تنوع انرژی و عملکرد شرکت: نقش تعدیلگری توانایی نوآوری، فرهنگ و صنعت

مقدمه

عوامل متعددی چون نوآوری، مدیریت، منابع و استراتژی به‌عنوان عوامل کلیدی در عملکرد شرکت‌ها شناخته‌شده‌ است (Hull & Rothenberg, 2008). این پژوهش دو عامل جدید، تنوع انرژی و تعامل آن با توانایی نوآوری شرکتی را معرفی می‌کند که بر عملکرد شرکت‌ها تأثیر دارد. با تغییر اقتصاد جهانی به‌سمت منابع انرژی تجدیدپذیر، تنوع انرژی ضروری‌تر می‌شود؛ این تنوع به کاهش اثرات تغییرات اقلیمی، نوسانات قیمت انرژی و ریسک اخلال در تأمین انرژی کمک می‌کند (Gozgor & Paramati, 2022; Akrofi, 2021). تنوع انرژی می‌تواند خطرات تولید انرژی را کاهش دهد و امنیت انرژی را تضمین کند (Rubio-Varas & Munoz-Delgado, 2019). بحران اخیر جنگ روسیه و اوکراین، ضرورت تنوع انرژی را پررنگ کرده است و بسیاری از کشورها در تلاش‌ هستند تا وابستگی خود به تأمین انرژی از روسیه را کاهش دهند.

ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت و گاز جهان در بخش انرژی با چالش‌های چشمگیری مواجه است؛ ازجمله وابستگی شدید به سوخت‌های فسیلی، ناترازی برق و اثرات زیست‌محیطی ناشی از انتشار کربن. این چالش‌ها ضرورت تنوع‌بخشی انرژی را برای شرکت‌های ایرانی برجسته می‌کند؛ زیرا تنوع‌بخشی می‌تواند ریسک‌های مرتبط با نوسانات قیمت انرژی را کاهش دهد و پایداری مالی را تقویت کند (Tabatabaei, 2024). این ضرورت نه‌تنها برای کاهش انتشار کربن و هم‌راستایی با اهداف جهانی پایداری ضروری است، بلکه برای بهبود عملکرد مالی و رقابت‌پذیری شرکت‌های ایرانی ازطریق سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوآورانه اهمیت دارد (Soleymani, 2021). تنوع‌بخشی انرژی می‌تواند به شرکت‌های ایرانی کمک کند تا با کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش انعطاف‌پذیری در برابر شوک‌های انرژی، مزیت رقابتی کسب کند.

در مقایسه با وضعیت بین‌المللی، کشورهای توسعه‌یافته مانند کشورهای اروپایی با سرمایه‌گذاری گسترده در انرژی‌های تجدیدپذیر (مانند انرژی بادی و خورشیدی) و سیاست‌های سخت‌گیرانۀ زیست‌محیطی، پیشرفت چشمگیری در تنوع‌بخشی انرژی داشته‌اند (Akrofi, 2021). درمقابل، کشورهای درحال‌توسعه، مانند کشورهای آفریقایی با چالش‌هایی مانند کمبود سرمایه و زیرساخت مواجه‌اند؛ اما ازطریق همکاری‌های بین‌المللی درحال گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر هستند (Akram et al., 2020). ایران باوجود منابع عظیم نفت و گاز در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته در انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر عقب‌تر است، اما پتانسیل بالایی در انرژی خورشیدی و بادی دارد که می‌تواند با سرمایه‌گذاری مناسب بهره‌برداری شود (Hasheminejad et al., 2024). برخلاف کشورهای توسعه‌یافته که از سیاست‌های یارانه‌ای قوی و بازارهای مالی پیشرفته برای حمایت از تنوع‌بخشی استفاده می‌کنند، ایران با موانعی مانند تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های مالی مواجه است که سرعت این انتقال را کند کرده است؛ بااین‌حال، برنامه‌های ملی ایران برای افزایش ظرفیت انرژی تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، فرصتی برای شرکت‌های ایرانی فراهم می‌کند تا ازطریق نوآوری و تنوع‌بخشی، جایگاه رقابتی خود را در بازارهای جهانی تقویت کنند (Laudati & Pesaran, 2023).

مطالعات قبلی تأثیر شوک‌های قیمت انرژی‌ را بر عملکرد شرکت‌ها بررسی کرده‌اند. این شوک‌ها بر شرایط کلان اقتصادی و به‌نوبۀ خود بر ریسک اعتباری تأثیر می‌گذارند (Bangia et al., 2002). در مطالعۀ شیء و همکاران (Xie et al., 2008) شوک‌های قیمت انرژی بر عملکرد شرکت‌ها ازطریق بازار سهام عمل می‌کند؛ بنابراین، تغییرات در شرایط اقتصادی یا بازار سهام ناشی از این شوک‌ها می‌تواند بر عملکرد شرکت‌ها تأثیر گذارد که با نظریه‌های قبلی دربارۀ حساسیت احتمال نکول به عوامل کلان اقتصادی همخوانی دارد (Carling et al., 2007; Duffie et al., 2007)؛ برای ‌مثال، لی و لی (Lee & Lee, 2019) اشاره‌کرده‌اند که قیمت‌های نفت به‌طور چشمگیری عملکرد بانکداری در چین را کاهش داده است. ما و همکاران (Ma et al., 2021) همچنین به این نتیجه رسیده‌اند که شوک‌های نفتی تأثیر چشمگیری بر سطح ریسک سهام بانک‌های خصوصی در چین ‌دارند. پژوهش حاضر تأثیر شوک‌های تنوع انرژی را بر عملکرد شرکت‌ها در سطح کشورها تحلیل می‌کند؛ به‌علاوه، تنوع انرژی توانایی کاهش اثرات شوک‌های قیمت انرژی را بر عملکرد شرکت‌ها دارد و می‌تواند بر آن تأثیرگذار باشد؛ ازاین‌رو، ضرورت بررسی عمیق‌تری دربارۀ چگونگی تأثیر تنوع انرژی بر آسیب‌پذیری اقتصادی شرکت‌ها احساس می‌شود. این موضوع می‌تواند به درک بهتری از تأثیر شوک‌های بازار انرژی بر عملکرد شرکت‌ها منجر شود. در مطالعۀ حاضر تنوع انرژی به‌عنوان عاملی برون‌زا نسبت‌به عملکرد شرکت‌ها عمل می‌کند؛ زیرا این‌ تصمیمی استراتژیک است که شرکت‌ها در پاسخ به عوامل خارجی، ازجمله قیمت‌های انرژی، مقررات زیست‌محیطی و سیاست‌های دولتی اتخاذ می‌کنند. این عوامل خارجی، خارج از کنترل شرکت‌ها قرار دارند و می‌توانند به‌طور درخور توجهی بر عملکرد آن‌ها تأثیر گذارد. همچنین، توانایی نوآوری شرکتی می‌تواند با جلب‌توجه مشتریان و سرمایه‌گذاران با شهرت بهتر و کاهش هزینه‌های نظارتی، به بهبود عملکرد شرکت کمک کند (Ding et al., 2016). با افزایش تقاضای مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران برای کسب‌وکارهای پایدارتر، توانایی نوآوری شرکتی به عاملی حیاتی در ارتقای عملکرد شرکت‌ها تبدیل ‌شده است (Alatawi et al., 2023)؛ برای نمونه، گریفین و همکاران (Griffin et al., 2021) تأثیر مثبت عملکرد توانایی نوآوری در سطح شرکت بر ارزش شرکت‌ها را در 43 کشور طی سال‌های 2003 تا 2015 شناسایی کردند. باتوجه‌به این زمینه‌ها، مقالۀ حاضر تأثیرات تنوع انرژی را بر عملکرد شرکت‌ها بررسی می‌کند و به نقش تعدیلگر توانایی نوآوری توجه ویژه می‌کند.

پژوهش حاضر به دلیل پوشش جامع خود از مجموعه‌‌داده‌های تابلویی در سطح شرکت‌ها در کشورهای گوناگون شامل درحال‌توسعه و توسعه‌یافته و سال‌های مختلف، از برجستگی خاصی برخوردار است.

طبق بررسی‌های انجام‌شده، مطالعه‌ای تاکنون تأثیرات توانایی نوآوری شرکتی بر رابطۀ میان تنوع انرژی و عملکرد مالی شرکت‌ها را با استفاده از یک نمونه داده‌های تابلویی در سطح شرکت بررسی نکرده است. این مقاله با تحلیل این تأثیر، به ادبیات موجود کمک شایانی می‌کند؛ زیرا تنوع انرژی در یک کشور می‌تواند به‌طور بالقوه بر عملکرد مالی شرکتی تأثیرگذار باشد. همچنین، بررسی اثر تعدیلگر توانایی نوآوری می‌تواند بینش‌هایی در راستای مدیریت بهتر تأثیرات شوک‌های انرژی بر عملکرد مالی شرکت‌ها به دولت‌ها ارائه دهد و پیامدهایی برای بهینه‌سازی تنوع مصرف انرژی و مدیریت ریسک به همراه داشته باشد.

مبانی نظری

اثر تنوع انرژی بر توانایی نوآوری

چندین عامل می‌تواند بر عملکرد شرکت‌ها تأثیر گذارد، اما تأثیر تنوع انرژی یک کشور غالباً نادیده گرفته می‌شود. تنوع انرژی به‌عنوان استراتژی کلیدی برای دستیابی به پایداری، نه‌تنها ریسک‌های مرتبط با شوک‌های انرژی را کاهش می‌دهد، بلکه ازطریق پذیرش نوآوری سبز و فناوری‌های سبز، عملکرد پایدار شرکت‌ها را بهبود می‌بخشد؛ برای مثال، پژوهش‌ها نشان داده‌ که پذیرش نوآوری سبز در صنعت خودروسازی چین ازطریق شرکت‌های خلاق به تقویت اقتصاد دیجیتال و عملکرد پایدار منجر شده است (Liang et al., 2025). اقتصادهای درحال‌توسعه و توسعه‌یافته به‌شدت به منابع انرژی متعارف نظیر زغال‌سنگ، نفت خام و پتروشیمی برای ارتقای رشد اقتصادی وابسته‌اند. این وابستگی با خود آثار منفی بر محیط‌زیست و سلامت انسان به‌همراه دارد. به این دلیل، کشورها با سطوح درآمدی مختلف محدودیت‌هایی بر استفاده از سوخت‌های فسیلی وضع کرده‌اند. باوجود این تلاش‌ها، استفاده از منابع انرژی متعارف که به تخریب محیط‌زیست منجر می‌شود، هنوز هم یکی از عوامل مهم تغییرات اقلیمی است و آثار منفی بر عملکرد اقتصادی در برخی مناطق نظیر آفریقا دارد (Baarsch et al., 2020). دو نظریه به ارتباطات بین تنوع انرژی و عملکرد اقتصادی/ مالی مرتبط است: فرضیۀ نردبان انرژی و پارادوکس جونس^[1]. فرضیۀ نردبان انرژی پیشنهاد می‌کند که با بهبود عملکرد اقتصادی، تمایل به استفاده از منابع انرژی باکیفیت بالاتر افزایش می‌یابد ( Kroon et al., 2013 ). براساس این فرضیه، عملکرد اقتصادی تأثیر یک‌طرفه و مثبتی بر تنوع منابع انرژی در طول زمان دارد. به‌عبارتی با ثروتمندتر شدن کشورها، آن‌ها ترکیب انرژی خود را با منابع انرژی باکیفیت بالاتر متنوع می‌کنند و به‌تدریج منابع انرژی نامناسب با محیط‌زیست نظیر زغال‌سنگ را کنار می‌گذارند (Rubio-Varas & Munoz-Delgado, 2019)؛ بااین‌حال، ذکر این نکته حائز اهمیت است که تنوع انرژی همواره به بهبود عملکرد اقتصادی منجر نمی‌شود، همان‌طور که پارادوکس جونس به این موضوع اشاره دارد. این پارادوکس بر آن دلالت دارد که با پیشرفت‌های فناورانه یا اجرای سیاست‌های دولتی در جهت گسترش تنوع منابع انرژی، ممکن است مصرف برخی منابع انرژی پایه مانند زغال‌سنگ کاهش یابد. در این مرحله، ممکن است تقاضا برای منابع انرژی سنتی کاهش یابد که این امر می‌تواند مانع از عملکرد اقتصادی شود (Sorrell, 2009).

براساس این فرضیه، تنوع انرژی اثر منفی و یک‌طرفه‌ای بر عملکرد اقتصادی و مالی دارد؛ بااین‌حال، پیش‌بینی می‌شود که پارادوکس جونس در کوتاه‌مدت برقرار باشد. این فرضیه توسط گوزگور و پاراماتی (Gozgor & Paramati, 2022) تأیید شد و نشان دادند تنوع انرژی در مراحل اولیه مانع از رشد اقتصادی می‌شود. درحالی‌که تنوع انرژی ممکن است در کوتاه‌مدت چالش‌های اقتصادی ایجاد کند، پتانسیل آن برای ارتقای توانایی نوآوری در شرکت‌ها همسو است. تنوع انرژی می‌تواند درنهایت عملکرد توانایی نوآوری شرکت‌ها را با نمایان‌سازی تعهد آن‌ها به مسئولیت زیست‌محیطی تقویت کند؛ به همین دلیل، به تأثیرات تنوع انرژی بر توانایی نوآوری شرکت‌ها توجه کافی نشده است. پیش‌بینی می‌شود که تنوع انرژی تأثیر مثبتی بر توانایی نوآوری داشته باشد؛ بنابراین، فرضیۀ اول به شرح زیر پیشنهاد می‌کند:

فرضیۀ ۱: شرکت‌های مستقر در کشورهایی که دارای سبد انرژی متنوع هستند، از عملکرد بهتری در زمینۀ توانایی نوآوری برخوردارند.

نقش تعدیلگر توانایی نوآوری در اثرگذاری تنوع انرژی بر عملکرد شرکت‌ها

تعداد چشمگیری از مطالعات تجربی ارتباط بین توانایی نوآوری و عملکرد مالی شرکت را از زمان تحقیق اولیۀ براگدون و مارلین (Bragdon & Marlin, 1972) بررسی کرده‌اند. این ارتباط نتایج متنوعی به‌همراه داشته است؛ ازجمله تفاوت در جهت رابطۀ آن‌ها، وجود روابط خطی یا غیرخطی و نوع غیرخطی ممکن (Brooks & Oikonomou, 2018).

شرکت‌ها عمدتاً از توانایی نوآوری از دو طریق اصلی عملکرد مالی شرکت و مدیریت ریسک بهره‌مند می‌شوند (Ozkan et al., 2023). باوجود برخی تغییرات در تأثیر مالی میان گروه‌های مختلف ذی‌نفع، بسیاری از مطالعات به‌طور مداوم نشان داده‌اند که یک ارتباط مثبت و معنادار بین توانایی نوآوری و عملکرد مالی در سطح شرکت وجود دارد که توسط مطالعات تجربی متنوعی تأیید می‌شود؛ برای ‌مثال (Bofinger et al., 2022; Gregory et al., 2014; Ozkan et al., 2023; Seth & Mahenthiran, 2022. ).

رابطۀ مثبت بین توانایی نوآوری شرکتی و عملکرد مالی شرکتی که بر پایۀ نظریۀ ذی‌نفعان ارائه‌ شده توسط کلارکسون (Clarkson, 1995) و جونز (Jones, 1995) شکل‌گرفته است، می‌تواند به این صورت تفسیر شود که بهبود در توانایی نوآوری می‌تواند به افزایش ارزش برای شرکت یا کاهش پایدار خطرات مرتبط منجر شود. در یک فراتحلیل، وانگ و همکاران (Wang et al., 2015) استدلال کردند که سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های توانایی نوآوری روابط با ذی‌نفعان کلیدی را تقویت کرده و ارزش دوجانبه‌ای تولید می‌کند که می‌تواند به افزایش عملکرد مالی شرکت‌ها ازطریق انباشت سرمایۀ اخلاقی منجر شود.

علاوه‌براین، نظریۀ مشروعیت دیویس (Davis, 1995) بر اهمیت کسب مشروعیت و اقتدار کسب‌وکارها از جامعه تأکید می‌کند؛ بنابراین، افرادی که قدرت خود را به‌نحوی‌ استفاده می‌کنند که با انتظارات اجتماعی هم‌راستا نیست، احتمالاً در طول زمان مشروعیت خود را از دست خواهند داد؛ برای نمونه، دیگان و اونرمان (Deegan & Unerman, 2011) استدلال کردند که نظریۀ مشروعیت نشان‌می‌دهد که سازمان‌ها به‌طور مستمر در تلاش‌اند تا مشروعیت خود را ازطریق پیروی از ارزش‌ها و نوآوری حفظ کنند. در زمینۀ مطالعات تجربی، گریگوری و همکاران (Gregory et al., 2014) ارتباط مستقیمی بین توانایی نوآوری، سودآوری بلندمدت و هزینۀ سرمایه شناسایی کردند. ست و ماهنتیران (Seth & Mahenthiran, 2022) بیان کردند که توانایی نوآوری نشان‌دهندۀ پایداری عملکرد آینده برای سرمایه‌گذاران نهادی است.

