بررسی آلودگی به آفلاتوکسین B1 در ادویه و میوه‌های خشک عرضه‌شده در سیستان و بلوچستان به روش الایزا

مقدمه

مایکوتوکسین‌ها متابولیت‌های ثانویه‌ای هستند که می‌توانند توسط قارچ‌های رشته‌ای مانند گونه­های آسپرژیلوس، آلترناریا و پنی‌سیلیوم در طول برداشت، پردازش، ذخیره‌سازی یا جابه‌جایی در مواد غذایی ایجاد شوند. آنها می­توانند به‌طور طبیعی در غذاها و محصولات کشاورزی ازجمله میوه­های خشک، ادویه­ها، خشکبار و غلات وجود داشته باشند (1). بیش از 400 نوع مایکوتوکسین شناسایی شده‌اند؛ با وجود این، مهم‌ترین مایکوتوکسین­ها در مواد غذایی آفلاتوکسین­های B1، B2، G1، G2، M1، M2 و اکراتوکسین نوع A (OTA) هستند. آفلاتوکسین­ها توسط گونه­های آسپرژیلوس ازجمله آسپرژیلوس پارازیتیکوس، آسپرژیلوس نومیوس و آسپرژیلوس فلاووس تولید می­شوند (2). آلودگی با آفلاتوکسین‏ها به‌عنوان خطری فراگیر برای سلامتی انسان‏ها و حیوانات در نظر گرفته می‏شود. سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد اعلام کرده است در سراسر جهان، نزدیک به 25 درصد از محصولات غذایی با درجات گوناگون به سموم قارچی آلوده هستند (3).

در میان آفلاتوکسین‏های اصلی، آفلاتوکسین B1 قوی‏ترین سم طبیعی بوده و توسط آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC[1]) به‌عنوان سرطان­زای گروه 1 برای انسان طبقه‌بندی شده است­؛ زیرا به‌طور مستقیم سبب سرطان کبد می‌شود و می­تواند علت اصلی سمیت حاد، سمیت مزمن، سرطان­زایی، تراتوژنیسیتی و سمیت ژنی و سقط جنین باشد (4). روش‌های نامناسب پس از برداشت مانند خشک‌کردن کنترل‌نشده یا عدم تعادل سطح رطوبت مجاز، بیش از مقادیر بحرانی، رشد کپک و تولید مایکوتوکسین‌ها را در طول ذخیره‌سازی محصولات تسهیل می‌کند (5)؛ به این ترتیب، موقعیت جغرافیایی روی رشد آفلاتوکسین­ها تأثیرگذار است؛ به‌گونه‌ای که دمای بالا و رطوبت کم، مشوق اصلی تولید آفلاتوکسین است. محدوده دمای مناسب رشد گونه­های آسپرژیلوس مولد آفلاتوکسین 20 تا 40 درجه سانتی­گراد و بهینه رشد در 32 تا 37 درجه سانتی­گراد و Aw[2] در محدوده  92/0 تا 95/0 است. آفلاتوکسین­ها در فاز رشد و ایستایی از منحنی رشد لگارتیمی در قارچ­ها تولید می­شوند (6).

میوه_‌های خشک توسط مصرف­کنندگان در سراسر جهان به‌عنوان یک جایگزین پایدار برای میوه­های تازه است، آنها منبع خوبی از فیبر غذایی، مواد معدنی، ویتامین­ها، ترکیبات فعال زیستی و آنتی­اکسیدان­ها هستند که نقش محافظتی در سلامت انسان دارند. آنها همچنین دارای شاخص گلیسمی پایین تا متوسط ​​هستند. ایالات متحده (15 درصد) و ترکیه (15 درصد) در پنج سال گذشته رهبران عرضه میوه خشک در جهان بوده­اند و با هم 30 درصد از تولید میوه خشک جهان را به خود اختصاص داده‌اند. ایران با 12 درصد در رتبه سوم تولید خشکبار قرار دارد و پس از آن عربستان سعودی (7 درصد) و چین (6 درصد) قرار دارند (7).

