی در آسایشگاه نداشتند و همچنین بی‎‌توجهی خانواده‎‌های آن‌ها به ایشان و شرایط زندگی در آسایشگاه، احساس طردشدگی و انزوا و احساس شکست را در آن‌ها ایجاد کرده بود. مطالعۀ صادق‌مقدم و دیگران (1398) دربارۀ «تجارب زیستۀ سالمندان از سالمندی با روش پدیداشناسی» نشان داد که تجارب زیستۀ این سالمندان را می‌توان ذیلِ مضمون‌های فراگیرِ ادراک جسمانی سالمندشدگی، ادراک ذهنی، حیات زیستی و تعاملات سالمندی تحلیل کرد.

افشارکهن و قادری هرسینی (1401) با «مطالعۀ تجربۀ زیستۀ سالمندی در میان زنان و مردان شهر کرمانشاه» پی بردند که ابتلا به بیماری‎‌های جسمانی و روانی، الگوی تغذیه و وضعیت اقتصادی-معیشتی، مشکلات بزرگی را در زندگی سالمندان ایجاد کرده است؛ علاوه‌براین، سبک زندگی متفاوت، انزوای اجتماعی و تفاوت در دسترسی سالمندان به خدمات بهداشتی و درمانی از دیگر مشکلات مربوط به سالمندان است. تجربۀ بسیاری از سالمندان از این مقطع همراه با رضایت خاطر و خشنودی بوده و تجربۀ برخی دیگر از سالمندان با نارضایتی و مشکلات متعدد همراه بوده است. دا سیلوا و بومر[5] (2009) با مطالعۀ «تجربۀ پیری با دیدگاه پدیدارشناختی» در دو مرکز اجتماعی سالمندان واقع در مرکز ایالتی در مرکز-غرب برزیل پی بردند که دغدغۀ اصلی این سالمندان حفظ هویتِ خود حتی با افزایش سن است و اینکه گاهی باوجود سن تقویمی، آنان احساس پیری نکنند. آنان به‌عنوان شهروند توقع قدردانی دارند، بر اهمیت حمایت خانواده تأکید می‎‌کنند‎‌، سالم‌بودن سالمند را ضروری می‎‌دانند و می‎‌گویند همین سلامت باعث استقلال آنها می‎‌شود.

دی فریتاس[6] و همکاران (2010) با تجزیه‌تحلیلِ معنای «سالمندی و تجربۀ سالمندی برای سالمندان» در ایالت سئارا پی بردند که سالمندی ضررهای زیادی را به همراه دارد. بیشتر این ضررها مربوط به زمان بیماری سالمندان است؛ اما چیزی که باعث خوشحالی این سالمندان شده است، داشتن خانواده و کسب موفقیت‎‌های شخصی و مالی آنها بوده است. آنها فقط خواهان ادامه‌دادن به فعالیت‎‌های روزانه خود هستند. روند پیری برای این سالمندان به معنای از دست دادن استقلال و ظرفیت عملکردی آنان است. چانگ [7] (2013) با بررسی «تجربیات زندگی‌شدۀ ساکنان خانۀ سالمندان در کره» نشان داد که تجربیات این زنان را می‌توان ذیلِ چند مضمون پایۀ کنارگذاشتن خود، جدایی از روابط خانوادگی، درک یکنواختی از زندگی روزمره به‌عنوان رنج، نگرانی از آینده و نارضایتی از توجه‌نشدن توصیف کرد. این مطالعه مؤید تجربۀ احساسات مثبت مانند خوش‌بینی به زندگی در خانۀ سالمندان و احساسات منفی مثل از دست دادن روال‎‌های روزمرۀ زندگی گذشتۀ خود در خانۀ سالمندان بود. نتیجه بر این شد که پرستاران باید به خانواده‎‌های ساکنان خانۀ سالمندان آموزش دهند تا خانواده‌ها بهتر به نظرات سالمندان احترام بگذارند و از آن‌ها حمایت کنند. آوویری-نیوتن[8] و همکاران (2020) با «تحلیل پدیدارشناختی تفسیری از تجربیات زیستۀ سالمندان در غنا» پی بردند که این افراد تجربیات خود را براساس مضامین مهمِ 1-احساس اضطراب، 2-احساس محدودیت، 3- درک و اعتراف به مشکل، 4- تلاش برای سالم‌بودن و مولدبودن و 5- مدیریت دشواری عملکرد مرتبط با زمینه تفسیر می‌کنند. مشارکت‌کنندگان با افزایش سن، مشکلات فزاینده‌ای را تجربه می‎‌کنند که بیشت ناشی از سلامت ضعیف، ناتوانی ذاتی، آسیب بدنی یا موانع محیطی است. این یافته ‌ها بینش منحصربه‌فردی را دربارۀ نیازهای بهداشتی افراد مسن ارائه می‌دهد و توجه را به پیامدهای سیاست و مراقبت جلب می‌کند.

فجل[9] و همکاران (2021) با بررسی تجربیات «افراد مسن که در خانه زندگی می‎‌کنند (تجربیات پیری سالم)» پی بردند که بیشتر افراد سالمند از زندگی لذت می‎‌بردند و آرزو می‎‌کردند که تاآنجاکه ممکن است زندگی و عمرشان ادامه یابد. آنچه برای این سالمندان مهم بود، حفظ شبکه‎‌ها و احساس مفیدبودن بود. درمجموع تجربیات این افراد ذیلِ سه تم اصلیِ« غنیمت تلقی‌کردن زندگی»، «مقابله با چالش‌ها» و «دغدغه‎‌مندی به آینده» ارائه شد. مانسون (2022) در مطالعه‎‌ای دربارۀ «تجربیات انتقال سالمندان از خانه به محیط خانۀ سالمندان» پی برد که این سالمندان مواردی مانند فقدان حمایت طبیعی و اجتماعی، مسائل بهداشتی، خودمراقبتی ضعیف، ناامیدی و ترس از تحرک‌نداشتن و افسردگی را به‌عنوان مهم‌ترین تجربیات خود در این گذار ذکر کردند. وی در پایان می‎‌گویدکه  فعالیت‎‌های تفریحی در خانۀ سالمندان و مددکاران اجتماعی برای پردازش افکار و احساسات سالمندان در مرکز سالمندان ضروری به نظر می رسد. موحی و فنتاهون[10] (2023) با بررسی «تجارب زیستۀ افراد سالمند در شهر باهیر، شمال غربی اتیوپی» نشان داد که تجارب زیستۀ این زنان را می‌توان ذیل مضامین اصلیِ درک سالمندی، سالمندی سالم، فعالیت‎‌های روزانه، مشارکت اجتماعی، مراقبت‎‌های بهداشتی و نگرانی‎‌های تغذیه‎‌ای تفسیر کرد. سالمندان در مسائل مربوط به سلامتی شکایت داشتند و پیری سالم را مستلزم بیمارنشدن و تعامل و مشارکت اجتماعی می‎‌دانستند و از نوع حمایت ارگان‎‌های مختلف ناراضی بودند.

       بررسی پیشینۀ پژوهش نشان می‎‌دهد که دغدغه‎‌های سالمندان درهم‌تنیده و مشتمل بر دغدغه‎‌های تن-روان‌شناختی مانند بیماری، ضعف جسمانی، احساس طردشدگی، انزوا، احساس تضعیف و از دست دادن استقلال، و محدودیت‎‌ها و مضایقه‎‌های اجتماعی مانند کاهش حمایت خانوادگی، تنزل کیفیت تعاملات،کاهش مشارکت اجتماعی، و کمبودهای زیرساختاری و زمینه‎‌ای مانند نبودِ امکانات فراغتی، عدم و تفاوت دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی بوده‎‌اند. بیشتر این مطالعات کیفی بوده‎‌اند، اما چارچوب انتخابی آن‌ها رویکرد توصیفی کلایزی یا رویکرد هرمنوتیکی بوده و تجارب زیستۀ سالمندان براساس رویکرد نسبتاً جامع توصیفی–تفسیری هم‌زمان در چهار بُعد زمان، مکان، بدن و روابط اجتماعی زیستۀ پیشنهادیِ ون منن توصیف، تحلیل و تفسیر نشده است. درضمن اینکه، هیچ‌یک از این مطالعات کیفیت تجارب زیستۀ سالمندان شهرکرد را در دو زیست–مکانِ مرسوم خانوادگی و خانۀ سالمندان تحلیل نکرده است؛ براین‌اساس هدف پژوهش حاضر تحلیل توصیفی- تفسیریِ ادراک و تجارب زیستۀ سالمندان ساکن خانه و خانۀ سالمندان شهر کرد براساس چهار بُعد مدنظر ون منن است.

چارچوب مفهومی تحقیق

یکی از مهم‌ترین مجادلات استفاده از رویکردهای پدیدارشناسی به لزوم استفاده‌کردن یا استفاده‌نکردن از بحث‎‌های نظری در تحقیقات مربوط است (Allen-Collinson, 2009). به هر حال، ازآنجاکه هر پدیده وجوه و ابعاد نامحدودی دارد، تحدید و تمرکز تحقیق مستلزم برجسته‌کردن وجوه خاصی از پدیده است؛ همچنان‌که حساس‎‌سازی محقق به ابعاد، عناصر و جوهرِ پدیده بررسی می‌شود، بیان دیدگاه‌ها و مفاهیم نظری مرتبط نیز می‎‌تواند سودمند باشد. حداقل، تئوری‎‌های پیشین و موجود می‎‌توانند در جهت‎‌گیری و نظام‎‌دهی سؤالات تحقیق راهگشا باشند (صادقی فسایی و خادمی، 1392: 126). درمجموع، سال‌خوردگی به‌عنوان مرحلۀ نهایی سیر زندگی، موجب شکل‎‌گیری علمِ پیری‎‌شناسی شده که کانون آن مطالعۀ سال‌خوردگی و سالخوردگان است (مشونیس، 1395: 248).

