طراحی مدل بهینه‌سازی مکان‌یابی اسکان اضطراری در شرایط بحرانی (منطقه موردمطالعه: منطقه 2 کلان‎‌شهر تبریز)

مقدمه

مکان مؤثر اسکان اضطراری موضوعی چندوجهی است که نیاز به درک جامع عوامل مختلف مؤثر در انتخاب مکان دارد. این عوامل را می‌توان به ملاحظات فضایی، اجتماعی، زیرساختی و زیست‌محیطی طبقه‌بندی کرد که هرکدام نقش مهمی در حصول اطمینان از این امر ایفا می‌کنند که پناهگاه‌های اضطراری در دسترس، مؤثر و قادر به رفع نیازهای جمعیت آواره در طول بلایا هستند. یکی از عوامل اولیۀ مؤثر بر مکان پناهگاه‌های اضطراری، منطقۀ پناهگاه مؤثر است که به فضای موجود در یک پناهگاه برای اسکان راحت افراد تخلیه اشاره دارد. این مفهوم در ارزیابی اثربخشی پناهگاه‌های اضطراری بسیار مهم است؛ زیرا به‌طور مستقیم بر توانایی این امکانات برای ارائۀ سرپناه کافی در هنگام بلایا تأثیر می‌گذارد. تحقیقات نشان می‌دهد که منطقۀ پناهگاه مؤثر باید با استفاده از تکنیک‌های سنجش‌ازدور برای نظارت و ارزیابی اثربخشی پناهگاه، به‌ویژه در مناطق شهری پرجمعیت مانند پکن که در آن چیدمان‌های فضایی می‌تواند به‌طور چشمگیری بر دسترسی و کاربرد پناهگاه تأثیر بگذارد، تجزیه‌وتحلیل شود (You et al., 2023, p. 38). یکی از ارکان کلیدی در طراحی و مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری، شناسایی ویژگی‌ها و شاخص‌های مؤثر در کارایی و ایمنی این فضاهاست. براساس مرور مطالعات پیشین، این ویژگی‌ها را می‌توان در چند دستۀ کلی طبقه‌بندی کرد: شاخص‌های فیزیکی-کالبدی (نظیر نزدیکی به مناطق مسکونی، دسترسی به زیرساخت‌های حیاتی و وجود فضای باز کافی)، مخاطرات محیطی (شامل میزان مواجهه با زلزله، سیل یا سازه‌های خطرناک)، ویژگی‌های اجتماعی-اقتصادی (همچون سطح مشارکت مردمی، وضعیت مالکیت زمین و حفظ حریم خصوصی خانوارها)، ظرفیت مدیریتی و آمادگی منطقه‌ای (مانند وجود برنامه‌ریزی قبلی و توان مدیریتی محلی) و شاخص‌های زیست‌محیطی و بهداشتی (ازجمله کیفیت خدمات درمانی و وضعیت بهداشت محیط). درک و ارزیابی این ویژگی‌ها به‌عنوان مبنای تصمیم‌گیری چندمعیاره، نقش مؤثری در انتخاب بهینۀ مکان‌های اسکان اضطراری در شرایط بحرانی ایفا می‌کند (You et al., 2023, p. 40).