ادویه­ها محصولات خشک‌شده­ای هستند که از قسمت­های مختلف گیاهان مانند ریشه، دانه، جوانه، برگ، گل و کلاله به دست می­آیند و از زمان­های قدیم، در غذاها، داروها، مواد نگهدارنده و رنگ استفاده شده­اند. ادویه­ها به‌دلیل داشتن طعم خوب، خواص معطر، اثرات نگهدارنده، ضدمیکروبی و آنتی­اکسیدانی شناخته‌شده هستند. طعم منحصربه‌فرد ادویه­ها باعث شده است در مقادیر کم برای بهبود طعم یا عطر غذا استفاده شوند. آنها به‌طور گسترده در مناطق گرمسیری، همچون هند و جنوب‌شرقی آسیا رشد می­کنند (8). براساس گزارش­ها، تولید جهانی ادویه‌جات از 4/1 میلیون هکتار سطح برداشت‌شده در سال 2019، حدود 8/2 میلیون تن بوده است. آسیا سهم 86 درصدی از تولید ادویه دارد و پس از آن آفریقا 2/14 درصد و آمریکا 5/1 درصد در رتبه­های بعدی قرار دارند (9). برخلاف میوه­های خشک، ایران یکی از واردکنندگان و مصرف­کنندگان اصلی ادویه­ها در سراسر جهان است. بیشتر ادویه­های موجود در بازار ایران از خارج از کشور وارد می­شوند و ممکن است آلوده به قارچ باشد؛ با این حال، آلودگی آفلاتوکسین در ادویه­ها و میوه­های خشک از نگرانی­های جدی در سراسر جهان است که بر تجارت بین‌المللی تأثیر می­گذارد. در ایران سطح قابل قبول آفلاتوکسین B1 هم­راستا با استانداردهای سختگیرانة اروپا، 5  میکروگرم بر کیلوگرم است (10).

تشخیص و تعیین کمیت مایکوتوکسین‌ها در ماتریکس‌های غذایی مختلف با روش‌های تحلیلی مختلفی مانند کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا با فلورسانس (HPLC-FLD[3]) یا اشعه ماوراءبنفش (HPLC-UV[4])، سنجش ایمونوسوربنت متصل به آنزیم (ELISA[5]) و لایه نازک کروماتوگرافی (TLC) به دست می‌آید. همچنین، روش‌های جدید دیگری مبتنی بر فناوری‌های سریع برای تشخیص مایکوتوکسین، مانند روش ایمونواسی جریان جانبی (LFIA[6]) و پلاریزاسیون فلورسانس (FPIA[7]) پیشنهاد شده‌اند (11).

از آنجایی که ادویه­ها عمدتاً از معدود کشورهای آسیایی با آب‌وهوای گرم و مرطوب تولید و وارد می­شوند و با توجه به موقعیت جغرافیایی استان سیستان و بلوچستان، احتمال آلودگی به آفلاتوکسین B1 در طی فرایند حمل‌ونقل و نگهداری برا ادویه­ها و میوه­ خشک نسبتاً زیاد است؛ بنابراین، هدف از پژوهش حاضر بررسی وجود آفلاتوکسین B1 در ادویه­ها و میوه خشک عرضه­شده در استان سیستان و بلوچستان به روش الایزا است.

مواد و روش­ها

نمونه­گیری: در پژوهش حاضر درمجموع 100 نمونه میوه خشک و ادویه به‌صورت تصادفی جمع‌آوری شدند. به این ترتیب، 50 نمونه میوه خشک بسته­بندی­شده شامل 10 نمونه از برگ­زردآلو، 10 نمونه برگ­هلو، 10 نمونه برگ­سیب، 10 نمونه برگ­موز و 10 نمونه برگ­کیوی و 50 نمونه ادویه پودرشدة بسته­بندی­شده شامل 10 نمونه دارچین، 10 نمونه فلفل­سیاه، 10 نمونه زردچوبه، 10 نمونه آویشن و 10 نمونه سماق در مدت زمان 3 ماه از مهر تا دی 1403 از هایپرمارکت­های استان سیستان و بلوچستان که در بسته­های پلی­اتیلن نگهداری می­شدند، نمونه­گیری و به آزمایشگاه انتقال داده شدند. تمامی نمونه­ها تا زمان انجام آزمایش در شرایط خشک و خنک و در دمای یخچال نگهداری شدند. همه نمونه­ها، تولید داخل کشور بود.