درحالی‌که ادبیات تأثیر عوامل مختلف را بر توانایی نوآوری بررسی کرده است، تأثیر خاص تنوع انرژی بر عملکرد توانایی نوآوری هنوز به‌طور کامل پژوهش نشده است. توانایی نوآوری به‌عنوان یکی از قابلیت‌های استراتژیک شرکت‌ها شناخته می‌شود که می‌تواند نقش تعدیلگر مهمی در بهبود عملکرد شرکت‌ها ایفا کند. این توانایی معمولاً ازطریق سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه، ثبت اختراع و معرفی محصولات یا خدمات جدید ‌اندازه‌گیری می‌شود. در شرایطی که شرکت‌ها با تنوع‌بخشی انرژی در تلاش‌اند تا وابستگی به منابع محدود انرژی را کاهش دهند، توانایی نوآوری می‌تواند این فرایند را تقویت و تأثیر آن بر عملکرد شرکت‌ها را تعدیل کند. توانایی نوآوری شرکتی به‌عنوان عامل استراتژیک، ازطریق بازسازی دانش و بهبود فرایندهای سازمانی، عملکرد شرکت‌ها را ارتقا می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده است که توانایی نوآوری سازمانی می‌تواند به‌عنوان تعدیل‌کننده، رابطۀ بین نوآوری‌های مخل (مانند فناوری‌های جدید انرژی) و عملکرد سازمانی را تقویت کند (Jirawuttinunt et al., 2024).

آکروفی (Akrofi, 2021) بیان می‌کند که توانایی نوآوری می‌تواند به شرکت‌ها کمک کند تا وابستگی خود را به منابع انرژی سنتی کاهش دهند و به سمت منابع پایدارتر حرکت کنند؛ ازاین‌رو، توانایی نوآوری می‌تواند به‌عنوان متغیر تعدیلگر، ارتباط میان تنوع‌بخشی انرژی و عملکرد شرکت را تبیین کند. شرکت‌هایی که از توانایی نوآوری بالاتری برخوردار هستند، احتمال بیشتری دارند که از فرصت‌های مرتبط با تنوع‌بخشی انرژی بهره‌برداری کنند.

تنوع‌بخشی انرژی به شرکت‌ها کمک می‌کند تا با کاهش وابستگی به منبع انرژی خاص، از ریسک‌های مرتبط با نوسانات قیمت و اختلال در عرضۀ انرژی جلوگیری کنند؛ بااین‌حال، تأثیر این استراتژی بر عملکرد شرکت‌ها تا حد زیادی به توانایی شرکت در پذیرش و به‌کارگیری فنّاوری‌های نوآورانه وابسته است. این تعامل را می‌توان از دو دیدگاه بررسی کرد:

توانایی نوآوری می‌تواند به شرکت‌ها کمک کند تا منابع انرژی جدید و پایدار را سریع‌تر و با هزینه‌های کمتر به کار گیرند (Rubio-Varas & Munoz-Delgado, 2019)؛ برای ‌مثال، شرکت‌هایی که توانایی نوآوری بالایی دارند، می‌توانند از فنّاوری‌های تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی بهره بگیرند و بازدهی بالاتری را تجربه کنند.

باتوجه‌به استدلال‌هایی که بر مزایای توانایی نوآوری تأکید می‌کند، می‌توان ادعا کرد که توانایی نوآوری شرکت‌ها می‌تواند به کاهش اثرات منفی مد نظر ناشی از تنوع انرژی بر عملکرد مالی شرکت کمک کند؛ به‌این‌ترتیب، فرضیۀ دوم پژوهش به شرح زیر بیان می‌شود:

فرضیۀ 2: تنوع بالاتر انرژی، عملکرد مالی شرکت‌هایی را بهبود می‌بخشد که دارای توانایی نوآوری بیشتری هستند.

اثرات غیرهمسان در بین شرکت‌ها در صنایع متفاوت

هر کسب‌وکار در یک محیط اجتماعی و مالی خاص فعال است؛ بنابراین، تأثیر توانایی نوآوری بر رابطۀ عملکرد مالی شرکت در صنایع مختلف به اشکال متنوعی بروز می‌کند (Baird et al., 2012; Grewatsch & Kleindienst, 2017; Schreck, 2011 ). مطالعاتی ارتباط توانایی نوآوری و عملکرد مالی شرکت را در زمینۀ رشد صنعت (Russo & Fouts, 1997) تحلیل کرده است.

چرخۀ عمر صنعتی نقش چشمگیری در شکل‌دهی به توانایی نوآوری ایفا می‌کند. براساس دیدگاه مبتنی‌بر منابع دربارۀ عملکرد شرکت، ادعا می‌شود که توانایی نوآوری در شرکت‌های فعال در صنایع با رشد بالا مزایای بیشتری به‌همراه دارد (Russo & Fouts, 1997). این شرکت‌ها تمایل بیشتری به پذیرش ریسک دارند، ساختارهای مدیریتی انعطاف‌پذیرتری را اتخاذ می‌کنند و ارزش بیشتری برای دارایی‌های نامشهود مانند شهرت خود قائل می‌شوند تا بتوانند خود را از رقبا، اعم از موجود و تازه‌واردها، متمایز سازند. استراتژی توانایی نوآوری شرکتی هر شرکت به‌طور مستقیم در پاسخ به نیازها و انتظارات ذی‌نفعان در صنعت خاصی توسعه می‌یابد. پژوهش کلاسِن و مک‌لافلین (Klassen & McLaughlin, 1996) یکی از اولین مطالعاتی است که چگونگی کنترل رابطۀ توانایی نوآوری و عملکرد مالی را در صنایع بررسی کرده است. اگرچه نویسندگان پیشنهاد کردند که ارتباط توانایی نوآوری و عملکرد مالی ممکن است در صنایع پاک قوی‌تر باشد، مطالعات بیرد و همکاران ( Baird et al., 2012) و شرک (Schreck, 2011) نشان داد که این رابطه در صنایع آلوده قوی‌تر است؛ زیرا این شرکت‌ها می‌توانند ازطریق مشارکت در فعالیت‌های توانایی نوآوری، مشروعیت بیشتری به دست آورند. دیکسون-فولر و همکاران (Dixon-Fowler et al., 2013) در فراتحلیل خود تأثیر درخور‌توجهی از توانایی نوآوری بر عملکرد مالی مشاهده نکردند. باتوجه‌به تأثیر صنعت بر تأثیر توانایی نوآوری بر عملکرد مالی به نظر می‌رسد که در تحقیقات مربوط به تأثیر تنوع انرژی در این رابطه، شکافی وجود دارد؛ بنابراین، فرضیۀ سوم به شکل زیر پیشنهاد می‌شود:

فرضیۀ ۳: تأثیر تعدیل‌کنندۀ توانایی نوآوری در میان شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف انرژی بالا، بیشتر از شرکت‌های فعال در بخش‌های با مصرف انرژی پایین است.

شرکت‌ها در کشورهای بافرهنگ متفاوت

اگرچه این موضوع می‌تواند به‌عنوان چالشی جهانی شناخته ‌شود و از سوی نهادهای بین‌المللی و مدل‌های معتبر فرامرزی حمایت می‌شود، اما توانایی نوآوری شرکتی در کشورهای مختلف تفاوت‌های درخور ‌توجهی را نشان می‌دهد. این تفاوت‌ها به اختلافات در سطح و نوع مشارکت کسب‌وکارها نسبت داده‌ شده است (Marquis et al., 2007) و به نظر می‌رسد که ناشی از نابرابری‌های مؤثربودن نهادها در کشورهای مختلف باشد (Aguilera et al., 2007; Jackson & Apostolakou, 2010). در این زمینه، مجموعه‌ای از ادبیات نشان‌ می‌دهد که توانایی نوآوری به‌طور نزدیک با شبکه‌ای از نهادها که هویت ملی متمایز هر کشور را منعکس می‌کند، مرتبط و تأثیرپذیر است (Jones & Khanna, 2006). تغییرات محیطی و فرهنگ شرکتی می‌تواند به‌عنوان عوامل تعدیل‌کننده، برتأثیر نوآوری و تنوع انرژی بر عملکرد پایدار تأثیر بگذارد؛ برای مثال، مطالعه‌ای در صنعت تولیدی چین نشان داد که فرهنگ شرکتی و رهبری تحول‌آفرین به‌ویژه در محیط‌های پویا ازطریق تقویت توانایی‌های نوآوری، عملکرد پایدار را بهبود می‌بخشد (Asif et al., 2024).

