خردمندی از منظر معلمان خردمند

امروزه، قفسۀ کتابخانه­ها و صفحات مجازی مملو از مطالبی دربارۀ چگونگی داشتن یک زندگی خوب است که مورد اقبال عموم مردم نیز قرار گرفته است. به نظر می­رسد ردپای محتوای علمی در رابطه با زندگی خوب را بتوان در روان‌شناسی مثبت‌گرا پیدا کرد. در این شاخه از روان‌شناسی، به طور کلی مباحث مرتبط با عملکرد بهینۀ انسان و به‌زیستی او مطرح می‌شود (Villalobos & Cobrer, 2025) که منجر به زندگی خوب می­شود. به اعتقاد سلیگمن، از جملۀ این نقاط قوت خردمندی[1] است (Mongrain & Anselmo-Matthews , 2012).

خرد ریشه در فلسفه و دین دارد؛ ارتباطی که با اشارات به خرد در انجیل، نوشته‌های کنفوسیوس و تعالیم بودایی به‌خوبی نشان داده می‌شود. در سنت غربی، خرد دغدغۀ اصلی فیلسوفان یونانی، از جمله سقراط، افلاطون و ارسطو بود که ایده‌های آنها متعاقباً بر نوشته‌های متکلمان مسیحی اولیه مانند سنت آگوستین و پژوهشگران مدرسی مانند توماس آکویناس تأثیر گذاشت (Osbeck & Robinson, 2005). مانند بسیاری از حوزه‌های دیگر، متأسفانه در متون پژوهشی تاریخی مرتبط با خردمندی، اشاراتی بسیار اندک به صبغۀ توجه دین اسلام به این موضوع وجود دارد. ولی بررسی‌ها و توجه اندیشمندان اسلامی در متون و معارف اسلامی نشان داده است بی‌شک این مفهوم از مهم‌ترین موضوعات دینی و مذهبی در اسلام است. منظور از متون اسلامی، آیات قرآنی و از منظر شیعی، روایات و سنت معصومین علیهم‌السلام است که جست‌وجویی ساده در آنها مواجهه با واژگانی مانند لب، عقل، تعقل، تفکر، حکمت و ... را در پی دارد که با اغماض می‌توانند به نوعی مشابه خردمندی باشند. هنرمند و همکاران (1403) در مطالعه‌ای دقیق، به طور ویژه واژۀ عقل را بررسی کرده و به چهار نگاه وجودشناختی (ساختار و ماهیت عقل و ویژگی‌های وجودی آن)، معرفت‌شناختی (رهنمون‌شدن به اعتقادات درست)، ارزش‌شناختی (رهنمون‌شدن به مکارم اخلاقی) و ابزاری (عملی و کاربردی) دست یافته‌اند. آنها مبتنی بر معارف اسلامی، در تعریفی اصطلاحی عقل را «نوری الهی که با درک، تشخیص صحیح امور، مقایسه و سنجش و نتیجه‌گیری درست از آنها، انسان را در دو حوزۀ نظری و عملی به سوی کمال رهنمون می‌سازد» توضیح داده‌اند.

نکته ای که در این پژوهش به طور ویژه مدنظر است، ورود موضوع خردمندی در دهه­های اخیر در پژوهش­های تجربی روان‌شناسی و فراتر از روان‌شناسی است (Sternberg & Glück, 2019). با آغاز پژوهش­های مرتبط با خردمندی در حوزۀ روان‌شناسی، چیستی و چگونگی آن همواره مورد توجه بوده است و نظریه‌پردازان در وهلۀ نخست آن را تعریف کرده‌اند و به همین دلیل است که بسیاری از پژوهش­های تجربی دربارۀ خردمندی بر تعریف آن متمرکز شده­اند. به طور کلی، پژوهش­های روان‌شناسی در رابطه با خردمندی به دو رویکرد کلی تقسیم می­شوند: رویکرد نظریه­های ضمنی (تلویحی) و رویکرد نظریه­های آشکار (تصریحی) (Sternberg et al., 2013).

 نظریه­های ضمنی درک مفاهیم عامیانۀ مردم از خردمندی را جست‌وجو می‌کنند و هدف آنها ارائۀ تعریف از منظر باور­های صادقانۀ مردم است، چه این باور­ها درست باشند و چه نادرست (Intezari, 2016)، مانند پژوهش­های کلایتون و بیرن و استرنبرگ ( Clayton & Birren, 1980; Sternberg, 2005). نظریه­های آشکار، به‌جای افراد عادی، ساخت نظریه‌پردازان خبره هستند و در آنها پاسخ به پرسش‌ها توسط پژوهشگر و بر اساس مجموعه­ای از معیارها تجزیه‌وتحلیل می­شود (Intezari, 2016). با توجه به تعاریفی که از خرد در رویکردهای آشکار (تصریحی) مطرح شده‌اند، می‌توان دو برداشت متفاوت از آنها داشت. در یک برداشت، خردمندی به عمل یا رفتاری اطلاق می­شود که به حل خلاقانه و موفقیت‌آمیز مسائل برای دست‌یابی به نتایج نوع‌دوستانه منجر شود و برداشت دیگر، خردمندی را یک ویژگی روان‌شناختی می­داند که بر اساس آن فرد در تفکرش می­تواند دانش قبلی خود را درگیر کند (Zhang et al., 2023). در رویکرد نظریه­های آشکار مانند نظریۀ تعادلی استرنبرگ و پارادایم برلین، خرد به عنوان دانش[2] مطرح می­شود و آن را گسترش‌یافتۀ هوش می­دانند؛ در حالی ­که شیوه‌هایی را هم برای تفکیک و تمایز هوش و خرد بیان می­کنند (Sternberg et al., 2013). استرنبرگ در نظریۀ خود دربارۀ چگونگی استفاده از دانش برای رسیدن به خیر همگانی صحبت می­کند (Sternberg & Soleimani Dashtaki, 2024). در حالی ­که بالتز و اسمیت (Baltes & Smith, 2008) به دانش مرتبط با خرد اشاره و از تخصص یاد می­کنند که از طریق تمرین و تجربه به دست می­آید، برخی از رویکردها مانند رویکرد سه‌بُعدی آردلت (Ardelt, 2025) و شش‌بُعدی گرین و براون (Greene & Brown, 2009) و پنج‌بُعدی وبستر (Webster, 2010) خرد را یک ویژگی شخصیتی می­دانند و معتقد هستند خرد در ابعاد مختلف و مبتنی بر تجربیات زندگی تعریف می­شود. آردلت به نوعی به شخصیت فرد خردمند اشاره دارد و خردمندی را ترکیب سه بُعد شخصیتی شناختی، تأملی و عاطفی می­داند و تأمل در تجربیات زندگی و عبرت‌گرفتن از آنها را در خردمندشدن فرد مؤثر می­داند (Ardelt, 2025). همانند آردلت، براون و وبستر نیز به نقش تجربه در خردمندی اشاره کرده‌اند و براون میل به یادگیری از تجربیات را در رشد خرد مؤثر می­داند و یک مدل رشدی از خرد را مطرح می­کند (Brown, 2004) و وبستر با یک نگاه کل‌نگر، پنج بُعد را در خرد مطرح می­کند که همۀ آنها مهارت­هایی هستند که باید در کنار هم باشند تا فرد خردمند شناخته شود (Webster, 2010). گروسمن نیز معتقد است خرد به‌جای تعالی و رشد شخصی، ویژگی افراد در موقعیت­هاست که خردمند بودن یا نبودن شخص به آن بستگی دارد (Grossmann, 2017). به طور کلی، می­توان تعاریف خردمندی از رویکرد آشکار را به چهار گروه تقسیم کرد: دسته­ای بر تعالی و رشد روان‌شناختی شخصی تأکید دارند؛ برخی به ویژگی­های موقعیتی اشاره می‌کنند و دو گروه دیگر به تعامل بین شخص و موقعیت و ویژگی عملی توجه داشته­اند (Sternberg, 2019a).