آماده­سازی و عصاره­گیری از نمونه­ها: مطابق چارچوب تعیین­شده شرکت سازنده کیت الایزا (Europroxima Netherlands)، پس از همگن­سازی نمونه­های میوه­خشک و ادویه­جات، میزان مشخصی از نمونه­ها آسیاب شدند. سپس 2 گرم از نمونه آسیاب­شده با 3 میلی­لیتر آب­مقطر و 200 میکرولیتر آنزیم آلفاآمیلاز ترکیب شد و برای 20 دقیقه در دمای 25 درجه سانتی­گراد گرماگذاری شد. در گام بعدی، 5 میلی­لیتر متانول خالص به نمونه­ها اضافه و برای 2 دقیقه ورتکس شدند و در پایان، عصارة هرکدام از نمونه­ها به کمک فیلترهای کاغذی استخراج شد. 2 میلی­متر از هرکدام از عصاره­های به‌دست­آمده با 2 میلی‌لیتر آب مقطر و 3 میلی‌لیتر دی‌کلرومتـان، مخلوط و بـه یـک لولـه سـانتریفیو­ژ انتقال داده و در دمای 15 درجه سانتی­گراد و با 3500 دور در دقیقه برای 10 دقیقه سانتریفیوژ شدند. قسمت رویی مایع، دور ریختـه شد و قسمت پایین مایع، بـه یک لوله آزمـایش انتقال داده شد. برای تبخیر دی‌کلرومتان موجود در عصاره­ها، محتویـات لوله آزمایش به دستگاه روتاری اواپوریتور و در مجـاورت گـاز نیتروژن در درجه حرارت 50 درجـه سانتی­گراد منتقـل شد. به رسوب باقی‌مانده در ته لوله آزمایش، 1 میلی‌لیتر متانول خالص و 5/1 میلی‌لیتر هپتال، اضافه و در دمای 10 درجه سـانتی­گراد با 1500 دور در دقیقه به مدت 5 دقیقه سانتریفیوژ شد. سپس 100 میکرولیتر از متانول با 400 میکرولیتر بافر رقیق‌کننده رقیق کیت به نسبت 1:4 رقیق­سازی شد و در پایان 50 میکرولیتر از این محلول برای تست الایزا استفاده شد.

سنجش آفلاتوکسین به روش الایزا: هر کیت (Europroxima Netherlands) شامل مواد کافی برای انجام تعداد 96 اندازه‌گیری بوده است و حاوی مواد زیر بود: یک عدد میکروتیتر با تعداد 96 چاهک (در 12 ردیف 8 تایی) که با پادتن AFB1  پوشانیده شده بودند؛ شش عدد ویال حاوی محلول AFB1 (هریک به مقدار 3/1 میلی‌متر) با غلظت‌های برابر با 0 ppt (استاندارد 0)، 5 ppt،10 ppt، 20 ppt، 40 ppt و 80 ppt از AFB1 در بافر شیر؛ یک ویال محلول کونژوگه به میزان 3/1 میلی‌لیتر و حاوی محلول پراکسید کونژوگه‌شده با AFB1؛ یک ویال محلول سوبسترا (7 میلی‌لیتر) حاوی پراکسید اوره؛ یک ویال کروموژن (7 میلی‌لیتر) حاوی تترا متیل بنزیدین؛ یک ویال محلول متوقف‌کننده (14 میلی‌لیتر) حاوی اسید سولفوریک نرمال؛ یک ویال محلول بافر شماره 1 به میزان 20 میلی‌لیتر برای رقیق‌سازی محلول نمونه و استاندارد؛ یک ویال محلول بافر شماره 2 به میزان 12 میلی‌لیتر برای رقیق‌سازی محلول کونژوگه. در ضمن کیت AFB1 حاوی یک عدد محلول بافر شست‌وشو (نمک) نیز بود که برای آماده‌سازی یک بافر فسفات (4/7pH=) به کار رفته و شامل توئین 20 با غلظت 05/0 درصد بود. اساس این آزمایش بر پایه واکنش پادگن – پادتن است. چاهک‌های میکروتیتر با پادتن اختصاصی AFB1 پوشانیده شده‌اند. ابتدا محلول‌های استاندارد آفلاتوکسین به محلول‌های نمونه، اضافه و بعد از یک مرحله شست‌وشو آنزیم کونژوگه افزوده می‌شود. AFB1 آزاد و کونژوگه برای باندشدن به جایگاه‌های اتصال پادتن‌های آفلاتوکسین با یکدیگر رقابت می‌کنند. سپس طی یک مرحله شست‌وشو آنزیم‌های کونژوگه باندنشده حذف می‌شوند. سوبسترای آنزیمی (پراکسید اوره) و کروموژن (تترا متیل بنزیدین) به چاهک‌ها افزوده و گرمخانه‌گذاری می‌شوند. کونژوگه آنزیمی باندشده محلول کروموژن بدون رنگ را به محصولی با رنگ آبی تبدیل می‌کند. افزودن محلول متوقف‌کننده منجر به یک تغییر رنگ از آبی به زرد می‌شود. اندازه‌گیری به روش فوتومتری و در طول موج 450 نانومتر صورت می‌گیرد. میزان جذب نسبت معکوسی با غلظت آفلاتوکسین در نمونه دارد. حساسیت کیت سنجش آفلاتوکسین استفاده‌شده در این پژوهش (Europroxima Netherlands) ppb 05/0 بود. مقادیر برحسب میکروگرم بر کیلوگرم گزارش شدند. آزمون برای هر نمونه با دو بار تکرار انجام شد. براساس درصد جذب هر نمونه و انطباق با منحنی کالیبراسیون میزان آفلاتوکسین B1، در هر نمونه به دست آمد (12).