علاوه‌براین، ادغام داده‌های سنجش‌ازدور می‌تواند برنامه‌ریزی و مدیریت پناهگاه‌های اضطراری را بهبود بخشد و اطمینان حاصل کند که این پناهگاه‌ها ازنظر استراتژیک برای خدمت به بیشترین تعداد افراد نیازمند در طول یک بحران قرار دارند. دسترسی یکی دیگر از عوامل مهم در انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری است. افراد نیازمند، به‌ویژه جمعیت‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان و افراد دارای معلولیت باید به‌راحتی به پناهگاه‌ها دسترسی داشته باشند. مطالعات نشان داده‌اند که شرایط فیزیکی پناهگاه‌ها، ازجمله نزدیکی آن‌ها به مسیرهای حمل‌ونقل و زیرساخت کلی منطقۀ اطراف، نقش مهمی در تعیین دسترسی آن‌ها ایفا می‌کند (Tsioulou et al., 2020, p. 1841)؛ برای ‌مثال، مطالعه‌ای موردی از Cagayan de Oro، فیلیپین، اهمیت ارزیابی مدارس را به‌عنوان پناهگاه‌های تخلیۀ بالقوه برجسته کرد و تأکید کرد که این امکانات نه‌تنها باید ازنظر ساختاری سالم باشند، بلکه برای کسانی که به کمک نیاز دارند نیز قابل‌دسترسی باشند (Tsioulou et al., 2020, p. 1841). این امربر ضرورت در نظر گرفتن بافت اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده هنگام برنامه‌ریزی اسکان اضطراری تأکید می‌کند. علاوه‌بر عوامل فضایی و دسترسی، پویایی اجتماعی جمعیت آسیب‌دیده باید در نظر گرفته شود. انتخاب پناهگاه می‌تواند متأثر از ترجیحات فرهنگی، شبکه‌های اجتماعی و تجربیات قبلی در واکنش به بلایا باشد. تحقیقات نشان داده است که تخلیه‌شده‌ها بیشتر، پناهگاه‌هایی را ترجیح می‌دهند که آشنا و در داخل جامعۀ آن‌ها باشند؛ زیرا این مکان‌ها در زمان‌های آشفته احساس امنیت و تعلق می‌دهند. درک عامل انتخاب انسانی برای برنامه‌ریزی مؤثر پناهگاه ضروری است؛ زیرا می‌تواند به‌طور چشمگیری بر تخصیص افراد تخلیه‌شده به پناهگاه‌ها تأثیر بگذارد (Zhao et al., 2017, p. 23). این با یافته‌های مطالعات مختلف همسو می‌شود که اهمیت مشارکت جامعه را در فرایند برنامه‌ریزی برجسته می‌کند،پ و اطمینان می‌دهد که به نیازها و ترجیحات جمعیت به‌اندازۀ کافی توجه می‌شود. ارزیابی پناهگاه‌های اضطراری نیز نیازمند رویکردی چندشاخصه است که معیارهای مختلفی مانند ایمنی، مناسب‌بودن و انصاف را در نظر می‌گیرد. مطالعه‌ای که در مناطق شهری انجام شد، روش ارزیابی چندشاخصه‌ای را پیشنهاد کرد که فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و تکنیک‎‌های بهینه‌سازی فازی[1] را برای ارزیابی توزیع فضایی پناهگاه‌های اضطراری ترکیب می‌کند (Wang et al., 2022, p. 46). این رویکرد امکان تجزیه‌وتحلیل جامع از مکان‌های بالقوۀ پناهگاه را با در نظر گرفتن عواملی مانند خطرات زیست‌محیطی، تراکم جمعیت و زیرساخت‌های موجود فراهم می‌کند. با به‌کارگیری چنین روش‌شناسی، برنامه‌ریزان می‌توانند تصمیمات آگاهانه‌ای اتخاذ کنند که اثربخشی کلی اسکان اضطراری را افزایش می‌دهد؛ علاوه‌براین، ادغام تکنیک‌های تصمیم‌گیری پیشرفته، مانند روش‌های تصمیم‌گیری چند معیارِ[2] (MCDM)، می‌تواند انتخاب مکان‌های پناهگاه اضطراری را بیشتر بهینه کند؛ برای مثال، استفاده از رویکردهای ترکیبی MCDM نشان داده است که به‌طور مؤثر مناطق پناهگاه را براساس عوامل تعیین‌کنندۀ مختلف، ازجمله ویژگی‌های زمین، نزدیکی به خدمات ضروری و نیازهای جامعه اولویت‌بندی می‌کند (Trivedi & Singh, 2017, p. 138). این رویکرد سامانمند نه‌تنها به شناسایی مکان‌های مناسب کمک می‌کند، بلکه تضمین می‌کند که فرایند تصمیم‌گیری شفاف و فراگیر است و امکان مشارکت و ورودی ذی‌نفعان را فراهم می‌کند. عوامل محیطی نیز نقش بسزایی در انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری دارند. به ویژگی‌های جغرافیایی یک منطقه ازجمله توپوگرافی، آب‌وهوا و مخاطرات طبیعی باید به‌دقت توجه شود تا اطمینان حاصل شود که پناهگاه‌ها انعطاف‌پذیر هستند و قادر به مقاومت در برابر بلایای احتمالی هستند. تحقیقات نشان داده است که توزیع فضایی پناهگاه‌های اضطراری باید با ارزیابی‌های زیست‌محیطی که مناطق در معرض خطر سیل، زلزله یا سایر خطرات را شناسایی می‌کنند، اطلاع‌رسانی شود (Wei et al., 2020, p. 108). مطالعه‌ای با تمرکز بر تجزیه‌وتحلیل مناسب‌بودن فضای باز برای پناهگاه‌های اضطراری پس از زلزله، بر نیاز به یک روش قوی برای رتبه‌بندی مکان‌های پناهگاه بالقوه براساس انعطاف‌پذیری محیطی آن‌ها تأکید کرد (Anhorn & Khazai, 2015, p. 792). این امر اهمیت ادغام ملاحظات زیست‌محیطی را در فرایند برنامه‌ریزی برای افزایش پایداری و اثربخشی اسکان اضطراری برجسته می‌کند؛ علاوه‌براین عوامل، در دسترس بودن منابع و زیرساخت‌ها برای عملکرد موفقیت‌آمیز پناهگاه‌های اضطراری بسیار مهم است. وجود خدمات ضروری مانند امکانات مراقبت‌های بهداشتی، سیستم‌های بهداشتی و شبکه‌های حمل‌ونقل می‌تواند به‌طور درخور ‌توجهی بر اثربخشی پناهگاه‌ها در رفع نیازهای تخلیه‌شده تأثیر بگذارد. تحقیقات نشان داده است که پناهگاه‌های واقع در نزدیکی این منابع برای ارائۀ حمایت جامع از افراد آواره مجهزتر هستند و انتقال هموارتر به بهبودی را تسهیل می‌کنند (Ilerisoy et al., 2022, p. 23)؛ بنابراین، برنامه‌ریزان باید زیرساخت‌ها و منابع موجود در مجاورت مکان‌های بالقوۀ سرپناه را ارزیابی کنند تا اطمینان حاصل کنند که می‌توانند به‌اندازۀ کافی از نیازهای جمعیت در مواقع اضطراری پشتیبانی کنند؛ علاوه‌براین، نقش فناوری در بهینه‌سازی انتخاب سرپناه اضطراری را نمی‌توان نادیده گرفت. سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی[3] (GIS) و سایر ابزارهای تحلیل فضایی در شناسایی مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری بسیار ارزشمند شده‌اند. با تجزیه‌وتحلیل داده‌های مکانی، برنامه‎‌ریزان می‌توانند توزیع جمعیت را تجسم کنند، دسترسی و خطرات زیست‌محیطی را ارزیابی کنند که به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر منجر می‎‌شود. مطالعه‌ای با استفاده از GIS برای برنامه‌ریزی سرپناه اضطراری شهری، اثربخشی آن را در شناسایی مناطقی با عرضۀ سرپناه ناکافی نشان داد؛ درنتیجه بینش‌های حیاتی برای تلاش‌های برنامه‌ریزی آینده ارائه کرد (Zhang et al., 2020, p. 524). این ادغام فناوری، کارایی و اثربخشی کلی استراتژی‌های اسکان اضطراری را افزایش می‌دهد. ماهیت پویای واکنش در بلایا ایجاب می‌کند که برنامه‌ریزی پناهگاه اضطراری سازگار و آینده‌نگر باشد. درس‌های آموخته‌شده از بلایای گذشته می‌تواند طراحی و مکان پناهگاه‌های آینده را مشخص کند و اطمینان حاصل کند که آن‌ها برای مقابله با چالش‌های منحصربه‌فرد ناشی از انواع مختلف شرایط اضطراری مجهز هستند. تحقیقات نشان داده است که ترکیب بهترین شیوه‌های جهانی و درس‌های آموخته‌شده از بلایای قبلی می‌تواند به‌طور درخور ‌توجهی آمادگی و انعطاف‌پذیری سیستم‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد (Wei et al., 2020, p. 46)؛ درنتیجه، مکان مؤثر اسکان اضطراری متأثر از عوامل بی‌شماری ازجمله ملاحظات فضایی، دسترسی، پویایی اجتماعی، خطرات زیست‌محیطی، در دسترس بودن منابع و یکپارچگی فناوری قرار می‌گیرد؛ برهمین اساس پژوهش حاصر به دنبال پاسخ به سؤالات زیر است.

