پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,853 |
| تعداد مقالات | 14,986 |
| تعداد مشاهده مقاله | 41,805,961 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 16,380,745 |
تأثیر تغییر راهبرد امام سجاد(ع) پساز واقعۀ کربلا: مطالعۀ تطبیقی فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی و مروانی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پژوهش های تاریخی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 5، دوره 16، شماره 4 - شماره پیاپی 64، دی 1403، صفحه 65-96 اصل مقاله (1.6 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/jhr.2025.143795.2741 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| فرزانه مداحان1؛ لیلا نجفیان رضوی* 2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1کارشناسی ارشد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| باور به ریشه داشتن اوجگیری فعالیتهای علمی عصر صادقین(ع) در تغییر رویکرد امام سجاد(ع) پساز واقعۀ کربلا در تحقیقات شیعی روبهگسترش است؛ ازاینرو در مقالۀ حاضر تأثیر تغییر راهبرد اتخاذشده از دورۀ امامت امام سجاد(ع) بر فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن مجتبی(ع) بررسی شده است که تعداد بسیاری از آنان دورۀ حاکمان سفیانی (41-64ق) و مروانی (64-132ق) را درک کردند. بر این اساس، انتظار میرود که در بررسی تاریخی عملکرد اصحاب امام حسن(ع) فعالیتهای سیاسی مخالف با حاکمیت، در ضمن گذر به دورۀ مروانی بهتدریج کاهشی و فعالیتهای علمی آنان افزایشی باشد؛ ازاینرو برای فهم میزان تغییرات فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) در دو دورۀ سفیانی و مروانی از روش کمی، مبتنیبر اسلوب فراوانیسنجی استفاده شده است. نتیجۀ پژوهش با در نظر داشتن فراوانی فعالیتهای یاران امام(ع) در هر دوره، فضای سیاسی حاکم بر جامعه و نیز عملکرد کلی ائمه(ع) حاصل شده است. کاهش محسوس فعالیتهای سیاسی و افزایش فعالیتهای علمی در سالهای 73 تا 95ق در مقایسه با دورۀ سفیانی، از تأثیر تدریجی تغییر راهبرد امام سجاد(ع) بر فعالیتهای یاران امام حسن(ع) حکایت دارد. درحالیکه به نظر میرسد در ابتدای دورۀ مروانی (64-73ق) فعالیتهای سیاسی یاران امام(ع) بیشتر متأثر از فضای حاکم بر جامعه و بهویژه کوفه بوده است تا شیوۀ عمل امام سجاد(ع). | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| امام سجاد(ع)؛ یاران امام حسن مجتبی(ع)؛ فعالیت سیاسی؛ فعالیت علمی؛ سفیانیان؛ مروانیان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه در بسیاری از پژوهشها در اشاره به اوجگیری فعالیتهای علمی ائمۀ صادقین(ع) و اصحاب آنان، پایه و اساس این حرکت و تغییر رویکرد ائمه(ع) به دورۀ امامت امام سجاد(ع) بازگردانیده میشود (نک: امین، 1406ق، ج. 7/59، 62؛ رنجبر، 1380). این مفهوم را میتوان در ضمن شرح زندگی امام سجاد(ع) تا امام صادق(ع) از کتاب حیات فکری - سیاسی امامان شیعه(ع) نیز دریافت کرد (جعفریان، 1393، ص. 280، 338، 361)؛ همانطور که این موضوع، بنمایۀ تألیف کتابی جدید در حوزۀ تاریخ کلام نیز قرار گرفته و حتی میتوان گفت در قالب نظریهای بسط داده شده است. بدین معنا که حسینیزاده (1402) در کتاب خود با نام مدرسۀ کلامی مدینه، این مدرسه را تا پایان حیات امام سجاد(ع) یا پایان قرن اول هجری دانسته است؛ اما ازآنجاکه معتقد است در این بازۀ زمانی، تفاوت ماهوی در رویکرد ائمه(ع) ایجاد شده، آن را به دو دورۀ مدینۀ اول و مدینۀ دوم تقسیم کرده است. او تفاوت اصلی دو دوره را تغییر راهبرد امام سجاد(ع) ذکر کرده، معتقد است رویکرد ائمه(ع) پیشاز واقعۀ کربلا، اصلاح جامعۀ اسلامی (امت) با هدف بازگرداندن خلافت به مسیر اصلی آن یعنی سنّت نبوی بوده است؛ اما پساز واقعۀ کربلا بهدلیل آشکار شدن انسداد سیاسی و فرهنگیِ فراروی طرح اصلاح امت، رویکرد ائمه(ع) تغییر کرده و کوشش ایشان به شکلدهی جامعۀ مؤمنان در درون جامعۀ اسلامی معطوف شده است که نتیجۀ آن، ایجاد جامعۀ سیاسی و اعتقادی شیعه است (حسینیزاده، 1402، ص. 24-25)؛ بنابراین در این اثر نیز آغاز این تغییر راهبرد به امام سجاد(ع) منتسب و نویسنده معتقد است که این موضوع توسط سایر ائمه(ع) دنبال شده است. بر این اساس، انتظار آن است که در بررسی تاریخی عملکرد یاران ائمه(ع) در ضمن گذر از دورۀ سفیانی (41-64ق) به مروانی (64-132ق)، بهتدریج از فعالیتهای سیاسیِ آشکارِ مخالف حاکمیت کاسته شود و فعالیتهای علمی آنان -متأثر از تغییر رویکرد ائمه(ع)- افزایش یابد؛ بنابراین برای رسیدن به این نظریه از منظر مطالعات تاریخی، ابهام اصلی پژوهش حاضر، بررسی تأثیر تغییر راهبرد شروعشده از دورۀ امام سجاد(ع) بر فعالیتهای علمی و سیاسی یاران ائمه(ع) بوده است؛ ازاینرو برای رد یا اثبات فرضیۀ مطرحشده مطالعهای تطبیقی دربارۀ فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) انجام شده است. انتخاب این گروه مطالعاتی به این علت است که یاران ایشان، جامعترین گروهی هستند که تعداد بسیاری از آنان دورۀ سفیانی (41-64ق) و مروانی (64-132ق) را درک کردهاند و این امکان وجود دارد که از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) در طول دورۀ مروانی متأثر شده باشند. در پژوهش حاضر منظور از اصحاب/ یاران امام حسن(ع) علاوهبر آن دسته از یاران امام علی(ع) که -پساز شهادت آن حضرت در کوفه- با ایشان(ع) بهعنوان خلیفه بیعت کردند، افرادی هستند که پساز بازگشت امام(ع) به مدینه به ایشان گرویدند. دربارۀ واژۀ اصحاب که در لغت به معنای یاران، دوستان و... آمده است (عمید، 1364، ص. 193) میتوان به این نکته نیز اشاره کرد که مسلمانان عنوان صحابی و تابعی را فقط برای بیان طبقات نسبت به رسول خدا(ص) به کار بردهاند و شیعیان این عنوانها را برای یاران ائمه(ع) بهطور مطلق استفاده نمیکردند؛ ازاینرو در مقام یادکرد از یاران ائمه(ع) از تعبیر «اصحاب»، همراه با نام آن امام خاص استفاده میشود (نفیسی، 1386، ص. 48). بنا به این تعریف میتوان دو واژۀ اصحاب و یاران را بهجای هم استفاده کرد. این پژوهش رویکردی تاریخی دارد؛ لذا منابع استخراج یاران/اصحاب، تنها به منابع رجالی محدود نبوده و از منابع دیگری همچون تواریخ عمومی، تکنگاریها، طبقات، تراجم و... نیز استفاده شده است؛ ازاینرو منظور از واژۀ اصحاب/یاران در این مقاله فقط به رابطۀ استاد - شاگردی محدود نمیشود و افرادی که در گزارشهای متنوعِ منابع متقدم تاریخی از آنان با عنوان حامیان، همراهان، شاگردان یا نزدیکان امام حسن(ع) یاد شده و در بازۀ زمانی پژوهش حاضر (41-95ق) فعالیت سیاسی یا علمی داشتهاند، صرفنظر از طبقۀ آنان یا داشتن رابطۀ استاد - شاگردی، بهعنوان یار و از اصحاب امام (در اینجا، یار امام حسن(ع)) در نظر گرفته شدهاند. در نهایت برای رسیدن به پاسخ این بخش از مسئلۀ پژوهش که فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) در دو دورۀ سفیانی و مروانی چه تغییراتی داشته است، ضمن استفاده از روش کمی، مبتنیبر اسلوب فراوانیسنجی، بهدلیل حجم زیاد گزارشهای متنی، دادهها در قالب جداول ارائه و سپس تحلیل شده است. پژوهش حاضر پیشینهای ندارد؛ حتی اثری توصیفی نیز یافت نشد که با مراجعه به آن بتوان به فهرستی جامع از اصحاب امام حسن(ع) دست یافت. آنچه تاکنون دربارۀ یاران امام حسن(ع) بدان توجه شده است، در بُعد سیاسی، بیشتر به عملکرد چند تن از یاران شاخص ایشان همچون ابنعباس (تاجمیری، 1393؛ حسینی جلالی، 1380) یا حجر بن عدی (سیدجوادی، 1359) محدود میشود. علاوهبر آن، گاه در برخی پژوهشهای انجامگرفته دربارۀ یاران امام حسین(ع) به نام اصحاب مشترک ایشان با برادرشان نیز اشاره شده است (سماوی، ۱۴۱۹ق). در بُعد علمی نیز جز مقالههای فراوانی که دربارۀ شخصیت علمی ابنعباس نگاشته شده است (صادقی و همکاران، 1395) آثار اندکی وجود دارد. دو کتاب میراث علمی امام حسن و امام حسین(ع) (باغستانی، 1396) و تاریخنگاران امامیه (بخشی و صفری، 1394) از تحقیقاتِ انگشتشمارِ متأخری است که با استفاده از آنها میتوان به فعالیتهای علمی برخی از اصحاب امام(ع) پی برد (نک: مداحان گل ختمی، ۱۳۹۸، ص. 5). ضمن آنکه در آنها نیز فقط به یک بُعد از زندگی این افراد -در قالب توصیفی و نه مقایسهای- توجه شده است؛ حتی در کتابهایی با محوریت زندگانی امام(ع) همانند مسند الامام المجتبی (علیه السلام) (عطاردی، 1373)، تنها به برخی از راویان امام(ع) اشاره شده است. با این توضیح میتوان دریافت که پژوهش حاضر نهتنها از منظر بررسی تاریخی یک باور روبهگسترش در تحقیقات شیعی، بلکه بهواسطۀ شناسایی و مقایسۀ جنبههای علمی و سیاسی عملکرد اصحاب امام حسن(ع) در دورۀ امویان و بررسی تأثیرپذیری احتمالی از تغییر راهبرد امام سجاد(ع)، نوآوری دارد. در ادامه، ابتدا ضمن درج فعالیتهای گزارششده از اصحاب امام حسن(ع) به تفکیک دورۀ سفیانی و مروانی در جداول، مجموعۀ این فعالیتها به تفکیک سیاسی و علمی، فراوانیسنجی شده و در نهایت با عنایت به دادههای موجود از عملکرد امام سجاد(ع) و خلافت امویان، مقایسه و تحلیل شده است. فعالیتهای یاران امام حسن مجتبی(ع) در دورۀ سفیانی و مروانی در بررسی منابع، 64 نفر از یاران امام حسن(ع) شناسایی شد که از این تعداد 34 نفر در دورۀ سفیانی و 30 نفر در دورۀ سفیانی و مروانی حضور و فعالیت داشتهاند. بدیهی است تعداد یاران امام(ع) از این مقدار بیشتر بوده است و آمار یادشده بهدلیل فعالیت سیاسی یا علمی ایشان است که از دورۀ اموی و نه قبلاز آن (دورۀ خلافت امام حسن(ع))، گزارش شده و سایرین از جامعۀ آماری حذف شدهاند.[1] توجه به این نکته نیز ضروری است که آنچه در این پژوهش جزء مؤلفههای سیاسی و علمی محسوب شده، مبتنیبر منابع متنوع دستاول است. بدین صورت که عملکرد هریک از اصحاب امام حسن(ع) از منابع استخراج و سپس با توجه به نوع آنها در دو دستۀ فعالیتهای سیاسی و علمی گنجانده شده است. در نهایت، فعالیتهای سیاسی براساس دو عنوان کلیِ موافق و مخالف امویان تحلیل شده است؛ ازاینرو افرادی که در دورۀ امویان (41-132ق) مسئولیت حکومتی گرفته، با آنها بیعت و نیز همراهی کرده، در ذیل عنوان موافق امویان آورده شدهاند. فعالیتهای مخالفان امویان متنوعتر بوده و با جزئیات در جداول آورده شده است. پنج شاخصۀ مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی، تحریک مردم علیه امویان، حضور در قیام، تأثیرگذاری در شکلگیری قیام و عهدهدار شدن مناصبِ مخالف امویان فعالیتهای این افراد را از یکدیگر تفکیک کرده است. مراد از فعالیتهای علمی، دستکم تبحر در یکی از علوم آن دوره و بهتناسب گسترۀ آن در بازۀ زمانی پژوهش است؛ بهصورتی که فرد بدان اشتهار داشته است یا ارائهکنندۀ آن بوده و در منابع متقدم با این عنوان شناخته شده است. گاه برخی از عنوانهای اطلاقشده با مفهومی که امروزه از آن فهم میشود، تطابق ندارد؛ اما با توجه به بهرهگیری از منابع اولیه و دیگر مصادیق یا دادههای موجود، بهعنوان تخصصی اطلاقشده توسط علما و اندیشمندان متقدم اعتماد شده است. علاوهبر آن، این توضیح لازم است که در جدول شمارۀ 1 و شمارۀ 2، افراد براساس سال وفاتشان در دو دورۀ سفیانی (41-64ق) و مروانی (64-132ق) آورده شدهاند؛ اما فراوانیسنجی فعالیتهای علمی و سیاسی بر مبنای عملکرد آنان است؛ بدین معنا که اگر سال وفات فردی در دورۀ مروانی باشد؛ اما فعالیت سیاسی او به دورۀ سفیانی بازگردد، اقدام او در فعالیتهای دورۀ سفیانی لحاظ شده است. به همین ترتیب، کسانی که در هر دو دوره فعالیتِ سیاسی داشتهاند، هر فعالیت آنان فارغ از سال وفاتشان، در فراوانی همان دوره محاسبه شده است. نکتۀ دیگر آنکه کسب عنوان و جایگاه علمی برای یک شخص امری تدریجی است که چه بسا روندی طولانی نیز داشته است و نمیتوان آن را مانند اقدامهای سیاسی، مربوط به یک زمان خاص دانست. در میان یاران امام(ع) برخی افراد، بیشتر عمرشان را در دورۀ سفیانی سپری کرده و اوایل دورۀ مروانی از دنیا رفتهاند. با این توضیح، طبیعی است که بیشترین فعالیت علمی ایشان به دورۀ طولانیتر حیاتشان مربوط شود؛ ازاینرو سال ۷۳ هجری معیار تفکیک فعالیتهای علمی دو دورۀ سفیانی و مروانی در نظر گرفته شد. انتخاب این سال ممکن است باز هم با خطا همراه باشد؛ اما بر این مبنا است که افرادی که یک دهه از عمرشان در دورۀ مروانی بوده و بیشتر زندگی خود را در زمان سفیانیها گذراندهاند، در همین دوره لحاظ شوند. ضمن اینکه سال ۷۳ هجری سالی است که عبدالملک (65-86ق) پساز شکست دادن ابنزبیر (64-73ق)، بار دیگر ضمن یکپارچه کردن حکومت اموی و پشت سر گذاردن دورۀ گذار، بهعنوان تنها خلیفۀ وقت (خلیفۀ مروانی) قدرت را در دست گرفت. با توجه به توضیحات فوق، اسامی و فعالیتهای یاران امام حسن(ع) در دو دورۀ سفیانی و مروانی بهتفکیک در جدولهای شمارۀ 1 و 2 آورده شده است.
جدول شمارۀ ۱: فعالیتهای یاران امام حسن(ع) در دوران سفیانی
جدول شمارۀ ۲: فعالیتهای یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی
جمعبندی و تحلیل عملکرد یاران امام حسن(ع) در این بخش، ابتدا فراوانی شناساییشده برای مؤلفههای علمی و سیاسی هر دوره با شرایط حاکم بر آن و عملکرد کلی ائمه(ع) تطبیق داده شده و پساز مقایسۀ آماری، تحلیل میشود. نکتۀ بسیار مهم در این میان آن است که چون برای برخی از اشخاص بیش از یک مؤلفۀ سیاسی یا فرهنگی شناسایی شده، جامعۀ آماری در هر دوره با تعداد آن در جداول لزوماً برابر نیست. بدین ترتیب که آمار ارائهشده برای فعالیتهای سیاسی در دورۀ سفیانی براساس 61 فعالیت و در دورۀ مروانی براساس 10 فعالیت است؛ همانطور که فعالیتهای علمی -که طبق توضیح پیشین تا سال 73 هجری در نظر گرفته شد- برای دورۀ سفیانی 62 مؤلفه و برای دورۀ مروانی 41 مؤلفه است.