فرهنگ ملی و شرکتی به‌عنوان عوامل کلیدی در شکل‌دهی به عملکرد نوآوری سبز شناخته شده‌ است؛ برای نمونه، مطالعه‌ای در کشورهای آسیایی نشان داد که فرهنگ‌های با فاصلۀ قدرت پایین و جهت‌گیری بلندمدت، نوآوری سبز را تقویت می‌کند؛ درحالی‌که فاصلۀ قدرت بالا می‌تواند مانع آن شود (Xu et al., 2024). به‌طور مشابه، فرهنگ نوآوری جهانی در سازمان‌ها می‌تواند تأثیر توانایی‌های نوآوری فناورانه را بر عملکرد توسعۀ محصول جهانی تقویت کند (Malek et al., 2024).

دانشمندان و سیاست‌گذاران این موضوع را بررسی کرده‌اند که چرا شرکت‌ها در برخی کشورها از دیگران توانایی نوآوری بیشتری دارند و عوامل مؤثر بر توانایی نوآوری در کشورهای مختلف چیست. به گفتۀ جکسون و آپوستولاکو (Jackson & Apostolakou, 2010) و مَتن و مون (Matten & Moon, 2008) شرکت‌ها در کشورهایی که مدل آنگلوساکسون را دنبال می‌کنند، به‌طور عمومی در سیاست‌ها، شیوه‌ها و استراتژی‌های توانایی نوآوری شرکت می‌کنند. همچنین، اقتصادهای بازار هماهنگ تمایل دارند که دستورالعمل‌های قانونی و دیگر نهادهای رسمی را برای تأثیرگذاری و شکل‌دهی به نوآوری ادغام کنند.

در راستای مطالعۀ ایوانو و سرافیم (Ioannou & Serafeim, 2012) پژوهش حاضر ادعا می‌کند که شرکت‌ها در فرهنگ‌های فردگرا به‌احتمال بیشتری در اقدامات توانایی نوآوری روشن و مشخص، مطابق با انتظارات گسترده‌تری از ذی‌نفعان، مشارکت می‌کنند. بُعد فرهنگی دیگری که به آن اشاره می‌شود، گرایش بلندمدت است که هافستد (Hofstede, 2001) مطرح کرده است و به پرورش فضایل متمرکز بر پاداش‌های آینده اشاره دارد. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد که در معرض فرهنگ‌های بلندمدت قرارگرفتن تأثیر درخور‌توجهی بر نقش تعدیلگر توانایی نوآوری در رابطۀ بین تنوع انرژی و عملکرد مالی شرکت دارد؛ براین‌اساس، فرضیۀ چهارم مقاله به‌شکل زیر مطرح می‌شود:

فرضیۀ ۴. نقش تعدیلگر توانایی نوآوری برای شرکت‌ها در کشورهایی با فرهنگ‌های فردگرا و گرایش به فرهنگ بلندمدت، بیشتر خواهد بود.

توانایی نوآوری به‌طور فزاینده‌ای به عنصر کلیدی در ارزش‌گذاری شرکت‌ها تبدیل ‌شده و مطالعاتی عوامل و انگیزه‌های متنوع پشت سرمایه‌گذاری در توانایی نوآوری در شرکت‌ها را بررسی کرده است. به‌طور عمومی پذیرفته ‌شده است که عملکرد و شهرت بهبودیافته شرکت‌ها به‌طورمعمول با سرمایه‌گذاری‌های بالاتر در توانایی نوآوری مرتبط است (Huang et al., 2020; Miller et al., 2020). بنابراین، مدیران به‌عنوان ابزار استراتژیک از توانایی نوآوری برای کسب مشروعیت بلندمدت (Deegan et al., 2002) و ساخت سرمایۀ شهرت (Duff, 2017; Waddock, 2004) بهره‌برداری می‌کنند. شرکت‌هایی که در توانایی نوآوری عملکرد بهتری دارند، معمولاً به منابع بیشتری دسترسی دارند و با محدودیت‌های مالی کمتری مواجه هستند که به آن‌ها این امکان را می‌دهد تا ظرفیت و انگیزۀ بیشتری به‌سمت ابتکارات توانایی نوآوری تخصیص دهند (Habib & Hasan, 2016).

پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که عوامل داخلی متعددی بر عملکرد توانایی نوآوری شرکت‌ها تأثیرگذار است؛ برای ‌مثال، لیونگ و یانگ (Leong & Yang, 2021) دریافتند که محدودیت‌های مالی به کاهش عملکرد کلی توانایی نوآوری شرکت‌ها منجر می‌شود. در یک فراتحلیل، باهسکار و همکاران (Bhaskar et al, 2023) ارتباط بین ویژگی‌های مدیرعامل و شیوه‌های توانایی نوآوری را بررسی کردند. یافته‌های آن‌ها حاکی‌ازاین است که جبران خدمات بلندمدت مدیرعامل، دوگانگی مدیرعامل و مدت‌زمان تصدی مدیرعامل تأثیر مثبت بر عملکرد توانایی نوآوری شرکت‌ها دارد. علی و همکاران (Ali et al, 2024) نشان دادند که مالکیت نهادی و خارجی به‌طور معناداری بر توانایی نوآوری تأثیر می‌گذارد؛ به‌علاوه، هارجوتو و همکاران (Harjoto et al., 2015) مشاهده کردند که تنوع در هیئت‌مدیره قابلیت شرکت‌ها را برای پاسخ‌گویی به نیازهای گروه‌های مختلف ذی‌نفعان افزایش می‌دهد و درنتیجه به‌طور مثبتی با توانایی نوآوری ارتباط دارد. داد و همکاران (Dodd et al., 2022) اثر مثبت تنوع فرهنگی در هیئت‌مدیره را بر روی فعالیت‌های توانایی نوآوری شرکت‌ها شناسایی کردند؛ علاوه‌براین، سان و همکاران (Sun et al., 2021) بیان کردند شرکت‌هایی که دارای قابلیت‌های اصلی قوی‌تری هستند، به‌دلیل قدرت مالی بیشتر و توجه خارجی افزوده، توانایی بهتری در اجرای نوآوری خود دارند.

کُو و کیم (Koo & Kim, 2025) و و انگ و یان (Wang & Yan, 2023) تأثیر مثبت هر دو عامل بدبینی مدیریتی و اثر بیمۀ مدیرعامل بر سرمایه‌گذاری در نوآوری شرکت‌ها را شناسایی کردند. لی و همکاران (Li et al., 2024) استدلال کردند که نوآوری دیجیتال به‌طور معناداری به توانایی نوآوری کمک می‌کند، به‌ویژه در شرکت‌هایی که دارای دانش دیجیتال و در دستۀ فناوری پیشرفته قرار دارند.

علاوه‌براین، مطالعات اخیر بر چندین عامل کلیدی خارجی تأکید کرده که بر عملکرد توانایی نوآوری شرکت‌ها تأثیرگذار است. عدم قطعیت در سیاست‌های اقتصادی می‌تواند به کاهش اثربخشی توانایی نوآوری منجر شود (Chen et al., 2024; Li et al., 2024). عواملی همچون بازدیدهای میدانی سرمایه‌گذاران نهادی (Liu & Hou, 2023) و مشارکت سرمایه‌گذاران خطرپذیر با تجربۀ بین‌المللی (Zheng & Zhang, 2023) نیز به تقویت توانایی نوآوری شرکت‌ها کمک کرده‌ است.

علاوه‌براین، تأثیر عوامل مرتبط با انرژی بر مشارکت‌های توانایی نوآوری بررسی شده است؛ برای مثال، هاسن و حمدی (Hassen & Hamdi, 2022) و فَن و همکاران (Phan et al., 2021) تأثیر عدم قطعیت قیمت نفت بر توانایی نوآوری را تحلیل کردند و نشان دادند که نوسانات قیمت نفت به‌طور چشمگیری بر توانایی نوآوری تأثیر می‌گذارد. به‌طور مشابه، چن و همکاران (Chen et al., 2023) ثابت کردند که انتظارات عرضۀ نفت، عدم قطعیت جریان نقدی را افزایش می‌دهد و به کاهش ابتکارات در نوآوری منجر می‌شود. همچنین، وانگ و ژو (Wang & Xu, 2024) نشان دادند که اجرای مقررات انرژی مطابق با توافق پاریس به بهبود عملکرد توانایی نوآوری شرکت‌ها منجر می‌شود.