سال‌خوردگی و سالمندی از منظرِ رشته‎‌های مختلف زیست‎‌شناختی، روان‌شناختی و جامعه‎‌شناختی تحلیل می‌شود. نظریات زیست‎‌شناختی یا فیزیولوژیک به سه دستۀ نظریۀ ایمنی، نظریۀ پیرسلولی و نظریۀ رادیکال آزاد تقسیم می‎‌شوند. در این دیدگاه، فرد سالمند بیشتر ازلحاظ بیماری‎‌های جسمی و حرکتی و سیستم بدنی ارزیابی می‌شود. نظریات روان‎‌شناختی بیشتر به تغییرات روحی-روانی ذهنی و شخصیتیِ افراد سالمند توجه دارد. به عقیدۀ اریکسون[11]، دورۀ انتهایی زندگی زمانی است که افراد موفقیت و شکست‎‌های خود را ارزیابی می‎‌کنند و به دنبال مفهومی برای زندگی خود هستند. اگر پیران بتوانند مفهومی برای زندگی خود بیابند و شرایط خود را بپذیرند، می‎‌توانند با احساس کمال به پشت سر و زندگی خود نگاه کنند. درمقابل، کسانی که فکر می‎‌کنند زندگی خود را به بطالت گذرانده‎‌اند و گذشته هیچ مفهومی برایشان ندارد ممکن است امید خود را از دست بدهند و سفر حیات خود را با احساس پوچی پایان دهند و درنهایت ناامید شوند (Videbeck, 1989). در جامعه‎‌شناسیِ صوری[12]، سال‌خوردگی براساس سه رویکرد نظریِ متفاوت ساختاری کارکردی، تعامل نمادین و تضاد اجتماعی تحلیل و تبیین می‌شود. به‌صورت مختصر، نظریۀ ساختاری کارکردی بر فرصت فراغتی تأکید دارد که در نتیجۀ بازنشستگی برای سالخوردگان فراهم شده است. نظریۀ تعامل نمادین با تمرکز بر معنایی که مردم در زندگی روزمرۀ خویش پیدا می‎‌کنند، رضایت شخصی سالخوردگان را ناشی از فعال‌بودن اجتماعی آنان در این سن می‎‌دانند؛ هرچند به یکدست‌نبودن سالخوردگان و گوناگونی نیازها، توانایی‎‌ها و علائق آنان نیز توجه می‎‌شود. تحلیل تضاد اجتماعی نیز بر قشربندی و تبعیض سنی و راه‌های محدودکردن فرصت‎‌ها و منابع سالخوردگان در جامعۀ سرمایه‎‌داری سودمحور تمرکز دارد (مشونیس، 1395: 280- 285).

به‌صورت خاص‎‌تر، نظریه‎‌های جامعه‎‌شناختیِ جوهریِ[13] سالمندی را به چهار دستۀ نظریاتِ «عدم تعهد، نظریۀ فعالیت، نظریۀ استمرار و نظریات تکاملی» تقسیم می‎کنند که هریک سالمندی و وضعیت سالمندان را به‌گونه‎‌ای خاص تعبیر می‎‌کنند. براساس نظریۀ عدم تعهد، فرد در سال‎‌های میانیِ عمر، فناپذیری و مرگ خود را یاد می‎‌کند و به‌تدریج برخوردهای خود را با اجتماع و دیگران کاهش می‌دهد و هم‌زمان جامعه نیز به‌صورت متقابل این افراد را ایزوله می‎‌کند؛ اما افراد می‎‌توانند در پرتوی فرصت ناشی از رهایی از قید و بندهای پیونددهندۀ خود با جامعه از سنین سالمندی خود لذت ببرند (Videbeck, 1989). نظریۀ فعالیت، برخلاف نظریۀ عدم تعهد، فعالیت اجتماعی را برای زندگی و برای همۀ مردم در تمام سنین ضروری می‎‌داند. براساس این نظریه، سالخوردگانی که توانایی انجام فعالیت‎‌های اجتماعی را دارند، در کسب تصویر مثبت، یکپارچگی اجتماعی و رضایت از زندگی موفقیت بیشتری دارند و آرامش ناشی از آ‌ن ها را تجربه می‎‌کنند. سالمندان فعال با حفظ ارتباطات اجتماعی خود و اشتغال به فعالیت جمعی، مسافرت و سرگرمی‎‌ها نوعی سبک زندگی پیریِ موفقیت‌آمیز را ایجاد و تجربه می‎‌کنند (Hillier & Barrow, 2015). براساس نظریۀ استمرار، شخصیت افراد با افزایش سن تغییر نمی‎‌کند و رفتار آن‌ها پیش‎‌بینی‌پذیر است. بیشتر سالخوردگان درصدد حفظ نظامی شخصی هستند که به‌واسطۀ تضمین تداوم بین گذشته و آیندۀ مورد انتظار رضایت از زندگی خود را حفظ کنند. شخصی که در سنین جوانی سازگاری خوبی داشته است، آن را در سنین بعدی ادامه می‌دهد (Hinkle et al., 2010). نظریۀ تکاملی تغییرات سنی را منتج از واکنش و ابراز خصوصیات هر فرد، شرایط اجتماعی وی و سابقۀ نحوۀ واکنش‌های فرد در برابر اجتماع می‎‌داند. تأکید این نظریه بر وظایف و نقش‎‌هایی است که فرد در طول زندگی خود به عهده داشته است. معمولاً افراد سعی دارند که نقش و وظیفۀ خود را اصلاح و متعادل کنند، از نقشی به نقش دیگر بروند و الگویی مرکب از نقش‎‌های متفاوت را به خود گیرند؛ اما با افزایش سن وظایف مهم آن‎‌ها خاتمه می‌یابد و به انتخاب خود به وظایف جدیدی می‌پردازند (Videbeck, 1989).

از منظر پدیدارشناختی، سالمندی به‌مثابۀ یک هستی وجودیِ درگیر در زیست جهان تحلیل می‎‌شود. اگر نظریۀ شوتس، از بنیان‌گذاران پدیدارشناسی اجتماعی، و مفاهیم برجستۀ آن به‌صورت سیستم حاوی حلقه‎‌های درهم‌تنید‎‌ۀ روبه‌بالایی از سطوح سه‌گانۀ آگاهی، انواع روابط در سطح جهان حیاتی و نظام فرهنگی در سطح بالاتر فرض شود، می‎‌توان ماهیت، عناصر سازنده و روابط این حلقه‎‌های درهم‌تنیده را به‌صورت زیر تشریح کرد. در سطح آگاهی، شوتس بین «معانی» و «انگیزه» تمایز قائل است. معانی راجع به این هستند که کنشگران چگونه تعیین می‎‌کنند که کدام‌یک از جنبه‎‌های جهان اجتماعی برایشان اهمیت دارند، حال آنکه انگیزه‎‌ها راجع به این هستند که کنشگران به چه دلایلی کنشهایشان را انجام می‎‌دهند (ریتزر، 1379: 350). در سطح روابط اجتماعی، شوتس بین دو نوع روابط مایی و روابط آنهایی تمایز قائل است. روابط مایی، الگوهای کنش و کنش متقابل رودررو را در بر می‎‌گیرد، از درجۀ به‌نسبت بالایی از صمیمیت برخوردار است و با میزان آشنایی کنشگران با زندگی‌نامه‎‌های شخصی همدیگر مشخص می‎‌شود. حضوری‌بودن این نوع روابط به هر کنشگری اجازه می‎‌دهد که به آگاهی طرف دیگر رخنه کند. درمقابل، در روابط آنهایی، با آدم‌های واقعی کنش متقابل نمی‎شود. در اینجا، نمونه‎‌سازی‌های فرهنگی کنش را تعیین می‎‌کنند و درنتیجه، این نمونه‌سازی‌ها را نمی‎‌توان با اندیشه‌ها و کنش‌های کنشگران در روابط آنهایی تغییر داد (ریتزر، 1379: 345-348). هر دو نوع روابط مایی و آنهایی در جهان حیاتی قرار دارند. ازنظر شوتس، جهان حیاتی چارچوب فرهنگی و ازپیش‌تعیین‌شدۀ زندگی اجتماعی و تأثیر آن بر افکار و کنش‎‌های کنشگران را در بر می‎‌گیرد. عناصر سازندۀ جهان حیاتی دانش به مهارت‌ها، دانش سودمند و دانش به دستورالعمل‎‌ها هستند؛ به‌علاوه جهان حیاتی، عناصر خصوصی دانش را نیز در بر دارد. این عناصر خصوصی بیانگر این هستند که همۀ عناصر قلمرو فرهنگی می‎‌توانند دربارۀ افراد گوناگون متفاوت عمل کنند؛ زیرا تجربۀ شخصی هر فرد در مقایسه با فردی دیگر تفاوت دارد (ریتزر، 1379: 344-345).

مرلوپونتی، از دیگر پیشگامان پدیدارشناسی، تأکید ویژه‎‌ای بر «تن» دارد. تن در تفکر وی نه به‌عنوان «جسم یا صفت امتداد و نه به‌مثابۀ روان‌شناسیِ مکانیکی از سیستم عصبی» توصیف می‎‌شود. تجربۀ تن اساس خود را در وجود ما –یعنی در طریقۀ وجودی تن ما- می‎‌یابد. مرلوپونتی برای تحلیل وجودیِ بدن بر عناصری مانند «الگوهای حرکتی و فضایی تن»، «وجود جنسیتی»، «ظهور بدنی در ایما و اشاره، زبان و کلام» تأکید دارد (پیراوی ونک، 1389: 67-68). در برابر این سؤال که تن چیست یا کیست، مرلوپونتی می‎‌گوید: تن، عادت یا ملکۀ آغازین و اصیلی است که همۀ عادات دیگر بسته به وجود آن است. تن، بندرگاه ما در عالم، واسطۀ میان عالم و ماست. البته تن نباید صرفاً در محدودۀ خود، بلکه باید در متن عالم بررسی شود. رابطه‎‌ای که نمی‎‌تواند به‌عنوان یک رابطۀ شخصی بین یک تن خاص و عالم احاطه‌کننده فهمیده شود، بلکه باید برحسب وظایف و اعمال و فضای آزادی که باتوجه‌به امکانات در دسترس تن در هر لحظه ترسیم می‎شود، درک شود. بر مبنای امکانات در دسترس تن، ضروری است پیش از پذیرفتن «من فکر می‎‌کنم» بپذیریم که «من می‎‌توانم» یک کوگیتوی عملی که «کون فی العالم» مرا شکل می‌دهد و خودش را در ترویج عادات متجلی می‎‌سازد (پیراوی ونک، 1389: 69). وی از اصطلاحاتی مانند «سوژۀ تن‌یافته»، «تن‌آگاه»، «وحدت روان-تنی» استفاده می‎‌کند تا نشان دهد که انسان در تن و رفتار خلاصه‌شدنی نیست؛ زیرا نه فقط یک تن است و نه فقط یک ذهن، بلکه یک سوژه، یک خود، یک وجود فراوانی است (پیراوی ونک، 1389: 76).