به هر حال، در دهه­های اخیر، پژوهش­های بسیاری دربارۀ خرد انجام شده‌اند و هر کدام تعاریفی از خرد را با توجه به روش و موضوع پژوهش خود مطرح کرده­اند، ولی به علت چندوجهی‌بودن خرد هنوز تعریفی واحد از آن ارائه نشده است (Karami et al., 2020). برخی از پژوهش­ها به ظرفیت استدلال و تفکر منطقی، فهم عمیق و جست‌وجوگری، تنظیم هیجانات، اجتناب از مواجهه­های احساسی و قضاوت و توجه به منافع اشاره داشته­اند (Bluck & Glück, 2005).

خلاصه‌ای از جست‌وجوهای پژوهشگر در منابع علمی دانشگاهی در ایران حاکی از برخی از مقاله‌ها در این حوزه بود. برای نمونه، باقری نوع‌پرست و همکاران (1402) در پژوهشی ابعاد خردمندی در قرآن و آموزش آن از نگاه قرآن را بررسی و ابعاد استخراجی از قرآن را شامل تفکر در آیات تکوینی و نشانه‌های آفرینش، علم‌گرایی و دوری از پندارگرایی، ذکر، آزاداندیشی و پرهیز از تقلید، غربال‌گری و پیروی از بهترین، عبرت‌پذیری، آینده‌نگری و عاقبت‌اندیشی، انسجام وجودی و تقوا بیان کردند. در پژوهشی دیگر، حدادیان و نقی‌زاده (1398) با بررسی آیات تفکر و تعقل به این نتیجه رسیدند که محور تربیت در آموزه‌های قرآنی اندیشیدن بوده است و برای شروع و گسترش تربیت انسان‌ها برای رسیدن به رستگاری و کمال راهی جز تقویت تفکر در انسان نیست. در ایران در رابطه با تعریف خردمندی پژوهش‌های دیگری نیز انجام شده‌اند. پژوهش اسعدی (1394) همه‌جانبه‌نگری، صاحب علم و دانش، اهل احترام به خود و دیگران و آینده‌نگری را از ویژگی­های یک فرد خردمند نشان داد. کردنوقابی و همکاران (1394) نیز در دیدگاه سالمندان ایرانی دربارۀ خردمندی به چهار جنبۀ دینداری، همدلی/حمایت، شناخت/علم و شخصیت دست یافتند. اما پژوهش­هایی متفاوت نیز مرتبط با خرد در ایران انجام شده‌اند که خردمندی و رابطۀ آن با متغیرهای متفاوت در بستر آموزش را سنجیده‌اند (برای نمونه، ذبیحی حصاری و همکاران، 1396؛ برزگر بفرویی و همکاران، 1400؛ سلمانی اردانی و شهریازی احمدی، 1401؛ شفیع پورمطلق و قلتاش، 1401) که بیشتر آنها مبتنی بر تعاریف موجود در جوامع غیرایرانی هستند. در پژوهش کیفی دیگری، معلمان مدارس تیزهوش ایرانی باور داشتند برای ارتقای خردمندی، معلمان باید الگوی خردمندی باشند، الگوهای خرد و داستان‌های اصیل ایرانی برای دانش‌آموزان بیان شوند، وقایع از منظرهای مختلف برای دانش‌آموزان بررسی شوند و از دانش‌آموزان خواسته شود تا در رابطه با مسائل اجتماعی پژوهش کنند و افراد خردمند و غیرخردمند را بشناسند (Mohseni et al., 2024).

در پژوهش‌های غیرایرانی نیز پژوهش‌هایی اندک در بستر مدرسه و مرتبط با معلمان انجام شده‌اند. برای مثال، با هدف بررسی دیدگاه ضمنی مربیان دربارۀ خرد، پژوهشی به منظور مقایسۀ دیدگاه‌های بین‌فردی و درون‌فردی انجام شد که در آن نتیجۀ مصاحبه از 56 مربی تایوانی نشان داد هر دو دیدگاه بین‌فردی و درون‌فردی در چهار مؤلفۀ اصلی خرد شامل یکپارچگی درون‌روانی، اقدامات در خدمت حل مسئله و اجرای ایده‌آل، نتایج مثبت و بازخورد و تعدیل، همگرایی دارند (Chen et al., 2014). یک پژوهش کیفی و مصاحبه با معلمان لیتوانیایی نشان داد از نظر بیشتر معلمان، فرد خردمند کسی است که قادر به کسب و اجرای عملی تجربیات است و با اراده­ای قوی، به ارزش­ها عمل می‌کند، با دیگران ارتباط دارد و سازگاراست. از نظر این معلمان، تصمیم خردمندانه لزوماً به معنای یک تصمیم منطقی نیست و خردمندی یک معلم خود را در درک، توجه و دوستی او نسبت به دانش‌آموزان نشان می­دهد (Petrinko, 2019).

 در سال‌های اخیر، پیشرفت فناوری‌های جدید در کنار نقش انکارناپذیر در توسعۀ علم و دانش، پیامدهایی نیز در پی داشته است. وضعیت کنونی جوامع حاکی از حضور افراد هرچه باهوش­تر و تحصیل کرده­تر است، اما این در حالی است که اتفاقاً این جوامع بیش از هر زمان دیگری با افزایش مشکلات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و حتی زیست‌محیطی مواجه هستند (Glück & Weststrate, 2022). شاید بتوان گفت خردمندی روشی آگاهانه و سنجیده­ برای واردکردن ارزش­های اصیل در قضاوت­های مهم و فراهم‌آوردن مسیری برای ایجاد دنیایی بهتر و هماهنگ­تر (Zhang et al., 2023) و دست‌یابی به خردمندی در سطح جامعه و فرد فرد افراد یک نیازی ضروری و فوری است (Sternberg, 2019b)؛ اما بر اساس نظریۀ چند فرهنگی خردمندی، برای درک جامع­تر از خردمندی، تعاریف فرهنگی از خرد لازم است (Ferrari & Alhosseini, 2019).

