تحلیل دین‌گریزی شخصیت‌های زن در برخی از رمان‌های مدرن دهۀ هفتاد و هشتاد شمسی

مقدمه

«دین در لغت به معنای اطاعت و انقیاد آمده است. اطاعت و پیروی را به این سبب « دین» نامیده‌اند که اطاعت برای جزا و پاداش است» (حسینی زبیدی، 1414ق، ص. 215)؛ به عبارتی دیگر، «دین، شیوۀ رفتار صحیح انسانی است، آن‌گونه که خدا می­خواهد» (مصباح، 1377، ص. 38). در واقع، دین مجموعۀ متعارف دست‌اولی است که معمولاً در متونی مقدس گرد آمده است. با تطبیق تعریف یادشده بر اسلام، این دین عبارت است از: «مجموعۀ تعاریفی که در نسبت با خداوند، تدوین یافته و در قرآن و سنت گرد آمده‌اند» (جوادی آملی، 1380، ص. 24). منظور از دیندارشدن «وضعیتی است که آحاد انسانی به هر طریق، تعلق خاطری نسبت به دین و البته به دین مشخصی پیدا می‌کنند و در مقام پیرو، خود را ملزم به متابعت از تعالیم و فرامین آن می­یابند. دیندار به مثابۀ انسان و دینداری به مثابۀ یک پدیدۀ انسانی نمی­تواند از مقتضیات حاکم بر حیات دنیوی بشر فارغ باشد و بیرون بماند» (صفاری نیا و همکاران، 1392، ص. 8).

پیشینۀ پژوهش

به طور کلی، نه فقط در رابطه با دین­گریزی شخصیت­های زن در رمان تا به حال پژوهش مشخص و جامعی انجام نشده است، بلکه دربارۀ شخصیت­های داستانی نیز چنین پژوهشی گزارش نشده است. در پژوهش‌های موجود مرتبط با دین­گریزی نیز، بیشتر دلایل و علت­های دین‌گریزی را در جوامع بررسی کرده­اند. البته، مرتضی حاج حسینی (1381) در مقاله­ای با عنوان «مسیحیت، تقابل­ها، تناقض­ها و ریشه­های تاریخی علم­گرایی و دین‌گریزی در مغرب زمین»، به دین­گریزی در غرب اشاره کرده ­است و این موضوع را مولود عواملی مختلف همچون تناقض میان عمل و نظر در روند طولانی تاریخ مسیحیت در قرون وسطی، ناکامی اندیشمندان مسیحی در جمع بین عقل و ایمان و قدسی‌انگاری برخی از نظریه‌های طبیعی، کیهان‌شناختی و فلسفی از سوی کلیسا‌ می­داند.

محمد بهرامی (1383) در پژوهشی با نام «دین‌گریزی، عوامل و راه‌حل‌ها در پرتو قرآن»، بیان می­کند دین بر شئون و زندگی اروپاییان حکم‌فرما نیست و بسیاری از دولت‌های اروپایی در پی حذف واژۀ دین از قانون اساسی اروپای متحد هستند. او از عوامل اساسی دین‌گریزی نام می­برد و در نهایت، راه‌حل­هایی منطقی برای مسئلۀ دین‌گریزی برمی­شمارد.

عباس اشرفی (1392) در مقالۀ «عوامل مؤثر بر دین‌پذیری و دین­گریزی جوانان»، که به صورت نمونه‌گیری تصادفی و طبقه­ای است، به این نتیجه رسیده­ که نوع تربیت خانواده­ها، رابطۀ دوستان و همسالان، عملکرد افراد مذهبی، رسانه­های گروهی و شناخت ارادۀ فردی بر دین­پذیری جوانان مؤثر است و امروزه دشمن با تغییر و دگرگونی شیوه­هایی نوین، مانند جنگ نرم، تهاجمات خود را به سمت هویت و باورهای دینی جوانان متوجه کرده ­است.

در زمینۀ شعر و به ویژه شعر دورۀ مشروطه، پژوهشی تحت عنوان «دین­گرایی و دین­گریزی در شعر عصر مشروطه» به رشتۀ تحریر درآمده است که در آن زینب نظری (1395) بیان می­کند دین به عنوان اصلی­ترین نهاد اجتماعی در میان شاعران مشروطه تحت تأثیر اندیشه­های روشنفکران و نواندیشان دینی تحلیل شده است. او دین‌گریزی در شعر مشروطه را برگرفته از مبانی تجدد غرب می­داند که در شعر دوران مشروطه به گونه­های متفاوت نمود می­یابد.