آنالیزهای آماری: از نرم‌افزار SPSS نسخه 23 برای محاسبات و ارزیابی داده­ها و از آزمون­های آماری Indipendent sample t.test و ANOVA و تست Duncan برای مقایسه میانگین­ها و از آزمون­ کای­دو (Chi-Square) برای مقایسه درصد فراوانی­ها استفاده شد و نرم‌افزار GraphPad Prism 9 برای رسم نمودارها به کار برده شد.

 نتایج

نتایج آلودگی به آفلاتوکسین B1 در میوه­های خشک: نتایج بررسی آلودگی میوه­های خشک به آفلاتوکسین B1 در جدول 1 مشخص شده است. نتایج نشان دادند از مجموع 50 نمونه میوه خشک، 100 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند؛ اما هیچ­کدام از آلودگی­ها فراتر از استاندارد ملی ایران، مندرج در وب­سایت اداره استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران (5 میکروگرم بر کیلوگرم) نبود. به این ترتیب از 50 نمونه، 14 درصد کمتر از 1 میکروگرم بر کیلوگرم، 36 درصد در محدوده 1 تا 2 میکروگرم بر کیلوگرم، 34 درصد در محدوده 2 تا 4 میکروگرم بر کیلوگرم و 16 درصد در محدوده 4 تا 5 میکروگرم بر کیلوگرم به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند. بیشترین میزان آلودگی مربوط به برگ­کیوی 50 درصد بود.

جدول 1- توزیع فراوانی مطلق و نسبی رخداد آلودگی به آفلاتوکسین B1 (میکروگرم بر کیلوگرم) در میوه­های خشک عرضه­شده در سیستان و بلوچستان

Table 1- Absolute and relative frequency distribution of aflatoxin B1 contamination (micrograms/kg) in dried fruits supplied in Sistan and Baluchestan

n: تعداد نمونه. اعداد با حروف کوچک انگلیسی متفاوت، با 01/0 ˂  p اختلاف معنی‌دار آماری با یکدیگر دارند.

Numbers with different lowercase English letters are statistically significantly different from each other with p < 0.01.