براساس این نظریات می‎‌توان گفت سالمندی از دیدگاه زیست‎‌شناختی مرتبط با تغییرات بیولوژیک فرد است و با کاهش توانایی و افزایش دردهای جسمانی همراه است که به‌صورت تدریجی و در طول زندگی رخ می‌دهند و نمایان‎‌تر می‎‌شوند. دیدگاه روان‎‌شناختی سالمندی بیشتر با تغییرات روحی و روانی فرد سالمند مرتبط است. از دیدگاه جامعه‎‌شناختی نیز سالمندی دورانی است که کیفیت آن بسته به میزان درگیری و مشارکت فرد سالمند در اجتماع، حمایت دیگران، درک و تصور فرد از گذشتۀ خودش و میزان ارتباط و پذیرش دیگران که تا حد زیادی متأثر از تغییرات جسمی، روحی-روانی و نقشی فرد است تنوع می‌پذیرد؛ درنهایت، ازنظر پدیدارشناختی نیز آگاهی، ادراک و تجربۀ زیستۀ سوژۀ تن-آگاه سالمند از قابلیت‌های جسمانی، ذهنی، کیفیت تعاملات رودررو و پیرامونش می‎‌تواند در تحلیل علمی وضعیت زندگی آن مدنظر قرار گیرد. شایان ذکر است که این مباحث نظری تنها زمینۀ شناسایی دقیق و جامع‎‌تر ابعاد سالمندی را فراهم می‌کنند؛ همچنان‌که افزایش حساسیت محققان به تفسیر داده‎‌های ناشی از روایت‌های دست ‌اول مشارکت‌کنندگان را فراهم کردند. البته محققان با در نظر گرفتن مفهومِ اپوخه و در پرانتز قراردادن پیش‌فرض‎‌های علمی رایج، در پرتوی آگاهی بازاندیشانه از این بینش‎‌های نظری، نهایت تلاش خود را داشتند که طرح سؤالات مصاحبه‎‌ای خود را به آنان محدود نکنند؛ همچنان‌که داده‎‌های ناشی از مصاحبه را نیز تنها در پرتوی این مفاهیم نظری تحلیل و تفسیر نکنند؛ ولی در جاهایی که یافته‎‌های تحقیق با نظریات مطرح‌شده سازگاری داشتند، چنین نظریاتی برای توصیف و تحلیل دقیق و عمیق‎‌تر یافته‎‌ها و پیونددادن آن‌ها با ادبیات مربوط سودمند بودند.

روش‎‌شناسی تحقیق

در کل هدف پدیدارشناسی توصیفات تازه، پیچیده، غنی از یک پدیده آن‌گونه‎‌ است که به‌طور انضمامی زیسته می‎‌شود. به عبارتی، رجوع به معانیِ تجسدیافته و تجربی علاقۀ اصلی محققان پدیدارشناس است. ورتز می‎‌گوید که پدیدارشناسی در «انضمامیتِ روابط شخص–جهان شکوفا می‎‌شود و تجربۀ زیسته را، با همۀ تعین‌ناشدگی و ابهامش، بر امر شناخته‌شده اولویت می‎‌دهد» (Wertz, 2005: 15). مطالعۀ حاضر، براساس رویکرد پدیدارشناسی توصیفی_تفسیری ون منن[14] انجام شده است. ون منن برای انجام تحقیق پدیدارشناسی روشی مشخص را با ترتیبی خاص پیشنهاد نمی‎‌دهد و چارچوب پیشنهادی او تا حدودی جنبه‎‌های روش‎‌شناختی و مضمون‎‌های کانونیِ تحلیل را بیان می‎‌کند که می‎‌توانند به خواننده برای انتخاب یا ایجاد روش‎‌ها، روندها و تکنیک‎‌های تحقیقاتی برای پاسخ به سؤالات یا مشکلات ویژۀ تحقیق کمک کنند (نواب و حاجی‌بابایی، 1394: 28). به‌عنوان یک استراتژی روش‎‌شناختی، روش پیشنهادی ون منن شامل مراحل پیشنهادی زیر است:

 1) در مرحلۀ نخست، پژوهشگر با روی‌آوردن به ماهیت تجربۀ زیسته تلاش می‎‌کند تجربه‎‌های انسانی را در بافتی بررسی کند که تجربه از آن حاصل شده است؛ 2) جست‌وجوی تجربۀ مدنظر به همان شکلی که زیسته شده، در بردارندۀ فرایند طراحی سؤال پژوهش تا فرایند جمع‌آوری داده‎‌هاست؛ 3) مرحلۀ سوم تا مرحلۀ ششم به تحلیل داده‎‌ها مربوط‎‌ هستند که شامل دو مرحلۀ فرعیِ تأمل بر مضمون‎‌های بنیادی معرفِ پدیدۀ بررسی‌شده و تحلیل به کمک تأملات پدیدارشناختی است. در این مرحله سؤال اساسی این است: چه‌چیزی ماهیت این تجارب را شکل می‎‌دهد؟ در این مرحله، هدف محقق استنتاج معنای اساسی تجربه است. ون منن برای این مرحله سه روش خوانشِ کل‌نگر، خوانش انتخابی (خط‌به‌خط) و خوانش تفصیلی را پیش می‎‌نهد؛ 4) نگارش پدیدارشناختی هرمنوتیکی و هنر نوشتن و بازنویسی به‌عنوان راهبردی برای عمق‌بخشیدن به پدیدۀ مطالعه‌شده و خلق متنی پدیدارشناسانه؛ 5) حفظ ارتباط قوی و معطوف به پدیده که متضمن پایبندی محقق به سؤال اساسی پژوهش است و 6) ایجاد همخوانی بافت پژوهش با در نظر داشتن اجزا و کل است ((Van Manen, 1997: 34-35.

در تحقیق حاضر، پژوهشگران برای شناخت تجربۀ سالمندیِ زیستۀ سالمندان ساکن شهرکرد به‌صورت غیرتصادفی و متناسب با هدف تحقیق به گفت‌وگوی عمیق با سالمندان ساکن خانۀ سالمندان و ساکن خانه برآمدند. مشارکت‌کنندگان منتخب، 14 نفر سالمند ساکن این شهر بودند که براساس معیارهایی مانند داشتن حداقل 60 سال سن، محل‎‌های سکونت متفاوتِ سکونت در سرای سالمندان (6 نفر) یا سکونت در منزل (8 نفر)، جنسیت 6 نفر مرد و 8 نفر زن، توانایی تکلم و رضایت برای شرکت در مصاحبه انتخاب شدند. مشخصات و ویژگی‎‌های مشارکت‌کنندگان در جدول 1 به تفکیک جنس، سن، وضعیت تأهل، سطح سواد، تعداد فرزندان و وضعیت مسکن آمده است. سؤالات به‌صورت گفت‌وگویی و ساختارنیافته درخصوص ماهیت درک و تفسیر مشارکت‌کنندگان از سالمندی پرسیده شد. زمان و مکانِ گفت‌وگو بسته به شرایط سالمندان، در طول روز و در آسایشگاه، منزل شخصی یا پارک‎‌های عمومی بوده است. مدت زمان مصاحبه‎‌ها متغیر و از 30 دقیقه تا 90 دقیقه نوسان داشته است. گفته‎‌های مشارکت‌کنندگان حداقل 3 بار بعد از پیاده‎‌سازی روی برگه‎‌های تحلیلی، به‌منظور درک عمیق‌تر محتوای اصلی گفته‎‌ها قرائت و بازخوانی شد. در روش ون منن سه شیوه برای آشکارسازی تم‎‌ها وجود دارد: رویکرد کل‎‌گرا، رویکرد انتخابی و رویکرد جزء‌نگر (تاتانوبک، 1400: 96). در این تحلیل برای آشکارسازی و استخراج تم‎‌ها ترکیبی از روش‎‌های جزء‌نگر و انتخابی استفاده شد. براساس رویکرد جزءنگر، هریک از جملات متن خط‌به‌خط بررسی شدند؛ اما براساس رویکرد انتخابی، آن گزاره‎‌هایی برجسته شدند که تصور می‎‌رفت می‎‌توانند به آشکارسازی تجربۀ سالمندان در کل، به‌ویژه در ابعاد چهارگانۀ تحلیلی مدنظر ون منن، به محققان کمک کنند؛ به‌علاوه، روند تحلیل داده‎‌ها استقرایی و مبتنی‌بر حرکت از جزء (مضامین فرعی) به کل ( پیونددادن خوشه‎‌های مضمونی و استخراج مضامین فراگیرتر) بوده است. دسته‌بندی و خوشه‎‌بندی مضامین اصلی و فراگیر داده‎‌های تحلیل‌شده نیز براساس ابعاد چهارگانۀ تحلیلی پیشنهادیِ ون منن یعنی بدن زیسته (بدنمندی[15])، فضای زیسته (فضامندی[16])، زمان زیسته (زمانمندی[17]) و روابط انسانی زیسته (رابطه‎‌مندی[18]) بوده است (تاتانوبک، 1400: 96).

به‌صورت مختصر در تشریح این ابعاد چهارگانه می‎‌توان گفت بدن زیسته به واقعیتی پدیدارشناختی اشاره دارد که ما همیشه در آن زندگی می‎‌کنیم. فضای زیسته فضایی حسی است که به جهان یا چشم‌اندازی اشاره دارد که انسان‎‌ها در آن می‎‌زیند یا خود را در آن فضا پیدا می‎‌کنند. زمان زیسته به زمانی اشاره دارد که فرد باتوجه‌به حالت و وضع کلی و عمومی خودش در اوج لذت به سر می‎‌برد یا دچار اضطراب و دلهره می‎‌شود؛ درنهایت، رابطۀ زیسته رابطه‎‌ای است که با افراد دیگر در فضای بین‌فردی با آن‎‌ها به اشتراک می‎گذاشته می‌شود (Dinella et al., 2019). می‎‌توان گفت ابعاد چهارگانۀ بالا چارچوبی مفهومی–نظری هستند که برای راهنمایی محقق برای سامان‌دهی و تحلیل داده‎‌های گردآوری‌شده استفاده می‌شوند. براساس نتایج تحلیل، پیری زیستۀ سالمندان ذیل ابعاد متمایز بدن زیسته، زمان زیسته، مکان زیسته، روابط اجتماعی زیسته و ابعاد فرعی‎‌تر مربوط به هر بُعد تحلیل و ارائه شدند. برای ارزیابی اعتبار تحقیقات پدیدراشناختی معیارهای گوناگونی وجود دارد. در تحقیق حاضر، از معیارهای تمرکز شفاف تحلیل، پرمایگی توصیفات، تشریح جزئیات تجارب زیسته، تفسیر جامعه‎‌شناختی براساس تفسیرهای دست اول مشارکت‌کنندگان، ارزیابی و مقایسۀ نتایج تحلیل با تحقیقات پیشین و ادبیات نظری مربوط و درنهایت مشورت دوسویه و پیوستۀ استاد راهنما و دانشجو کمک گرفته شد.