نمودار شمارۀ ۱: نقشهای سیاسی در دورۀ سفیانی بررسی فعالیتهای سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی نشان داد که فعالیتهای آنان را میتوان بهترتیب فراوانی در ذیل پنج عنوان (شاخص) دستهبندی کرد:
این فعالیتها را نیز میتوان در سه بازۀ زمانی بررسی کرد:
در اولین بازۀ زمانی بررسی، حکومت امویان (41-132ق) با صلح امام حسن(ع) با معاویه، ورود او به کوفه و بیعت مردم با او آغاز میشود. در این مقطع زمانی، مهمترین شاخص فعالیت سیاسی یاران امام(ع) مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه است که در گام اول در قالب مخالفت با صلح، خود را نشان میدهد. از این افراد مطابق جدول شماره (1) میتوان به صعصعه بن صوحان (درک امام حسن(ع))، معقل بن قیس (م. 42/43ق) و مسیب بن نجبه (م. 65ق) اشاره کرد. این موضوع نهتنها در جریان انعقاد صلح، بلکه پساز آن نیز ادامه داشته و بنا به گزارشهای موجود برخی از اصحاب امام(ع) تا مدتی در گفتگوهای خود با ایشان این نارضایتی را ابراز میکردهاند (دینوری، ۱۳۶۸ق، ص. ۲۲۰؛ طبری، ۱۳۸۷، ج. 4/144؛ طوسی، ۱۴۰۴ق، ج. ۱/۲۸۵). علاوهبر آن، پساز واگذاری خلافت به معاویه تا هنگام شهادت امام حسن(ع) در سال 50 هجری، درحالیکه ایشان به مدینه بازگشته و به معاهدۀ صلح پایبند بودند، همچنان مخالفت شفاهی با خلیفه و گاه حکام اموی، بیشترین نوع عملکرد سیاسی یاران ایشان در مخالفت با امویان- بهویژه در کوفه- بوده و تحریک مردم علیه امویان در مرتبۀ بعدی است. گزارشهای گوناگونی از ابراز صریح مخالفت یاران امام(ع) در برابر شخص معاویه و نیز حاکم کوفه وجود دارد که فراوانی مخالفت با خلیفه بیشتر است. مطابق جدول شمارۀ (1) مخالفت آشکار جاریه بن قدامه (م. 50ق)، حذیفۀ بن اسید (م. 61ق) و... با معاویه قابل ملاحظه است. همچنان که هشدار مغیرۀ بن شعبه (ح. 41-50ق) به حجر بن عدی (م. 51/52ق) که او را از مخالفت صریح با حکومت بر حذر میدارد، نمونهای از مخالفت با حاکم کوفه است. در همین دوره، یاران امام(ع) با تحریک مردم علیه امویان نیز در برابر خلافت اموی و شخص معاویه موضع میگرفتهاند که عملکرد صعصعه بن صوحان و عدی بن حاتم (م. 67ق) از آن جمله است. آخرین نکتۀ شایان ذکر در این بازۀ زمانی، پیوستن احنف بن قیس تمیمی (م. 67ق) به معاویه در سال 50 هجری است. بنا به گزارش دینوری و طبری، او از سال 59 هجری بهطور رسمی کاتب ابنزیاد بوده است. این پیوستن به حاکمیت، تنها نمونۀ گردش رسمی یکی از یاران امام(ع) بهسوی حاکمان اموی است که با شاخص «موافق امویان» در نمودار شمارۀ (1) مشخص است. همانطور که انتظار میرود بیشترین فعالیت سیاسی یاران امام حسن(ع) در فاصلۀ سالهای 61-64 هجری در قالب تأثیرگذاری در شکلگیری قیام امام حسین(ع)، حضور در قیام آن حضرت و مخالفت با حاکم اموی (ابنزیاد، حاکم کوفه (ح.60-64ق)) بوده است. در چنین فضایی، طبیعی است که تحریک مردم علیه امویان، دیگر شیوۀ فعالیت سیاسی یاران امام(ع) باشد. در واقع با عهدشکنی معاویه، اعلام جانشینی یزید (ح.60-64ق)، تکیه زدن او بر اریکۀ قدرت و خودداری امام حسین(ع) از بیعت با او، فعالیتهای سیاسی یاران امام حسن(ع) نیز همگام با امام حسین(ع) اوج میگیرد. با توجه به جدول شمارۀ (1)، اصحاب امام(ع) با دعوت امام حسین(ع) به کوفه (مسیب بن نجبه (م. 65ق)، عبدالله بن وال (م. 65ق) و...)، حمایت از مسلم (هلال بن یساف (درک دوران حسنین(ع))، هانی بن عروه (م. 60ق) و...) و انتقال نامههای امام(ع) (قیس بن مسهر (م. 60ق)، عبدالرحمن ارحبی (م. 61ق) و...) نقش مؤثری در شکلگیری قیام آن حضرت داشتهاند، بهطوری که 17.74درصد از فعالیتهای سیاسی آنان را در دورۀ سفیانی شکل داده است. حضور دستکم 13 نفر از یاران امام حسن(ع) در واقعۀ کربلا نیز باعث شده تا درصد این شاخصه، با میزان تأثیرگذاری یاران امام(ع) در شکلگیری قیام در دورۀ سفیانی عددی نزدیک به هم باشد، ضمن آنکه گزارشهای گوناگونی از مخالفت آشکار آنان با ابنزیاد -قبل و بعداز قیام- نیز در منابع متقدم ثبت شده است. عملکرد افرادی مانند جویریۀ بن مسهر (درک دوران حسنین(ع)، عبدالله بن عباس (م. 67/68ق) و ابوالاسود دوئلی (م. 69ق) مؤید این مدعاست (نک: جدول شماره (1)). نکتۀ آخر آنکه با توجه به نمودار شمارۀ (1) میتوان دریافت که فراوانی حضور در قیامها 22.5درصد و براساس عملکرد 14 نفر است. نفر آخر ابوسعید خدری است. حضور او در واقعۀ حره که در آغاز دورۀ امامت امام سجاد(ع) و متفاوت از عملکرد ایشان شکل میگیرد، در افزایش میزان این شاخصه در مقایسۀ با مؤلفۀ تأثیرگذاری در شکلگیری قیام در نمودار مؤثر بوده است. نمودار شمارۀ ۲: فعالیتهای سیاسی دورۀ مروانی فعالیتهای سیاسی یاران امام حسن(ع در دورۀ مروانی بهطور چشمگیری کاهش مییابد. فعالیتها در این دوره را میتوان بهترتیب فراوانی، ذیل چهار عنوان (شاخص) دستهبندی کرد:
این فعالیتها را نیز میتوان در دو مقطع زمانی پیگیری کرد:
بازۀ زمانی اول با کنارهگیری معاویه بن یزید (ح. 64ق) از خلافت و بروز آشفتگی سیاسی آغاز میشود و با شکلگیری قیام توابین و مختار ادامه مییابد و به مرگ عبدالله بن زبیر (م. 73ق) و یکپارچگی خلافت عبدالملک ختم میشود. در طول این دوره، اولین حضور سیاسی یاران امام حسن(ع) در قیام توابین است که نیمی از فراوانی این شاخص را به خود اختصاص داده است. بنا به گزارشهای موجود در منابع، از میان 30نفری که این دوره را درک کردند، دستکم 4 نفر در قیام توابین حضور داشتند که بهجز رفاعه بن شداد (م. 66ق)، مابقی آنان، یعنی مسیب بن نجبه (م. 65ق)، عبدالله بن وال (م. 65ق) و سلیمان بن صرد خزاعی (م. 65ق) به شهادت رسیدند (طبری، 1387، ج. 5/552؛ ابناثیر، 1385ق، ج. ۴/178). این در حالی است که امام سجاد(ع) در این دوره، از هرگونه تأیید یا همراهی در فعالیتهای سیاسی پرهیز میکردند. در این وضعیت محمد بن حنفیه (م. 80ق) رویکرد و فعالیت سیاسی متفاوتی داشت و با حمایت اولیه از مختار (شاخص تأثیرگذاری در شکلگیری قیام)، مقدمات حمایت کوفیان از او را فراهم آورد. بهجز مختار (م. 67ق) که رهبر قیام بود، رفاعه بن شداد (م. 66ق) و عامر بن وائله (م. 11/110ق) نیز او را همراهی کردند (جدول شماره 2). این موضوع مقارن با زمانی بود که امام سجاد (ع) از هرگونه همراهی با مختار خودداری کردند. تشکیل حکومت هرچند کوتاهمدتِ مختار (ح.66-67ق) در کوفه نیز بهعنوان یک شاخص فعالیت سیاسی یاران امام(ع) در دورۀ مروانی با عنوان «تشکیل حکومت ضد امویان» در نمودار شماره ۲ مشخص است. پساز سال 73 هجری و شکلگیری حکومت یکپارچۀ عبدالملک بن مروان (ح. 65-86ق) و پساز او پسرش ولید (ح.86-96ق)، تنها فعالیت سیاسی گزارششده از یاران امام حسن(ع)، حضور ابوعمرو زاذان (م. 81ق) در قیام ابناشعث و همراهی با او در نبرد دیرجماجم است. این حضور، حرکتی فردی به نظر میرسد؛ اما بهعنوان عملکردی ضد اموی، با تأثیرگذاری بر شاخص «حضور در قیام»، در افزایش فراوانی فعالیتهای سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی مؤثر بوده است. گفتنی است که در این دوره باوجود مرگ محمد بن حنفیه در سال 80 هجری و گرایش حداکثری شیعیان، خاصه یاران امام حسن(ع) به امام سجاد(ع)، باز هم فعالیتی سیاسی از آنان گزارش نشده است. شاید بتوان این موضوع را به اقتدار خلافت مرکزی یا سرخوردگی شیعیانِ قائل به قیام در این دوران نسبت داد؛ اما به نظر میرسد نمیتوان تأثیر تغییر رویکرد امام سجاد(ع) را نیز در این مسئله نادیده گرفت.
نمودار شمارۀ ۳: مقایسه فعالیتهای سیاسی در دوره سفیانی و مروانی بنا به آنچه پیشتر آمد علاوهبر کاهش مؤلفههای فعالیت سیاسی در دورۀ مروانی از پنج به چهار مؤلفه؛ تعداد فعالیت افراد نیز از شصت و یک به ده مورد کاهش پیدا کرده است. از این میان، شاخصۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با حکومت» در دورۀ سفیانی بیشترین فراوانی را دارد؛ اما با تغییر وضعیت سیاسی جامعه و پرهیز امام سجاد(ع) از دخالت در فعالیتهای سیاسی، این مؤلفه در دورۀ مروانی حذف شده است. شاخصۀ «حضور در قیام» نیز بیشترین فراوانی را در دورۀ مروانی دارد؛ اما در مقایسه با دورۀ سفیانی، چه ازلحاظ فراوانی و چه تعداد افراد حاضر در قیام، کمتر است. نکتۀ درخور توجه آن است که افراد حاضر در قیام در دورۀ سفیانی-جز یک نفر- همه در کنار امام حسین(ع) میجنگند؛ اما در دورۀ مروانی این فعالیتها که بیشتر آنها (جز یک فعالیت) مربوط به پیشاز یکپارچگی حکومت توسط عبدالملک است، با تغییر راهبرد امام سجاد(ع) تطابق نداشته و همسو با فضا و وضعیت حاکم بر کوفه است. ضمن آنکه با توجه به تفاوت ماهیت قیامها و رهبران آن، تأثیرگذاری در شکلگیری قیام و تحریک مردم علیه امویان نیز در دورۀ سفیانی بیشتر است. جالب اینجاست سختگیریهای دورۀ سفیانی علیه یاران ائمه(ع)، گرایش تنها یک نفر از یاران امام حسن(ع) به سمت امویان را رقم زده و در دورۀ مروانی مؤلفۀ موافق امویان وجود ندارد. قیام و تشکیل حکومتِ مخالف امویان نیز در مقطعی از دورۀ مروانی است که امام سجاد(ع)، با هرگونه فعالیت آشکار سیاسی مخالف است.