نتایج آلودگی به آفلاتوکسین B1 در ادویه­ها: نتایج آلودگی به آفلاتوکسین B1 در ادویه­ها در جدول 2 آمده‌اند. نتایج نشان دادند از مجموع 50 نمونه ادویه، 100 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند؛ اما هیچ­کدام از آلودگی­ها فراتر از استاندارد ملی ایران، مندرج در وب­سایت اداره استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران (5 میکروگرم بر کیلوگرم) نبود. به این ترتیب از 50 نمونه، 20 درصد کمتر از 1 میکروگرم بر کیلوگرم، 38 درصد در محدوده 1 تا 2 میکروگرم بر کیلوگرم، 36 درصد در محدوده 2 تا 4 میکروگرم بر کیلوگرم و 6 درصد در محدوده 4 تا 5 میکروگرم بر کیلوگرم به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند. بیشترین میزان آلودگی به آفلاتوکسین B1 مربوط به سماق با 50 درصد بود.

مقایسه میانگین آلودگی با استاندارد ایران: براساس نتایج به‌دست­آمده در جدول 3 و آزمون آماری Indipendent sample t.test تفاوت معنی‌داری 01/0­˂­­p بین نمونه­های میوه­ خشک و ادویه­ها در استان سیستان و بلوچستان با استاندارد ایران وجود داشت. نتایج به‌دست­آمده نشان دادند میانگین آلودگی به آفلاتوکسین B1 در میوه­ خشک 68/1 میکروگرم بر کیلوگرم و در ادویه­ها 83/1 میکروگرم بر کیلوگرم بود. همچنین ارتباط بین میانگین آلودگی در میوه خشک و ادویه­ها با احتمال 99 درصد معنی­دار بود (جدول 3 و نمودار 1).

جدول 2- توزیع فراوانی مطلق و نسبی رخداد آلودگی به آفلاتوکسین B1 (میکروگرم بر کیلوگرم) در ادویه­جات عرضه­شده در سیستان و بلوچستان

Table 2- Absolute and relative frequency distribution of aflatoxin B1 contamination (micrograms/kg) in spices supplied in Sistan and Baluchestan

n: تعداد نمونه. اعداد با حروف کوچک انگلیسی متفاوت، با 01/0­˂  p­اختلاف معنی­دار آماری با یکدیگر دارند.

Numbers with different lowercase English letters are statistically significantly different from each other with p < 0.01.

جدول 3- مقایسه آلودگی به آفلاتوکسین B1 (میکروگرم بر کیلوگرم) در میوه خشک و ادویه­های عرضه­شده در استان سیستان و بلوچستان با استاندارد ایران

Table 3- Comparison of aflatoxin B1 consumption (μg/kg) in dried fruits and spices supplied in Sistan and Baluchestan province with Iranian standards

اعداد عبارت‌اند از میانگین ± انحراف معیار­ ns: تفاوت مقدار آفلاتوکسین نمونه­ها با استاندارد ایران معنی­دار نیست  **: تفاوت مقدار آفلاتوکسین نمونه­ها با استاندارد ایران با احتمال 99 درصد معنی­دار است (p<0/05).

Numbrs are mean ± standard deviation. ns: The difference in the aflatoxin content of the samples with different Iranian standards is not significant. **: The difference in the aflatoxin content of the samples with the Iranian standard is significant with a probability of 99% (p<0.05).

نمودار 1- مقایسه آلودگی به آفلاتوکسین B1 (میکروگرم بر کیلوگرم) در میوه خشک و ادویه­های عرضه­شده در استان سیستان و بلوچستان با استاندارد ایران

Chart 1 - Comparison of aflatoxin B1 (μg/kg) in dried fruits and spices supplied in Sistan and Baluchestan province with Iranian standards

جدول 4- مقایسه میزان کل آلودگی آفلاتوکسین B1 در نمونه­های ادویه­جات و میوه خشک

Table 4- Comparison of total aflatoxin B1 contamination levels in spice and dried fruit samples

ns: تفاوت بین نمونه­های مختلف معنی­دار نیست­­ *: تفاوت بین نمونه­ها با احتمال 95 درصد معنی‌دار است (05/0p<). ­**: تفاوت بین نمونه­ها با احتمال 99 درصد معنی­دار است (p<0.01).

ns: The difference between different samples is not significant. *: The difference between samples is significant with a 95% probability (p<0.05). **: The difference between samples is significant with a 99% probability (p<0.01).