جدول 1- ویژگی‎‌های جمعیت‌شناختی مشارکت‌کنندگان در پژوهش

Table 1- Demographic characteristics of research

 یافته‎‌ها

تجزیه‌وتحلیل گفته‎‌ها و تجارب مشارکت‌کنندگان و مفاهیم استخراج‌شده به استخراج مضمون‎‌های زیر منجر شد که تا حد زیادی می‎‌توانند دیدگاه و تجارب سالمندی زیستۀ سالمندان را به تصویر بکشند. در این قسمت مضامین اصلی‎‌ و عمدۀ پژوهش به همراه نمونه‎‌هایی از گفته‎‌های مشارکت‌کنندگان در ارتباط به سالمندی زیستۀ آنان ارائه شده است. یافته‎‌ها براساس مضامین اصلی مدنظر ون منن، ذیل چهار مضمون اصلی تن-روانِ ناتوان و ملول، انقطاع و فاصله‎‌گیری از اکنونیت، فضای زیستۀ مقایسه‎‌ای آگنده از ترس و ناامیدی و هستیِ تصدیق‌ناشده و روابط انسانی آزارنده توصیف و تفسیر شدند.

تن-روان ناتوان و ملول: در پدیدارشناسیِ مرلوپونتی‎‌ای، بدن به دلیل واسطگی تعامل با دنیای پیرامون، مقدم بر آگاهی دانسته می‎‌شود؛ اما بین بدن و ذهن دوگانگی وجود ندارد و آنها درهم‌تنیده و از یکدیگر انفکاک‌ناپدیر انگاشته می‎‌شوند. به تعبیری «بدن زیسته هم جسمانی است و هم خودآگاه. ذهن در بدن است و بدن در ذهن»  (Merleau-pontym, 2005: 89). به‌طور معمول، اولین نشانه‎‌های پیری در جسم و ویژگی‎‌های جسمانی مرئی و قابل‌تشخیص‌ ظاهر می‎‌شود. چنین تغییرات ظاهری برعکس تغییرات نیمۀ اول سیر زندگی که نشانۀ «رشدکردن» هستند، بیانگر «رشد معکوس» هستند که براساس آن «قوای جسمانی کاهش می‎‌یابد، موی سر به سپیدی می‎‌گراید یا می‎‌ریزد و پوست چین و چروک برمی‎‌دارد. مردان و زنان سال‌خورده به آنی آسیب می‎‌بینند و دیرتر خوب می‎‌شوند، میان آنها بیماری بیشتر رواج دارد و حس بینایی، چشایی، شنوایی و پویایی همگی ضعیف می‎‌شوند» (مشونیس، 1395: 248). بیشتر مشارکت‎‌کنندگان اولین نشانه‎‌های پیری خویش را در ظهور نشانه‎‌های آشکار پیری جسمانی مانند ظواهر چروکیده، آشکارگیِ موهای سفید و «ضعف، از دست دادن و ناتوانی قابلیت‌های بدنی» مانند اختلال در حس شنوایی و بینایی، ابتلا به بیماری‎‌های جسمانی و عدم امکان ارتباط به دلیل نقصان‌های جسمانی تصور و تجسم کرده‎‌اند؛ برای مثال مشارکت‌کنندۀ شماره3 می‎‌گوید:

«بیماری قلب و کمر درد دارم؛ اما بدتر اینکه کمی ناشنوا هستم و به‌سختی متوجه صدا می‌شوم. از سمعک نمی‌تونم استفاده کنم. هر موقع استفاده کنم، سردرد می‌گیرم.»

مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 5 به دلیل از دست دادن بینایی‎‌اش خودش را عاجز احساس کرده و حتی به خودزنی اقدام کرده است:

«روی فرش خونه جلو پام را ندیدم و به‌شدت زمین خوردم. تا مدت‎‌ها انگشت پام آسیب دیده بود. انقدر از این اوضاع خسته بودم که شاید چندین دفعه با مشت به صورت خودم زدم و خودم را نفرین کردم.»

یکی از مهم‌ترین خاستگاه‎‌های تنش‌هایی که مشارکت‌کنندگان اشاره می‌کنند، به ظواهر نامطلوب آنان از منظر همسران و نزدیکانی مربوط می‎‌شود که این سالمندان با آنان روابط «مایی» دارند. سالمند شمارۀ 11 می‎‌گوید:

«از بس همسرم از من و ظاهرم بدش میومد، کمتر جلوی چشمش ظاهر می‌شدم. من الآنم که پیر شدم، هنوزم وقتی چای یا غذا میارم همسرم بخوره، ناخودآگاه دستامو پنهان می‎‌کنم و روسریم را جلو میارم، موهای سفیدمو نبینه.»

بعضی مواقع، احساس پیری با پیری جسمانی واقعی یا به تعبیر شوتس، معنای پیری ذهنی با معنای پیری واقعی همخوانی و تقارن زمانی نداشته است؛ زیرا بعضی از مشارکت‌کنندگان زودتر از پیری بیولوژیکی متأثر از القائات شریک زندگی خود، در سنین جوانی، خود را «پیر احساس» کرده‎‌اند. البته نوعی رابطۀ قدرت جنسیت‌بنیاد در این برچسب‌زنی وجود داشته است؛ زیرا بیشتر شوهران بوده‎‌اند که تنوارۀ زنان را قضاوت و ارزیابی کرده‎‌اند؛ برای مثال، سالمند زن شمارۀ 11 می‎‌گوید:

 «چون چند سالی از همسرم بزرگ‌تر بودم و کمی قدم کوتاه بود، حتی در اوایل ازدواجون هم همسرم عجوزه و پیرزن صدام میزد. انقدر پیش همه گفت که از همون دوران جوانی حس می‎‌کردم پیرم و همیشه لباس‎‌های تیره و بزرگ‌تر از سنم را می‌پوشیدم.»

شایان ذکر است که سالمندانی نیز برای مدیریت بدن خود و پنهان‌کردن نشانه‎‌های پیری جسمانی خود از راه‌هایی مانند آرایش‌کردن پیوسته و حتی عمل زیبایی استفاده می‎‌کنند. سالمند شمارۀ 12می‎‌گوید:

«با اینکه داره صورتم چروک میشه و زشت شدم، اما هنوز وقتی پولی میاد دستم وسایل آّرایش می‎‌خرم به آرایشگاه میرم. دلم نمیخواد صورتم را پیر ببینم. دلم میخواد همیشه مرتب و زیبا به نظر برسم. برای همین رفتم بینی خودمو عمل کردم.»

می‎‌توان گفت زنان در مقایسه با مردان حساسیت بیشتری به بدن و کیفیت آن داشته‎‌اند و از تاکتیک‎‌های متنوعی برای زیبا جلوه‌دادن خود، مورد توجه همسر واقع‌شدن و همذات‌پنداری با همسر استفاده کرده‎‌اند.

       هرچند در زندگی واقعی «سوژۀ تن‌یافته» هستیِ واحدی است و سلامت جسمانی و بهزیستی و سلامت روانی در هم تنیده‎‌اند؛ اما این دو بُعد یکی و همسان نیستند و ازنظر تحلیلی، ویژگی‎‌های ذهنی و حالات روحی-روانیِ زیستۀ سالخوردگان را می‎‌توان مجزای از وضعیت جسمانی‎‌شان توصیف و تفسیر کرد؛ برای مثال، بیماری‎‌هایی مانند زوال عقل باعث می‎‌شوند حتی افراد برخوردار از سلامت جسمانی نتوانند زندگی خوبی داشته باشند (لازاروس و لازاروس، 1393: 446). ازنظر روحی، برخی از مشارکت‌کنندگان به ناراحتی و آزردگی روحی و روانی خود در نتیجۀ نقصان‎‌های بدنی، تجربه‎‌های ناخوشایند در دوران گذشته، عدم رضایت از روابط اطرافیان، ترس و ناامنی از وضعیت بی‎‌ثبات خود، عدم قابلیت‌های ارتباطی و برچسب‌زنی‎‌هایِ دیگران اشاره کرده‎‌اند. مشارکت کنندۀ شمارۀ 1 می‎‌گوید:

«از بس غصه خوردم، قلبم ضعیف و روحیه‎‌ام حساس شد. حرف‎‌های خواهرم هنوز آزارم میده. همیشه بهم می‎‌گفت تو عقل نداری، نفهمی. وقتی روحم سرگردان و خسته شد، جسمم هم با روحم شکست.»

سالمند شمارۀ 3 می‎‌گوید:

«کمی ناشنوا هستم و به‌سختی متوجه صدا می‎‌شوم. وقتی یکی آروم صحبت کنه، فقط حرکت لب‎‌هاش متوجه میشم. خجالت می‌کشم. همین مسئله باعث شده گوشه‎‌گیر بشم. کمتر صحبت کنم.»

یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 14) می‎‌گوید:

«از اول یک پام لنگ بود؛ برا همین همیشه خجالت می‎‌کشیدم توی خیابون بین مردم راه برم.»