• عوامل مؤثر در تعیین مکان‎‌های اسکان اضطراری در منطقۀ 2 کلان‎‌شهر تبریز کدام‌ هستند؟
• تعیین مکان‎‌های اسکان اضطراری در منطقۀ 2 کلان‎‌شهر تبریز بر کدام منطقه اطراف تأثیر می‌گذارد؟

مبانی نظری پژوهش

هنگام ارزیابی مکان‌های بالقوه برای پناهگاه‌های اضطراری، در نظر گرفتن عوامل مختلف جغرافیایی ضروری است. نزدیکی به مناطق آسیب‌دیده از فاجعه برای اطمینان از استقرار سریع منابع و ارائۀ خدمات کارآمد به افراد نیازمند حیاتی است؛ بااین‌حال، به همان اندازه مهم است که خطرات احتمالی بلایای ثانویه مانند پس‌لرزه‌های پس از زلزله یا احتمال وقوع سیل در مناطق کم‌ارتفاع در نظر گرفته شود. ایجاد تعادل بین این عوامل برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی پناهگاه‌های اضطراری ضروری است. ویژگی‌های جغرافیایی منطقه تأثیر بسزایی در توانایی دسترسی به پناهگاه‌های اضطراری دارد (داداش‎‌زاده و همکاران، 1396، ص. 331). وجود کوه‌ها و زمین‌های ناهموار چالش‌هایی را برای عملیات حمل‌ونقل و لجستیک ایجاد می‌کند و دسترسی و تأمین پناهگاه‌ها در این مناطق را دشوار می‌کند؛ علاوه‌براین، در دسترس بودن زمین مناسب برای سرپناه‌های موقت، بیشتر توسط توسعۀ شهری محدود می‌شود و نیاز به برنامه‌ریزی دقیق و مذاکره با مقامات محلی برای ایمن‌کردن مکان‌های مناسب دارد (رجبی و همکاران، 1402، ص. 9). همچنین، باید به شرایط آب و هوایی منطقه توجه شود. رویدادهای شدید آب و هوایی می‌توانند آسیب‌پذیری جمعیت‌های آواره را بدتر کنند و بر اهمیت انتخاب مکان‌های سرپناهی تأکید می‌کنند که نه‌تنها از تهدیدات فوری محافظت می‌کنند، بلکه انعطاف‌پذیری را در برابر چالش‌های آب و هوایی آینده نشان می‌دهند؛ برای ‌مثال، مناطق مستعد سیل ممکن است به سازه‌های مرتفع یا طرح‌های جایگزین برای اطمینان از ایمنی ساکنان نیاز داشته باشند. ادغام سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) می‌تواند در شناسایی مکان‌های بهینه برای اسکان اضطراری با تجزیه‌وتحلیل داده‌های مکانی مربوط مفید باشد (کاظمی‎‌نیا، 1398، ص. 54). زیرساخت‌های موجود در سایت‌های اسکان اضطراری بالقوه یکی دیگر از عوامل مهم مؤثر بر اثربخشی آن‌ها است. زیرساخت‌های کافی شامل دسترسی به آب پاک، تأسیسات بهداشتی، خدمات بهداشتی و درمانی و شبکه‌های حمل‌ونقل است. فقدان این خدمات ضروری می‌تواند به بحران‌های بهداشت عمومی منجر شود و رنج افراد آواره را تشدید کند (پیری و فیروزی، 1400، ص. 42)؛ بنابراین، ارزیابی کامل زیرساخت‌های محلی برای تعیین امکان‌سنجی ایجاد اسکان اضطراری در یک مکان معین ضروری است؛ علاوه‌براین، ظرفیت مقامات و سازمان‌های محلی برای پاسخ‌گویی به شرایط اضطراری به منابع و قابلیت‌های موجود آن‌ها بستگی دارد که این شامل در دسترس بودن کارکنان آموزش‌دیده، تجهیزات و منابع مالی برای ایجاد و نگهداری اسکان اضطراری است (جمالی و همکاران، 1399، ص. 355). همکاری با دولت‌های محلی، سازمان‌های غیردولتی (NGO) و گروه‌های اجتماعی که از منابع موجود به‌طور مؤثر استفاده می‌کند، برای اطمینان از پاسخی هماهنگ ضروری است. ایجاد مشارکت‌ها می‌تواند ظرفیت کلی برای ارائۀ خدمات و اسکان اضطراری را افزایش دهد (Shi et al., 2019, p. 47). بافت اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده به‌طور چشمگیری بر اثربخشی اسکان اضطراری تأثیر می‌گذارد. عواملی مانند سطح درآمد، فرصت‌های شغلی و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بر توانایی افراد برای دسترسی و استفاده از خدمات اضطراری تأثیر بگذارند (رسول‎‌زاده اصل و احمدیان، 1397، ص. 4). جمعیت‌های آواره بیشتر با مشکلات اقتصادی روبه‌رو هستند که می‌تواند مانع بهبود و ادغام مجدد آن‌ها در جامعه شود؛ بنابراین، درک شرایط اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده برای طراحی مسکن اضطراری که نیازهای آن‌ها را برآورده می‌کند، بسیار مهم است؛ علاوه‌براین، ملاحظات فرهنگی باید در هنگام تعیین محل اقامت اضطراری در نظر گرفته شود (Junian & Azizifar, 2018, p. 41). جوامع مختلف ممکن است ترجیحات متفاوتی برای انواع سرپناه، الزامات حفظ حریم خصوصی و ترتیبات زندگی مشترک داشته باشند. تعامل با جوامع محلی برای درک هنجارها و ارزش‌های فرهنگی آن‌ها می‌تواند پذیرش و اثربخشی راه‌حل‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد. این رویکرد مشارکتی نه‌تنها اعتماد را تقویت می‌کند، بلکه به افراد آسیب‌دیده نیز قدرت می‌دهد تا نقش فعالی در بهبودی خود داشته باشند (Geng et al., 2020, p. 