 در ادب تعلیمی ایران باستان، معلم همواره در پی آموزش راه و رسم درست‌زیستن بوده است و بعد از اسلام نیز مفاهیم دینی و اخلاقی بسیاری به آن افزوده شد. توصیه به دقت در انتخاب معلمان با ویژگی­هایی مانند خردمندی، دینداری در نظرات بزرگان دینی و دانشمندان مشهود است. در سراسر دنیا، مدارس کانون­های آموزش‌وپرورش دانش‌آموزانی هستند که در آینده عهده‌دار ارتقای جوامع خود و جامعۀ جهانی خواهند بود و معلمان شایسته و خردمند صاحبان اصلی این سهم پرورشی هستند. برای اطمینان از تربیت نسلی خردمند، هرگونه تلاشى که براى هدایت، تکامل، تعلیم و آموزش انسان صورت می­گیرد مستلزم ویژگی­هایی برجسته­ مانند خردمندی در معلمان است. یک معلم خردمند می­تواند با راهنمایی دانش‌آموزان در تأمل بر تجربیات زندگی شخصی، خردمندی را در آنان ارتقا ببخشد (Ardelt, 2020). همان‌طور که از پژوهش‌ها مشخص است، مفهوم خردمندی به ‌طور مکرر مطالعه و تعریف شده ‌است. با این حال، تعاریف موجود از خردمندی عمدتاً بر مبنای نظریه‌های علمی و روان‌شناسی روان‌شناسان هستند و در این مورد، نقش معلمان به ‌عنوان هستۀ فرایند تدریس و یادگیری و افرادی که هر روز با دانش‌آموزان سروکار دارند به طرزی جالب ‌توجه کمتر مطالعه شده است. معلمان به ‌عنوان نتیجۀ تجربیات و تعاملات خود در کلاس با دانش‌آموزان، ممکن است از دیدگاه عملی متفاوتی از خردمندی برخوردار باشند که این امر می‌تواند به درک و تعریف این سازه کمک کند. ویژگی‌های خرد و رشد آنها ممکن است به طرزی جالب توجه در زمینه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی متفاوت باشند. برای درک چگونگی درک و توسعۀ خرد در محیط‌های آموزشی و زمینه‌های فرهنگی متنوع به پژوهش‌های بیشتری نیاز است. علاقه به مبحث آموزش خردمحور نیز تا کنون منجر به برنامه‌های معتبر تجربی برای آموزش خردمندی نشده است (Huynh & Grossmann, 2020) و به همین دلیل، برای فهم تعریف خردمندی و پس از آن، بررسی نحوۀ آموزش آن الزامی و شروع پُرکردن این خلأ، نیاز به شواهد تجربی است. با توجه به پیچیدگی پدیدۀ خرد و درهم‌آمیختگی آن با فلسفۀ تعلیم‌وتربیت (Semetsky, 2008) و با در نظر گرفتن اینکه پژوهش دربارۀ تصورات افراد، اطلاعاتی را ارائه می­کند که از دید متخصصان پنهان مانده است (Weststrate et al., 2019)، در این پژوهش نقش بسیار مهم معلمان در جامعه بررسی شد تا در گام اول، معلمان خردمندی را تعریف کنند.

این پژوهش گامی اولیه­ برای پژوهش­های بعدی در زمینۀ ویژگی­های یک معلم خردمند، ارتقای خرد عملی در معلمان و روش‌های خردمندانۀ تعلیم‌وتربیت تلقی شده است. بنابراین، در این وهله، نقش برجستۀ معلمان خردمند ایرانی بررسی شده است که خود در بسترهای تربیتی خانواده و آموزه­های اصیل فرهنگی، اجتماعی ایرانی اسلامی پرورش یافته­اند. در این پژوهش، کشف تعریف خردمندی از دیدگاه معلمان به عنوان پیش‌زمینه در نظر گرفته شد و پرسش‌های پژوهش شامل موارد زیر هستند: 1. معلمان خردمند چه تعریفی از خردمندی دارند؟ 2. نمودهای رفتاری خردمندی از منظر معلمان چیست؟

روش پژوهش

رویکرد این پژوهش کیفی بود و با استفاده از روش پدیدارشناختی، تعریف خردمندی و نمودهای رفتاری آن از منظر معلمان را کشف و بررسی کرد.

جدول 1: مشخصات شرکت کنندگان در پژوهش

Table 1: Characteristics of the participants in the research

محیط پژوهش، روش نمونه‌گیری و حجم نمونه: محیط پژوهش شامل تمامی معلمان شهرستان یزد اعم از شاغل و بازنشسته بود. در این پژوهش، ابتدا از جامعۀ دانشجویان سال اول و دوم دانشگاه یزد به صورت نمونۀ در دسترس در فضای مجازی در کانال­ها و صفحات مرتبط با دانشگاه یزد درخواست شد تا معلمانی که در طول تحصیل آنها از نظرشان خردمند بوده­اند همراه راه ارتباطی با آنها را معرفی و دلیل انتخاب خود را نیز بیان کنند. 60 نفر دانشجو فهرست معلمان خردمند خود را ارائه کردند. به عبارتی، معلمانی که بیشتر از یک بار معرفی شده بودند در اولویت قرار گرفتند. بر این اساس، به روش نمونه‌گیری هدفمند و با استفاده از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته، با این افراد تماس گرفته شد و تا حد اشباع داده­ها، با 11 نفر معلم خردمند (3 مرد و 8 زن) مصاحبه شد. میانگین سن شرکت‌کنندگان 54 سال (کمترین 32 سال و بیشترین 59 سال) بود و از نظر وضعیت تحصیلی، 5 نفر دارای مدرک کارشناسی ارشد و 5 نفر دارای مدرک کارشناسی بودند و یک نفر مدرک فوق‌دیپلم داشت. در جدول (1) مشخصات شرکت کنندگان آورده شده است.