انقطاع و فاصله‎‌گیری از اکنونیت: ازنظر هوسرل زمان سوبژکتیو بنیان درک زمان عینی است؛ به‌عبارت‌دیگر اگر چیزی به نام زمان سوبژکتیو وجود نداشت، اصولاً درکی از زمانمندی، حتی زمان عینی یا کیهانی نبود. زمان آگاهی درونی یا همان آگاهی مطلق، بنیان تمام ساختارهای زمانمندی است که در زندگی روزمره با آن سروکار داریم (ساکالوفسکی، 1388: 238). به تعبیر مرلوپونتی، زمان جزئی از جهان ابژکتیو نیست. گذشته و آینده را تنها به‌عنوان ساحت‌های موضوعیت نفسانی ما می‎‌توان یافت. ... گذشته و آینده در عرصۀ «حال حاضر» ظاهر می‎‌شوند. تن در میدانی از حضورها یافته می‌شود. این میدان در افق یادآوری‌ها گسترش می‎‌یابد و در افق پیش‎‌بینی‎‌ها فراافکنده می‎‌شود (پیراوی ونک، 1389: 173)؛ به تعبیری دیگر، «زمان یک خط نیست. شبکه‎‌ای از اتفاق‌هاست.» (لیوتار، 1375 به نقل از پیراوی ونک، 1389: 176). هر اکنونی حضور «نۀ دیگر» را در دل دارد که آن را به درون گذشته می‎‌راند و حضور «نه هنوز» را پیش‎‌بینی می‎‌کند که به درون آن خواهد گریخت. اکنون بسته نیست، بلکه به سوی آینده و به سوی گذشته تعالی می‎‌جوید (پیراوی ونک، 1389: 178). به نظر می‎‌رسد مشارکت‌کنندگان تمایل دارند از زیستن در زمانِ اکنونشان طفره روند و بیشتر یا در حسرت گذشتۀ تجدیدناپذیر، آرزوهای برآورده‌ناشده و پتانسیل‌های ازدست‌رفته‎‌شان اسیرند یا برعکس، با چشم‌پوشی از وضعیت اکنونشان، زندگی‎‌شان را در راستای آمادگی برای مرگ گریزناپذیر در زمانی نامعین در آینده یا رهایی از وضعیت ناخرسندشان در خانه یا خانۀ سالمندان سرو‌سامان دهند. بیشتر مشارکت‌کنندگان خاطراتِ بیشتر ناخوشایندی مانند فوت همسر، بچه، کتک‌کاری همسر، نارضایتی از زوجه و... را یادآوری می‎‌کنند که آنها را تجربه کرده‎‌اند. آنان مبنای چنین ناخوشایندی‌هایی را بیشتر ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی همسرانشان می‎‌دانند. از این بابت آنان به‌نوعی زندگیِ خود را که با نام «جوانی» از آن یاد می‎‌‎‌کنند، بربادرفته می‎‌دانند و تنها جنبه‎‌های منفی و ناخوشایند آن را به یاد و حافظه سپرده‌اند و از آنها یاد می‎‌کنند. سالمند شمارۀ 5 می‎‌گوید:

«یک لحظه به خودم آمدم، دیدم خیلی دیر شده. برف پیری بر سرم نشسته و در تمام این سال‌ها با همسرم لحظه‎‌ای خاطرۀ خوش جز جنگ و دعوا نداشتم. دیگه الآن هم دیر شده که بخوام باهاش خوش باشم؛ چون از اول دوسش نداشتم. زندگی خودم و اون بیچاره را سیاه کردم.»

حسرتِ فرصت‌های ازدست‌رفته، آرزوها و انتظارات برآورده‌نشده، همچنان‌که قصور و کوتاهیِ خود یا شریک زندگی‎‌شان و امکانِ دست‌کشیدن از رفتارهای ناخوشایند یا اقدام به رفتارهای پسندیده‎‌ای که می‎‌توانستند در حق یکدیگر داشته باشند، همه‌وهمه به آزردگی خاطر آنان در زمان حال منجر شده است. سالمند شمارۀ 8 می‎‌گوید:

«الآن که [همسرم] مرده و تنها شدم با خودم میگم کاش اون موقع بیشتر وقت می‌گذاشتم باهم حرف می‌زدیم و بالاخره هدایتش می‌کردم. شاید زندگیمون بهتر می‌شد. سال‌ها خودخوری کردم تا پیر شدم. هیچ لذتی هم از باهم سپری‌کردن عمرمون نبردیم.»

سالمند شمارۀ 5:

«من عمرم را در کنار اونی که نمی‌خواستم شریک زندگیم باشه به اشتباه سپری کردم. اون زن همه‌چی را ازم گرفت. طعم یک زندگی خوب، لذت داشتن بچه‎‌های خوب، همه‌چی را [،] هیچی نداشت که به‌خاطرش توی زندگیم دلخوش باشم. الآنم که دیگه دیر شده. پیر شدم. زمانی ندارم برای زندگی مجدد.»

بُعد دیگر زمان زیستۀ مشارکت‌کنندگان که باز هم از زیستنِ در اکنون، فراتر می‌رود و در افق پیش‎‌بینی‎‌ها فراافکنده می‎‌شود، پدیده‎‌ها و حوادثِ محتملی مانند رهایی از آسایشگاه یا پدیده‎‌هایی قطعی و گریزناپذیر مانند مرگ است که آنان انتظار دارند در آیندۀ نزدیک یا دورتر اتفاق بیفتد. شرکت‌کننده شمارۀ 1می‎‌گوید:

«تمام لحظه‎‌ها را پشت این شیشه‎‌های اتاقم منتظرم که یک روز از این آسایشگاه بیرون برم. خونه خودم و ماشینم را سوار بشم. انگار همۀ گذر لحظه‎‌ها توی مشت خودمه؛ ولی نمی‎‌تونم از اینجا رها بشم.»

به تعبیری آنان کنش‌ها و ابژه‎‌هایی را که برای افراد عادی در زندگیِ روزمرۀ «طبیعی» قلمداد می‎‌شوند، نوعی آرزو و رؤیای دست‌نیافتنی تلقی می‎‌کنند. بُعد زمانمندیِ آینده‌محورانۀ دیگر که توجه مشارکت‌کنندگان را جلب کرده، پدیده‌ای است که می‎‌تواند «مرگ‌آگاهی» نامیده شود. مرگی که به دلیل رؤیتِ شرایط انتظارناپذیر یا ناامیدیِ از امکانِ برگشت به خانه و از سر گرفتنِ زندگی عادی برای آنان به مشغولیتی ذهنی تبدیل شده است. سالمند شمارۀ 5 می‎‌گوید:

 «زندگی من با سختی نبود؛ اما مردن و این دنیا را ندیدن برام خیلی بهتره. خسته شدم از نیش وکنایه‎‌هایی که به‌خاطر گذشته‎‌ها به آبروم لطمه زد. واقعاً مرگ مرهمی برای دل زخم‌خوردۀ من است.»

سالمند شمارۀ 4 نیز با اشاره به شرایط نامناسب خانۀ سالمندان می‎‌گوید:

«از وقتی به خانۀ سالمندان آمده‎‌ام، خیلی بیشتر از گذشته به مرگ فکر می‎‌کنم؛ چون می‎‌دونم اینجا دیگه آخر راهی که اومدم و قرار نیست از اینجا به خونۀ خودم برم. فقط از اینجا به قبرستان می‌رم نه جای دیگه.»

البته سالمندانی نیز درصددند تا با پناه‌بردن به موسیقی یا به فراموشی‌سپردن زندگی گذشتۀ خود کیفیت گذرانِ زمان خود را مدیریت کنند یا سرآغاز زندگی جدیدی را برای خود رقم بزنند. سالمند شمارۀ 1 که در میان جمع کسانی که در خانۀ سالمندان است احساس تنهایی می‎‌کند، می‎‌گوید:

«اینجا از تنهایی دارم آهنگ گوش میدم تا تمام طول روزم را با صدای معین پر کنم. حتی زمزمه می‎‌کنم صداش را.»

سالمند شمارۀ 3 نیز می‎‌گوید:

«من اینجا (خانۀ سالمندان) اومدم که از اول زندگی را شروع کنم تا حالا فقط رنج دیدم. از الآن به بعد می‌خوام زندگی کنم.»

درکل می‎‌توان گفت هرچند شیوه‎‌های زمانمندی و زمانِ زیستۀ مشارکت‌کنندگان متنوع بوده است، ویژگیِ برجستۀ آن نوعی انقطاع و فاصله‎‌گیری از اکنونیت بوده است؛ زیرا مشارکت‌کنندگان یا خاطرات، رفتارها، اقدامات بیشتر ناخوشایندِ خود یا همسرانشان را به یاد می‎‌آورند یا برعکس، در انتظار تحقق رؤیاها و اتظارات خود در آینده‌ای این دنیایی هستند یا اینکه درکل از سرگرمی‎‌ها و نحوۀ سپری‌کردن زندگی در این دینا رهیده و به مرگ می‎‌اندیشند یا در موارد خیلی محدودی زمان خود را با فعالیت‌هایی مانند گوش‌دادن به موسیقی سپری می‎‌کنند که بازهم، به تعبیر خودشان، در راستای فراموشی اکنونیتشان است.

فضایِ زیست مقایسه‎‌ای آگنده از ترس و ناامیدی

ازنظر پدیدارشناسی، فضای زیسته ابژه یا چیزی نیست که دارای ابعاد ارتفاع، امتداد و عمق است. آن می‎‌تواند به‌عنوان مکان یا جهانی دیده شود که در آن مردم می‎‌زیند، آزادانه حرکت می‎‌کنند، با محیط تعامل برقرار می‎‌کنند و در موقعیت ویژه‎‌ای مانند خانه‎‌، محل کار، مدرسه یا هر مکان دیگری احساس راحتی و آسایش یا نگرانی می‎‌کنند. معنی یک مکان به‌عنوان فضای زیسته در ماهیت تجربی‎‌اش برجسته و غالب نیست، بلکه آن می‎‌تواند متأثر از محیط، تجارب، موقعیتِ کاری، ماهیت کار یا شغل، رفتار و رابطۀ شخص با جامعه قرار بگیرد (Abdul Waheed et al., 2022) . حس مکان بیانگر این است که مردم هنگام حضور در فضا چیزی فراتر از خصوصیات کالبدی و حسی را درک می‎‌کنند و می‎‌توانند به روح مکان دست یابند (نوربرگ شولتز، 1382: 114). باتوجه‌به مضامینی که مشارکت‌کنندگان اشاره کردند، می‎‌توان گفت که آنان بیشتر در پرتوی مقایسه، مکان و فضای زیستۀ خود را درک، توصیف و تفسیر کرده‌‎‌اند. مقایسه‎‌ای که سرشار از ترس و ناامیدی بوده و مبتنی‌بر نوعی احساسِ محرومیت نسبی است. البته مبنا و جهت مقایسه‎‌ها هم بسته به مصادیق مقایسه‎‌ای و درک و احساسِ مشارکت‌کنندگان از ویژگی‎‌های تجربه‌شده یا اِسناد داده‌شده به هریک از فضاها متفاوت بوده‎‌اند. مبنا و جهات مقایسه‎‌ها برخورداربودن یا برخوردارنبودن از امکانات (مقایسۀ شهر با روستا)، ویژگی‎‌های متعددِ تجربه‌شدۀ گذشته با حال، زیستنِ در خانۀ سالمندان با خانۀ خود، ترس ناشی از زیستن در مجاورت قبرستان با مکان‌های دور از قبرستان، فضای زیست مشترک مطبوع با همسر خود با زیستنِ تنهایی، مقایسۀ وضعیت واقعی خود با انتظارات و رؤیاهای مدنظر، مقایسۀ توانمندی گذشته برای اخذ تصمیمات مقتضی یا استفاده از اشیای پیرامونی با ناتوانی زمان کنونی. مشارکت‌کنندۀ شمارۀ 5 می‎‌گوید:

 «همون روز که حس کردم چیزی داخل چشمم فرو رفته، یکی نبود منو به شهر پیش دکتر ببره. آخه توی روستا که همه وقت دکتر نیست که برم. دیگه یکی از چشم‌هام بینایی خودشو از دست داده. با اون چشمم هم خوب نمی‎‌بینم. کتابخانه‎‌ای بزرگ از کتاب دارم؛ ولی دیگه نمی‎‌تونم حتی یک صفحه هم بخونم.»