17). رفاه روانی و عاطفی افرادی که آواره شده‌اند، جنبه‌ای حیاتی است که نیاز به توجه دقیق در هنگام ایجاد و ساختار مسکن اضطراری دارد. جابه‌جایی، بیشتر به پریشانی روانی ازجمله تروما، تشدید اضطراب و احساس عمیق دررفتگی منجر می‌شود که همۀ این‌ها می‌تواند با شرایط نامناسب زندگی تشدید شود. ایجاد محیط امن و پرورشی برای حمایت فعالانه از بهزیستی روانی افراد آسیب‌دیده ضروری است. این مستلزم طیف وسیعی از ملاحظات است؛ مانند چیدمان و کیفیت محل اقامت، دسترسی به خدمات جامع سلامت روان و تسهیل فرصت‌ها برای مشارکت اجتماعی معنادار (حسنی و کریمی، 1395، ص. 3). ساخت فضاهایی که حس اجتماعی را تسهیل می‌کند، می‌تواند به میزان درخور توجهی تاب‌آوری روانی جوامع آواره را افزایش دهد. ایجاد مناطق اشتراکی برای تعامل اجتماعی، فعالیت‌های تفریحی و دسترسی به خدمات پشتیبانی می‌تواند به احیای ارتباطات اجتماعی کمک کند و به افراد در عبور از چالش‌های مرتبط با جابه‌جایی کمک کند؛ علاوه‌براین، مشارکت متخصصان سلامت روان در برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های مسکن اضطراری برای اطمینان از برآورده شدن کامل و مؤثر نیازهای روانی افراد آسیب‌دیده ضروری است (Stylianou & Pich, 2019, p. 92). اثربخشی اسکان اضطراری نیز متأثر از چارچوب‌های سیاست و حاکمیت موجود در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی است. سیاست‌های روشن در رابطه با واکنش به بلایا، مسکن و رفاه اجتماعی می‌تواند رویکرد هماهنگ‌تر و مؤثرتر را برای ارائۀ اسکان اضطراری تسهیل کند. فقدان چنین سیاست‌هایی می‌تواند به سردرگمی، تأخیر و پاسخ‌های ناکافی در طول بحران منجر شود؛ بنابراین، ارزیابی چشم‌انداز سیاست‌های موجود و شناسایی شکاف‌هایی ضروری است که ممکن است مانع اسکان اضطراری مؤثر شود؛ علاوه‌براین، نقش سازمان‌های بین‌المللی و آژانس‌های بشردوستانه در شکل‌گیری سیاست‌های مربوط به اسکان اضطراری را نمی‌توان نادیده گرفت. این نهادها بیشتر، بودجۀ حیاتی، کمک فنی و تخصص در واکنش به بلایا ارائه می‎‌کنند. همکاری بین مقامات محلی و سازمان‌های بین‌المللی می‌تواند اثربخشی کلی تلاش‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد و تضمین کند که آن‌ها با بهترین شیوه‌ها و استانداردهای بین‌المللی همسو هستند (Tang et al., 2023, p. 76). مشارکت جامعه جنبه‌ای اساسی برای مکان‌یابی مسکن اضطراری مؤثر است. مشارکت جوامع محلی در فرایندهای برنامه‌ریزی و اجرا می‌تواند به راه‌حل‌های فرهنگی مناسب‌تر و پذیرفته‌شده منجر شود. اعضای جامعه دانش ارزشمندی دربارۀ نیازها، ترجیحات و منابع موجود خود دارند که می‌تواند طراحی و بهره‌برداری از اسکان اضطراری را اطلاع دهد. همچنین تعامل با جوامع، حس مالکیت و توانمندی را تقویت می‌کند که می‌تواند اثربخشی کلی واکنش‌های اضطراری را افزایش دهد (Wang & Xu, 2022, p. 28). رویکردهای مشارکتی برای مشارکت جامعه می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد؛ ازجمله بحث‌های گروهی متمرکز، نظرسنجی‌ها و کارگاه‌های آموزشی. این روش‌ها امکان جمع‌آوری دیدگاه‌ها و بینش‌های متنوع را فراهم می‌کنند و تضمین می‌کنند که صدای افراد آسیب‌دیده شنیده می‌شود و در فرایندهای تصمیم‌گیری در نظر گرفته می‌شود؛ علاوه‌براین، مشارکت جامعه می‌تواند شناسایی رهبران و سازمان‌های محلی را تسهیل کند که می‌توانند نقش مهمی در حمایت از تلاش‌های اسکان اضطراری ایفا کنند (شوقی کلخوران و همکاران، 1395، ص. 5). ادغام نوآوری‌های فناوری در برنامه‌ریزی و اجرای اسکان اضطراری می‌تواند اثربخشی آن‌ها را افزایش دهد. فناوری‌هایی مانند برنامه‌های کاربردی تلفن همراه، هواپیماهای بدون سرنشین و سنجش از راه دور می‌توانند با تسهیل جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و ارتباطات در زمان واقعی، کارایی تلاش‌های واکنش به بلایا را بهبود بخشند (فرشچی و میرصمدزاده، 1396، ص. 7)؛ برای ‌مثال، برنامه‌های تلفن همراه را می‌توان برای انتشار اطلاعات دربارۀ مسکن، خدمات و منابع اضطراری موجود به افراد آواره استفاده کرد. همچنین، استفاده از پهپادها برای بررسی‌های هوایی می‌تواند بینش‌های ارزشمندی را دربارۀ میزان آسیب و نیازهای جمعیت آسیب‌دیده ارائه دهد. این اطلاعات می‌تواند از انتخاب مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری و تخصیص منابع مطلع شود؛ علاوه‌براین، فناوری‌های سنجش‌ازدور می‌توانند به نظارت بر شرایط محیطی و ارزیابی مناسب‌بودن مکان‌های اقامتی بالقوه کمک کنند (سعادت، 1392، ص. 8).