در کنار تنوع‌بخشی انرژی به تنوع‌بخشی محصول به‌عنوان استراتژی کلیدی برای شرکت‌ها در صنعت انرژی برای بهبود عملکرد و کاهش ریسک‌های اقتصادی و زیست‌محیطی توجه شده است. تنوع‌بخشی محصول به گسترش خطوط تولید یا ورود به بازارهای جدید اشاره دارد که می‌تواند شامل توسعۀ فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر، سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی یا خدمات مرتبط با پایداری باشد. مطالعات نشان داده است که تنوع‌بخشی مرتبط که در آن شرکت‌ها به بازارهای نزدیک به فعالیت‌های اصلی خود وارد می‌شوند، معمولاً عملکرد مالی را بهبود می‌بخشد؛ درحالی‌که تنوع‌بخشی غیرمرتبط ممکن است به دلیل پیچیدگی‌های مدیریتی به عملکرد آسیب برساند (Arte & Larimo, 2022). در زمینۀ انرژی، تنوع‌بخشی محصول می‌تواند به‌صورت توسعۀ فناوری‌های پاک مانند هیدروژن سبز یا ذخیره‌سازی انرژی بلندمدت باشد که با اهداف پایداری جهانی هم‌راستاست (Malek et al., 2024). این استراتژی نیازمند سرمایه‌گذاری درخور ‌توجه در توانایی نوآوری است؛ زیرا توسعۀ محصولات جدید به تحقیق و توسعه و فناوری‌های پیشرفته وابسته است. فرهنگ نوآوری شرکتی نیز می‌تواند تأثیر تنوع‌بخشی محصول را تقویت کند، به‌ویژه در محیط‌های پویا که تقاضا برای فناوری‌های پایدار روبه افزایش است (Asif et al., 2024)؛ برای مثال، شرکت‌های نفتی سنتی با سرمایه‌گذاری در انرژی‌های خورشیدی و بادی، تنوع‌بخشی محصولی مرتبط را دنبال کرده‌اند که از دانش موجود آن‌ها بهره می‌برد. این پویایی‌ها شباهت‌هایی با تنوع‌بخشی انرژی دارد، جایی که توانایی نوآوری شرکتی نقش کلیدی در کاهش ریسک‌های مرتبط با انتقال به منابع انرژی جدید ایفا می‌کند.

روش‌ پژوهش

جامعۀ آماری پژوهش شامل شرکت‌های فعال در 31 کشور جهان است. داده‌های پژوهش که مربوط به پنجاه شرکت فعال در بورس اوراق بهادار ایران است، از صورت‌های مالی شرکت‌ها و با استفاده از نرم‌افزار رایان هم‌افزا استخراج‌شده است. همچنین داده‌های شرکت‌ها برای کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعه از سامانه‌های بین‌المللی^[2] به ‌دست ‌آمده است. اطلاعات مربوط به متنوع‌سازی انرژی از مطالعۀ گوزگور و پاراماتی (Gozgor & Paramati, 2022) و اطلاعات مربوط به تولید ناخالص ملی از سایت بانک جهانی به ‌دست ‌آمده است.

برای اندازه‌گیری عملکرد شرکت از معیارهای بازدۀ دارایی‌ها^[3] و بازدۀ حقوق صاحبان سهام^[4] به‌منظور ارزیابی سودآوری شرکت استفاده شد. استفاده از بازدۀ دارایی‌ها این امکان را فراهم می‌کند تا عملکرد شرکت بدون تأثیرپذیری از اهرم مالی تحلیل شود، درحالی‌که بازدۀ حقوق صاحبان سهام ارزیابی‌های مقایسه‌پذیرتری دربارۀ ثروت سهام‌داران و قیمت‌های سهام دارد.

علاوه‌براین، در پژوهش حاضر به نسبت کیو توبین^[5] توجه شده است که با تقسیم ارزش بازار شرکت بر ارزش جایگزینی دارایی‌های آن محاسبه می‌شود. نسبت کیو توبین به‌عنوان نماینده‌ای از ارزش تعدیل‌شدۀ ریسک که یک شرکت ازطریق دارایی‌های پایۀ خود خلق می‌کند، عمل می‌کند. محاسبۀ کیو توبین به‌ شیوۀ (ارزش دفتری دارایی‌ها – ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام + ارزش بازار حقوق صاحبان سهام) / ارزش دفتری دارایی‌ها صورت می‌پذیرد. از مزایای استفاده از کیو توبین این است که این معیار مبتنی‌بر ارزش بازار شرکت است و بنابراین، دیدگاه بلندمدتی از عملکرد شرکت را منعکس می‌کند؛ درحالی‌که سودآوری عموماً معیاری کوتاه‌مدت محسوب می‌شود.

برای اندازه‌گیری متغیر متنوع‌سازی انرژی، داده‌های متنوع‌سازی انرژی از پژوهش گوزگور و پاراماتی (Gozgor & Paramati, 2022) استخراج‌ شده‌اند و در رابطۀ 1 ارائه‌ شده است.

در رابطۀ 1، به مجموع مصرف انرژی اولیه در کشور  در زمان  اشاره دارد.  نمایانگر مصرف انرژی از منابع مختلف (شامل زغال‌سنگ، برق‌ آبی، گاز طبیعی، انرژی هسته‌ای، نفت و انرژی‌های تجدیدپذیر) در کشور  در زمان  است و  تعداد منابع موجود در کشور  را نشان ‌می‌دهد. مقادیر بالاتر این شاخص، نشان‌دهندۀ تمرکز بیشتر انرژی و تنوع کمتر آن است (Gozgor & Paramati, 2022). برای اندازه‌گیری توانایی نوآوری در شرکت‌ها، متغیرهای متفاوتی در پژوهش‌های قبلی استفاده شده که در ذیل نسبت متداول برای اندازه‌گیری متغیر مذکور ارائه ‌شده است. در رابطۀ 2 یکی از روش‌های متداول برای اندازه‌گیری توانایی نوآوری طبق هزینه‌های پژوهش و توسعه^[6] ارائه ‌شده است.

این شاخص نشان‌می‌دهد چه نسبتی از درآمد شرکت صرف پژوهش و توسعه می‌شود و به‌طور گسترده در مطالعاتی مانند هیت و همکاران (Hitt et al., 1997)، اکس و همکاران (Acs et al., 2008)، هال و همکاران (Hall et al., 2005) و گریلیچس (Griliches, 1998) استفاده ‌شده است. شرکت‌هایی با نسبت بالاتر، معمولاً در معرفی محصولات جدید و توسعۀ فناوری پیشرفته‌تر موفق‌تر هستند.

متغیرهای کنترلی شامل اندازۀ شرکت (به‌صورت لگاریتم کل دارایی‌ها)، اهرم (نسبت بدهی به‌کل دارایی‌ها)، دارایی‌های ثابت، تجهیزات و ماشین‌آلات (PPE) به نسبت کل دارایی‌ها، دارایی‌های نامشهود به‌کل دارایی‌ها و نسبت بازار به ارزش دفتری (نسبت ارزش بازار سهام به ارزش دفتری سهام) هستند؛ علاوه‌براین، مطابق با رویکرد اوزکان و همکاران (Ozkan et al., 2023) چندین معیار حاکمیت شرکتی که می‌تواند بر عملکرد یک شرکت تأثیر گذارد نیز کنترل ‌شده است؛ دراین‌راستا، اندازۀ هیئت‌مدیره، استقلال، دوگانگی، تنوع جنسیتی و پاداش مدیرعامل باتوجه‌به سهام، به‌عنوان متغیرهای کنترلی حاکمیت شرکتی لحاظ شد.

در مرحلۀ اولیۀ تحلیل، اعتبار فرضیۀ ۱ با اجرای رگرسیون رابطۀ 3 به‌صورت تابلویی ارزیابی شده است تا تأثیر مستقیم تنوع انرژی بر توانایی نوآوری بررسی شود. زیرنویس‌های  به‌ترتیب نمایانگر کشور، شرکت و سال هستند. متغیرهای  به متغیرهای کنترلی خاص شرکت و کشور اشاره دارد. اثرات ثابت صنعت و سال به‌منظور کنترل تنوع احتمالی در بازارها و سال‌ها به مدل اضافه ‌شده است. در انتها، آمارۀ  با استفاده از خطاهای استانداردی محاسبه شده است که در برابر ناهمسانی خوشه‌بندی شرکتی استوارند.