ابزار پژوهش: گردآوری داده­ها با استفاده از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و تعدادی پرسش کلی از تعریف خردمندی و نمود­های رفتاری خردمندی بود و پس از پاسخ افراد که مبتنی بر تجربۀ زیستۀ ایشان بود، پرسش‌هایی عمیق‌تر برای واکاوی اندیشه­ها و تجربیاتشان پرسیده می­شد. از پرسش‌های مصاحبه می­توان به این موارد اشاره کرد: معنای خردمندی در نظر شما چیست؟ ویژگی افراد خردمند چیست؟ یک فرد خردمند دارای چه نمودهای رفتاری است؟

روش اجرای پژوهش: در مراحل اجرای این پژوهش، پس از تماس با مشارکت‌کنندگان و جلب اعتماد آنها برای همکاری، موضوع و هدف پژوهش برای آنها توضیح و اطمینان مبنی بر محرمانه‌بودن اطلاعاتشان داده شد. با توجه به اینکه پژوهش در جریان همه‌گیری ویروس کرونا انجام شد، بنا بر تمایل مشارکت‌کنندگان، مصاحبه به صورت غیرحضوری (تلفنی) یا حضوری در مکان پیشنهادی مشارکت‌کنندگان صورت گرفت. زمان مصاحبه­ها از 25 دقیقه تا 2 ساعت متفاوت بود. مصاحبه‌ها با دقت ثبت و کلمه به کلمه اجرا شدند، سپس با دقت خوانده و پس از تطبیق مصاحبه­های مکتوب‌شده با گفته­های مصاحبه‌شوندگان بررسی شدند و به یک درک کلی از هر مصاحبه رسیده شد. مصاحبه­ها با استفاده از روش کلایزی (Northall et al., 2020) کدگذاری و تحلیل و عبارت‌های مهم آنها مشخص شدند و معنای عبارت مهم به صورت کد اولیه نوشته شد، سپس کدهایی که از لحاظ مفهومی به یکدیگر شبیه بوند در قالب مقوله­ها قرار گرفتند.

به منظور بررسی قابلیت اعتماد مقوله­های استخراج‌شده، پژوهشگر تماس طولانی خود را با مشارکت‌کنندگان حفظ کرد و برای جلوگیری از سوگیری­های احتمالی، پژوهشگر با همتایانی که سروکاری با این پژوهش نداشتند دربارۀ یافته­ها بحث و تبادل نظر کرد. در این پژوهش، برای قابلیت تأییدپذیری و هم‌خوانی داده­ها با نتایج به‌دست‌آمده، نتایج با داده­های خام اولیه مقایسه شد و نیز در حین جمع و بررسی داده­ها، اندیشه­های ذهنی پژوهشگر یادداشت شد تا دیدگاه­های واردشده در پژوهش قابل ردیابی باشند و در نهایت، نتایج به‌دست‌آمده با تبادل نظر با اساتید مربوط بررسی شد.

یافته­های پژوهش

در نهایت، پس از تحلیل، 15 مقولۀ فرعی و 2 مقولۀ اصلی با عنوان چگونگی تعریف خردمندی و نمودهای رفتاری خردمندی طبقه­بندی شدند  و در نمایی کلی در جدول (2) آورده شده است. در ادامه هر یک به اختصار تبیین شده است.

جدول 2: مقوله‌های فرعی و مقوله‌های اصلی

Table 2: Secondary concepts and main concepts

مقولۀ اصلی چگونگی تعریف خردمندی

در اینکه افراد دربارۀ خرد چه تعریفی دارند، نظراتی گوناگون وجود دارد، ولی مشترکات زیادی در توصیف خرد مطرح می­شود. خرد یک ویژگی ذاتی و خدادادی است یا یک خصلت کاملاً اکتسابی؟ در این بخش، خردمندی از نگاه معلمان تعریف شده است.

1. موهبت خداوند: در رابطه با خرد اولین نکته­ای که به ذهن متواتر می­شود این است که آیا خرد در وجود و ذات همگان هست یا فقط اکتسابی است و به مرور زمان به دست می­آید. در علوم منطق، انسان حیوانی ناطق شمرده می­شود که نقطۀ تمایز او با سایر حیوانات را قوۀ عاقلۀ او می­دانند. ظاهراً عقل و تفکر از بدو خلقت همراه انسان هستند و از آنجا که کودکان نیز مفهوم خرد را متوجه می­شوند و برخی از رفتار­های خردمندانه را از خود بروز می­دهند، شاید بتوان خردمندی را یک ویژگی ذاتی دانست. نکته این است که افراد باید این خرد را در خود پرورش دهند و شرایط فردی، اجتماعی و محیطی در پرورش خرد تأثیر دارند. کد شمارۀ 10، سارا، 32ساله و با 13 سال سابقۀ تدریس، در همان ابتدا در تعریف خردمندی به این نکته اشاره کرد و گفت: «یعنی اگر که ما از خرد و عقلی که خداوند متعال در ما قرار داده استفاده نکنیم رشدی دنبالش نیست.»
2. خیرگزینی به‌موقع: آدمی همواره در حال انتخاب است و با محدودیت­های زمانی و مکانی باید مدام بین شرایط و رفتار­های متفاوت انتخاب کند و تصمیم‌گیری درست در موقعیت­های مختلف از چالش­های مهم او می‌شود. لازم است انسان همۀ جوانب را در نظر بگیرد و به‌موقع تصمیمی درست را اتخاذ کند. تصمیم‌گیری در زندگی به علت تأثیر آن در آینده و روابط فرد اهمیتی به‌سزا دارد. توجه به بستر زمان در تصمیم‌های خردمندانه دخیل است تا این تصمیم‌ها درست، به‌موقع و در وقت خودشان گرفته شوند. در آموزش نیز یک معلم مدام در حال انتخاب‌کردن و تصمیم‌گرفتن است و اصولاً زمان زیادی برای فکرکردن برایش فراهم نیست و باید بتواند در لحظه یک انتخاب درست و جامع داشته باشد. به طور کلی، این تصمیم‌ها هستند که در مدیریت زندگی انسان نقش دارند و خردمندی ایجاب می­کند تصمیمی درست و به‌موقع و با بررسی همه‌جانبه گرفته شود.

در این پژوهش، مشارکت‌کنندگان نیز به اهمیت خیرگزینی به‌موقع اذعان داشته و آن را جزوی از خرد دانسته­اند. مهدیه، کد شمارۀ 9، معلمی با 24 سال تجربه و 48 سال سن، در این رابطه گفت: «و اون بهترین کار یا بهترین حرف یا بهترین برخورد بهترین کاری که اون لحظه می­تونه انجام می­ده... یعنی می­خوام بگم در لحظه با توجه به فکری که می­کنه و اندیشه‌ای که داره بهترین کارو انجام می­ده.»

 ریحانه، کد شمارۀ 5، معلمی با سابقۀ 30 سال و 49 سال سن، این‌گونه بیان کرد: «گاهی شاید به نظر مثلاً من معلم، در یه موقعیتی یه جا تصمیم بگیرم دانش‌آموزی رو تنبیه بکنم تقلبی کرده باشه مجبور بشم مچش رو بگیرم و دستش رو باز بکنم 

ولی گاهی موقعیت و شرایط اجتماعیه اون بچه موقعیت احساسیه اون بچه جوری هست که اگر من تصمیم بگیرم که یک ذره کوتاه بیام از موقعیت خودم و یک ذره تصمیم بهتر بگیرم شاید عاقلانه نباشه اون تصمیمم عقل اون رو پسند نکنه ولی جواب بهتری می‌ده به نظرم پس تصمیم عاقلانه این مدلی بهتر هست.»