درنتیجه، ارزیابی عوامل مؤثر در مکان‌یابی اسکان اضطراری تلاشی چندوجهی است که نیازمند درک جامعی از ملاحظات جغرافیایی، زیرساختی، اجتماعی-اقتصادی، روانی، سیاست، مشارکت جامعه و ملاحظات فناورانه است. هریک از این عوامل نقش مهمی در شکل‌دهی اثربخشی پاسخ‌های اسکان اضطراری دارند. با ارزیابی سیستماتیک این عوامل و استفاده از درس‌هایی از تجربیات گذشته، ذی‌نفعان می‌توانند ظرفیت خود را برای ارائۀ مسکن به‌موقع و مؤثر در بحران‌های آینده افزایش دهند.

پیشینۀ پژوهش

در سال‎‌های اخیر تحقیقات به‌طور فزاینده‌ای بر موضوع انتخاب مکان‎‌های اسکان اضطراری متمرکز شده است که نشان‌دهندۀ اهمیت روزافزون آن در این زمینه است؛ بر همین اساس در جدول‌های (1) و (2) به گزیده‎‌ای از آن‎‌ها اشاره می‎‌شود.

جدول 1: پیشینۀ پژوهش‎‌ بین‎‌المللی (منبع: مطالعات نگارندگان، 1403)

Table 1: International Research Background (Source: Authors studies)

جدول 2: پیشینۀ پژوهش‎‌ داخلی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 2: Domestic Research Background (Source: Authors studies)

باتوجه‌به پیشینه‎‌های خارجی و داخلی صورت‌گرفته در زمینۀ مدیریت و برنامه‎‌ریزی برای انتخاب بهترین مکان برای اسکان اضطراری در شرایط حاد، کلان‎‌شهر تبریز هم از این قاعده مستثنا نیست؛ بر همین اساس، منطقۀ 2 شهرداری کلان‎‌شهر تبریز باتوجه‌به شرایط جغرافیایی و تراکم جمعیتی موجود و روبه‌افزایش، تدوین و ارائۀ برنامۀ کوثر را در این شرایط لازم دارد؛ بنابراین، پژوهش حاضر شرایط و ویژگی‎‌های موجود منطقه را بررسی می‎‌کند تا درصورت لزوم مدیران و برنامه‎‌ریزان اقدامات سریع را انجام دهند.

روش‎‌شناسی پژوهش

بنابر هدف پژوهش، روش تحقیق از نوع توصیفی_تحلیلی بر پایۀ اسناد و مطالعات کتابخانه‎‌ای و ازنظر هدف، کاربردی است؛ براین‌اساس، کار گردآوری داده‎‌ها به‌صورت ترکیبی از تجارب جهانی و داده‎‌های استخراج‌شده از نرم‎‌افزار GIS در محدودۀ مطالعه‌شده در جهت دستیابی به هدف پژوهش انجام ‌شده است. به‌منظور تحلیل و ارزیابی داده‎‌های حاصل از گزارش‌های میدانی تکمیل‌شده، از تکنیک فرایند تحلیل‎‌ سلسه‎‌مراتبی (AHP) و نرم‎‌افزار Expert Choice 11 استفاده ‌شده است؛ در این راستا باتوجه‌به بررسی محدودۀ مطالعه‌شده و مبانی مربوط، معیار و زیرمعیارهایی برای منطقۀ 2 انتخاب‌ شده است.

به‌منظور ایجاد الگویی مؤثر برای انتخاب فضاهای اسکان اضطراری، شناسایی و اولویت‌بندی پارامترهایی که به این هدف کمک می‌کنند بسیار مهم بود. این شامل طراحی پرسشنامه‌ای برای ارزیابی اهمیت هر پارامتر بود که سپس در بین حدود 30 کارشناس توزیع شد که در زمینۀ واکنش اضطراری کار می‌کردند. پاسخ‌ها با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی تحلیل شدند. برای اطمینان از قابلیت اطمینان داده‌های جمع‌آوری‌شده، پاسخ‌هایی که به‌طور دخور توجهی از مقدار استاندارد از پیش تعریف‌شده (1/0) انحراف داشتند، از تجزیه‌وتحلیل حذف شدند؛ علاوه‌براین، وزن‌های تخصیص‌داده‌شده به هر پارامتر توسط متخصصان برای به حداقل رساندن خطاها میانگین‌گیری شد. سپس عوامل مؤثر بر قرارگیری فضاهای اسکان اضطراری در جدول 3 طبقه‌بندی شدند و نمایی کلی از اهمیت و وزن فردی آن‌ها ارائه شد.

جدول 3: شاخص‎‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده برای مکان‎‌یابی اسکان اضطراری (منبع: Nui et al., 2023, p. 335)

Table 3: Indicators, Criteria and Parameters used for Locating Emergency Accommodation

محدودۀ مطالعه

منطقۀ مطالعه‌شده در این تحقیق، محدودۀ شهرداری منطقۀ 2 تبریز است که در قسمت‌های جنوبی و جنوب شرقی شهر تبریز واقع‌ شده است. این منطقۀ مسکونی پرجمعیت از شمال با بلوار ۲۲ بهمن، بلوار بسیج مستضعفین (جاده تهران)، خیابان امام خمینی، خیابان شهید یاغچیان و خیابان شهید قاضی طباطبایی و از شرق با بزرگراه شهید حاج‌حسن کسایی همسایه است. از جنوب و غرب محدودۀ آن خیابان‌های شریعتی و بلوار مشروطه (امامیه) است؛ علاوه‌براین، بافت غیرمسکونی آن تا جنوب بزرگراه شهید کسایی امتداد دارد. این منطقه به دلیل ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در داخل شهر تبریز از اهمیت زیادی برخوردار است. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395، جمعیت این منطقه حدود 312000 نفر برآورد شده است. شکل 1 موقعیت دقیق منطقه را در داخل شهر تبریز نشان می‌دهد.

شکل 1: محدودۀ پژوهش (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Figure 1: Case Study (Source: Authors studies)

نتایج

ازآنجایی‌که گزینه‌های مدنظر ممکن است کاربری چندمنظوره داشته باشند، بنابراین پارامترهای این شاخص مجزا تحلیل شد. (جدول 4)

جدول 4: نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی شاخص وضعیت کاربری موجود (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 4: The Results of the Hierarchical Analysis of the Existing User Status Index (Source: Authors studies)

^* پارک‎‌ها و فضاهای باز شهری شامل مکان‎‌های ورزشی روباز، باغ‎‌های خصوصی، زمین‎‌های بایر و غیره می‎‌شود.

^** آموزشی (مثل مدارس و دانشگاه‎‌ها)، فرهنگی (مثل کتابخانه‎‌ها و غیره) و ورزشی (مثل مراکز ورزشی سرپوشیده) هستند.

^*** بناهای عمومی شامل ادارات، شرکت‎‌ها، مؤسسات و غیره هستند.