به‌صورت جزئی‎‌تر و شفاف‎‌تر می‎‌توان گفت افرادی که از خودشان خانه داشتند، زیستن در آن را در هر شرایطی بر زیستن در خانۀ سالمندان ترجیح می‎‌دادند؛ به‌ویژه اگر شرایط زیستنِ مجاورتی با دیگران برایشان آرام‌بخش باشد. برای نمونه سالمند شمارۀ 7 می‎‌گوید:

«اینجا با خواهرم توی یک خونه زندگی می‌کنیم. خدا را شکر همین‌جا را هم دارم؛ وگرنه مجبور می‌شدم به خانۀ سالمندان برم. من حاضرم همۀ کارهای خونه را انجام بدم، شرایط سخت بپذیرم؛ ولی خانۀ سالمندان نرم. اگه برم اونجا می‎‌میرم.»

درمقابل، افرادی که باوجود داشتنِ خانه، برخلاف میل باطنی خود و «با زور» به خانۀ سالمندان آورده شده‎‌اند، زیستن در خانۀ سالمندان را همانند «زندگی در اسارت و زیستنِ پرنده در قفس» توصیف و تفسیر می‎‌کنند که «آرزوی رهایی» از آن را دارند. سالمند مرد شمارۀ 1 می‎‌گوید:

«من از خودم خونه دارم. به زور اومدم اینجا. واقعاً اینجا برای من مثل زندان است. شب و روز آرزوی رهایی از اینجا را دارم. مثل پرنده‌ای هستم که در این قفس زندانی شده.»

سالمند دیگری که همسرش از وی طلاق گرفته است، می‎‌گوید:

«الآن آرزوم اینه دوباره برم خونۀ خودم و مثل روز اول از همسرم تقاضای ازدواج دوباره کنم و دوباره از نو توی خونه‎‌ای که سال‎‌ها برای خشت خشتش زحمت کشیدم زندگی کنم.»

درکل، همۀ مشارکت‌کنندگان درک و تفسیر یکسانی از خانۀ سالمندان ندارند؛ برای نمونه، کسانی که مالک خانۀ مستقل نیستند و در مجاورت دیگرانی زیست کرده‎‌‌اند که پیوند اجتماعی و عاطفی مستحکمی با آنان نداشته‎‌ یا شرایط زندگی مشارکتیِ نامناسبی را برای آنان رقم زده‎‌اند، خانۀ سالمندان را «خانۀ بی‎‌منت» و زیستن در آن را «گذراندن زندگی بدون منت» توصیف و تفسیر کرده‎‌اند. مشارکت کنندۀ شمارۀ 3 می‎‌گوید:

«یک روز برای نوبت دکتر به بیمارستان مراجعه کردم. وقتی به خونه برگشتم، فرزندان همسر اولم در خانه را به رویم باز نکردند. دست خالی از اون خونه برای همیشه زدم بیرون. اومدم خونۀ سالمندان. فکر کردم دیگه اینجا بدون منت میشه زندگی کنم. خانۀ سالمندان را دوست دارم. وقتی فکر می‌کنم منت هیشکی سر من نیست و همین سقف دولت قرار داده که روی سرم باشه خوشحالم.»

درنهایت اینکه، بعضی از مشارکت‌کنندگان موقعیت فضایی محل زندگی خود را «ترس‌آور» می‌دانند و زیستن در چنین فضایی را به علتِ ناتوانی در تغییردادن محل زندگی خود با اکراه و اجبار ادامه می‎‌دهند. سالمند شمارۀ 8 می‎‌گوید:

 «چون خونه‎‌ام نزدیک قبرستان است، خیلی می‎‌ترسم. به‌خصوص وقتی مرده‎‌ای را در این قبرستان تازه خاک کنند. اون شب تا صبح خوابم نمی‌بره. کاش یک جای دنیا به اندازۀ فقط یک سایبان کوچک خونه داشتم که اون موقع مجبور نبودم اینجا بمونم.»

درمجموع توصیف و تفسیر مشارکت‌کنندگان از فضای زیسته‎‌شان متأثر از توانایی در استفاده از ابژه‎‌های پیرامونی، دارابودن مالکیت یا نداشتن مالکیتِ محل سکونت، کیفیت روابط تجربه‌شده در فضاهای زیست کنونی یا گذشتۀ متنوع و متفاوت بوده است. هرچند به نظر می‎‌رسد که بیشتر مشارکت‌کنندگان در پرتوی مقایسۀ شرایط زیستِ فضای کنونی‎‌شان با گذشته یا فضاهای دیگر ناراضی بوده، درگیر ترس دائمی از دست دادن وضعیتِ کنونی خود یا در غلطیدن در وضعیتی بدتر هستند؛ اینکه آنان همچنین ناامید از احیای فضاهای ازدست‌رفته یا تلاش برای دستیابی به فضاهای مطلوبِ مدنظرِ خود هستند.

هویتِ تصدیق‌ناشده و روابط اجتماعی آزارنده

یکی از مهم‌ترین معیارهای تحلیل‎‌های پدیدارشناسانه ارتباطات زیسته است که براساس شاخص‎‌های متعددی مانند مستقیم یا غیرمستقیم‌بودگی ارتباطات، کمیت، دامنه و کیفیت ارتباطات، طرفین، آثار و نتایج منفی و مثبت ارتباطات و... می‌توان آن را تحلیل کرد. به تعبیر ون منن، ارتباطات زیسته همان ارتباطی است که فرد با دیگران در فضای بین‌فردی که با آن‌ها سهیم است، حفظ می‎‌کند (نواب و حاجی‌بابایی، 1394: 67). شوتس نیز براساس دامنه، صمیمیت و میزانِ رودررویی یا ناشناختگیِ روابط بین روابط مایی و روابط آنهایی تمایز قائل است (ریتزر، 1379: 345). مهم‌تر اینکه در تحلیل رابطه باید به ویژگی‎‌های تنوارگیِ برخوردار از آگاهی و هیجانات، تصدیق یا برعکس طرد هویت و قابلیت‌های انسانی در ارتباطات اجتماعی، نابرابری قدرت در روابط اجتماعی، رابطۀ مبتنی‌بر عشق و احترام یا رابطۀ مبتنی‌بر ناچاری و الزام و... تمایز قائل شد؛ برای مثال، چه‌بسا فرد به‌صورت فیزیکی در جمع دیگران است، ولی به‌صورت «بین‌الاذهانی» در «تنهایی یا احساس تنهایی» بسر می‌برد (پیراوی ونک، 1389: 130)؛ بنابراین، اثر و دامنۀ تحلیل ارتباطات از همجواری صرف فراتر می‎‌رود و ابعادی اجتماعی، اخلاقی، نمادی و هویتی پیدا می‎‌کند (رهنما، 1397: 49). براساس مضامین گفته‎‌های مشارکت‌کنندگان تحقیق، می‎‌توان گفت تمرکز و کانون ارتباط اجتماعی آنان بیشتر حولِ ماهیتِ رابطۀ «متعارض‎‌شان» با «دیگران نزدیک» به تعبیر شوتس روابط مایی‎‌شان بوده است. آنان در گفته‎‌هایشان به مواردی مانند «نادیده گرفته شدن، تحقیر، و ضرب و شتم» توسط خواهر، همسر، خویشاوندان حتی فرزندان در روابطشان اشاره کرده‎‌اند. در مواردی آنان حتی از ابراز معمولی‎‌ترین و ابتدایی‎‌ترین نشانه‎‌های انسانی محروم شده‎‌اند؛ مانند سخن‌گفتن، شرکت در مراسم‎‌ها، غذاخوردن، استفاده از شیر آب... که بیانگر هستی، هویت و زیست اجتماعی انسان‌ها هستند. در موارد متعددی آنان توسط دیگر خویشاوندانِ نزدیک و مجاور به سکوت، انزوا و پذرش شرایط ناخرسندشان الزام و اجبار شده‎‌اند. سالمند شمارۀ 7 می‌گوید:

«الآن که سالمند شدم، هر موقع در جمع می‌خوام صحبت کنم، خواهرم که بزرگ‌تر از منه میگه خوب دیگه بسه، سرت درد می‌گیره و گیج میشی اگه حرف بزنی. همیشه جای من حرف میزنه، تصمیم می‌گیره و حتی اجازه نمیده منم گاهی با یکی سر صحبت را وا کنم. حتی با همسایه‎‌ها و اگر به جشن عروسی یا مراسم ختمی باشه، اگه غریبه باشن، خودش تنها شرکت می‎‌کنه. خیلی از رفتارش آزرده‌ام؛ اما به روی خودم نمیارم. فقط به‌خاطر اینکه خرجم را میده.»