3. نادر و فرهیخته بودن: تعداد افرادی که بتوان آنها را خرد‌مند نامید، اندک است؛ زیرا چنین افرادی از ویژگی­هایی والا برخوردار هستند که همگان توانایی رسیدن به آنها را ندارند و نمی­توانند خردمندی را که موهبتی خداوندی است، پرورش دهند و به منصۀ حضور برسانند. افراد خردمند افرادی هستند که درک درست و زیادی از مسائل پیرامون خود دارند و دانا به مسائل هستند. اینان در جامعه اندک یافت می­شوند و اصولاً جزو افراد برجسته و فرهیخته و سرشناس یک جامعه شناخته می­شوند، به طوری ­که زمانی ­که خواسته شود فهرست اسامی افراد خردمند در طول تاریخ جمع‌آوری شود، اسامی محدودی جمع­آوری می‌شوند که تقریباً تمامی افراد آنان را نامزد خردمندی می­کنند. در تعریف خرد، حامد، کد شمارۀ 11، با 45 سال سن و 30 سال سابقۀ تدریس، به این نکته اشاره کرد و گفت: «نادرن ولی اینها در آینده آدمای واقعاً فرهیختۀ جامعۀ ما را تشکیل می‌دن.»
4. رشد خرد و عقل و ثمرۀ به‌کارگیری آن در ابعاد زندگی: در فرهنگ ایران، خردمندی و عاقل‌بودن در یک معنا آورده می­شود؛ زیرا در توصیف خردمندی مصاحبه‌شوندگان به‌وفور از کلمۀ عقل و عقلانی‌شدن استفاده کرده­اند. از آنجا که انسان دارای ابعادی مختلف است، خردمندی حکم می‌کند تا فرد در تمامی ابعاد رشد داشته باشد و از نیروی عقل خود چه در بُعد معنوی و چه در بُعد مادی بهره بگیرد. نیروی عقل که ابزار­ی برای رسیدن به خردمندی است، احتیاج به پرورش دارد که از راه به‌کارگیری آن در ابعاد مختلف اتفاق می­افتد و تفکر آغاز راه رسیدن به تعقل است. برای مثال، طیبه، کد شمارۀ 1، با 45 سال سن و 22 سال سابقۀ تدریس، در رابطه با خردمندی بیان کرد: «ما یه نیرویی داریم به اسم عقل که همه بهش معتقدند... خردمندی به نظر من به‌کارگیریه درست این نیروهه. یعنی به کار بگیره تو اون مسیری که باید طی کنه این ابزار رو بی‌استفاده نذاره مثه اینه که یه نفر می‌خواد یه مسیری رو طی کنه از یه مبدأیی اومده می‌خواد برسه به یه مقصدی خب یه سری ابزار حتماً با خودش می­بره.» اطهره، کد شمارۀ 3، با 32 سال سن و 6 سال سابقۀ تدریس، اعتقاد به طیفی‌بودن مسیر رشد عقل دارد و در این رابطه گفت: «خردمندی یعنی طیفی‌کردن مراحل تفکر و رسیدن به جریان تعقل . تفکر مرتبه‌ای و مرحله‌ای پایین‌تر از تعقله باید مراحل تفکر رو طی کنیم تا برسیم به مرحلۀ تعقل... روند تفکری رو طی‌کردن به یک مرحلۀ تعقلی رسیدن.»
5. رسیدن به بهترین خود: یکی از اهداف مهم انسان تکامل و پیشرفت است و همگان سعی بر این دارند تا به بهترین جایگاهی که شایستۀ خود می‌دانند برسند و استعداد­ها و توانایی­های خود را شکوفا کنند. خردمندی نیز که نقطۀ اوج و شکوفایی یک فرد است، زمانی بر یک فرد اطلاق می­شود که نواقص وجودی خود را برطرف کند و به سعادت واقعی برسد. سارا، کد شمارۀ 10، 32 ساله و با 13 سال سابقۀ تدریس، رسیدن به بلوغ عقلی و اجتماعی را در تعریف خرد مطرح کرد و گفت: «بالاخره انسان عاقل یه انسانیه و همون انسان خردمند انسانیه که به بلوغ عقلی واجتماعی و اینا رسیده وقتی وارد بلوغ اجتماعی می‌شم می‌بینم.»
6. وجود ارتباط و افتراق بین هوش و خرد: در این سال­ها که خردمندی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته، موضوع ارتباط بین هوش و خرد مطرح و محل بحث بوده است که آیا خردمندی با میزان هوش فرد ارتباط دارد یا خیر. همان‌طور که پژوهش­ها به اثبات رسانده­اند، نمی­توان هوش را با خرد برابر دانست، بلکه ممکن است با یکدیگر ارتباط داشته باشند و لزوماً انسان­های باهوش خردمند نیستند. تاریخ نمایانگر این است که علم صرف برای بروز خردمندی کافی نبوده است و گاهی علوم و پیشرفت­های علمی به ضرر جامعۀ بشری استفاده شده‌اند مانند بمب اتم یا ویروس­های دست‌سازی مانند کرونا که جامعۀ جهانی را درگیر خود کرده است. ریحانه، کد شمارۀ 5، با 49 سال سن و سابقۀ تدریس 30ساله، در این رابطه گفت: «آره آره نمیشه بگی مساوی با هوشه ولی با هوش هم ارتباطی داره نه اینکه بگیم خردمندی مساوی است با هوش یا هوش مساوی است با خردمندی نه، دوتاش با هم رابطه دارن بی‌رابطه نیستن.» امیر، کد شمارۀ 8، با 53 سال سن و 28 سال سابقۀ تدریس، نیز در تعریف خرد تأکید داشت که علم کافی نیست و گفت: «خردمند این نیست که تو مسائل علمی فقط در حد بالا باشه.»
7. خودشناسی و وظیفه‌شناسی در طول زندگی: شناخت و آگاهی بنیان و شالودۀ رفتار است؛ به همین خاطر، در خردمندی آگاهی و شناخت یک قسمت مهم است. تا زمانی ­که فرد نداند کیست، چه ویژگی­ها و استعداد­هایی دارد، در چه جایگاهی است و در جهان در چه مکان و زمانی قرار دارد، نمی­تواند تصمیم‌هایی درست و خردمندانه­ بگیرد و به یک نگاه کلی و دقیق احتیاج دارد. در اعتقادات تمامی ادیان الهی، وجود معاد و مقصد مفروض است و افراد در مسیر بین آغاز و پایان خلقت خود وظایفی به عهده دارند که باید آنها را انجام دهند. فرد خردمند در تصمیم‌هایش نگاهی به این مبدأ و مقصد و وظایفی که به عهده­اش است، دارد. طیبه، کد شمارۀ 1، 45ساله و با سابقۀ تدریس 22ساله، در طول مصاحبه تأکید بسیاری بر شناخت خود و جایگاه خود داشت و در تعریف خرد نیز بر این موضوع تأکید کرد و گفت: «پس خردمندی از دیدگاه من اینه که اولاً جایگاه خودمون رو خوب شناخته باشیم.» در جایی دیگر نیز این مطلب را بیان کرد: «ولی معتقدم که همۀ آدم‌های عاقل می‌رسن به همین‌جا همین جایی که ما بدونیم مبدأمون کجاست مقصدمون کجاست.»