نمودار شمارۀ ۴: نقشهای علمی در دوره سفیانی فعالیتهای علمی یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی بسیار گوناگون است. فعالیتها در این دوره را میتوان بهترتیب فراوانی، ذیل 13 عنوان (شاخص) دستهبندی کرد: 1. راوی (27.5درصد)؛ 2. خطیب (21درصد)؛ 3. فقیه (11.2درصد)؛ 4. محدث (14.5درصد)؛ 5. عالم (6.4درصد)؛ 6. مفسر (5درصد)؛ 7. مؤلف (3.2درصد)؛ 8. متکلم (3.2درصد)؛ 9. رجالشناس (1.6درصد)؛ 10. نسبشناس(1.6درصد)؛ 11. عالم به علم نحو(1.6درصد)؛ 12. عالم به علم حساب(1.6درصد)؛ 13. تاریخنگار (1.6درصد). در 8 عنوان اخیر، فراوانی بهترتیب تنها 3، 2 و 1 نفر است؛ اما به نظر میرسد مصادف شدن دورۀ سفیانی با آغاز توجه و ورود اصحاب ائمه(ع) به عرصههای علمی در این تنوع تأثیرگذار بوده است. این موضوع جدای از تأثیرگذاری امام علی(ع) در تربیت افرادی عالم به علوم مختلف است که پساز آن حضرت، به فرزندشان امام حسن(ع) پیوستند. از شاخصترین این افراد در افزایش عملکرد علمی یاران امام حسن(ع) در عرصههای مختلف در دورۀ سفیانی میتوان علاوهبر امام حسین(ع) به عبدالله بن عباس (م. 67/68ق) اشاره کرد. دربارۀ کسب دانش تفسیر عبدالله بن عباس و علم نحو ابوالاسود دوئلی از امام(ع) گزارشهای فراوانی وجود دارد؛ همانطور که حارث بن عبدالله همدانی (م. 65ق) دیگر یار کوفی ایشان-که پساز آن حضرت، به امام حسن(ع) پیوست- با پا نهادن در عرصۀ علوم مختلف همچون علم حساب، در تنوع بخشیدن به فعالیتهای علمی یاران امام(ع) و گسترش آنها مؤثر بود (نک: جدول شمارۀ 2) ازسویدیگر، آن دسته از یاران امام حسن(ع) که پیشتر صحابی پیامبر خدا(ص) و امام علی(ع) بوده، بر افزایش شاخص راوی و محدث تأثیر گذاردهاند؛ همانطور که به نظر میرسد تغییر حاکمیت، رسیدن قدرت به معاویه و موضعگیری یاران امام(ع) به این موضوع، افزایش تعداد خطیبان را در این دوره باعث شده است. به نظر میرسد که نمیتوان برخی از عنوانهای قیدشده در نمودار نقشهای علمی دورۀ سفیانی و مروانی را با آن دوره تطبیق داد که از آن میان، دو عنوان متکلم و رجالی بیشتر جلبنظر میکند. دربارۀ متکلم باید گفت که در دورۀ مدنظر، بیشتر میتوان معارف کلامی را در قالب موضعگیریهای افراد به وقایعِ شکلگرفته شناسایی کرد (نک: حسینیزاده، 1402، ص. 31-34). شاید اطلاق چنین عنوانی به کسانی مانند میثم تمار (م. 60ق) و عبدالله بن عفیف (م. بعداز 61ق)، توسط افراد با دقتنظری همچون بلاذری، شیخ مفید و طوسی، بهواسطۀ موضعگیری صریح آنان به حاکمیت و دفاع از حقانیت امیرالمؤمنین(ع) بوده است؛ چراکه عرصۀ کلام در این دوران هنوز در حال شکلگیری و نوع عرضۀ آن شفاهی بوده است (حسینیزاده، 1402، ص. 34). دربارۀ اطلاق عنوان رجالشناس ازسوی طوسی به حارث اعور (م. 65ق) میتوان به شفاهی بودن این عِلم در قرن اول و احتیاط برخی اصحاب در دریافت و نقل روایات از همان دوره، بر مبنای تقسیمبندی راویان روایات رسول خدا(ص) توسط امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد (کلینی، بیتا، ج. 1/62-64؛ همچنین نک: غلامعلی، 1399، ص. 36-37). نمودار شمارۀ ۵: نقشهای علمی در دورۀ مروانی تنوع فعالیتهای علمی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی نسبت به دورۀ قبل کمتر بوده و به 9 حوزه کاهش یافته است که بهترتیب فراوانی عبارت است از: 1. راوی (28.2درصد)؛ 2. محدث (20.5درصد)؛ 3. عالم (15.5درصد)؛ 4. فقیه (13درصد)؛ 5. مؤلف (7.6درصد)؛ 6. مفسر(5.1درصد)؛ 7. تاریخنگار (5.1درصد)؛ 8. خطیب(2.5)؛ 9. رجالی (2.5درصد). در این دوره نیز مؤلفۀ راوی بیشترین فراوانی را دارد؛ اما نکتۀ مهم، کاهش چشمگیر فراوانی مؤلفۀ خطیب به 2 نفر است. به نظر میرسد متناسب با کاهش شاخصۀ سیاسیِ «مخالفت شفاهی با خلیفه یا حاکم» در این دوره از تعداد خطیبان نیز کاسته شده است. توجه بیشتر به تألیف و نگارش تاریخ از دیگر ویژگیهای این دوران است که به نظر میرسد علاوهبر تغییر رویکرد امام سجاد(ع)، با ایجاد ثبات سیاسی در جامعه و شکلگیری مکتب تاریخنگاری عراق در ارتباط است (نک: آئینهوند، 1377، ج. 1/463-464)؛ اما افزایش تعداد عالمان را میتوان با تأثیر تغییر رویکرد امام(ع) در این دوره مرتبط دانست؛ چراکه در طول این مدت امام سجاد(ع) با کنارهگیری از هرگونه فعالیت سیاسی و یا تائید آن (نک: حسینیزاده، 1402، ص. 217-229)، مقدمات مدرسۀ فکری مستقل شیعی را بنیان نهادند که فاصلهگذاری با خط حدیثی اهل سنت، ازجمله اقدامهای ایشان در این راستا بود (حسینیزاده، 1402، ص. 239-242).
نمودار شمارۀ ۶: مقایسه نقشهای علمی در دورۀسفیانی و مروانی در مقایسۀ فعالیتهای علمی دورۀ سفیانی و مروانی باید این نکته را که پیشتر اشاره شد در نظر داشت که با توجه به ماهیت علمآموزی و زمانبر بودن خبره شدن در یک علم، امکان تخصیص یک بازۀ زمانی مشخص برای افراد مشهور در یک علم نبود؛ ازاینرو، بازۀ زمانیِ بررسی فعالیتهای علمی در دورۀ سفیانی سالهای 41-73 هجری (32 سال) در نظر گرفته شد و افرادی که تنها یک دهۀ آخر عمر خود یا کمتر از آن را در دورۀ مروانی گذرانده بودند، فعالیتهای علمیشان در دورۀ سفیانی لحاظ شد. این موضوع در افزایش جامعۀ آماری فعالیتهای علمی دورۀ سفیانی به 62 عنوان مؤثر بود. این در حالی است که ضمن محدودتر کردن بازۀ زمانی دورۀ مروانی -22 سال- (73-95ق)[12] و 41 فعالیت علمی در آمارگیری بررسی شد. این موضوع کاهش تنوع فعالیتهای علمی در دورۀ مروانی را نسبت به دورۀ سفیانی سبب شد (9 نسبت به 13)؛ اما بیشتر به مؤلفههایی مربوط میشد که به نظر میرسد افراد براساس علایق یا توانمندیهای شخصی آن را دنبال میکنند (نک: نمودار شمارۀ 6) در تحلیل مقایسهای نمودار شمارۀ 6 نیز باید گفت: آن دسته از یاران امام حسن(ع) که صحابی پیامبر خدا(ص) و امام علی(ع) بوده، در اوجگیری شاخص راوی در دورۀ سفیانی مؤثر بودهاند؛ اما با توجه به کوچکتر شدن جامعۀ آماری در دورۀ مروانی، درمجموع فعالیت راویان در دورۀ مروانی نسبت به سفیانی افزایش یافته است (نک: نمودار شمارۀ 4 و شمارۀ 5). این افزایشِ فعالیت محدود به راویان نیست؛ بلکه مؤلفههای تاریخنگار، مؤلف و عالم نیز هرچند اندک افزایش یافته است. علاوهبر آن، با توجه به اینکه جامعۀ آماری از سال 73 هجری و در زمان یکپارچگی حکومت مروانی است، فقط گزارش یک فعالیت سیاسی از یاران امام حسن(ع) در این دوره و در مقابل افزایش سه شاخص فعالیت علمی در مقایسه با دورۀ سفیانی، میتواند مؤید تغییر رویکرد یاران امام(ع) متأثر از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) در این دوره باشد. این سخن با علم به این واقعیت است که این موضوع، یک عامل تأثیرگذار بر این تغییرات است که پژوهش حاضر بر روی آن متمرکز شده است. نتیجهگیری در مقالۀ حاضر این باورِ گسترشیافته مبنیبر تغییر رویکرد ائمه(ع) پساز واقعۀ کربلا ازلحاظ تاریخی بررسی و تأثیر تغییر راهبردِ شروعشده از دورۀ امام سجاد(ع) بر روی عملکرد یاران ائمه(ع) بهعنوان مسئلۀ پژوهش مطرح شد. برای بررسی این موضوع، مطالعهای تطبیقی بر روی فعالیتهای علمی و سیاسی یاران امام حسن(ع) که بیشتر