 مقایسه میزان آلودگی­ها در میوه خشک و ادویه­ها: نتایج مقایسه میزان آلودگی­ها در میوه خشک و ادویه­ها در جدول 4 آورده شده‌اند. هدف از این مقایسه تعیین ارتباط آماری­ بین میزان غلظت آفلاتوکسین در میوه خشک و ادویه­جات است. به این ترتیب، بین غلظت­های کمتر از 1 (میکروگرم بر کیلوگرم) در میوه خشک و ادویه­جات، بین غلظت­های 1 تا 2 (میکروگرم بر کیلوگرم) و غلظت 2 تا 4 (میکروگرم بر کیلوگرم)، با احتمال 99 درصد، ارتباط معنی­دار وجود داشت؛ اما بین غلظت­های 4 تا 5 (میکروگرم بر کیلوگرم) در میوه خشک و ادویه­جات ارتباط آماری معنی­داری وجود نداشت.

بحث

میوه­های خشک و ادویه­ها مستعد آلودگی قارچی هستند و عمدتاً توسط گونه­های تولیدکنندة سم در قبل و بعد از برداشت آلوده می­شوند. علاوه بر این، اکثر این محصولات بدون پردازش مناسب و در بیشتر موارد، بدون بسته­بندی عرضه می­شوند که با توجه به محیط مغذی که دارند، استعداد حضور و رشد گونه­های مختلف مایکوتوکسین ازجمله آفلاتوکسین B1 را دارند (13)؛ در همین راستا، نتایج پژوهش حاضر نشان دادند 100 درصد نمونه­­های میوه خشک و ادویه­ها به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند که در میوه­ها و ادویه­ها میانگین غلظت آفلاتوکسین به‌ترتیب 68/1 و 83/1 میکروگرم بر کیلوگرم بود. چندین مطالعه در سراسر دنیا آلودگی آفلاتوکسین B1 را در ادویه­ها گزارش کردند. خزایی و همکاران (2017) در پژوهشی، 106 نمونه ادویه از 5 شهر ایران شامل کرمان، تبریز، تهران، ساری و بندرعباس را به‌صورت تصادفی نمونه­گیری کردند و گزارش دادند 5/16 درصد نمونه­ها به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (14). رضائی و همکاران (2014) در پژوهشی گزارش دادند از مجموع 200 نمونه ادویه نمونه­گیری‌شده در شهرستان تهران، 6 درصد به آفلاتوکسین آلوده بودند (15). مطالعه­ای با هدف تعیین میزان آلودگی به آفلاتوکسین B1 در کرمان توسط دینی و همکاران (2012) گزارش شد که 100 درصد نمونه­ها به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (16). چراغی و همکاران (2007) در مطالعه­ای گزارش دادند از مجموع 3181 نمونه که در رفسنجان و کرمان نمونه­گیری شد، 5/7 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (17). در تبریز رضوی و همکاران (2024) گزارش دادند از مجموع 75 نمونه، 25 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (18). در مطالعه سرهنگ­پور و همکاران (2010)، از مجموع 95 نمونه ادویه­جات، 29 درصد به آفلاتوکسین آلوده بودند (19). در پژوهش Fazekas et al. (2005) در مجارستان، از مجموع 95 نمونه ادویه­جات، 3/13 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (20). در لبنان نیز Daou et al. (2018) گزارش دادند از مجموع 312 نمونه، 9/15 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بوده است (21). Paterson et al. (2007) در پاکستان در پژوهشی با هدف تعیین میزان آفلاتوکسین B1 در 25 نمونه ادویه­جات، گزارش دادند 62 درصد نمونه­ها به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (22). در فلسطین Barakat & Swaileh (2022) در پژوهشی گزارش دادند 23 درصد نمونه­های ادویه­جات به آفلاتوکسین آلوده بودند (23). در پاکستان Khan et al. (2014) آلودگی  28 درصدی میوه­های خشک به آفلاتوکسین B1 را گزارش دادند ­(24). در مالزی Alsharif et al. (2019) نشان دادند از مجموع 120 نمونه میوه و ادویه خشک،  4/3 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (25). Ozkan et al. (2015) در ترکیه گزارش دادند 22/27 درصد از مجموع 180 نمونه ادویه­جات به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (26). در پاکستان Iqbal et al. (2010) گزارش دادند 100 درصد از میوه­های خشک نمونه­گیری‌شده دارای آلودگی به آفلاتوکسین بودند (27). در برزیل Milhome et al. (2014) گزارش دادند 8/2 درصد (28) از نمونه­ها بیش از MTL[8] اروپا و ایران به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند که هیچ­کدام از مطالعات یادشده مطابقتی با یافته­های پژوهش حاضر ندارند. از مهم­ترین دلایل عدم مطابقت بین یافته­های سایر پژوهشگران با نتایج مطالعه حاضر می­توان به تفاوت در دوره­های نمونه­گیری مانند فصل نمونه­گیری، روش­های اندازه­گیری، شیوه آماده­سازی و وضعیت بسته­بندی و عدم بسته­بندی محصولات و نیز مهم­ترین عامل، دما و شرایط جغرافیایی محل­های نمونه­گیری اشاره کرد.