جدول 5: وزن پارامترهای استفاده‌شده برای مکان‌یابی اسکان اضطراری (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 5: Parameters Weights used for locating emergency accommodation (Source: Authors studies)

جدول 5 نیز ترتیب وزن و اولویت‌های شاخص‌های مختلف را براساس تحلیل پاسخ‌نامه‌های دریافتی از کارشناسان این حوزه نشان می‌دهد. با استفاده از این مدل به مکان‌های قابل‌استفاده برای تخلیه و اسکان اضطراری به‌عنوان درجۀ تناسب، شماره‌ای اختصاص داده می‌شود و به کمک این مقدار می‌توان مراکز انتخابی را اولویت‌بندی کرد. برای این منظور ابتدا پارامترهای کیفی باید کمّی‌سازی شوند تا مقایسه و اولویت‌بندی ایجاد شود؛ براین‌اساس از پرسشنامه‌های توزیع‌شده بین خبرگان برای تعیین اهمیت پارامترها و منابع و استانداردهای مرتبط با این حوزه استفاده می‌شود. برای هر پارامتری که وزن معینی دارد، حدود استاندارد در نظر گرفته می‌شود و به کمک این حدود، مقادیر نسبی منفی یک، صفر، یک و دو (که به ترتیب به معنای تأثیر منفی، بدون تأثیر یا تأثیر ناچیز، تأثیر مثبت و تأثیر بسیار بالا است) به آن‌ها نسبت داده می‌شود. کمّی‌سازی پارامترهای شاخص فیزیکی-کالبدی در محل مدنظر بخشی از معیارهای مشخصات و میزان مناسب‌بودن است که در جدول 3 به آن‌ها اشاره ‌شده است. در جدول 6، منظور از امکانات تعداد سرویس‌های بهداشتی (به تفکیک جنسیت)، ظرفیت منابع آب موجود و سایر امکانات رفاهی_تفریحی است که برخی موارد به شرح جدول 7 دسته‌بندی می‌شوند. باتوجه‌به اینکه مهم‌ترین عوامل مشکل‌ساز برای اسکان (جدول 8) در فضاهای باز شهری مرتبط با شیب زمین و میزان سطح اشغال فضاهای موجود (با پوشش گیاهی یا مستحدثاتی نظیر آب‌نما و غیره) است، ارزیابی مناسب‌بودن مناطق آینده‌نگر براساس شاخص وضعیت ریسک آن‌ها ضروری است. کمیت این شاخص در جدول 9 به‌تفصیل آمده است. سطح خطر آتش‌سوزی را می‌توان براساس وضعیت پوشش گیاهی و سازه‌های آسیب‌پذیر، همان‌طور که در جدول 10 نشان داده ‌شده است، ارزیابی کرد.

جدول 6: ارزیابی کمّی شاخص فیزیکی-کالبدی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 6: Quantitative Evaluation of Physical-Anatomical Index (Source: Authors studies)

^* برحسب تعداد دسترسی به زیرساخت‎‌های لازم دسته‌بندی شده است.

جدول 7: ارزیابی کیفی امکانات (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 7: Qualitative Assessment of Facilities (Source: Authors studies)

^* منبع آب لازم برای هر نفر باید بین 22/5 تا 45 لیتر (برای 3 شبانه‎‌روز) باشد.

^**وجود انبار برای ذخیره‌سازی منبع غذایی خشک به‌اندازۀ تقریبی نیم کیلوگرم برای هر نفر در شبانه‎‌روز و برای 3 شبانه‎‌روز باید پیش‎‌بینی شود.

جدول 8: ارزیابی عوامل مشکل‎‌ساز (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 8: Evaluation of Problematic Factors (Source: Authors studies)

جدول 9: ارزیابی کمّی شاخص‎‌های وضعیت مخاطرات (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 9: Quantitative Evaluation of Indicators of the State of Hazards (Source: Authors studies)

^*

جدول 10: ارزیابی کیفی میزان خطر آتش‌سوزی فضاهای قابل‌استفاده (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 10: Qualitative Assessment of the Fire Risk of Spaces Used (Source: Authors studies)

جدول 11: ارزیابی کیفی فواصل ایمن از تأسیسات خطرناک (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 11: Qualitative Assessment of Safe Distances from Dangerous Facilities (Source: Authors studies)

انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری به نزدیکی به تأسیسات خطرناک بستگی دارد که در جداول 11 و 12 به‌تفصیل آمده است. جدول 13 شاخص تأثیر مالکیت زمین را طبقه‌بندی می‌کند و جدول 14 بینش‌هایی را دربارۀ ارزیابی پتانسیل حریم خصوصی خانوار ارائه می‌دهد.

جدول 12: ارزیابی کمّی شاخص مسائل اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 12: Quantitative Evaluation of Index of Social, Economic and Managerial Issues (Source: Authors studies)

جدول 13: ارزیابی کیفی وضعیت مالکیت زمین (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 13: Qualitative Assessment of the Land Ownership Situation (Source: Authors studies)

جدول 14: ارزیابی کیفی امکان حفظ حریم خانواده‌ها (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 14: Qualitative Assessment of the Possibility of Preserving the Privacy of Families (Source: Authors studies)

جدول 15: ارزیابی کیفی وضعیت ناهنجاری اجتماعی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 15: Qualitative Evaluation of the State of Social Abnormality (Source: Authors studies)

^*بررسی میزان جرم و جنایت در هرسال برای 10000 نفر صورت می‎‌گیرد.

جدول 16: ارزیابی کیفی همبستگی و مشارکت مردم (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 16: Qualitative Assessment of Correlation and Participation of People (Source: Authors studies)

برای تعیین میزان همبستگی اجتماعی و مشارکت مردم در محدودۀ محل مدنظر، از میزان ارتباطات همسایگی استفاده می‌شود که با وضعیت بافت محل رابطۀ مستقیم دارد. در جدول 16 نحوۀ دسته‌بندی این شاخص نشان داده‌ شده است. در جدول 17 نیز نحوۀ تعیین و دسته‌بندی مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی نشان داده‌ شده است.