علی­رضا شجاعی زند (1395) در مقاله­ای تحت عنوان «مدلی برای مطالعۀ دین‌گریزی در ایران»، به دنبال بازیابی مفهومی دین و همچنین در پی آن است تا مدلی تبیینی به منظور فراهم‌آوری مقدمات لازم برای مطالعات میدانی بسازد. شجاعی زند به این نتیجه رسیده است که دین‌گریزی در دنیای مدرن، به سبب زمینه­های مساعد معرفتی، ساختاری و رشد و رواج ایدئولوژی­ها، شتاب بیشتری گرفته ­است.

این پژوهش درصدد است تا عوامل دین­گریزی در میان شخصیت­های زن برخی از رمان­های منتخب مدرن در دهۀ هفتاد و هشتاد شمسی از جمله رمان نیمۀ غایب از حسین سناپور، اسفار کاتبان از ابوتراب خسروی، چراغ­ها را من خاموش می­کنم از زویا پیرزاد، همنوایی شبانۀ ارکستر چوب­ها از رضا قاسمی و منِ او از رضا امیرخانی را بررسی کند. در ادامه، شخصیت­های زنِ دین­گریز و دلایل دین‌گریزی آنها معرفی می‌شوند. از آنجا ­که تا کنون چنین پژوهشی در زمینۀ علل دین‌گریزی در رابطه با شخصیت‌های زنِ دین‌گریز رمان‌های فارسی انجام نشده است، این پژوهش در نوع خود جالب توجه و نوآور است.

مبانی نظری پژوهش

دین به عنوان یکی از مهم­ترین نهادهای سنتی، از همان ابتدای ظهور مدرنیته مورد انتقاد شدید تفکر مدرن قرار گرفت؛ از این رو، تغییر جایگاه دین در جامعۀ مدرن به موضوعی مهم در محافل علمی و فلسفی تبدیل شد (موحد و حمیدی‌زاده، 1389، ص. 46). مبحث اصلی این پژوهش دین­گریزی (دین­ستیزی) است. «دین‌گریزی را باید نوعی تصمیم آگاهانه و عمل اراده‌شده محسوب کرد که نزدیکی و قرابت بسیاری به دین­گزینی دارد؛ با این تفاوت که آن، انتقال از یک دین به دین دیگر است و این، ادبار از ادیان به سوی ایدئولوژی‌های آشکار و پنهان. از همین رو، می‌توان کمونیسم و سوسیالیسم را در گذشته و سکولاریسم و لیبرالیسم را در دهه­های اخیر از بارزترین مصادیق تبلوریافتۀ دین­­گریزی معرفی کرد» (شجاعی زند، 1395، ص. 13). در تعریف دیگر، «دین­گریزی یعنی عدم اعتقاد، پذیرش و اطاعت نسبت به هر آنچه خدای سبحان توسط انبیاء و ائمه برای جامعۀ بشری نازل کرده است» (اصفهانی، 1382، ص. 11). این موضوع گفتنی است که «هرگونه دامن‌زدن به این بحث­ها و برآورد کمّی و برجسته­سازی عددی دین‌گریزان به قبح­زدایی از آن می‌انجامد و موجب جری‌شدن افراد تن­آسا و کاهل می‌شود و آنان را به سوی دین‌گریزی­های عامدانه و متجاهرانه­تر تشویق می‌نماید» (شجاعی زند، 1395، ص. 10).

از جملۀ عوامل دین­گریزی که به گونه­ای در قرآن کریم، منابع علوم انسانی و ... نیز هم­پوشانی دارند، می‌توان به خانواده، دوستان و همسالان، فشار و خشونت، محیط، کهنه و قدیمی به نظر رسیدن دین، شک و تردید، ناسازگارنمایی با عقل و علم، روان‌پریشی، فقر، خواسته‌های نفسانی، تهاجم دینی و فرهنگی، گستردگی بی­ضابطۀ شریعت، رسانه­ها و واردکردن خرافات در دین اشاره ­کرد.

یافته­های پژوهش

عمده­ترین دلیل سرگشتگی دینی و تعلیق ذهن انسان معاصر مدرنیته است. مدرنیته با جامعه هم­خوانی نداشت و عنصری تهاجمی به شمار می­آمد؛ چنانکه تا امروز نیز همین­گونه است. در واقع، دلیل اصلی این وضعیت نفی گذشته و پشت‌کردن مدرنیتۀ ایرانی به اعتقادات مذهبی و سنت­هاست؛ زیرا نفی گذشته نفی وجودی ماست و حاکی از خودباختگی ما در قبال فرهنگ غربی است. در این خودباختگی، فرهنگ اسلامی را متهم می­کنیم و کاسه‌ و کوزه را بر سر آن می­شکنیم. حال آنکه این به فرهنگ ما تعلق دارد (ر.ک: موللی، 1389، ص. 227). برای بررسی بیشتر این موضوع، در زیر مفهوم « دین‌گریزی» را در شخصیت‌های زن رمان‌های دهۀ هفتاد و هشتاد تحلیل خواهیم کرد.