حتی برخی از مشارکت‌کنندگان تنها برای برقراری ارتباط حداقلی و سخن‌گفتن به‌عنوان فعالیت روزمره در زندگیِ معمولی، زیستن در خانۀ سالمندان را بر ماندن در خانه ترجیح می‌دهند. سالمند شمارۀ 12 می‌گوید:

«همسرم از اول مثل افراد لال بود. دو کلمه حرف هم با من نمیزنه. منم خونه‎‌ای که توش همسرم هست را دوست ندارم. حس تنهایی می‎‌کنم. همسرم وجود مرا فراموش کرده. به‌صورت پاره‌وقت و روزانه به خانۀ سالمندان میام و اینجا افراد متفاوتی را می‌بینم. دوست دارم باهاشون حرف بزنم.»

سالمندان به یادآوری و تجربۀ انواع خشونت‌ها یا اثرات منفی آنها در زندگی‎‌شان با دیگرانِ نزدیک اشاره کرده‎‌اند. خشونت کلامی، خشونت اقتصادی و خشونت اجتماعی مانند ازدواج اجباری و خشونت عاطفی مانند تحقیر از رایج‎‌ترین این نوع خشونت‌ها بوده‎‌اند. البته زمان وقوع این خشونت‌ها الزاماً به دوران زیست اکنونشان محدود نمی‎‌شود؛ ولی یادآوری و تکرار چندبارۀ آنان در گفته‎‌هایشان می‎‌تواند بیانگر اهمیت و اثرگذاری شدید این خشونت‌ها بر آگاهی و قصدیتِ آنان باشد. سالمند شمارۀ 4 می‎‌گوید:

«از بس با همسرم دعوا می‎‌کردم و کتکم میزد، وقتی باردار بودم بچه‎‌ام مرده به دنیا اومد. دیگه هم بعد از اون دکتر گفت نمی‎‌تونم بچه‌دار شوم.»

سالمند شمارۀ 3 می‌گوید:

«خودم بچه‎‌دار نشدم. بعد مرگ همسرم با بچه‎‌هاش توی یک خونه زندگی می‎‌کردیم. همش برای غذا سرم منت می‌ذاشتن. حتی اگه شیر آب را باز می‎‌کردم چیزی بشویم، بهم تذکر می‎‌دادن.»

در جوامع و بافت‎‌های سنتی‎‌تر، معمولاً شوهر به‌عنوان کانون و کنشگر اصلیِ ارتباطات خانوادگی شناخته می‎‌شود. همچنین یکی از مهم‌ترین قابلیت‌های قابلِ‌تصدیق زنان، فرزندآوری است که به‌طرق مختلف می‎‌تواند در طول چرخۀ زندگی زمینۀ هویت‎‌یابی و تصدیق اجتماعیِ زنان و خانواده‎‌های آنان باشد؛ ازاین‌رو، فقدان یا از دست دادن همسر و نداشتن فرزند می‎‌تواند در نظر فرد و دیگران به‌عنوان کمبود، نقصان یا خلأیی اساسی ظاهر شود. برخی از مشارکت‌کنندگان به مواردی مانندِ طرد و تنزلِ روابط اجتماعی و از دست دادن استقلال و تصدیق اجتماعی در نتیجۀ مرگ همسر یا نداشتن فرزند اشاره کرده‎‌اند. سالمند شمارۀ 6 می‎‌گوید:

 «هرچند برادر و خواهرام هستن، اما کاش خودم یک بچه داشتم. حتی راضی بودم یک بچه نابینا داشتم. هیچی جای فرزند نداشته را پر نمیکنه.»

مشارکت‌کنندۀ 7 نیز می‎‌گوید:

«همسر و دختر کوچکم را وقتی خیلی جوان بودم، از دست دادم. همۀ این سال‌ها با خاطراتشون زندگی کردم. بعد از مرگ او‌نها دیگه استقلالی از خودم نداشتم و مثل یک کنیز زندگی کردم.»

اندک سالمندانی نیز که معتقدند در نتیجۀ اعتماد «بی‎‌جا و بی‎‌مورد» به فرزندانشان، به «انتقال» دارایی‎‌شان به فرزندان مبادرت کرده‎‌اند، احساس می‎‌کنند فرزندان نه‌تنها قدردان آنان نیستند، بلکه حداقل روابط اجتماعی شان را نیز با آنان قطع کرده‌اند. سالمند شمارۀ 10 می‎‌گوید:

«اشتباه کردم اعتماد کردم به بچه‎‌هام و همۀ اموال و زمین‎‌های کشاورزی را که داشتم به نام فرزندانم زدم. بچه‎‌هام قدردان من نیستن. ارتباطشون رو خیلی با من کم کردن. کاش فروخته بودم.»

بحث و نتیجه‎

هدف پژوهش حاضر بررسیِ پدیدارشناسانۀ تجربۀ زیستۀ سالمندی در بین سالمندان ساکن شهرکرد بوده است. رهیافت توصیفی و تفسیری ون منن به‌عنوان نظریه و چارچوب تحلیلی انتخاب شد. یکی از اصول اساسی استفاده از روش تحلیلی ون منن، ارائۀ مضامینِ پایۀ جسمِ زیسته، فضای زیسته، زمان زیسته و ارتباطات زیسته به‌عنوان ساختارهای اساسی جهان زندگی است که می‎‌توانند در تحلیل هر تجربه‎‌ای مدنظر قرار گیرند. البته، بسته به پدیدۀ بررسی‌شده، وضعیت، موقعیت و چرخۀ زندگی افراد، زمینه‎‌ها و اصول محوری و روش‎‌شناختی مهم رشته‎‌های مختلف، اهمیت و تأثیر این مضامین یکسان و همانند نیست؛ اما این تفاوت اهمیت، بیانگر تفکیک و جداییِ مطلقِ این مضامین نیست؛ زیرا این مضامین وجودی جدا از هم نیستند و همگی ابعاد، اشکال و اضلاعِ مختلفِ یک واحد پیچیده هستند که «تجربۀ زیسته» نامیده می‎‌شود (نواب و حاجی‌بابایی، 1394: 65-67). مهم‌تر اینکه، ون منن بعضی از عناصر را برای وقوع و وجودِ نوعی تجربۀ «جوهری» و بعضی دیگر را «تصادفی و جانبی» می‎‌داند. عناصر جوهری باعث تشخیصِ وجودی پدیده و تفکیک و تمایز آن پدیده از پدیده‎‌های مشابه و نزدیک می‎‌شود. البته در اینجا، جوهر به معنیِ داشتن ویژگی‎‌ها و خصوصیات مشخص و معین هر پدیده است (Van Mannen, 2016). جوهر به چیستیِ یک چیز مربوط است و اینکه بدون آن چیز یا ویژگی آن، به‌هیچ‌وجه آن چیزی نمی‌بود که آن است. براساس یافته‎‌های پژوهش می‎‌توان گفت که مهم‌ترین جوهر بنیادی و اساسی سالمندی زیستۀ مشارکت‎‌کنندگان، بُعدِ تن-روان ناتوان و ملول زیسته بوده است. تنوارۀ سالمندان ازنظر ویژگی‌های ظاهری و قابلیت‌های جسمانی به‌شدت دچار دیگردیسی و ناتوانی شده است؛ دگردیسی و ناتوانی که در نظر خود مشارکت‌کنندگان و نیز در نگاهِ دیگرانِ نزدیک و مجاورشان اولین نشانه‎‌های ملموس، مرئی و مشهود پیری و زوال قابلیت‌های جسمی و روانی محسوب می‎‌شوند. زوالی که با نوعی رنجش خاطر، ملولی، ناامیدی، هراس افراد سالمند و تحقیر و تصدیق‌نشدن آنان ازسوی دیگران همراه بوده است. این یافته با تحقیقات ادیب حاج‌باقری و رجایی (1390)، افشارکهن و قادری هرسینی (1401)، دی فریتاس و همکاران (2010)، آوویری-نیوتن و همکاران (2020) درخصوص برجستگیِ آثار جسمانیِ پیری و ملازمات روانی آن مانند رنج تنهایی و نگرانی از آینده (Chang, 2013, Fjell et al., 2021) مطابقت دارد. براساس مضامین گفته‎‌ها می‎‌توان گفت که تحولات و ویژگی‌های تن–روانی مبنا و اساسی هستند که کل دیگر ابعاد وجودی سالمندان مانند زمان زیسته، فضای زیسته و روابط زیسته‎‌شان را رنگ و لعابی خاص بخشیده است. این یافته همچنین مؤید این گفتۀ مرلوپونتی است که تنواره واسطۀ آدم و عالم و نقطۀ کانونی ادراک، هستی، هویت و نحوۀ فراروی و رابطۀ آدمیان با خود و عالم اطراف است؛ به‌عبارتی‌دیگر، «من نمی‎‌توانم» سالمندان اساس و بنیان تعیین، تأسیس و تعریف‌کنندۀ ماهیتِ «تجربۀ زیستۀ» آنان بوده است.