Raza et al. (2022) در پاکستان، روی میزان بروز آفلاتوکسین در ادویه­های موجود در کراچی گزارش دادند از مجموع 360 نمونه ادویه، 57 نمونه از ادویه­ها دارای آلودگی به آفلاتوکسین B1 بودند و بیشترین میزان آفلاتوکسین B1 در زردچوبه و کمترین آن در گشنیز بود. این پژوهشگران گزارش دادند آلودگی هیچ­کدام از ادویه­های عرضه‌شده در کراچی فراتر از استاندارد نبود (29). Koutsias et al. (2021) روی آلودگی ادویه­های عرضه‌شده در یونان به آفلاتوکسین B1 گزارش دادند از مجموع 29 نمونه، 20 نمونه (9/68 درصد) آلوده بودند (30) که با نتایج پژوهش حاضر مطابق است. نتایج پژوهش حاضر نیز نشان دادند آلودگی هیچ­کدام از ادویه­های عرضه‌شده در سیستان و بلوچستان فراتر از استاندارد نبود. شرایط مختلف فرآوری و نگهداری می‌تواند باعث رشد کپک و ایجاد مایکوتوکسین شود. از مهم­ترین روش­های به حداقل رساندن رشد و تکثیر کپک­ها می­توان به روش‌های تولید مناسب پس از برداشت گیاهان همچون تمیزکردن، خشک‌کردن و بسته‌بندی اشاره کرد.

Sahin et al. (2024) در مطالعه­ای روی آلودگی به آفلاتوکسین در میوه­های خشک عرضه­شده در ترکیه گزارش دادند آفلاتوکسین در نمونه­های میوه خشک 18/18 درصد فراتر از استاندارد اروپا بود (31). در همین راستا Mannani et al. (2023) در پژوهشی گزارش دادند از مجموع 210 نمونه میوه خشک نمونه­گیری‌شده در مراکش، 1/99 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند (32). Naeem et al. (2022) در پژوهشی در پاکستان گزارش دادند از مجموع 60 نمونه میوه خشک، 86/7 درصد دارای آلودگی به آفلاتوکسین B1 بودند (33). در پاکستان Nazir et al. (2021) گزارش دادند از مجموع 50 نمونه میوه­خشک،  10 درصد به آفلاتوکسین B1 آلوده بودند که 59 درصد فراتر از استاندارد بوده است (34). Ali et al. (2020) در پاکستان در پژوهشی با هدف تعیین سطح آفلاتوکسین B1 در میوه­های خشک گزارش دادند 30/13 درصد نمونه­ها فراتر از استاندارد آلودگی داشتند (35). در هندوستان Patel et al. (2020) در پژوهشی گزارش دادند از مجموع 150 نمونه، 6/41 درصد فراتر از استاندارد آلودگی داشتند (36). Bakırcı et al. (2020) در ترکیه گزارش دادند از مجموع 1973 نمونه که در بازه­ زمانی 2014 تا 2018 نمونه­گیری و آزمایش شده بود، 12/2 درصد فراتر از استاندارد آلودگی به آفلاتوکسین B1 را گزارش دادند (37) که با نتایج حاصل از یافته­های حاضر مطابقت ندارد. در این پژوهش هیچ­کدام از نمونه­ها فراتر از استاندارد ایران و اروپا نبودند.