آنان هر دو دوره را درک کرده و امکان متأثر شدن از این تغییر راهبرد را داشتهاند، انجام گرفت؛ فراوانی این فعالیتها استخراج و سپس مقایسه شد. نتیجۀ این مقایسه در یک نگاه کلی، کاهش فعالیتهای سیاسی و افزایش فعالیتهای علمیِ یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی (64-132ق) در مقایسه با دورۀ سفیانی (41-64ق) است که تغییر راهبرد امام سجاد(ع) پساز واقعۀ کربلا را میتوان یک عامل مؤثر بر این مسئله دانست. بررسی جزئیتر حاکی از آن است که تعداد و فراوانی مؤلفههای سیاسی در دورۀ مروانی کاهش یافته است (10 فعالیت برای 31 نفر در مقابل 61 فعالیت برای 49 نفر در دورۀ سفیانی)[13] و شاخصۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلیفه یا حکام اموی» که بیشترین فراوانی را در دورۀ سفیانی داشت، در این دوره حذف شده است و حتی در دورۀ اول خلافت مروانی (64-73ق) نیز مدلولی ندارد؛ همانطور که شاخصۀ «حضور در قیام» نیز کاهش دارد. این درحالی است که یاران امام حسن(ع) در دورۀ سفیانی نهتنها در شکلگیری قیام و تحریک مردم علیه امویان تأثیر داشتهاند، بلکه تعدادی از آنان در کنار امام حسین(ع) در کربلا نیز حضور یافتند. حذف مؤلفۀ «مخالفت شفاهی یا مکتوب با حکومت» را میتوان متأثر از تغییر رویکرد امام سجاد(ع) و فضای حاکم بر دورۀ اول خلافت مروانی دانست؛ بااینحال به نظر میرسد حضور یاران امام حسن(ع) در قیامهای دورۀ اول مروانی -صرفنظر از تفاوت ماهیت قیامها و رهبران آنان- بیشتر از تبعیت از راهبرد امام سجاد(ع)؛ همسو با فضا و شرایط احساسی حاکم بر کوفه باشد؛ چراکه باوجود دخالت نکردن امام(ع) در فعالیتهای سیاسی، گزینۀ انتخابی تعدادی از یاران امام حسن(ع) همراهی با قیامهاست که حتی به تشکیل حکومتی زودگذر نیز ختم میشود (شاخصۀ ویژۀ فعالیت سیاسی یاران امام حسن(ع) در دورۀ مروانی). اگر به این نکته نیز توجه شود که مؤلفۀ «حضور در قیام» بیشترین فراوانی را در بین فعالیتهای سیاسی یاران امام(ع) در دورۀ اول مروانی دارد، (6 فعالیت از 10 فعالیت) آنگاه شاید بتوان گفت که تبعیت یاران امام حسن(ع) در دورۀ اول مروانی (64-73ق) از تغییر راهبردی امام سجاد(ع) اندک بوده است؛ بااینحال گزارشِ فقط یک فعالیت سیاسی از یاران امام حسن(ع) در فاصلۀ سالهای 73-95 هجری هنگامی که در کنار افزایش فعالیتهای علمی در این دوره قرار میگیرد، معنادار بوده و از تأثیر تدریجی تغییر راهبرد امام سجاد(ع) بر یاران امام حسن(ع) حکایت دارد؛ چراکه در این دورۀ 22 ساله، 41 فعالیت علمی برای 19 نفر از آنان ثبت شده که در مقایسه با ثبت 62 فعالیت در بازۀ 32 سالۀ لحاظشده برای فعالیت علمی 40 نفر از یاران امام(ع) در دورۀ سفیانی درخور توجه است. در طول دورۀ دوم مروانی فراوانی فعالیت در مؤلفههای راوی، محدث، عالم، مؤلف و تاریخنگار رشد داشته و از چرخش فعالیتهای یاران امام حسن(ع) در این دوره حکایت دارد. دربارۀ کاهش تنوع فعالیتها در شاخصهایی همانند نحوی، نسبشناس و عالم به علم حساب در این دوره نیز باید به این نکته توجه داشت که فراوانی فعالیت در هریک از این شاخصها در دورۀ سفیانی تنها یک مورد است و بهنظر نشئت گرفته از کنجکاویهای اشخاص است، بهجز علم نحو که به آموزش آن توسط حضرت علی(ع) به ابوالاسود دوئلی تصریح شده است. در نهایت میتوان کاهش فعالیت ثبتشده برای خطیبان و متکلمان را با حذف شاخص سیاسی «مخالفت شفاهی یا مکتوب با خلفا یا حکام اموی» مرتبط دانست. به نظر میرسد تأثیرپذیری از فضای حاکم بر جامعه و راهبرد امام سجاد(ع) در کاهش موقتی این شاخص در دورۀ دوم اموی مؤثر بوده است. [1]. برای اطلاع از اسامی این افراد نک: مداحان گل ختمی، 1398، ص. 14-15. .[2] کتاب تسمیۀ من شهد حروب امیرالمؤمنین الجمل و الصفین و النهروان من اصحابه. [3]. کتاب السنن و الاحکام و القضایا/ قضایا امیرالمؤمنین. [4]. کتاب میثم، از قول فرزندان میثم، صالح و یعقوب. مدرسی معتقد است که ابوجعفر طبری در بشارۀ المصطفی، در موارد مختلف میگوید که «من چنینوچنان در کتاب میثم تمار یافتم» گفته شده کتاب میثم تا قرن هفتم در دسترس بوده است (مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص. ۷۰). [5]. بهدلیل اشتهار، نمونههای بیشتری آورده نشد. [6]. از حافظان روایت و حدیث بود. از امام علی(ع) حدیث میشنیده و نقل میکرد. مجلسی داشت که شیعیان به حضورش میآمدند تا از او حدیث بشنوند. [7]. کتابی با عنوان صحیفه یا المسائل التی اخبربها امیرالمؤمنین الیهودی در منابع نام برده شده است. [8]. اطلاعات بیشتر در: مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص، 120-124 [9]. دارای کتابی با عنوان خطب امیرالمؤمنین(ع)؛ یادداشت گفتههای امام علی(ع)، وصیت امام به ابنحنفیه، مقتل حسین بن علی(ع)، گزارشهای تاریخی از زندگی امام علی(ع)، عجائب احکام امیرالمؤمنین(ع) (نک: مدرسی طباطبایی، ۱۳۸۳، ص. 117-119). [10]. بهسبب اشتهار از ذکر ارجاعات بیشتر خودداری شد. [11]. گردآوری روایات تفسیری امام باقر(ع) (نجاشی، 1365، ص. 130) و کتاب حدیثی با عنوان الحدیث (نک: آقابزرگ تهرانی، 1408ق، ج. 6/317). [12]. بنا به جدول شمارۀ 2 افراد اندکی از یاران امام حسن(ع) پساز شهادت امام سجاد(ع) در قید حیات بودهاند. [13]. برخی از افرادی که نام آنان در جدول شمارۀ 2 ثبت شده است، در دورۀ سفیانی فعالیت سیاسی داشتهاند؛ ازاینرو در درج تعداد نفرات دارای فعالیت سیاسی در دورۀ سفیانی لحاظ شدهاند. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آقابزرگ تهرانى، محمد محسن (۱۴۰۸ق). الذریعة إلى تصانیف الشیعه. کتابخانه اسلامیه تهران.
آئینهوند، صادق (1377). علم تاریخ در گسترۀ تمدن اسلامی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران.
ابن ابیالحدید (۱۳۸۵ق). شرح نهج البلاغه (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ ج. ۱5-۱). دار احیاء الکتب العربیه.
ابن ابیحاتم، عبدالرحمن بن محمد (بیتا). الجرح و التعدیل (ج. ۸). دار احیاء التراث العربی.
ابن ابیشیبه، عبدالله بن محمد (۱۴۲۹ق). مصنف ابن ابیشیبه فی الآحادیث و الآثار (ج. ۱۲). دارالفکر.
ابناثیر، علی بن محمد (1409ق). أسد الغابة فی معرفة الصحابه (ج. ۱-5). دارالفکر.
ابناثیر، علی بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ (ج. ۲-4). دار صادر.
ابناعثم، احمد (1411ق). الفتوح (تحقیق علی شیری؛ ج. ۵-6). دارالاضواء.
ابنبابویه، محمد بن علی (۱۳۹۷). علل الشرایع شیخ صدوق (ج. ۱). علویون.
ابنبابویه، محمد بن علی (۱۳۷۶). امالی شیخ صدوق. کتابچی.
ابنبابویه، محمد بن علی (۱۴۲۳ق). التوحید (تصحیح هاشم الحسینی الطهرانی). نشر اسلامی.
ابنبابویه، محمد بن علی (۱۳۷۷). الخصال (محمدباقر کمرهای، مترجم؛ ج. ۲). کتابچی.
ابنبابویه، محمد بن علی (۱۳۹۵ق). کمالالدین و تمام النعمة فی اثبات الغیبة و کشف الحیرة (ج. ۲). دارالکتب الاسلامیه.
ابنحزم، علی بن احمد (۱۴۱۸ق). جمهرة انساب العرب. دارالکتب العلمیه.
ابنحنبل، احمد بن محمد (بیتا). مسند الامام احمد بن حنبل (تحقق احمد معبد عبدالکریم؛ ج. ۱-25). دارالمنهاج.
ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی (۱۴۱۲ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم (ج. ۶-10). دارالکتب العلمیه.
ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی (بیتا). تذکرة الخواص للعلامة سبط بن الجوزی (ج. ۱). مکتبة نینوی الحدیثه.
ابنخلکان، احمد بن محمد (بیتا). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان (تحقیق احسان عباس؛ ج. ۲). دارالفکر.
ابنسعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری (تحقیق محمد عبدالقادر عطا؛ ج. ۱-10). دارالکتب العلمیه.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۸۰ق). معالم العلما فی فهرست کتب الشیعة و اسناء المصنفین منهم قدیما و حدیثا (ج. ۲-4) مطبعة الحیدریه.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۶ق). مناقب آل ابیطالب (ج. 4). مطبعة الحیدریه.
ابنطاووس، علی بن موسی (1400ق). الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف (ج. ۱). مطبعۀ الخیام.
ابنطباطبا، محمد بن علی (1418ق). الفخرى فى الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیه (تحقیق عبدالقادر محمد مایو. دارالقلم العربى.
ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله (1412ق). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب (تحقیق علی محمد بجاوی؛ ج. ۱4-۱). دارالجیل.
ابنعساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینه دمشق (ج. 1-58). دارالفکر.
ابنقولویه، جعفر بن محمد (۱۳۵۶ق). کامل الزیارات. مطبعة المبارکة المرتضویه.
ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (1407ق). البدایة و النهایة (ج. ۵-9). دارالفکر.
ابنماجه، محمد بن یزید (۱۴۱۸ق). سنن ابنماجه (ج. ۱). دارالجیل.
ابنندیم، محمد بن اسحاق (بیتا). الفهرست. دارالمعرفه.
ابویوسف قاضی، یعقوب بن ابراهیم (۱۳۹۹ق). الخراج. دارالمعرفه.
احمد بن عیسی (۱۴۲۸ق). راب الصدع: امالی احمد بن عیسی بن زید (ج. ۱). دارالمحجة البیضاء.
اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین (بیتا). الاغانی (ج. ۱5-۱2). مطبعة التقدم.
امینی، عبدالحسین (۱۴۱۶ق). الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب (ج. ۱). للدراسات الاسلامیه.
امین، محسن (1406ق). اعیان الشیعه. دارالتعارف.
باغستانی کوزهگر، محمد (۱۳۹۶). میراث علمی امام حسن و امام حسین(ع)، بررسی و تحلیل زمینهها، شرایط، اقدامات و پارهای از دستاوردها در رویارویی با نهاد خلافت. پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۱۰ق). صحیح بخاری. دارالفکر لطباعة و النشر والتوزیع.
بخاری، محمد بن اسماعیل (بیتا). التاریخ الکبیر (ج. ۱-2). دارالکتب العلمیه.
بخشی، منصوره، و صفری فروشانی، نعمتالله (۱۳۹۴). تاریخنگاران امامیه و روشها و گونههای تاریخنگاری آنها از قرن اول تا هفتم هجری قمری. جامعة الزهرا.
برقی، احمد بن محمد (1342). رجال برقی (محمد کاظم میاموی، مصحح). دانشگاه تهران.
بستی، محمد بن حیان (۱۴۲۸ق). تقریب الثقات (ج. ۷). دارالمعرفه.
بلاذری، احمد بن یحیی (۱۴۱۷ق). انساب الاشراف. (تحقیق سهیل زکار، ریاض زرکلی؛ ج. ۱1-۱). دارالفکر.
تاجمیری، سهیلا (۱۳۹۳). حیات فکری و سیاسی عبدالله بن عباس [پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد]. گنج.
ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۲۱ق). تحفة الاحوذی (ج. ۱). دارالحدیث.
تمیمی بغدادی، عبدالقادر (۱۴۰۱ق). اصول دین (ج. ۱). دارالکتب العلمیه.
ثقفی، ابنهلال (۱۳۵۳). الغارات (تحقیق جلال الدین حسینى ارموى؛ ج. ۲) انجمن آثار ملى.
جعفریان، رسول (1393). حیات فکری- سیاسی امامان شیعه(ع). نشر علم.
حرعاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۲ق). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه (ج. ۲۰). دار احیاء التراث العربی.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله (۱۴۱۱ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی اهلبیت صلوات الله و سلامه علیهم (تحقیق محمد باقر محمودی؛ ج. ۱-3). وزارت فرهنگ و ارشاداسلامی.
حسینی جلالی، سید محمد حسین (1380). فهرس التراث. دلیل ما.
حسینیزاده خضرآباد، سید علی (1402). مدرسۀ کلامی مدینه (از آغاز تا امامت امام باقر علیه السلام). موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث.
حلی، حسن بن داود (۱۳۹۲ق). رجال ابنداوود (تحقیق سید محمد صادق آل بحرالعلوم). مطبعۀ الحیدریه.
حلى، حسن بن یوسف (۱۴۰۲ق). الرجال (تصحیح محمد صادق بحرالعلوم). الشریف الرضی.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (۱۴۱۷ق). تاریخ بغداد (ج. 14-۱). دارالکتب العلمیه.
دینوری، ابنقتیبه (1410ق). الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء (تحقیق علی شیری؛ ج. 1-8). دارالأضواء.
دینوری، ابوحنیفه (۱۳۶۸ق). اخبار الطوال (به کوشش عبدالمنعم عامر و جمالالدین شیال). منشورات الرضی.
ذهبی، شمسالدین محمد (1417ق). سیر اعلام النبلاء (ج.۲-۱۳). مؤسسة الرساله.
ذهبی، شمسالدین محمد (۱۴۲۸ق). تذکرة الحفاظ (ج. ۱). دارالکتب العلمیه.
ذهبی، شمسالدین محمد (۱۴۰۹ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام (ج. 3-7). دارالکتاب العربی.
ذهبی، شمسالدین محمد (۱۴۱۳ق) الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب السته (ج. ۲-4). دارالقبلة للثقافة الاسلامیه.
ذهبی، شمسالدین محمد (بیتا). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. دارالفکر.
ذهبی، محمدحسین (۱۴۰۷ق). التفسیر و المفسرون. دارالقلم.
رنجبر، محسن (۱۳۸۰). مواضع امام سجاد(ع) پس از واقعه کربلا. مجله معرفت، (40)، 23-33.
زبیدی، محمد بن محمد (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس (ج. ۱۸). دارالفکر.
سماوی، محمد بن طاهر (۱۴۱۹ق). ابصار العین فی انصار الحسین. انتشارات دانشگاه قم.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد (۱۳۸۲ق). الانساب (ج. ۱۰). مطبعة مجلس دائرة العثمانیه.
سیدجوادی، سید حسن (۱۳۵۹). حجر بن عدی. تعلیم و تربیت (آموزش و پرورش)، (۸۴ )، 21-26.
صادقی، سید جعفر، فقهیزاده، عبدالهادی، و امین ناجی، محمد هادی (1395). تحلیل انتقادی فضایل اختصاصی عبدالله بن عباس در روایات. تاریخ اسلام، 17(4)، 135-160.
صفدی، خلیل بن ایبک (۱۳۸۱ق). وفیات الاعیان و انباء الزمان (ج. 11-16). دارالنشر فرانز شتاینر.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۷ق). اعلام الوری باعلام الهدی. موسسة آلالبیت لاحیاء التراث.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۰۸ق). مجمع البیان فی تفسیر قرآن (تصحیح هاشم رسولی؛ ج. ۲-10). دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الأمم و الملوک (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم؛ ج. 11-۱). دارالتراث.
طوسی، محمد بن حسن (1380ق). رجال طوسی. مکتبة الحیدریه.
طوسی، محمد بن حسن (1404ق). اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشى. (تحقیق مهدی رجایی؛ ج. ۱-2). آلالبیت.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق). الفهرست (تصحیح و تعلیق محمد صادق بحرالعلوم؛ ج. ۱). مکتبة المرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). الامالی (ج. ۹). دارالثقافه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. موسسه فقه شیعه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام فی شرح المقنعۀ للشیخ (ج. ۱). دارالکتب الاسلامیه.
طیالسی، سلیمان بن داود (۱۴۱۹ق). مسند ابیداود الطیالسی (تحقیق محمد بن عبدالمحسن ترکی؛ ج. ۱). هجر.
عسقلانی، ابنحجر احمد بن علی (بیتا). تهذیب التهذیب (ج. ۳-12). دار صادر.
عسقلانی، ابنحجر احمد بن علی (1328ق). الاصابة فی تمییز الصحابه (ج. 1-7). دار احیاء التراث العربی.
عسقلانی، ابنحجر احمد بن علی (1413ق). تقریب التهذیب (ج. 2-8). دار احیاء التراث العربی.
عطاردی، عزیزالله (۱۳۷۳). مسند الامام الحسن المجتبی(ع). عطارد.
عمید، حسن (۱۳۶۴). فرهنگ عمید. امیرکبیر.
غلامعلی، مهدی (1399). تضعیف راویان بازخوانی مبانی و معیارهای عالمان رجالی در پنج قرن نخست هجری. بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی مشهد.
قاضی نعمان، نعمان بن محمد (۱۴۱۱ق). دعایم الاسلام و بیان حلال و حرام و قضایا و احکام (ج. ۲). دارالاضواء.
قاضی نعمان، نعمان بن محمد (۱۴۰۹ق). شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار. دفتر انتشارات اسلامی.
کراجکی، محمد بن علی (۱۴۱۰ق). کنزالفوائد. (تحقیق عبدالله نعمه؛ ج. ۲). دارالذخائر.
کلینی، محمدبن یعقوب (بیتا). اصول کافی (سید جواد مصطفوی، مترجم؛ ج. 1-7). کتابفروشی اسلامیه.