8- هدفمند و تلاشگر بودن: یک ملاک مهم در تشخیص خردمندبودن فرد داشتن هدف و مقصود است؛ زیرا در واقع تا زمانی که فرد هدف و افقی برای خود در نظر نگیرد، عمل و رفتاری نیز از او سر نمی­زند و باید با پشتکار و تلاش در این مسیر قدم بگذارد. معلمان مصاحبه‌شونده نیز این امر را مهم تلقی کردند و جواد، کد شمارۀ 7، 54ساله و با سابقۀ تدریس 35ساله، در این رابطه گفت: «معمولاً ما خردمندی رو به افرادی  اطلاق می‌کنیم که رفتارهایی که دارن برخوردهایی که دارن و حرکت‌هایی که انجام می‌دن منجر بشه به اون هدفی که دارن برسن اگه به اون هدفه رسیدن به اون چیزی که دلشون می‌خواست دست پیدا کردن ما می‌گیم بله از روی خردمندی این کار رو انجام داد برنامه‌ریزی کرد به هدفی که می‌خواست رسید.»

مقولۀ اصلی نمود رفتاری خردمندی

در آموزش خردمندی، مسئلۀ مهمی که می­تواند کمک کند این است که چه رفتار­هایی، رفتار­های خردمندانه اطلاق می­شوند یا منجر به خردمندی می­شوند. در این صورت، می­توان آموزش­های خود را معطوف به آموزش چنین رفتار­هایی کرد و برنامه‌ریزی کرد تا این رفتار­ها در فرد ملکه شوند و خردمندی در او پرورش یابد. یکی از نکات مهمی که در بیان معلمان مصاحبه‌شونده نیز یافت شد نمود­های رفتاری یک فرد خردمند بود که منجر به واضح­ترشدن مسیر آموزش خرد می­شود. در این بخش، مقوله­های فرعی نمود رفتاری خردمندی بررسی شده‌اند.

1. اندیشمندبودن و تأمل‌داشتن در بیان کلامی: زبان یک وسیله و ابزار بسیار مهم در ارتباط­گیری بین افراد است و تأثیر زیادی در روابط فرد می­گذارد. نوع بیان و کلام فرد به نوعی نشان­دهندۀ افکار و ویژگی­های درونی انسان است و در ادبیات فارسی از دیرباز به تأثیر زبان و کلام در آینده و زندگانی فرد اشارات بسیاری شده است که اهمیت این موضوع را بیشتر نمایان می­کند. همچنین، اگر فرد ابراز ­کند پاسخی را نمی­داند، بسیار تمجید شده است، نه اینکه هر گزافه­ای به ذهنش رسید آن را بیان کند. به همین خاطر است که افراد خردمند کمتر زبان به سخن می­گشایند و بیشتر اندیشه می­کنند و از نفوذ کلامی بیشتری برخوردار هستند. در این رابطه، اطهره، کد شمارۀ 3، 32ساله و با 6 سال سابقۀ تدریس، گفت: «فرد خردمند وقتی که ازش پرسش می‌شه با تأمل پاسخ می‌ده.»
2. شنوندۀ خوب بودن: شاید بتوان گفت قبل از اینکه فردی گویندۀ خوبی باشد باید شنوندۀ خوبی باشد و یکی از درون‌داد­های اطلاعاتی انسان، گوش و شنیدن است؛ پس خوب‌شنیدن صحبت­های اطرافیان در دید همه‌جانبه‌نگرانۀ فرد خردمند تأثیر می­گذارد. نکته­ای که در آموزش هم حائز اهمیت است همین شنوندۀ خوب بودن است؛ زیرا یک وسیلۀ مهم دریافت اطلاعات خوب شنیدن است و تا زمانی­ که یک دانش‌آموز نتواند خود را به خوب شنیدن عادت دهد، در آموزش‌پذیری دچار مشکل می­شود. یک معلم نیز تا خوب به حرف مخاطبش گوش ندهد مقصود دانش­آموز خود را متوجه نمی­شود. جمیله، کد شمارۀ 4، با 56 سال سن و 30 سال سابقۀ تدریس، با تأکید بر خوب شنیدن در افراد خردمند گفت: «بعضی‌هاشون به حرف‌ها گوش می‌دن بدون اینکه کسی متوجه بشه.» یا ریحانه، کد شمارۀ 5، با 49 سال سن و 30 سال سابقۀ تدریس، گفت: «ولی دیدم که هر کسی هر چیزی بهشون می‌گن گوش می‌دن.»
3. داشتن دقت‌نظر در امور مختلف: یکی دیگر از وجوه رفتاری فرد خردمند این است که به اطراف پیرامون خود دقت دارد و ظرایف و نکات پیرامون خود را متوجه می­شود و از کوچک‌ترین اتفاقات و حرکات اطراف عبرت و بهره می­گیرد. جمیله، کد شمارۀ 4، با 56 سال سن و 30 سال سابقۀ تدریس، گفت: «مثلاً دیدید که بعضی‌ها نشستن اونجا و حتی حالت بچه‌های کوچیک هم یا اینکه حرکت‌های همه رو زیر نظر دارن من فکر می‌کنم اینا از لحاظ عقلی عقل خیلی خوبی دارن.»
4. اهمیت‌داشتن نظم در زندگی: تعریفی که از نظم می­شود این است که هر کار و هر چیزی در جای خوش قرار بگیرد. زمانی­ که فرد نظم در روح همۀ کارهایش قرار گیرد، می­تواند راحت­تر به اهدافش برسد و از زمان خود بهترین استفاده را ببرد که همان لوازم مورد نیاز در مسیر خردمندی است. اطهره، کد شمارۀ 3، 32ساله و با 6 سال سابقۀ تدریس، دربارۀ اهمیت نظم این گونه گفت: «وقتی که کار آموزشی دارم چون خیلی خودمو مشغولش می‌کنم خب یه مقدار کار خونه و بچه هم دارم وقت فکر بیهوده‌کردن اصلا ندارم مجبورم که زندگیم رو طبق برنامه پیش ببرم حالا خیلی خیلی عجیب مقرراتی نیستم ولی چرا سعی می‌کنم نظم رو داشته باشم.»
5. رعایت‌کردن آداب معاشرت: انسان یک موجود اجتماعی است و روابط اجتماعی در زندگی او از اهمیت زیادی برخوردار است و رفتار­ها و سکنات فرد در روابط اجتماعی نشان­دهندۀ منش و ویژگی‌های فرد به ویژه خردمندی اوست. افراد خردمند به اصول و عرف جامعه احترام می­گذارند و با توجه به عرف و قواعد هر جامعه­ای، چه کوچک مانند خانواده­ها و چه بزرگ، رفتار می­کنند. توجه به ظرایف و تفاوت­های عرفی و فرهنگی هر جامعه می­تواند یکی از نشانه­های رفتاری خردمندی باشد. یکی از بحث­های مهم دیگر در روابط اجتماعی نحوۀ رویارویی با مخالفت­ها و انتقادات است؛ اینکه فرد تا چه اندازه نسبت به مخالفت­هایی که می­شنود منعطف است و با آغوش باز آنها را می­پذیرد. چیزی که امروزه به ویژه در میان نوجوانان مشاهده می­کنیم عدم نقدپذیری و پذیرش مخالفت­هاست. اکرم، کد شمارۀ 2، 59ساله و با سابقۀ تدریس 30 سال، با تأکید بر رعایت احترام در مراودات، تأکید کرد که حتی در مواجهه با خطاها و اشتباهات نیز باید این احترام حفظ شود و گفت: «خیلی مؤدبانه آروم طوری که فکر نکنه ما می‌خوایم به او دستور بدیم بهش بفهمونیم که تو کارت اشتباه بوده اشتباه رو تکرار نکنی ناراحت هم نشه توهین بهش نشه طوری بهش بگیم که اون خودش متوجه بشه که کارش اشتباه بوده و دیگه اون کار رو انجام نده.» و جمیله، کد شمارۀ 4، 56ساله و با سابقۀ تدریس 30ساله، با تأکید بر عرف گفت: «مطابق با عرف عمل بکنه آداب و رسوم هر جامعه هر جوری که هست عملش بکنه یا اون خانواده‌ای که داره بر اساس اون عمل بکنه دیگه.»
6. دارابودن قدرت درک و سازگاری زیاد: در تعریف هوش، سازگاری با محیط اطراف یک نقطۀ عطف به حساب می­آید و می­توان گفت در این نقطه با خردمندی مشابه است؛ زیرا یک فرد خردمند برای اینکه در محیط اجتماعی زیست کند و پرورش یابد، احتیاج دارد تا بتواند خود را با شرایط و ناملایمات مختلف وفق دهد و سازگار شود. در این بین، سازگاری و درک اطرافیان هم یک جنبۀ مهم به حساب می­آید و می­توان گفت این ویژگی منجر به پرورش خرد می­شود. راضیه، کد شمارۀ 6، 42ساله و با سابقۀ تدریس 19ساله، گفت: «یعنی بتونه به قول معروف خودش رو با شرایط وفق بده.»
7. دارابودن آستانۀ تحمل زیاد: پُرواضح است که همیشه زندگی بر وفق مراد نبوده است و ناملایمات به فرد روی می­آورد و گاهی زندگی و افراد روی ناخوش خود را به فرد نشان می­دهند. در چنین شرایطی است که در رفتار فرد، خردمندی او نمایان می­شود و اگر در افراد نهادینه شود، بسیاری از اختلافات و حتی جرم­ها اتفاق نمی­افتند و جهانی بهتر شکل خواهد گرفت. مهدیه، کد شمارۀ 9، 48ساله و با سابقۀ تدریس 24ساله، دربارۀ همین موضوع در تعریف خردمندی گفت: «هنگام خشم عکس‌العمل‌های هیجانی رو از خودش بروز نمی‌ده.»