دین‌گریزی (دین ستیزی) در رمان نیمۀ غایب (1378)

داستان از حدود چهار ماه پس از پایان جنگ تحمیلیِ ایران و عراق آغاز می­شود و تا دو سال و نیم پس از جنگ ادامه دارد. فرهاد، دانشجوی اخراجی، در دانشگاه دختری به نام سیندخت را می­بیند و عاشق او می­شود و به پیشنهاد پدر به دانشگاه برمی­گردد تا بتواند سیندخت را پیدا کند؛ اما در این کار موفق نمی­شود. در خلال داستان، فرهاد خاطرات دو سال گذشتۀ خود را تداعی می‌کند و نیز روایت فرح، دوست و هم­خانۀ سیندخت، و رابطۀ او با دانشجویی به نام بیژن بیان می­شود.

نویسندۀ رمان «نیمۀ غایب» به واسطۀ شخصیت­های داستانی به تاریخ مستند و مستدل گذشته نقب می­زند و ابراز می­کند که چه بسیار پیامبران و امامان معصوم که از مقاومت و سرسختی دین­گریزان و طغیان­گران، رنج­ها کشیده و دردها تحمل کرده­اند:

«همۀ مصیبت­های ایوب و نوح و آدم ابوالبشر را هم اضافه کن و بگو که چه رنج و مصیبتی از دست من کشیدند» (سناپور، 1396، ص. 20). و یادگار دیرین و مایۀ گناه اولیۀ انسان در نظر نویسنده و در گوشه­ای از داستان نمود پیدا می‌کند و غم و حسرت دیرین را به رخ می­کشد:

«می­دانست که دماغ من هنوز پر از عطر سیب اوست و با هیچ عطر دیگری فریفته نمی­شوم» (سناپور، 1396، ص. 39).

مهم­ترین چالش دین­گریزی در این رمان را می­توان در کنش­های رفتاری شخصیت «سیندخت» ملاحظه کرد. شکستن حرمت­ها و زیر پا گذاشتن عفت و پاکدامنی از مظاهر مبرهن دین­گریزی در این رمان هستند؛ جالب اینجاست که شخصیت داستانی که قرار است به دین و شریعت کنایه و گوشه بزند، زن است. نویسندۀ رمان در چندین سطر از میوۀ سیبی سخن به میان آورده­ است که خوردن آن به دست و اغوای حوا انجام شده ­است. او می­خواهد هر چیز و هر کس را که بین او و مادرش ایستاده و مانع وصال آن دو است، قربانی کند. او در این راه، عفت و پاک­دامنی و حتی فرهاد را که عاشق اوست، قربانی می­کند. سیندخت در واقع نماد زنی است که تجسم گریز از سنت­های شرقی و میل به تجددگرایی و بی­قیدوبند بودن را تداعی می‌کند (پورمرادی و صادقی، 1399، ص. 89).

شخصیت­های داستانی زن در ادامۀ روایت مورد اتهام قرار می­گیرند.

سیندخت و مادرش هر دو به عنوان شخصیت­های بی­اعتنا به دین و شریعت و دست‌کم رعایت‌کردن ظواهر دینی و شرعی معرفی می‌شوند:

«او هم از حالا باید بداند که مادرش چه فاحشه­ای بوده... نمی­خواهم بزرگ که شد خیال کند مادرش یک برۀ بی­گناه بوده که از ظلم من فرار کرده بعد هم برود بیفتد دنبالش و هر کار او کرده این هم بکند» (سناپور، 1396، ص. 269).