کوفی، محمدبن سلیمان (۱۴۱۲ق). مناقب امیرالمؤمنین. (تحقیق محمد باقر المحمودی). مجمع احیا و الثقافة الاسلامیه.
مامقانى، عبدالله (بیتا). تنقیح المقال فی علم الرجال (ج. 2-3). بىنا.
مداحان گل ختمی، فرزانه (۱۳۹۸). نقش اصحاب امام حسن مجتبی (ع) در دوران خلافت امویان [پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد]. گنج.
مدرسی طباطبایی، سیدحسین (۱۳۸۳). میراث مکتوب شیعه در سه قرن نخستین هجری (سیدعلی قرائی، رسول جعفریان، مترجمان). کتابخانه تخصصی اسلام و ایران.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن (۱۴۰۶ق). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال (ج. 2-27). موسسۀ الرساله.
مسکویه رازی، احمد بن محمد (۱۳۷۹). تجارب الامم (تحقیق ابوالقاسم امامی؛ ج. ۲). دار سروش للطباعة و النشر.
مسعودی، علی بن حسین (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر (تحقیق اسعد داغر؛ ج. 2-3). دارالهجره.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. الف). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (ج. 1-2). کنگره مفید قم.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. ب). الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصره. (تحقیق سید علی میرشریفی). کنگره شیخ مفید قم.
مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). امالی شیخ مفید (حسین استاد ولی، مترجم). بنیاد پژوهش های اسلامی مشهد.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق. ج). الفصول المختارة من العیون و المحاسن. کنگره شیخ مفید قم.
مقریزی، احمد بن علی (۱۴۲۰ق). امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع (ج. ۴). دارالکتب العلمیه.
منقری، نصر بن مزاحم (1404ق). وقعة صفین (تحقیق عبدالسلام محمد هارون). منشورات المکتبة المرعشی النجفی.
نجاشى، احمد بن على (1365). رجال النجاشی (ج. 1-4). مؤسسة النشر الإسلامی.
نسایی، احمد بن علی (۱۴۳۷ق). سنن النسائی (ج. ۶). دار ابنکثیر.
نفیسی، شادی (1386). درایة الحدیث: بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین. سمت.
نیشابوری، مسلم (۱۴۱۹ق). صحیح مسلم (ج. 1-2). دار ابنحزم.
نویری، احمد بن عبدالوهاب (بیتا). نهایة الارب فی فنون الادب (ج. ۸). مؤسسة المصریة العامه.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (بیتا). تاریخ الیعقوبى (ج. ۲). دار صادر.
References Abu Yusuf Qazi, Y. (1979). AI. Kharaj. Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic]. Aghabozurg Tehrani, M. M. (1988). Al-dhariʻa ila tasanif al-shiʻa. Tehran Islamic Library. [In Arabic]. Ahmad ibn Isa (2007). Ra‘ab AI-Sadd‘:Amali Ahmad ibn Isa (Vol. 1). Dar al-Mahja Al-Bayda. [In Arabic]. Ainehvand, S. (1998). The science of history within the scope of Islamic civilization. Instite of Humanities and Culthral studies. [In Persian]. Amid, H. (1985). Amid Dictionary. Amir kabir. [In Persian]. Amin, M. (1986). Aayan AI-Shia.: Daral At-Ta‘rif. [In Arabic]. Amini, A. (1996). Al-Ghadir in the book, Sunnah, and Literature. (Vol. 1). Islamic Studies. [In Arabic]. Asqalani, A. (1910). Al-Issa' fi Tash'il al-Sahaba (Vol. 1-7). Dar Al-ehya Al-Turath Al-Arabi. [In Arabic]. Asqalani, A. (1993). Al-Taghrib Al-Tahdhib (Vol. 2-8).Dar Al-ehya Al-Turath Al-Arabi. [In Arabic]. Asqalani, A. (n.d). Tahdhīb al-Tahdhīb (Vol. 3-12). Dar Sader. [In Arabic]. Atarodi, A. (1994). Musnad al-Imam al-Mujtabi, Abi Muhammad al-Hasan bin Ali. Atarod. [In Arabic]. Baghestani Kozegar, M. (2017). The Scientific Legacy of Imam Hasan & Imam Hussein. Research Institute for Islamic Sciences & Culture. [In Persian]. Bakhshi, M., & Safari Furushani, N. (2015). Imamiyya historians and their methods and types of historiography from the first to the seventh century AH. Jamea Al-Zahra. [In Persian]. Baladhuri, A. Y. (1997). Ansab al-Ashraf (Research: S. Zakkār., & R. Zarkali., Vol. 1-11). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Barghi, A. (1924). Rijal Barghi (K. M. Miamavi. Ed.). University of Tehran. [In Arabic]. Basti, M. H. (2007). Taghrib Al-seghat (Vol. 7). Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic]. Bukhari, M. A. (1990). Sahih al- Bukhari. Dar Al-Fekr. [In Persian]. Bukhari, M. A. (n.d). Al-Tarikh al-Kabir (Vol. 1-2). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Persian]. Dhahabi, M. (1987). Al-Tafsir wa al-Mufassiroon fi thawbih al-Qashyib. Dar Al-Qalam. [In Arabic]. Dhahabi, Sh. (1989). History of Islam and deaths of celebrities and media (Vol. 3-7). Dar Al-Kitab Al-Arabi. [In Arabic]. Dhahabi, Sh. (1993). Al-Kashif fi Marafah Man Le Rayaya in Kitab al-Sata (Vol. 2-4). Dar Al-Qibla. [In Arabic]. Dhahabi, Sh. (1997). Siyar A'lam al-Nubala' (Vol. 2-13). Al-resala. [In Arabic]. Dhahabi, Sh. (2007). Taqrīrah al-Hufāf (Vol. 1). Dar al Kotob al ilmiyah. [In Arabic]. Dhahabi, Sh. (n.d). Mizan al-I'tdal fi Naqd al-Rijal. Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Dinwari, A. (1989). al-Akẖbār al-ṭiwāl (A. Amer., & J. Shiial). Al-Razi's publications. [In Arabic]. Dinwari, E. (1990). Al-Imamah and Al-Sisayas (Research: A. Shiri., Vol. 1-8). Dar Al-Azwa. [In Arabic]. Gholamali, M. (2020). Weakening the narrators: Rereading the foundations and criteria of the Rijal scholars in the first five centuries of the Hijri. Astan Quds Razavi Foundation for Islamic Research. [In Persian]. Haskani, O. A. (1991). Shavahid al-Tanziil li-qa'wa'id al-tafdhil (Research: M. B. Mahmudi., Vol. 1-3). Ministry of Islamic Culture and Guidance. [In Persian]. Helli, H. D. (1972). Rijal Ibn Dawud (Research: S. M. B. Al Bahrul Uloom). Al-Haidariyeh Press. [In Arabic]. Helli, H. Y. (1982). Rijal (S. M. B. Al Bahrul Uloom, Ed.). Sharif Radhi. [in Arabic] Hosseinizadeh Khizrabad, S. A. (2023). Medina Theological School (from the beginning to the Imamate of Imam Baqir (peace be upon him). Darul Hadith Scientific and Cultural Institute. [In Persian]. Hurr-e Amili, M. H. (1992). Wasa’il al-Shi’ah ila Tahsil Mas’al al-Shi’ah (Vol. 20). Dar ahiya Al-Turaht Al-ArabI. [In Arabic]. Ibn 'Abd al-Barr, Y. A. (1992). Al-Isti'aab fi Ma'rifah al-Ashab Research, A. M. Bejawi.; Vol. 1-14). Dar Al-Jil. [In Arabic]. Ibn Abī Ḥātim, A. M. (n.d). Al-Jarh wa Ta'dil (Vol. 8). Dar Ihiya al-Trath al-Arabi. [In Arabic]. Ibn Abi Shaybah, A. M. (2008). Al-Musnaf Fi Ahadith and Works (Vol. 12). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Ibn Abi'l-Hadid (1966). Sharh Nahj al- Balagha (Research: M. Abolfazl Ibrahim., Vol. 1-15). Dara hiya al-Kitab al-Arabiya. [In Arabic]. Ibn al-Jawzi, A. A. (1992). Al-Muntazem fi Tarikh al-Ummat wa al-Muluk (Vol. 2-6). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Ibn al-Jawzi, Y. Gh. (n.d). Tazkira Al-Khawas for Allama of the tribe of Ibn Al-Jawzi (Vo. 6-10). Neinava School of Hadith. [In Arabic]. Ibn al-Nadim, M. I. (n.d). Al –Fihrist. Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic]. Ibn Asakir, A. H. (1995). History of the City of Damascus (Vol. 1-58). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Ibn A'tham, A. (1991). Al-Futuh (Research: A. Shiri., Vol. 5-6). Dar Al-Azwa. [In Arabic]. Ibn Athir, A. M. (1989). Asd al Ghabah in the knowledge of the Sahaba (Vol. 1-5). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Ibn Athir, A. M. (2006). Al-Kamil fi al-Tarikh.: (Vol. 2-4). Dar Sader. [In Arabic]. Ibn Babuyyah, M. A. (1975). Kamaluddin and Tamalun Naamah in proving the unseen and revealing the hidden (Vol. 2). Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]. Ibn Babuyyah, M. A. (1997). Al-Amali Sheikh Saduq. Ketabchi. [In Persian]. Ibn Babuyyah, M. A. (1998). Al-Khasal (M. B. Kamrei., Trans., Vol. 2). Ketabchi. [In Persian]. Ibn Babuyyah, M. A. (2003). Al-Tawhid (H. Hosseini Tehrani., Ed.). Islamic Publication. [In Arabic]. Ibn Babuyyah, M. A. (2018). Illal al-Shara’i Sheikh Saduq (Vol. 1). Alevs. [In Arabic]. Ibn Hanbal, A. M. (n.d). Musnad of Imam Ahmad bin Hanbal (Researcher: A. Maebad Abdolkarim., Vol. 1-25). Dar Al-Manhaj. [In Arabic]. Ibn Hazm, A. A. (1998). Jamharat ansāb al-ʻArab. Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Ibn Kathir, E. O. (1987). Al-Bidaya wa l-Nihaya (Vol. 5-9). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Ibn Khallikan, A. B. (n.d). Wafiyat al-A'yan wa Anba' abna' al-Zaman (Research: E. Abbas., Vol. 2). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. Ibn Majah, M. Y. (1998). Sunan ibn Majah (Vol. 1). Dar Al-Jil. [In Arabic]. Ibn Qulawayh, J. M. (1977). Kamil al-Ziyarat. Al-Mubarakah Al-Murtadawiyah Press. [In Arabic]. Ibn Qutaybah, A. M. (1992). Al-Ma'arif (Research: S. Akasheh). Al-Masriyyah al-Masriyyah for the book. [In Arabic]. Ibn Sa'd, M. S. (1990). Tabaqat al-Kubairi (Research: M. A, Ata., Vol. 1-10). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Ibn Shahrashub, M. A. (1957). Manaqib Ale Abi Talib. Al- Maktabah Al-Haidriya. [In Arabic]. Ibn Shahrashub, M. A. (1961). Ma’alam al-‘Ulama’ in al-Fishat al-Kutub al-Shi’ah wa al-Asma’ al-Musnafiin al-Qadimah wa al-Hadithah (Vol. 2-4). Al-Haidariyeh Press. [In Arabic]. Ibn Tabataba, M. (1998). Al-Fakhri in Al-Adaab al-Sultaniya and Islamic State (Research: A. M. Mayu). Dar Al-Qalam Al-Arabi. [In Arabic]. Ibn Tawus, A. M. (1980). Al-Taraif Fi Marafah Madhhab Al-Tawaif (Vol. 1). Al-Khayyam Printing House. [In Arabic]. Isfahani, A. A. H. (n.d). Al –Aghani (Vol. 12-15). Matabah Al-Taqdam. [In Arabic]. Jafarian, R. (2014). The Intellectual and Political Life of the Shiite Imams. Nashr Publication. [In Persian]. Karajaki, M. (1990). Kanz al-Fawa'id (Research A. Naamah). Dar al-Zakhaer. [In Arabic]. Khatib al-Baghdadi, A. A. (1997). Tarikhe Baghdad (Vo.1-14). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Kufi, M. (1992). Manaqib Amir Al-Mu'minin (Research: M. B. Mahmudi). Assembly of Revival of Al-Thaqafa Al-Islamiyya. [In Arabic]. Kulayni, M. (n.d). al-Kafi (S. J. Mostafavi., Trans.; Vol. 1-7). Islamieh Bookstore. [In Persian]. Maddahan, F. (2019). The role of Companions of Imam Hassan Mojtabi (peace be upon him) during the Umayyad Caliphate [Master's thesis, Ferdowsi University of Mashhad]. Ganj. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/8dac058694ab3f4b3bc0a4aa38330b35 [In Persian]. Mamaqani, A. (n.d). Tanqih al-Maqalm fi elm al-rajal (Vol. 2-3). N.p. [In Arabic]. Maqrizi, A. (2000). Amta' Al-Isma Bama Lal-Nabi Min Ahwal, Al-Amwal, Al-Hafdeh, and Al-Muta'a (Vol. 4). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Masudi, A. H. (1989). Moruj al-Zahb and Maaden al-Johar (Research: A. Dagher, Vol. 2-3). Dar Al-Hijrah. [In Arabic]. Mezi, Y. A. (1986). Tahzeeb al-Kamal fi Asma al-Rajal (Vol. 2-27). Al-resala. [In Arabic]. Miskawayh, A. (2000). Tajarib al-Umam (Research: A. Emami., Vol. 2). Dar Soroush for printing and publishing. [In Arabic]. Modarressi Tabataba'i, H. (2004). Shiite written heritage from the first three centuries of the Hijri (S. A. Gharai., & R. Jafarian, Trans.). Specialized Library of Islam and Iran. [In Persian]. Mufid, M. N. (1985). Al-Amali Sheikh Mufid (H. Ostad vali, Trans.). Islamic Research Foundation. [In Persian]. Mufid, M. N. (1993a). Al-Irshad fi Ma'rifah Hujjaj Allah 'ala 'Ibad (Vol. 1-2). Sheikh Mufid Congress. [In Arabic]. Mufid, M. N. (1993b). Al-Jamal and Al-Nusra of Sayyid Al-Utra Fi Harb al-Basra (Research: S. A. Mirsharifi. Sheikh Mufid Congress. [In Arabic]. Mufid, M. N. (1993c). Al-Fusul al-Mukhtarah. Sheikh Mufid Congress. [In Arabic]. Munqari, N. M. (1984). Al-Waqah Al-Saffeen (Research: A. M. Haroun). al-Maktab al-Marashi al-Najafi. [In Arabic]. Nafisi, Sh. (2007). Darayeh al-Hadith, a re-examination of hadith terms from the perspective of the Fariqin. Samt. [In Persian]. Najashi, A. A. (1986). Rijal al-Najashi (Vol. 1-4). Al-Nashar Al-Islami Institute. [In Arabic]. Nasa'i, A. A. (2016). Sunan al-Nasa'i (Vol. 6). Dar Ibn Kathir. [In Arabic]. Neyshaburi, M. (1999). Sahih Muslim (Vol. 1-2). Dar Ibn Hazm. [In Arabic]. Nuwayri, A. (n.d). Nihayat al-arab fi funun al-adab (Vol. 8). Al-Masriyeh Al-Ame Institute. [In Arabic]. Qazi al-Nu'man, N. M. (1989). Sharh al-Akhbar fi fadhaa’el al-A’immah al-A’thaar. Islamic Publications Office. [In Arabic]. Qazi al-Nu'man, N. M. (1991). Da'im al-Islam (Vol. 2). Dar Al-Azwa. [In Arabic]. Ranjbar, M. (2001). Imam Sajjad's (AS) political positions after the incident of Karbala. Marafat Magazine, (40), 23-33. http://noo.rs/mo7p7 [In Persian]. Sadeghi, J., Fiqhizadeh, A., & Amin Naji., M. H. (2016). Critical Analysis of Abdullah Ibn Abbas's Special Virtues in Narrations. History of Islam, 17(4).130-160. https://hiq.bou.ac.ir/article_22105.html [In Persian]. Safadi, K. (1962). Wafiyat al-A'yan wa Anba' abna' al-Zaman. (Vol. 11-16). Franz Steiner. [In Arabic]. Saghafi, E. (1974). Al-Gharat (Research: J. Husayni Urmavi, Vol. 2). Association of National Artifacts. [In Arabic]. Sam'ani, A. M. (1963). Al-Ansab (Vol. 10). Ottoman Council Printing Press. [In Arabic]. Samawi, M. T. (1999). Ibsar al-Ayn fi Ansar al-Hussein. Qom University Publications. [In Arabic]. Seyyed Javadi, H. (1980). Hujr ibn Adi. Journal of Education, (84), 21-26. http://noo.rs/xno7L [In Persian]. Tabari, M. (2008). Tarikh al-Umm wa al-Muluk (Research: M. Abolfazl Ibrahim). Darahiya Al-Turaht Al-Arabi. [In Arabic]. Tabarsi, F. (1988). Majma' al-Bayan fi tafsir al-Qur'an (H. Rasuoli, H. Ed.; Vol. 2-10). Dar al-Marafah. [In Arabic]. Tabarsi, F. (1997). Aalam Al-Wari Ba'alam Al-Huda. Al-Al-Bait Lahaya Al-Tratah Foundation. [In Arabic]. Tajmiri, S. (2014). The Intelectual life of Abd Allah.ben Abbas [Master's thesis, Ferdowsi University of Mashhad]. Ganj. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/d7bcb9940ce13ccd473ef0e7a4c9141f [In Persian]. Tamimi Al-Baghdadi, A. (1981). Principles of Religion (Vol. 1). Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah. [In Arabic]. Tarazdi, M. (2001). Tuhfat al-Ahwadhi (Vol. 1). Dar Al-Hadith. [In Arabic]. Tayalisi, S. (1999). Musnad Tayalisi (Research: M. Torki, Vo. 1). Hijr. [In Arabic]. Toosi, M. (1938). al-Fihrist (M. S. Bahrul Uloom, Ed.; Vol. 1). Al-Mortazavi School. [In Arabic]. Toosi, M. (1984). Ikhtiyar ma'rifat al-rijal (Research: M. Rajai, Vol. 1-2). Al-alBayt. [In Arabic]. Toosi, M. (1986). Tahdheeb Al-Ahkam fi Sharh Al-Muqni'ah (Vol. 1). Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]. Toosi, M. (1991). Misbah al-Mutahjad and Selah al-Mutabad. Institute of Shia Jurisprudence. [In Arabic]. Toosi, M. (1994). Al-Amali (Vol. 9). Dar al-Saghafeh. [In Arabic]. Toosi, M. (2001). Rijal al-Tusi. Al-Haidariyeh Press. [In Arabic]. Ya'qubi, A. (n.d). Tarikh al-Yaqubi (Vol. 2). Dar al-Sadar. [In Arabic]. Zubaidi, M. (1994). Taj al-Arus Min Jawahir al-Qamus (Vol. 18). Dar Al-Fekr. [In Arabic]. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 331 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 139 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||