بحث و نتیجه‌گیری

در قرآن کریم، سورۀ علق، صفت تعلیم برای خداوند آورده شده است که همان کاری است که معلمان انجام می‌دهند و از منظر روایات، اهل بیت نیز برای مقام معلم ارزش بسیاری قائل شدند تا آنجا که حضرت علی علیه‌السلام خود را بندۀ کسی می‌دانند که به او حرفی را آموخته باشد که البته این فضیلت برای معلم، زمانی است که بتواند با تمام وجود در راستای کمال جامعه آموزش دهد (پاک‌نیا، 1386). همین نکته اهمیت نقش معلمان را می‌رساند و خردمندی خود آنها می‌تواند نقطۀ عطفی دررویکردشان نسبت به دانش‌آموزان و آموزش آنها باشد. به عبارتی، یک معلم بیش از هر فرد دیگری درگیر چالش­های آموزشی است و نگاهش به مسائل، نگاهی برخواسته از تجربیات آموزشی اوست که همین امر می‌تواند به وجود تفاوت در دیدگاه معلمان با دیدگاه سایر مردم منجر ­شود. اینکه خردمندی از نگاه معلمان بررسی شود، نزدیک به تعریف خردمندی از منظر دیدگاه­های ضمنی است که مردم بر اساس اندیشه­ها، تجربیات و فرهنگ جامعۀ خود، تعاریفی را مطرح و با اینکه شاید تخصصی در رشتۀ روان شناسی نداشته باشند، در این باره اظهار نظر می­کنند. در این پژوهش، نیز دیدگاه معلمان نسبت به خردمندی به طرزی جالب توجه تحت تأثیر نگاه آموزشی آنان بود.

آنچه در مجموع مشارکت‌کنندگان دربارۀ تعریف خردمندی گفته بودند حاکی از آن بود که خردمندی را ذاتی و موهبتی خداوندی می­دانستند که قابل پرورش است و تحول می­یابد. این نکته که خرد را ذاتی برشمردند هم‌سو با دیدگاه سنتی به خرد است که آن را همانند استعدادها در انسان ذاتی می­دانستند (Ferrari, 2009). مشارکت­کنندگان بر اساس آن صفاتی که خود داشتند و تجربه کرده بودند، تعاریفی متعدد از خرد ارائه دادند و از نظر لغوی آن را تعریف کردند. آنان خرد را عقل و تعقل و نشانۀ فرهیختگی و کیفیتی نادر برشمردند و اذعان داشتند خرد یک فضیلت است و فردی خردمند است که به بهترین جایگاه خود و سعادت دست یابد. در آیات قرآن نیز برای رسیدن به کمال راهی جز تقویت تفکر در انسان نیست (حدادیان و نقی‌زاده، 1398). این مبحث در اولین نظریه­ها و تعاریف از خرد بسیار یاد می­شود که خرد را نقطۀ ایده‌آل انسانی می­­دانند (Clayton & Birren, 1980) و گلوک مطرح می­کند بیشتر پژوهشگران خرد معتقد هستند خردمندی پدیده­ای نادر است و در نتیجۀ یک فرایند تحولی پرورش می­یابد (Glück, 2019).