جدول 17: ارزیابی کیفی پارامترهای مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 17: Qualitative Evaluation of Cities Related to Management and Planning (Source: Authors studies)

پارامترهای شاخص مسائل زیست‌محیطی و بهداشتی بخشی از معیارهای سلامت و بهداشت و مسائل زیست‌محیطی است که در جانمایی فضاهای اسکان اضطراری از اهمیت زیادی برخوردارند. در جدول 18 نحوۀ ارزش‌گذاری این پارامترهای نشان داده‌ شده است.

جدول 18: ارزیابی کمّی شاخص مسائل زیست‌محیطی و بهداشتی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 18: Quantitative Evaluation of Indicators of Environmental and Health Issues (Source: Authors studies)

جدول 19: ارزیابی کیفی وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 19: Qualitative Evaluation of the State of Permeability and Wastewater Disposal (Source: Authors studies)

برای ارزش‌گذاری کیفی وضعیت عوامل آلاینده، از شاخص‌های مندرج در جدول 20 استفاده می‌شود. در شهرهای کوچک و بزرگ که آلودگی ناشی از گردوغبار یا بوی نامطبوع دارند، سطح مناسب کیفی طبق نظر کارشناس انتخاب شود. در این جدول منظور از معابر شریانی درجه‌‌یک آزادراه‌ها، بزرگراه‌ها و جاده‌های کمربندی است. معابر شریانی درجه‌دو نیز شامل خیابان‌هایی است که بین 2 تا 6 خط ماشین‌رو دارند. معابر محلی نیز خیابان‌هایی است که حداکثر 2 خط ماشین‌رو دارند.

جدول 20: ارزیابی کیفی مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 20: Qualitative Evaluation Related to Management and Planning (Source: Authors studies)

به‌منظور تعیین میزان مطلوبیت هر مکان برای اسکان اضطراری، بهتر است که دو متغیر (Wij) استفاده شود که براساس نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی از پرسشنامه‌های گردآوری‌شده از متخصصان تعیین شد (W وزن مدنظر A، B، C یا D و اندیس i و j به ترتیب مربوط به شمارۀ معیار و پارامترهای مدنظر ‎است). متغیر دوم هم میزان ارزش هر پارامتر کیفی است که به‌صورت (V_ij) براساس معیارهای موجود و نظرات متخصصان (مطابق با جداول ارائه‌شده در این پژوهش) تعیین‌شده است. پس از ضرب دو متغیر مذکور برای هر پارامتر و جمع نتایج، شاخص مطلوبیت (QVES) برای هر فضای پیشنهادی برای اسکان اضطراری تعیین می‌شود. نحوۀ ارزیابی این شاخص در رابطۀ (1) نشان داده‌ شده است.

رابطۀ 1: فرمول شاخص مطلوبیت (QVES) (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Formula 1: QVES formula (Source: Authors studies)

جدول 21: مقدار شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 21: QVES Value for Proposed Emergency Accommodation Centers (Source: Authors studies)

مقدار شاخص مطلوبیت را می‌توان با استفاده از رابطۀ 1 برای مکان‌های پیشنهادی برای اسکان اضطراری در منطقۀ مطالعه‌شده محاسبه کرد. براساس نتایج به‌دست‌آمده می‌توان مکان‌های اولویت را به شرح جدول 21 تعیین کرد. این مدل برای آزمون اثربخشی آن در منطقۀ 2 شهرداری تبریز پیاده‌سازی شده است. این شامل شناسایی و ارزیابی فضاهایی بود که قابلیت اسکان اضطراری را به‌منظور انتخاب فضاهای مناسب برای فرایند واکنش اضطراری داشتند. فضاهای قابل‌استفاده در این منطقه را که حدود 10000 نفر جمعیت دارند، می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

• مکان‌های عمومی سرپوشیده نظیر مدارس یا ساختمان‎‌های عمومی با سازۀ مقاوم و فضای باز کافی؛
• فضاهای باز نظیر پار‎‌ک‎‌ها که دارای فضای لازم برای استقرار پناه‌جویان هستند.

جدول 22: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ دانشگاه تبریز (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 22: Indicators, Criteria and Parameters Used for Tabriz University (Source: Authors studies)

• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 161/1 است؛
• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 093/0 است؛
• امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 068/1 است؛
• ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت خیلی خوب (برابر با جدول 21) قرار دارد.

جدول 23: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ شاهگلی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 23: Indicators, Criteria and Parameters Used in Shahgoli Area (Source: Authors studies)

• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 822/0 است؛
• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 068/0 است؛
• امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 754/0 است؛
• ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت خیلی خوب (برابر با جدول 21) قرار دارد.

جدول 24: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ شهرک نیروی ‎‌زمینی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 24: Indicators, Criteria and Parameters Used in the Area of ​​the Nirooye-Zamini (Source: Authors studies)

• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 480/0 است؛
• امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 273/0 است؛
• امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 207/0 است؛
• ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت ضعیف (برابر با جدول 21) قرار دارد.

یافته‌های پژوهش حاضر، گویای آن است که فرایند مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری تنها انتخاب فیزیکی یا کالبدی ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای پیچیده از عوامل چندبعدی را در بر می‌گیرد که باید به‌صورت هم‌زمان در نظر گرفته شوند. نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی نشان داد که پارک‌ها و فضاهای باز شهری، به‌ویژه در مجاورت مراکز جمعیتی و دارای زیرساخت‌های مناسب در مقایسه با سایر گزینه‌ها (نظیر مراکز آموزشی یا عمومی) دارای مطلوبیت بالاتری هستند. این یافته با نتایج تحقیقات مشابه در زمینۀ اسکان اضطراری در مناطق شهری مانند تحقیقات Wang et al. (2022) و Zhao et al. (2017) هم‌راستا است که بر اهمیت دسترسی، ایمنی و تطابق با ویژگی‌های محیطی تأکید داشتند. در پژوهش حاضر، دانشگاه تبریز و بوستان شاهگلی با امتیازات بالا در شاخص QVES به‌عنوان دو محل بهینه برای اسکان اضطراری شناخته شدند؛ درحالی‌که مناطقی مانند شهرک نیروی زمینی به‌دلیل شرایط توپوگرافی نامناسب و کمبود زیرساخت‌های پشتیبان، در رتبه‌های پایین‌تر قرار گرفتند. نکتۀ مهم آن است که حتی در مناطقی با فضای فیزیکی مناسب، فقدان برنامه‌ریزی مدیریتی و مشارکت اجتماعی می‌تواند کارآمدی آن مکان‌ها را برای اسکان اضطراری کاهش دهد. همچنین مشخص شد که توزیع نامتوازن منابع و امکانات در سطح منطقه، به‌ویژه در نواحی شرقی منطقۀ ۲، چالشی اساسی در تحقق عدالت فضایی در زمان بحران است. این امر نشان‌دهندۀ لزوم توجه به ابعاد اجتماعی-اقتصادی و زیست‌محیطی در کنار ابعاد کالبدی است؛ به‌ویژه در جوامعی که با نابرابری زیرساختی مواجه‌اند. نتایج این تحقیق همچنین تأکید می‌کند که استفاده از ابزارهای تحلیلی مانند AHP و GIS می‌تواند راهبردی مؤثر برای تصمیم‌گیری چندمعیاره فراهم آورد؛ بااین‌حال، هر مدل نظری باید با واقعیت‌های محلی انطباق یابد و انعطاف‌پذیری لازم برای پاسخ به شرایط بحرانی متغیر را داشته باشد.