دیگر بُعد مهم سالمندیِ زیستۀ مشارکت‌کنندگان، انقطاع و فاصله‎‌گیری از اکنونیت بوده است. براساس این مضمون می‎‌توان گفت که سالمندان بیشتر از آنکه در «اکنون» زندگی کنند، مجذوبِ یادآوری تجربیات ناخرسند و آزارندۀ گذشتۀ خود یا تجدید خاطر توانایی‎‌ها، فرصت‌ها و قابلیت‌های ازدست‌رفتۀ خود بوده‎‌اند یا اینکه با یأس و ناامیدی به امکان رهایی خود از برخی جنبه‎‌های ناخوشایند زندگی می‎‌اندیشیدند یا به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم خود را برای رویارویی با پدیدۀ مرگ آماده می‎‌سازند. این یافته نیز با نتایج تحقیقات چانگ (2013) و فجل و همکاران (2021) مطابقت دارد که هردو بیانگر دغدغۀ زمانی سالمندان به آینده بوده‎‌اند. البته زمانمندی زیستۀ سالمندان در بُعدِ گذشته‌نگریِ حسرت‌بار یادآورِ نظریات اریکسون درخصوص احساس به گذشته و ارزیابیِ عملکرد خود در گذشته است؛ اما در بُعد آینده‌هراسیِ مضطربانه، بیشتر با نظریۀ عدم تعهد همخوانی دارد که بیانگر یاد مرگ‌بودگیِ دائمی سالمندان است. ماهیتِ فضامندی زیستۀ سالمندان، فضایِ زیست مقایسه‎‌ای آگنده از ترس و ناامیدی نامیده شد؛ بدین معنا که سالمندان فضاهای زندگی خود را بیشتر بر مبنای منطق مقایسه‎‌ای وضعیت اکنون خود با گذشته یا آیندۀ محتمل درک و تفسیر کرده‎‌اند. ازآنجاکه چنین مقایسه‎‌هایی بیانگر آرزوهای برآورده‌نشده در گذشته بوده یا آرزوها و انتظاراتِ اکنون یا آینده‎‌ای هستند که امکان برآوردن آن‌ها برای سالمندان وجود ندارد، به شکل‎‌گیریِ نوعی ترس و ناامیدی دائمی در هستی آنان انجامیده است؛ اما درکل، فضامندیِ زیستۀ سالمندان متنوع بوده و فضاهای واحدی مانند خانه یا خانۀ سالمندان برای سالمندانِ متفاوت به صورت‌های گوناگونی ظاهر و تفسیر شده است. هرچند به نظر می‎‌رسد این بُعد از سالمندی به‌صورت تفصیلی کمتر تحقیق و تحلیل تجربی شده است، تحقیق چانگ (2013) بیانگر خوش‎‌بینی به خانۀ سالمندان و تصور منفی مانند از دست دادن روال‌های عادی زندگی است. درمقابل، تحقیق فجل و همکاران (2021) بیانگر زندگی راحت سالمندان در خانواده بوده است. فضایِ زیستۀ مشارکت‌کنندگان تحقیق حاضر شامل هر دو الگوی مذکور یعنی خوش‎‌بینی یا بدبینی سالمندان به فضاهای زیستِ واقعی یا محتملی مانند خانۀ سالمندان یا خانۀ شخصی و زیست در مجاورت دیگران بوده است. توصیف و تفسیر سالمندان از فضای زیسته تا حد زیادی براساس خصوصیات و داشته‎‌های فردی سالمندان مانند استقلال، تملک خانه، جنس و نوع روابط اجتماعی آنان با دیگران متفاوت بوده است. متناسب با نظر شوتس می‌توان گفت که درک فضای زیستۀ سالمندان تا حد زیادی به «عناصر خصوصی دانش» و «تجربۀ شخصی هر فرد» بستگی دارد (ریتزر، 1379: 344).

درنهایت جوهر و مشخصۀ اساس بُعدِ رابطه‎‌مندیِ زیستۀ سالمندان در این تحقیق هویت تصدیق‌ناشده و روابط اجتماعی آزارنده نام گذاری شد. این تم بیانگر این است که به دلایل گوناگون، به‌ویژه به بهانۀ تنزل واقعی یا تصوریِ قابلیت‌های جسمانی سالمندان، هستی و وجودِ آنان ازسوی دیگران نزدیک نادیده گرفته شده است. آنان از ابراز و بیان احساسات و توانایی‎‌هایِ روزمره و معمولیِ خود مانند سخن‌گفتن، شستن دست و صورت، غذاخوردن و... منع شده‎‌اند و درکل نوعیِ روابط اجتماعیِ منزجرکننده را تجربه کرده‎‌اند. نکتۀ جالب این است که روابط اجتماعی آنان محدود به دیگران نزدیک و «روابط مایی» بوده و در گفته‎‌های هیچ‌کدام از مشارکت‌کنندگان سخنی از «روابط آنهایی» به میان نیامده است. این یافته نیز مؤید نتایج تحقیقاتِ افشارکهن و قادری هرسینی (1401)، دا سیلوا و بومر (2009) و چانگ (2013) بوده است که به مسائل زیسته‎‌ای مانند انزوای اجتماعی، تلاش برای حفظ هویت و توجه‌نکردن به سالمندان اشاره کرده‎‌اند. مشارکت‌کنندگان در گفته‎‌هایشان با تعابیر مختلفی در روابط زیسته‎‌شان به مواردی مانند «نادیده گرفته شدن، تحقیر و حتی ضرب و شتم» توسط خواهر، همسر، خویشاوندان و فرزندان اشاره کرده‎‌اند. آنان در موارد زیادی در روابط «مایی»شان به سکوت، انزوا و پذیرش شرایط ناخرسندشان الزام و اجبار شده‎‌اند.

درنهایت می‎‌توان گفت سالمندی زیسته پدیده‎‌ای پیچیده، چندبعدی و متعددی است که شناخت کامل آن مستلزم توجه به همۀ عناصر و ابعادی است که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در ارتباطات دوسویه و چندسویه با یکدیگر تجربۀ زندگی فرد سالمند را شکل می‎‌دهند (نمودار 1). براساس تحلیل ون منن و با در نظر گرفتن روابط دوسویۀ عناصر تجربۀ زیستۀ سالمندی می‎‌توان گفت فرد سالمند با قابلیت‌های جسمانی و روانی خاص بیشتر از آنکه درگیر «زمان حال» باشد، به یادآوری و مرور گذشته‎‌هایِ بیشتر ناخوشایند یا تحقق آرمان‌های نسبتاً دست‌نیافتنیِ خود در زمان آینده می‎‌اندیشد. متأثر از قابلیت تن-روانیِ خاص و اکنونیت‌گریزیِ مداوم، آنان در فضای زیست اجتماعی آگنده از ترس و ناامیدی زندگی می‎‌کنند؛ ترس و ناامیدی که بیشتر در دامنۀ روابط زیستۀ محدود و «مایی» این سالمندان با فرزندان و اقوام و خویشاوندان نزدیک یا مراقبان خانۀ سالمندی متبلور می‎‌شود. نزدیکانی که هویت و توانایی‎‌های حداقلی سالمندان را نادیده می‌گیرند و در مواقعی آنان را در معرض انواع خشونت‌های کلامی، اجتماعی و روانی قرار می‎‌دهند. درمجموع، سالمندان دارای تن-روان ناتوان‌شده تا حد زیادی متأثر از این وضعیت مرئی و متجسمِ بیولوژیک، هویت‎‌ انسانی-اجتماعی‎‌شان در روابط اجتماعیِ نزدیک و «مایی» تصدیق نمی‎‌شود؛ آنان، دلتنگ از این وضعیت، از «اکنونیت» هستی و زندگی‎‌شان‎‌ می‎‌گریزند و آرامششان را در یادآوری خاطرات تلخ و شیرینِ گذشته یا امکان‌ها و امیدهای محتمل یا یقینیِ آینده جست‌وجو می‎کنند. سطح آرزوهای آنان بیشتر محدود به توانایی و امکان تحققِ امور و فعالیت‌های روزمره مانند صحبت‌کردن، شستن دست و صورت، نشست و برخاست کردن با دوستان و اهل خانواده و... است. فعالیت‌هایی که در «زندگیِ و نگرش طبیعی» افراد غیرسالمند به‌ندرت به آن توجه شده یا اصلاً توجه ‎نشده است.

شکل 2- ماهیتِ سالمندیِ زیسته و روابط دوسویه و چندسویۀ عناصر وجودی آن

Fig 2 - The nature of lived aging and the two-way and multi-way relationships of its existential elements

 پیشنهادات کاربردی و سیاست‌گذاری

شاید بتوان گفت اولین پیشنهاد لزوم شناسایی و مستندسازیِ ویژگی‌های متعدد سالمندان هر منطقه برای تصمیم‎‌گیری مقتضی متناسب با ویژگی‌های کلی و خاصِ سالمندان است؛ زیرا برنامه‎‌ریزی مبتنی‌بر در نظر گرفتن هم‌زمانِ ویژگی‎‌های کلی و قابلیت‌های خاص سالمندان کارآمدترین شیوه است؛ در این راستا می‎‌توان گفت هرچند سالمندان واجد ویژگی‎‌های جسمانی و روانی نوعی و کلی هستند که آنان را از دیگر گروه‌های سنی جامعه متمایز می‎‌کند، درعین‌حال، سالمندان ازنظر جنسی، میزان دارایی، قابلیت‌های جسمانی-روانی و... بایکدیگر تفاوت دارند که سیاست‌گذاری مناسب و کارآمد مستلزم توجه به هر دو ویژگی نوعی و خاص آنان است. به تعبیر پدیدارشناسانه نیاز است تا در این «نگرش طبیعی» و رایج معمول، بازاندیشی جدی به عمل آید؛ اینکه سالمند فردی ناتوان، فاقد احساس و ادراک و قوۀ تشخیص در نظر گرفته شده و متناسب با این نگرش طبیعی از زندگی در جمع و برقراری رابطه با دیگران محروم می‌شود یا برای راحتی و آسایش نزدیکان و شاید به‌زعم ماها برای آسایش خودشان، آن‌ها به خانۀ سالمندان سپرده شده و در «قفس آهنین» بوروکراسی به‌صورت تمام‌وقت رها می‌شوند می‎‌شوند؛ به‌علاوه، می‎‌توان ضمن فراهم‌‌کردن تسهیلات رفاهی برای سالمندان، در راستای ایجاد و استحکامِ فهم و رابطۀ همدلانه و چندجانبۀ بین‌نسلی کوشید. در پایان، می‎‌توان به‌تدریج ازطریق راهنمایی و آموزش افراد میان‌سالِ در آستانۀ سالمندی، آنان را با شرایط و ملزومات زندگی سالمندی آشنا کرد و در ایجاد پشتوانه‎‌های مالی برای زمان بازنشستگی‎‌شان به آنان کمک کرد.

محدودیت‌های پژوهش: بخشی از محدودیت‌های پژوهش به ویژگی‌های فرد سالمند و امکان دسترسی به آنان و ویژگی‌ها و قابلیت‌های جسمی، فیزیکی و روان‌شناختی آنان مربوط می‎‌شود که دسترسی به نمونه‎‌ها و امکان مصاحب عمیق را محدود کرده بود. این محدودیت برای سالمندان ساکن خانۀ سالمندان برجسته‎‌تر بود. در مواردی، اِقناع مراقبان و خویشاوندان برای برقراری رابطه و گردآوری داده‌ها دشوار و وقت‌گیر بود. همچنین برقراری ارتباط کلامی و در مواردی فهم گفته‎‌های مصاحبه‌شوندگان دشوار و دیریاب بود.

[1] Muiruri

[2] Munson

[3] Joel James

[4] Enabling Environment

¹ Da Silva

[6] De Freitas

[7] Chang

[8] Awuviry-Newton

1 Fjell

[10] Muhye & Fentahun

[11] Erik Erikson

[12] Formal

[13] Substantive

[14] VanMannen

[15] Corporeality

[16] Spatiality

[17] Temporality

[18] Relationality