محمد کوهی معتقد است وقتی زنان در جامعه خودنمایی کنند و اندام­های تحریک­آمیز خود را نمایش دهند، گرایش به شهوات بیشتر می­شود و ارزش­های دینی و معنوی بی­ارزش می­شوند؛ در نتیجه، عشق واقعی از بین می­رود یا کم­رنگ­تر می­شود. صفات نیک و پسندیده در مردان و زنان رشد نمی­کنند و صفات زشت و ناپسند افزایش می­یابند؛ در نتیجه، پایۀ عشق و محبت، محبوبیت و مقام و ارزش­های والای زنان در خانواده پایین می­آید و با آنها مانند وسیله­ای برای ارضای شهوات مردان رفتار می­کنند (ر. ک. کوهی، 1384، ص. 114). سیندخت که از میان یک خانوادة به­ظاهر مدرنیته به جامعه معرفی شده است، با رفتارها و عقایدی غیرمتعارف همچون سیگارکشیدن، برقراری روابط آزادنه با مردان، آرایش­های عجیب‌وغریب و ازدواج با شخصی آمریکایی که او نیز پایبند به مسائل دینی و اعتقادی نیست، بعضی از اصول و شریعت دین را زیر پا می­گذارد. او حتی زمانی­ که در ایران بود، بدون هیچ حجب و حیایی با فیضیان، استادش در دانشگاه، روابط آزادانه برقرار می­کرد:

«چای یا قهوه؟ خود فیضیان سینی به دست می­رود و می­آید، مدام با لبخندی نرم و بی­معنی. موج­های مداوم دود و زمزمه زیر نور چند چراغ کوچک و دو شاخه روی دیوارهای دو طرف. شعر و شعر و شعر. گاهی هم زمزمه‌ای اینجا و آنجا از فوتوریسم و آبستره. لوید رایت و لوکوربوزیه هم یکی دو بار پایشان می­آید وسط، اما زود غیبشان می­زند... لیوانی دستش است با چیزی به رنگ چای که لازم نیست امتحان کنم تا بدانم چای نیست... بعد هم لطیفه­های پایین‌تنه­ای، دخترها را وامی­دارد تا وقت خندیدن، سرشان را توی بغل همدیگر قایم کنند. فیضیان لبخندزنان درخواست می­کند لطیفه­گویان رعایت جمع را بکنند و بعد دست در گردن یکی می­رود توی آشپزخانه. صدای موسیقی و خنده­های دخترها که بلندتر می­شود، رقص هم شروع می­شود... وقتی سیندخت را می­بینم فقط از چشم­چرانی فیضیان می­گویم. سیندخت به­جای جواب دادن، فقط قاه­قاه می­خندد» (سناپور، 1396، ص. 76).

از این منظر، شاید بتوان دین‌گریزی را به عنوان آسیبی اجتماعی معرفی کرد که تحت تأثیر آسب‌های دیگر زندگی فردی و اجتماعی اشخاص به وجود آمده است.

دین‌گریزی (دین ستیزی) در اسفار کاتبان (1379)

سعید بشیری، دانشجوی رشتة جامعه­شناسی، به منظور انجام پژوهش و پروژه­ای با یکی از همکلاسی­های خود به نام اقلیما ایوبی که دختری یهودی‌مذهب است، همراه می­شود و نهایتاً عاشق یکدیگر می­شوند. اما از آنجا که هم­دین نیستند و خانوادة اقلیما ایوبی معتقد هستند دخترشان حتماً باید با یک یهودی ازدواج کند، زمینۀ جدایی اقلیما و سعید را فراهم می­کنند. در نهایت، اقلیما سعی می‌کند به این اجبار تن در ­ندهد و عمویش، خاخام، اقلیما را به قتل می­رساند.

نویسندۀ رمان «اسفار کاتبان» این موضوع را به کمک چالش گفتمانی دو شخصیت داستانی‌اش تبیین می‌کند: «سعید بشیری» که در رشتۀ جامعه‌شناسی تحصیل می­کند، به منظور انجام پژوهشی مشترک با عنوان «نقش قداست در ایجاد بنیان­های جوامع»، با اقلیما ایوبی که همکلاسی او و دختری یهودی‌مذهب است، آشنا می­شود. پژوهش‌ مشترک و به تبع آن آشنایی بیشتر، بهانه­ای است تا نویسنده قلم به دست گیرد و در عقاید دین و قوم یهود تعمق کند و به صورت تطبیقی با دین اسلام، آن را تحلیل کند. الیاده باور دارد «حوزة شریعت اسلامی گسترده­تر و منعطف­تر از چیزی است که در نظام­های فقهی و قضایی غربی (و دین یهود) یافت می­شود. از یک سو، نه فقط روابط فرد مؤمن با جامعه و حکومت، بلکه روابط او با خداوند و با وجدان و ضمیر خودش را هم سامان‌دهی و تنظیم می­کند» (الیاده، 1396، ص. 162).