در مرحلۀ دوم تحلیل، اعتبار فرضیۀ ۲ با بررسی نحوۀ تعامل تنوع انرژی و توانایی نوآوری در تبیین عملکرد شرکت ارزیابی و رگرسیون رابطۀ 4 اجرا شد. زیرنویس‌های  به‌ترتیب نمایانگر کشور، شرکت و سال هستند. متغیرهای  به مجموعه متغیرهای کنترلی خاص شرکت و کشور اشاره دارد.  به عملکرد شرکت  در سال  اشاره دارد که با و کیوتوبین نمایندگی شده است.

رابطۀ بین تنوع انرژی و توانایی نوآوری که در رابطۀ اول رگرسیون پیش‌بینی‌ شده است، ممکن است به نتایج دارای تورش در برآورد مشخصۀ عملکرد رابطۀ (۳) منجر شود. برای بررسی مشکل بالقوۀ درون‌زایی که از ارتباط میان تنوع انرژی و توانایی نوآوری شرکتی ناشی می‌شود، از روش متغیر ابزاری حداقل مربعات دومرحله‌ای^[7] برای ارزیابی اثرات ترکیبی تنوع انرژی و توانایی نوآوری بر عملکرد شرکت استفاده شده است. به‌طور مشخص از ارزش پیش‌بینی‌شدۀ توانایی نوآوری که در مرحلۀ اول به ‌دست‌ آمده است، در مرحلۀ دوم تحلیل استفاده شده است. ویژگی‌های خاص شرکت و کشور و همچنین اثرات ثابت سال و صنعت کنترل شده که این مرحله به‌عنوان رگرسیون مرحلۀ اول در نظر گرفته‌ شده است. سپس ارزش پیش‌بینی‌شدۀ نمرۀ توانایی نوآوری برای انجام رگرسیون مرحلۀ دوم به‌منظور تحلیل چگونگی توضیح عملکرد شرکت توسط تنوع انرژی و توانایی نوآوری به کار گرفته شده است.

یافته‌ها

جدول 1 توزیع نمونه و آمار توصیفی 31 کشور را برای میانگین متغیر توانایی نوآوری بررسی‌شده به تفکیک هر کشور ارائه کرده است. درمجموع 31000 مشاهدۀ سالانه در سطح شرکت‌ها به‌صورت دادۀ تابلویی ایجاد شده است. در زمینۀ توانایی نوآوری، فنلاند (0٫689)، هلند (0٫675) و پرتغال (0٫663) بالاترین نمرات توانایی نوآوری را کسب کردند. درمقابل، پایین‌ترین نمرات توانایی نوآوری در میان کشورهای درحال‌توسعه به آرژانتین (0٫188)، عمان (0٫217)، ایران (255/0) و مراکش (0٫244) اختصاص دارد. برای بررسی تأثیر تنوع انرژی بر توانایی نوآوری و نقش تعدیلگر توانایی نوآوری بر تنوع انرژی در عملکرد شرکت‌ها، ویژگی‌های شرکتی کنترل شد که می‌تواند بر متغیرهای وابسته تأثیر گذارد.

جدول (1): توزیع نمونه و شاخص توانایی نوآوری در سطح کشور

Table (1): Sample distribution and country-level innovation capability index

جدول ۲، آمار توزیع متغیرها را با بهره‌گیری از کل نمونۀ مشاهدات 31000 سال- شرکت گزارش کرده است. تنوع انرژی دارای نمرۀ میانگین ۷/۱۶۵ و انحراف‌معیار ۲/۴۹ است. دراین ‌بین، شرکت‌های نمونه نمرۀ توانایی نوآوری میانگین 583/0 و انحراف‌معیار 22/0 دارند.

جدول (2): آمار توصیفی متغیرهای پژوهش

Table (2): Descriptive statistics

برای آزمایش اعتبار فرضیۀ اول، جدول 3 نتایج رگرسیون تأثیر تنوع انرژی را بر توانایی نوآوری ارائه داد. مدل (1)، رگرسیون را با در نظر گرفتن متغیرهای خاص شرکت به‌عنوان متغیرهای کنترلی تخمین زد. نتایج نشان‌ داد که ضریب تنوع انرژی مثبت و ازنظر آماری در سطح 1% معنادار است. نتایج مدل (2) پس از کنترل برای متغیرهای خاص کشور و چندین معیار حاکمیت شرکتی همچنان پایدار باقی ‌ماند. درحالی‌که اندازۀ اثر به نصف کاهش‌یافته، ضریب هنوز در تمام سطوح متعارف معنادار است. این شواهد حمایت‌کنندۀ این دیدگاه است که شرکت‌ها در کشورهای با تنوع انرژی بالاتر، سرمایه‌گذاری بیشتری در توانایی نوآوری انجام داده‌اند؛ بنابراین، فرضیۀ 1 رد نشد.

جدول (3): تأثیر مستقیم تنوع‌بخشی انرژی بر عملکرد

Table (3): Direct impact of energy diversification on firm’s performance

این یافته‌ها حاکی‌ازآن است که تنوع منابع انرژی تأثیر مثبت چشمگیری بر توانایی نوآوری شرکتی دارد؛ علاوه‌براین، این رابطه پس از اعمال کنترل بر مجموعه‌ای وسیع از ویژگی‌های شرکتی و کشوری، به‌طور پایدار حفظ شد.

در مرحلۀ دوم تنوع انرژی و توانایی نوآوری شرکتی در چگونگی تبیین عملکرد شرکت‌ها بررسی شد. برای درنظرگرفتن درون‌زایی، از روش متغیرهای ابزاری حداقل مربعات دومرحله‌ای استفاده شد. در رگرسیون مرحلۀ اول، علاوه‌بر ویژگی‌های خاص شرکت و کشور و اثرات ثابت سال و صنعت، توانایی نوآوری در صنعت نیز به‌عنوان عوامل اضافی گنجانده شد. ارزش پیش‌بینی‌شدۀ توانایی نوآوری که در مرحلۀ اول محاسبه شده، برای برآورد رگرسیون مرحلۀ دوم به کار گرفته شد.

نتایج برآورد در جدول 4 ارائه ‌شده است. مدل‌های (1) تا (3) به‌تفصیل نتایج برآورد مرحلۀ دوم را نشان داده است. ضریب تنوع انرژی به‌طور مداوم منفی و معنادار در میان معیارهای مختلف عملکرد شرکت‌ها مشاهده شد؛ به‌عبارت‌دیگر، تنوع انرژی ممکن است به عملکرد شرکت آسیب برساند. این امر قابل‌درک است؛ زیرا تنوع انرژی می‌تواند به کاهش سودآوری کوتاه‌مدت شرکت منجر شود و این یافته‌ها با نتایج پیشین گوزگور و پاراماتی (Gozgor & Paramati, 2022) همسو است. به‌ویژه، عبارات تعامل ( ) در میان مشخصات مدل‌های مختلف، مثبت و معنادار است. در رگرسیون مبتنی‌بر بازدۀ دارایی‌ها که در مدل (1) ذکر شد، ضریب برآوردشده برای عبارت تعاملی 008/0 (002/0 se =) است و در سطح 1درصد معنادار است،که نشان‌دهندۀ تأثیر مثبت توانایی نوآوری بر بازدۀ دارایی‌های شرکت‌ها در کشورهای با تنوع انرژی بالاتر است. در مدل (3) که از معیار عملکرد مبتنی‌بر بازار (کیو توبین) استفاده شده، ضریب مثبت و معناداری برای عبارت تعامل مشاهده شد. (ضریب = 06/0 و 03/0se= ) حاکی‌ازآن است که تنوع انرژی زمانی که با توانایی نوآوری همراه باشد، تأثیر مثبت و بیشتری بر عملکرد شرکت دارد.

جدول (4): نقش تعدیلگر توانایی نوآوری بر اثرگذاری تنوع انرژی‌بر عملکرد شرکت

Table (4): Impact of energy diversification on firm performance: The moderating role of innovation capability

 به‌طورکلی مشاهده شد که توانایی نوآوری، تأثیر تنوع انرژی‌ را بر عملکرد شرکت تعدیل کرده است؛ به‌عبارت‌دیگر، تأثیر تنوع انرژی بر بهبود عملکرد شرکت‌ها در شرکت‌هایی با توانایی نوآوری بیشتر، به‌وضوح قابل‌مشاهده است؛ بنابراین، فرضیۀ 2 رد نشد.