  عده­ای از مشارکت‌کنندگان به تصمیم‌گیری نگاهی ویژه­ داشتند و خردمندی را ناشی از تصمیم‌گیری عاقلانه و فکرشده می­دانستند که همۀ جوانب در آن در نظر گرفته می­شود و فرد با توجه به نسبی‌بودن ارزش­ها بهترین تصمیم را می­گیرد. توجه به نسبی‌بودن ارزش­ها در تعریف خرد از نگاه گروه برلین نیز به عنوان یکی از معیارهای خردمندی آورده شده است (Baltes et al., 1995). گروهی از مشارکت‌کنندگان در تعریف خردمندی تأکید داشتند برای رشد در طول زندگی باید از عقل و خرد استفاده کرد. آنها در تعریف خردمندی تقدم و اولویت شناخت خود و اهداف خود را مطرح کردند و اینکه افراد خردمند به خودشناسی رسیده­اند و به جایگاه خود در جهان هستی واقف هستند. دستواره (1390) نیز در پژوهشی خودشناسی را یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین اهداف تربیت عقلانی از منظر نهج‌البلاغه بیان کرده است. معلمان مطرح کردند افراد خردمند از دغدغه­های خود آگاه هستند و دغدغه­های خود را زیر سؤال می­برند و با دیگران مقایسه می­کنند که این یافته‌ها با نظر جان‌نثاری و واعظی (1396) هم‌سو است. وی در پژوهشی منابع تعقل از منظر قرآن را آیات انفسی (خودشناسی)، آیات آفاقی (جهان‌شناسی) و آیات اجتماعی (قواعد و سنن اجتماعی) بیان می‌کند.

مشارکت‌کنندگان در بیان نمود رفتاری خرد معتقد بودند افراد خردمند قبل از هر تصمیمی و قبل از بیان کلامی تأمل می­کنند و با اندیشه پاسخ می­دهند و در رفتارهای خود همۀ جوانب و اتفاقات اطراف خود را زیر نظر می­گیرند و دقت نظر زیادی دارند و بر نظم تأکید داشتند. به گفتۀ باقری و همکاران (1402)، نفس انسان قالب گریز و خواهان بی‌قیدی است و هرچه انسان بتواند نفس را در قالب و محدوده‌های معقول قرار دهد، اراده‌اش قوی و در نتیجه منجر به رفتار خردمندانۀ او می‌شود. مشارکت‌کنندگان بیان کردند خردمندی در رعایت آداب معاشرت و احترام به فرهنگ­ها و عرف­های مختلف خلاصه می­شود. مشارکت‌کنندگان صبر و تحمل در برابر سختی­ها و مشکلات را نمودی از رفتار خردمندی دانستند. آنان سازگاری با اتفاقات و شرایط پیرامونی را مهم برشمردند و معتقد بودند افراد خردمند همدل هستند و درک زیادی از شرایط دیگران دارند. بخشی از این تعاریف خرد در نظر معلمان را می­توان هم‌سو با نظریۀ عاملی براون در تعریف خرد دانست که شش بُعد از خرد را مطرح می­کند که شامل خودشناسی، درک دیگران، قضاوت، دانش زندگی، مهارت­های زندگی و تمایل به یادگیری هستند؛ منظور از خودشناسی شناخت ارزش­ها، استعدادها و اهداف خود است، درک دیگران بیانگر توانایی تعامل با مردم و همدردی و درک نظرات مختلف است و قضاوت دانشی را نشان می­دهد که فرد در تصمیم‌گیری­هایش همۀ جوانب را در نظر می­گیرد و مهارت­های زندگی نیز راهبردهایی برای رویارویی با شرایط مختلف هستند (Brown, 2004). مصاحبه‌شوندگان نیز دارابودن قدرت درک و سازگاری زیاد در رفتار را نمود خردمندی دانستند. گلوک همدلی را پیش‌شرط مهم تحول خرد می­داند و معتقد است افراد همدل توجه بیشتری به احساسات و واکنش­های دیگران دارند و می­آموزند چگونه با ارائۀ حمایت یا مشاوره بر احساسات دیگران تأثیر بگذارند و برای دست‌یابی به منافع مشترک تلاش کنند. او معتقد است افراد متفکر می­توانند انگیزه­ها و رفتار خود را زیر سؤال ببرند؛ زیرا هدفشان این است که از تجربیات خود چیزی را یاد بگیرند (Glück, 2019). یکی دیگر از نمودهای رفتاری خردمندی از نظر معلمان توجه به بافت و فرهنگ است که هم‌سو با نظرات گروه برلین در سومین معیار اصلی در ملاحظات اساسی زندگی است، مبنی بر اینکه فرد خردمند درک و آگاهی دربارۀ مشکلات زندگی در ارتباط با بافت­های مختلف مانند تحصیلات، خانواده، کار، دوستان، اوقات فراغت، خیر مشترک جامعه و غیره و روابط بین‌فردی و قراردادن آنها در دورنما و گستره‌ای از عمر (مانند گذشته، حال و آینده) را داراست (Baltes et al., 1995). در رابطه با ارتباط هوش و خرد، مشارکت‌کنندگان باور داشتند خردمندی مساوی با هوش زیاد نیست، ولی در عین حال این دو با هم در ارتباط هستند. استرنبرگ نیز مطرح می­کند هوش با خرد متمایز است و شاهد آن این است که هوش در جوامع بشری افزایش پیدا کرده است، ولی رفتار خردمندانه نمودی ندارد و خرد را زمانی می­داند که هوش عملی در راستای تعادل بین منافع به کار گرفته شود (Sternberg, 2005). چن و وانگ نیز خرد را یک کیفیت روان‌شناختی جامع دانستند که هوش را با اخلاق ادغام می­کند (Chen & Wang, 2013). با توجه به نتایج این پژوهش، می‌توان بر اساس تعریفی که معلمان از خردمندی داشته‌اند، مواد درسی مورد نیاز در آموزش خردمندی را تدوین و برنامه‌ریزی کرد تا نمودهای رفتاری خردمندی مطرح در این پژوهش در مدارس تقویت شوند و برای شکل‌گیری خردمندی در معلمان یا تقویت آن در دانشگاه‌های مرتبط با آموزش معلمان برنامه‌ریزی آموزشی انجام شود تا رفتارهای خردمندانه به عنوان یکی از مهارت­های مهم در تدریس به معلمان آموزش داده شوند.

از آنجا که این پژوهش به روش کیفی انجام شده بود، تعمیم‌پذیری کمتری نسبت به پژوهش‌های کمّی داشت و به این خاطر که خردمندی از فرهنگ بسیار تأثیرپذیر است، ممکن است در سایر فرهنگ­ها نتایجی متفاوت را در پی داشته باشد. واکاوی و شناخت خردمندی و نمودهای رفتاری آن کمک می­کند تا بتوان با این تعریف جامع، یک برنامۀ واضح و عملیاتی برای پرورش خردمندی در دانش‌آموزان طراحی کرد. برای پژوهشگران علاقه‌مند به این حوزه پیشنهاد می­شود پژوهش­هایی با توجه به سابقۀ آموزشی معلمان و جنسیت آنان نیز که در این راه کمک‌کننده است، انجام دهند و از آن نظر که دانش‌آموزان هم از ارکان مهم آموزش هستند، تعریف خردمندی از نگاه آنان نیز بررسی شود.

تعارض منافع

در این پژوهش نویسندگان از هرگونه سرقت ادبی، سوءرفتار، جعل داده­ها یا ارسال دوگانه پرهیز کرده‌اند.

[1] wisdom

[2] Knowledge