شکل 2: فضاهای تخصیص‎‌یافتۀ پیشنهادی به پناه‎‌جویان (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Figure 2: Suggested Allocated Spaces for Asylum Seekers (Source: Authors studies)

نتیجه‎‌گیری

با افزایش تهدیدات ناشی از بلایای طبیعی و بحران‌های انسانی، شناسایی مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری به یکی از دغدغه‌های اصلی در مدیریت شهری و بحران تبدیل شده است. انتخاب مکان‌هایی که بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن نیازهای حیاتی جمعیت‌های آسیب‌دیده را تأمین کنند، نیازمند رویکردی علمی، چندمعیاره و داده‌محور است. پژوهش حاضر با هدف تدوین یک مدل تصمیم‌گیری برای مکان‌یابی بهینۀ پناهگاه‌های اضطراری، منطقۀ ۲ کلان‌شهر تبریز را برای مطالعۀ موردی انتخاب و بررسی کرده است. این تحقیق با ترکیب روش‌های کتابخانه‌ای، میدانی و تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و با بهره‌گیری از نرم‌افزار Expert Choice 11 شاخص‌ها و معیارهای مؤثر بر مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری را شناسایی، وزن‌دهی و اولویت‌بندی کرده است. شاخص‌های بررسی‌شده در پنج دستۀ اصلی فیزیکی_کالبدی، شرایط جغرافیایی و مخاطرات، اجتماعی-اقتصادی، مدیریتی و برنامه‌ریزی، و زیست‌محیطی تقسیم‌بندی شده‌اند. هرکدام از این شاخص‌ها باتوجه‌به نظرات کارشناسان و تحلیل داده‌های منطقه به پارامترهای اندازه‌گیری‌شوندۀ کمّی و کیفی تبدیل شده‌اند که پایۀ محاسبۀ شاخص مطلوبیت (QVES) برای مکان‌های پیشنهادی را تشکیل داده‌اند.

براساس نتایج به‌دست‌آمده، فضاهای باز شهری ازنظر شاخص‌های فنی و اجرایی در مقایسه با مراکز آموزشی از مطلوبیت بیشتری برای اسکان اضطراری برخوردارند. دانشگاه تبریز با شاخص QVES معادل 1.068 و بوستان شاهگلی با شاخص 0.754 به‌عنوان مناسب‌ترین مکان‌ها شناسایی شدند. درمقابل، مناطقی همچون شهرک نیروی زمینی به دلیل وجود شیب‌های تند، محدودیت در زیرساخت و دسترسی پایین، شاخص مطلوبیت پایینی (0.207) داشتند. همچنین، بررسی توزیع فضایی جمعیت آسیب‌پذیر در سطح منطقه نشان داد که قسمت شرقی منطقۀ ۲ با کمبود شدید فضای مناسب برای اسکان اضطراری مواجه است که این موضوع لزوم مداخلات برنامه‌ریزی شهری را برای ارتقای ظرفیت این مناطق گوشزد می‌کند. پژوهش حاضر توانسته است الگویی نظام‌مند و تعمیم‌پذیر برای مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری ارائه دهد که نه‌تنها برای منطقۀ مطالعه‌شده، بلکه برای سایر مناطق شهری نیز قابل‌استفاده است. یکی از نوآوری‌های این مدل، تلفیق تحلیل سلسله‌مراتبی با داده‌های فضایی (GIS) و مشارکت مستقیم کارشناسان بومی است که باعث افزایش دقت و بومی‌سازی نتایج شده است. همچنین، تبدیل شاخص‌های کیفی به مقادیر کمّی، امکان استفاده از این مدل را در سامانه‌های پشتیبان تصمیم‌گیری شهری فراهم می‌سازد. در کنار یافته‌های مثبت، این پژوهش با محدودیت‌هایی نیز مواجه بوده است؛ ازجمله می‌توان به چالش دسترسی به برخی داده‌های دقیق جمعیتی و اجتماعی، تغییرات سریع ساختار کالبدی شهر و تأثیر عوامل سیاسی یا اقتصادی بر اجرای پیشنهادها اشاره کرد؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آتی از مدل‌های تصمیم‌گیری فازی، روش‌های یادگیری ماشین و مشارکت مستقیم شهروندان در قالب رویکردهای برنامه‌ریزی مشارکتی استفاده شود.

درنهایت، برای به‌کارگیری مؤثر مدل ارائه‌شده در فرایندهای برنامه‌ریزی شهری، لازم است نهادهای مرتبط با مدیریت بحران، شهرداری و سازمان‌های غیردولتی همکاری تنگاتنگی داشته باشند. همچنین، ارتقای زیرساخت‌های فنی، آموزش عمومی و فرهنگ‌سازی برای مشارکت مردمی می‌تواند اثربخشی راهکارهای مکان‌یابی اسکان اضطراری را افزایش دهد. این پژوهش نشان داد که تلفیق دانش علمی، تحلیل داده‌محور و شناخت دقیق از بسترهای محلی، راهگشای تدوین سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌های اثربخش در مدیریت بحران شهری است.

[1] Fuzzy Improvement Technique

[2] Multiple Choice Decision Making

[3] Geographic Information System

[4] High-Speed Railway

[5] Air Quality Index