آزمون‌های استواری مدل

اثر تعدیلگر توانایی نوآوری شرکتی در تأثیر تنوع انرژی بر عملکرد شرکت‌ها ممکن است در صنایع مختلف به‌صورت متفاوت نمایان شود. مطابق با فرضیۀ 3 پیش‌بینی شد که این اثر در شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف بالای انرژی در مقایسه با شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف پایین انرژی بیشتر است. برای آزمون فرضیۀ 3، صنایع مواد اولیه، انرژی، بهداشت و درمان و صنایع و خدمات عمومی به‌عنوان صنایع با مصرف بالای انرژی انتخاب‌ و سایر صنایع به‌عنوان صنایع با مصرف پایین انرژی دسته‌بندی ‌شدند. تحلیل‌ها به‌طور مجزا برای برآورد معادلۀ (3) در شرکت‌های فعال در این دو دسته انجام‌ شد.

جدول 5 نتایج رگرسیون‌های مرحلۀ دوم را در صنایع کم‌مصرف و پرمصرف انرژی بر متغیر بازدۀ حقوق صاحبان سهام نشان‌ داد. هنگامی‌که نسبت بازدۀ دارایی به‌عنوان معیار عملکرد شرکت بررسی شده است، نشان داده‌ که ضریب بر روی عبارت تعاملی (Enerdiv× CapIno) برای شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف بالای انرژی برابر با 013/0 (003/0 se =) است، درحالی‌که برای شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف پایین انرژی این ضریب 005/0(003/0 se =) است. هر دو ضریب تعاملی ازنظر آماری معنادار هستند؛ اما اندازۀ اثر برای شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف بالای انرژی به‌طور چشمگیری قوی‌تر است. به‌طور مشابه، درصورت بررسی نسبت بازدۀ حقوق صاحبان سهام، اندازۀ اثر توانایی نوآوری در تعدیل تأثیر تنوع انرژی بر بازدۀ حقوق صاحبان سهام برای شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف بالای انرژی بیش از دو برابر بزرگ‌تر از شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف پایین انرژی است. درخصوص کیو توبین، ضریب بر روی عبارت تعاملی برای شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف بالای انرژی مثبت بود و ازنظر آماری در سطح 10درصد معنادار است؛ بااین‌حال، این ضریب برای شرکت‌های فعال در سایر صنایع ازنظر آماری معنادار نیست.

جدول (5): تأثیر تنوع‌بخشی انرژی در صنایع پرمصرف و کم‌مصرف انرژی

Table (5): Firms in high- versus low energy-consuming industries

نتیجه‌گیری خاص پژوهش از فرضیۀ ۳ پشتیبانی کرده و بیان داشته است که اثر تعدیلی توانایی نوآوری شرکت‌ها در میان شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف انرژی بالا، بیشتر از شرکت‌های فعال در بخش‌های با مصرف انرژی پایین است.

مطالعات تجربی پیشین نشان داد که فرهنگ به‌طور چشمگیری بر مشارکت شرکت‌ها در توانایی نوآوری تأثیر دارد؛ بنابراین، ممکن است در فرهنگ‌های ملی مختلف، اثر تعدیلی توانایی نوآوری بر تأثیر تنوع انرژی بر عملکرد شرکت متفاوت باشد؛ در این راستا، پژوهش حاضر، تأثیر دو بُعد فرهنگی کلیدی هافستد (Hofstede, 2001) را بررسی می‌کند (فردگرایی/ جمع‌گرایی و گرایش بلندمدت/ کوتاه‌مدت). جوامع فردگرا بر استقلال، رفتار برابر با ذی‌نفعان مختلف و اهمیت بیان آزاد نظرات تأکید می‌کنند. درمقابل، فرهنگ‌های جمع‌گرا بر هماهنگی و منافع درون‌گروهی تأکید دارند (Hofstede, 2001)؛ علاوه‌براین، گریفین و همکاران (Griffin et al., 2021) پیشنهاد کردند که درجۀ فردگرایی به‌طور مثبت با توانایی نوآوری مرتبط است. به کشورهایی بافرهنگ‌های گرایش بلندمدت توصیه شد که فضایل مربوط به پاداش‌های آینده را تقویت کنند (Hofstede, 2001)؛ براین‌اساس، انتظار می‌رود که تقاضا برای عملکرد توانایی نوآوری در میان شرکت‌های این جوامع بیشتر باشد؛ ازاین‌رو، فرض شد که ذی‌نفعان ازجمله مصرف‌کنندگان و کارکنان در کشورهایی با درجۀ بالای فردگرایی و گرایش بلندمدت، به شرکت‌ها با توانایی نوآوری قوی‌تر وفاداری بیشتری نشان داده‌اند که این امر درنهایت به ارتقای عملکرد مالی این شرکت‌ها منجر شد. همان‌طور که در فرضیۀ ۴ مطرح ‌شد، اثر تعدیلی توانایی نوآوری در کشورهای فردگرا و با گرایش بلندمدت بیشتر است. برای آزمون فرضیۀ ۴، کشورها به دو زیرگروه براساس ارزش میانۀ شاخص‌های فردگرایی و گرایش بلندمدت هافستد (Hofstede, 2001) تقسیم شدند. سپس معادلۀ (۳) دوباره براساس اثر توانایی نوآوری بر تأثیر تنوع انرژی بر عملکرد شرکت برای هر زیرگروه برآورد شد. نتایج مربوط به آن در جدول 6 ارائه ‌شده است.

بخش‌های الف و ب در جدول 6 نتایج رگرسیون در هر زیرگروه را در متغیرهای فردگرایی و گرایش به بلندمدت تحلیل کرد و برآوردهای ضریب و سطوح معناداری را برای اصطلاحات تعامل در میان معیارهای مختلف عملکرد شرکت‌ها ارائه داد. یافته‌ها نشان داد که نقش تعدیلگر توانایی نوآوری در کشورهای بافرهنگ‌های فردگرا و گرایش به بلندمدت برجسته‌تر است؛ بنابراین، فرضیۀ 4 همچنان معتبر است؛ ازاین‌رو استدلال مقاله آن است که شرکت‌ها در کشورهای با تنوع انرژی بالاتر تمایل بیشتری به بهبود توانایی نوآوری دارند. این پدیده ناشی از آگاهی بالاتر این گروه‌ها از اثرات توانایی نوآوری ناشی از تولید و مصرف انرژی است؛ بنابراین، شرکت‌ها در کشورهای با تنوع انرژی بیشتر، تمایل بیشتری به سرمایه‌گذاری در توانایی نوآوری برای افزایش اعتبار و جذب مشتریان و سرمایه‌گذاران دارند؛ علاوه‌براین، تأثیر تنوع انرژی بر بهبود عملکرد شرکت‌ها در شرکت‌هایی با مشارکت بالا در توانایی نوآوری بیشتر مشهود است و پیشنهاد شده است که این شرکت‌ها تمرکز بیشتری بر پایداری داشته باشند.