Ugur et al. (2023) در ترکیه گزارش دادند هیچ­کدام از میوه­های خشک نمونه­گیری‌شده در ترکیه آلودگی فراتر از استاندارد اروپا نداشتند (38).  در همین راستا Awan et al. (2021) (39) نیز در هیچ­کدام از نمونه­های میوه خشک آلودگی فراتر از استاندارد گزارش ندادند. در پاکستان Asghar et al. (2017) میانگین آلودگی به آفلاتوکسین B1 در میوه­های خشک را 85/0 (میکروگرم بر کیلوگرم) تعیین کرد (40). حشمتی و همکاران (2017)، در همدان میانگین آلودگی به آفلاتوکسین B1 را 56/2 (میکروگرم بر کیلوگرم) گزارش دادند (41). پژوهشی توسط Iqbal et al. (2017) روی آلودگی به آفلاتوکسین B1 در میوه­های خشک صورت گرفت که گزارش دادند محدوده غلظت آفلاتوکسین 10/2 (میکروگرم بر کیلوگرم) بود (42). رضایی و همکاران (2014) در مطالعه­ای روی 60 نمونه میوه خشک نمونه­گیری‌شده در شهرستان تهران گزارش دادند میانگین آلودگی 56/1 (میکروگرم بر کیلوگرم) بود (43). تمامی نتایج و گزارش­های یادشده با مطالعه حاضر هم­راستا هستند.

کشورهایی که آب‌وهوای معتدل، گرم و تا حدودی مرطوب دارند، در مقایسه با سایر مناطق، احتمال آلودگی بیشتری به انواع مایکوتوکسین­ها ازجمله آفلاتوکسین­ B1 دارند. غلظت آفلاتوکسین B1 در میوه‌های خشک از سالی به سال دیگر متفاوت است که به‌شدت با نوسانات آب‌وهوایی مرتبط است. برای به حداقل رساندن تأثیر تغییرات آب‌وهوایی بر رشد مایکوتوکسین در میوه‌های خشک، یک رویکرد چندوجهی نیاز است که شامل استراتژی‌های کاهش و سازگاری باشد؛ این شامل اجرای شرایط ذخیره‌سازی دقیق، ازجمله کنترل دقیق دما، رطوبت، سطوح رطوبت، بسته‌بندی و مدیریت آفات است که همه در عین رعایت شیوه­های درست تولید صورت می­گیرد. از آنجایی که AFB1 توسط IARC به‌عنوان سرطان‌زای انسانی گروه 1 طبقه‌بندی شده است، آلودگی در این غذاها تهدیدی جدی برای سلامت مصرف‌کنندگان به‌ویژه کودکان است. حذف یا نابودی کامل سموم کپکی در محصولات غذایی امکان­پذیر نیست؛ بنابراین، مدیریت مؤثر و اتخاذ استراتژی­های کنترلی برای تضمین ایمنی مصرف­کنندگان ضروری است. یک رویکرد عملی در این زمینه استفاده از سیستم مدیریت ایمنی مواد غذایی مبتنی بر HACCP یا تجزیه و تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی در هنگام تهیه و تولید مواد اولیه و همچنین عملیات ذخیره‌سازی، تولید و پس از تولید محصولات غذایی است. سیستم های مدیریت ایمنی مواد غذایی باید به‌گونه­ای عمل کنند که مصرف­کنندگان درنهایت در معرض کمترین سطوح آفلاتوکسین قرار گیرند. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش حاضر، هیچ­کدام از ادویه­ها و میوه خشک نمونه­گیری­شده در استان سیستان و بلوچستان آلودگی فراتر از استاندارد ایران و اروپا نداشتند که می­توان به تازگی محصولات و نگهداری در شرایط استاندارد اشاره کرد؛ بنابراین، مصرف ادویه­جات و میوه­های خشک عرضه­شده در استان سیستان و بلوچستان نمی­تواند مخاطرات نگران­کننده­ای برای سلامت مصرف­کننده به وجود بیاورد.

[1] International Agency for Research on Cancer

[2] Water Acticity

[3] High-performance liquid chromatography with fluorescence

[4] High-performance liquid chromatography with ultraviolet light

[5] Enzyme-linked immunosorbent assay

[6] Lateral Flow Immunoassay

[7] fluorescence polarization immunoassay

[8] Maximum Tolerance Limited