جدول (6): بخش الف: فردگرایی در مقابل جمع‌گرایی

Table (6): PartA: Individualism versus collectivism

جدول (6) بخش ب: جهت‌گیری بلندمدت در مقابل کوتاه‌مدت

Table (6): Part B: Long-term orientation versus short-term orientation

نتیجه‌گیری و پیشنهاد‌ها

پژوهش حاضر بر پایۀ 31000 نمونه تابلو داده در سطح شرکت در 31 اقتصاد درحال‌توسعه و توسعه‌یافته از سال 2002 تا 2021 انجام‌ و این نتایج حاصل ‌شد: نخست، شرکت‌های مستقر در کشورهایی با تنوع انرژی بیشتر، تمایل به سرمایه‌گذاری بیشتری در فعالیت‌های نوآوری داشتند؛ دوم، تنوع انرژی در بهبود عملکرد شرکت‌هایی با مشارکت بیشتر نوآوری، کارایی بیشتری داشت؛ بااین‌حال، شرکت‌ها از بهبود سودآوری و ارزش بازار بیشتر در کشورهایی با تنوع بالای انرژی بهره‌مند شدند. اثر تعدیلی توانایی نوآوری شرکتی در میان شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف انرژی بالا به‌مراتب بیشتر از شرکت‌های فعال در صنایع با مصرف انرژی پایین مشاهده شد؛ علاوه‌براین، تأثیر تعدیلی مشارکت در توانایی نوآوری در شرکت‌ها در کشورهایی بافرهنگ‌های فردگرایانه و بلندمدت‌نگر چشمگیرتر بود. با تنوع‌بخشی به منابع انرژی و سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های توانایی نوآوری، شرکت‌ها قادر به کاهش هزینه‌ها، افزایش تاب‌آوری در برابر شوک‌ها و جذب مشتریان و سرمایه‌گذاران خواهند بود؛ علاوه‌براین، تأثیر تعدیلگر توانایی نوآوری در صنایع با مصرف انرژی بالا بیشتر از صنایع با مصرف انرژی پایین است؛ به‌عبارتی، توانایی نوآوری در بخش‌های پرمصرف انرژی مؤثرتر واقع شد. در صنایع با مصرف انرژی بالا، نظیر خودروسازی و تولید، شرکت‌ها به کاهش اثرات منفی زیست‌محیطی فعالیت‌های خود نیاز بیشتری دارند؛ زیرا این صنایع مقادیر چشمگیری از انرژی را مصرف می‌کنند و اقدامات آن‌ها ممکن است به تغییرات اقلیمی، آلودگی‌هوا و آلودگی آب منجر شود؛ درنتیجه، شرکت‌های فعال در این صنایع به‌طور چشمگیری تمایل به سرمایه‌گذاری در توانایی نوآوری شرکتی دارند. اثر تعدیل‌کنندۀ مشارکت در توانایی نوآوری برای شرکت‌های مستقر در کشورهایی که دارای فرهنگ‌های فردگرا و بلندمدت‌نگر هستند، بسیار بیشتر مشاهده شد. شواهد نشان‌ داد که این نوع فرهنگ‌ها به ارزش نوآوری اهمیت بیشتری داده‌اند.

برای شرکت‌های ایرانی، این یافته‌ها پیامدهای مهمی دارد. ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت و گاز جهان با چالش‌هایی نظیر وابستگی شدید به سوخت‌های فسیلی، قطعی‌های مکرر برق و فشارهای زیست‌محیطی برای کاهش انتشار کربن مواجه است.

عملکرد ایران در مؤلفۀ امنیت انرژی نیز چندان مثبت ارزیابی نشده است. این مسئله به‌ویژه باتوجه‌‌به اتکای بیش‌ازحد کشور به منابع هیدروکربنی مانند نفت و گاز طبیعی درخور‌توجه است. عدم تنوع کافی در سبد انرژی ایران، آسیب‌پذیری کشور را در مقابل تغییرات قیمت جهانی و تحریم‌های بین‌المللی افزایش داده است. این امر نه‌تنها بر امنیت انرژی کشور تأثیر منفی دارد، بلکه بر عملکرد شرکت‌ها نیز ‌تأثیر گذاشته است.

تنوع‌بخشی انرژی می‌تواند ریسک‌های مرتبط با نوسانات قیمت انرژی را کاهش دهد و پایداری مالی شرکت‌ها را تقویت کند و تأثیر چشمگیری بر هزینه‌های عملیاتی شرکت‌ها داشته باشد. درحال حاضر، بسیاری از شرکت‌های ایرانی به دلیل وابستگی به منابع انرژی سنتی مانند گاز طبیعی و برق حاصل از سوخت‌های فسیلی با هزینه‌های بالای انرژی مواجه هستند. باتوجه‌به پتانسیل بالای ایران در انرژی‌های خورشیدی و بادی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوآورانه می‌تواند به شرکت‌های ایرانی کمک کند تا هزینه‌های عملیاتی را کاهش دهند.

به‌طور خاص، یافته‌ها نشان داد که در کشورهای با فرهنگ‌های فردگرا و گرایش به آینده، توانایی نوآوری شرکتی تأثیر قوی‌تری در تعدیل اثرات تنوع انرژی بر عملکرد دارد. این امر به دلیل تمایل بیشتر این فرهنگ‌ها به پذیرش ریسک‌های نوآورانه و تمرکز بر پایداری بلندمدت است (Xu et al., 2024). در ایران، شرکت‌ها در صنایعی با پتانسیل بالای انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی می‌توانند با تقویت فرهنگ نوآوری شرکتی و سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه، از اثر تعدیل‌کنندۀ توانایی نوآوری بهره‌مند شوند. این تغییر، همراه با سیاست‌های حمایتی مانند مشوق‌های مالی برای فناوری‌های پاک می‌تواند به شرکت‌های ایرانی کمک کند تا نه‌تنها با چالش‌های داخلی مانند وابستگی به سوخت‌های فسیلی مقابله کنند، بلکه جایگاه رقابتی خود را در بازارهای جهانی تقویت کنند.

یافته‌های پژوهش با نتایج مطالعاتی همخوانی دارد که جکسون و آپوستولاکو (2010) و متین و مون (2008) انجام‌ داده‌اند؛ زیرا آنان دریافتند که کشورهای مدل آنگلوساکسون تمایل بیشتری به مشارکت در فعالیت‌های نوآوری دارند. یافته‌های پژوهش حاضر مبنی بر تأثیر مثبت تنوع انرژی بر عملکرد شرکت‌ها ازطریق نوآوری، با نتایج لیانگ و همکاران (2025) و جیراووتینانت و همکاران (2024) همخوانی دارد. همچنین یافته‌های این پژوهش دربارۀ تأثیر عوامل زمینه‌ای مانند فرهنگ بر نوآوری و عملکرد، با نتایج زو و همکاران (2024) و مالک و همکاران (2024) همخوانی دارد.

 این نتایج همچنین دارای چندین پیامد سیاستی است؛ برای نمونه، دولت‌ها می‌توانند با ارائۀ مشوق‌های مالیاتی یا دیگر مزایا به شرکت‌هایی تنوع انرژی را ترویج کنند که در حوزۀ انرژی‌های تجدیدپذیر یا سایر اشکال انرژی پاک ازجمله انرژی خورشیدی و بادی سرمایه‌گذاری می‌کنند. این سیاست می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش دسترسی به انرژی‌های تجدیدپذیر کمک کند و شرکت‌ها را به سمت منابع انرژی پاک‌تر هدایت کند. این اقدام می‌تواند به افزایش مسئولیت‌پذیری و شفافیت شرکت‌ها کمک کند و به مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران این امکان را بدهد که در انتخاب شرکت‌هایی که می‌خواهند از آن‌ها حمایت کنند، تصمیم‌گیری بهتری داشته باشند؛ درنهایت، دولت‌ها می‌توانند با سرمایه‌گذاری در برنامه‌های آموزشی و ترویجی، آگاهی عمومی را دربارۀ اهمیت توانایی نوآوری افزایش دهند. این سیاست می‌تواند به تقویت تقاضا برای توانایی نوآوری در میان مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران کمک کند و فشار بر شرکت‌ها را برای پذیرش شیوه‌های پایدارتر افزایش دهد. پژوهش‌های آینده می‌توانند با گسترش دامنه و تعمیق تحلیل‌های این مطالعه به درک بهتری از تعامل تنوع انرژی و توانایی نوآوری کمک کنند. نخست، باتوجه‌به روندهای جهانی در انتقال به انرژی‌های تجدیدپذیر، بررسی تأثیر تنوع انرژی و توانایی نوآوری بر عملکرد شرکت‌ها در بازه‌های زمانی طولانی‌تر می‌تواند اثرات بلندمدت این استراتژی‌ها را روشن‌تر کند. دوم، تحلیل تأثیر انواع خاص تنوع انرژی (مانند انرژی خورشیدی، بادی یا هیدروژنی) بر توانایی نوآوری و عملکرد شرکت‌ها می‌تواند بینش‌های دقیق‌تری دربارۀ اثربخشی منابع انرژی مختلف ارائه دهد. سوم، بررسی نقش ویژگی‌های سازمانی، مانند فرهنگ نوآوری داخلی یا ساختارهای مدیریتی، در تقویت اثر تعدیل‌کنندۀ توانایی نوآوری می‌تواند درک عمیق‌تری از پویایی‌های درون‌شرکتی فراهم کند. چهارم، تحلیل‌های تطبیقی بین صنایع انرژی‌بر با تمرکز بر تفاوت‌های فناوری (مانند شدت سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک) می‌تواند مکانیزم‌های خاص اثرگذاری نوآوری را در این صنایع روشن‌تر کند؛ درنهایت، بررسی تأثیر سیاست‌های زیست‌محیطی جهانی، مانند توافق‌نامه‌های بین‌المللی کاهش کربن، بر رابطۀ تنوع انرژی و توانایی نوآوری می‌تواند پیامدهای سیاستی این یافته‌ها را گسترش دهد.

[1] Jevons’ paradox

[2] Refinitiv Eikon

[3] ROA

[4] ROE

[5] Tobin’s Q

[6] R&D Intensity

[7] 2SLS