این رمان نمونۀ بارز هاله­زدایی از متون دینی و شریعت است تا با بازتولید این مفاهیم و مضامین در جامعه، به برقراری صلح بین مذاهب و همچنین سنت و مدرنیته دست یابد؛ چنانکه زیمرمان گفته است: «دین همواره فرهنگ‌ساز بوده است؛ فرهنگ هم به نوبة خود سنت‌ها و اعتقادات دینی را تحت تأثیر قرار داده یا حتی شکل بخشیده است» (زیمرمان، 1387، ص. 63). در این رمان، چالش شخصیت «اقلیما» برجسته شده ­است.

جانبداری­های یک‌طرفه و تعصب­ورزی‌های دینی که در این رمان در آموزه­های یهودیت مشاهده می­شوند، نوعی انزجار و بیزاری و در نهایت دین­ستیزی را به گونه‌ای خاموش، غیرمستقیم اما اثرگذار در خواننده برمی‌انگیزند. به فرض مثال، فشار و خشونتی که عمو عزیز خاخام در زندگی به اقلیما وارد می­کند، سبب شده است تا او هرچه بیشتر از دین­گریزان باشد. عامل دیگر محیط اجتماعی و دوستان و اطرافیان هستند. بیشتر کسانی که به دین‌گریزی دچار می‌شوند، با یک تشکل یا دورهمی همراه شده‌اند. مصداق این امر در زندگی اقلیما دوستان و اطرافیان او هستند؛ برای نمونه، صحبت­ها و نامه­های مادر اقلیما و حتی رفتار زن‌عموی اقلیما او را بر این تصمیم وامی­داشته‌اند. مادر اقلیما نیز از اینکه شوهر دومش زیاد مذهبی نیست خوشنود است:

«خوبی­اش این است که متعصب نیست. می­گوید با جوان­ها باید برخورد منطقی کرد» (خسروی، 1379، ص. 107) و «دلم می­خواهد به اینجا بیایی تا بن را ببینی که چه مرد نازنینی است» (خسروی، 1379، ص. 106).

از سویی دیگر، اگرچه نویسنده اقلیما و سعید را نمایندۀ شخصیت­های تحصیل­کردۀ رمان معرفی می­کند، هیچ­گاه نخواسته ­است عقل و علم را در مقابل دین قرار دهد و این گروه تحصیل­کرده را به جزم­اندیشی متهم کند. دورکیم معتقد است «امروزه همگان در این نکته توافق دارند که حقوق، اخلاق و حتی خود اندیشۀ علمی، همه در دین پدید آمده، تا مدت­های مدید با آن آمیخته بوده و تحت نفوذ روح دینی قرار داشته­اند. یک مجموعة اوهام بی­پایه چگونه می­توانسته است وجدان بشری را تا این درجه و این ‌همه مدت تحت تأثیر شکل­دهندة خویش قرار دهد؟» (دورکیم، 1386، ص. 95).

از نکات جالب توجه این رمان، نام این رمان است. «اسفار» جمع مکسر «سفر» است و «اسفار کاتبان» به سفرهایی اشاره ­می­کند که کاتبان و نویسندگان کتاب مصادیق‌الآثار در بازنویسی و به گونه­ای بازتولید این رمان به آن توجه داشته­اند؛ از جهتی دیگر، به «اسفار پنج­گانۀ آفرینش» در کتاب «عهد عتیق» نیز اشاره­ای دارد. مراحل «اسفار پنج­گانۀ آفرینش» عبارت­اند از: سفر پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تثنیه. البته، شاید این نام‌گذاری به طور معکوس نشان­دهندۀ رفتار اقلیما به منظور دوری از مراحل و اسفار دین یهود است که با نتیجه­گیری ساده می­توان رفتار اقلیما را عکس­العملی دین­ستیز از عمل و کنش دین­گرایی افراطی عمو عزیز دانست.

«بسیاری از نظریه­پردازان جدید معتقد هستند دین، مانند گذشته، بخشی مهم از جامعة نوین به شمار می­آید؛ هرچند غالباً می­پذیرند صورت­های خاص دین ممکن است تغییری چشمگیر پیدا کنند» (همیلتون، 1387، ص. 280). آدورنو و هورکهایمر نیز «یهودی‌ستیزی» را نوعی فرار از قوانین متحجّر و کشندۀ انسانی می­دانند که در قالب دین از درون واقعیت­های جامعه سر برآورده­اند» (آدورنو و هورکهایمر، 1385، ص. 299). با این اوصاف، می­توان اقلیما را نماد و نمونه­ای از یهودیت دانست که خانوادة او، شامل پدری که «از گلوی زن و بچه­اش می­گرفت و به ارض موعود می­فرستاد» (خسروی، 1379، ص. 61) بگیر تا مادری که سال­ها او را تنها گذاشته است و عمو و زن‌عمویی که سال‌ها به او امر و نهی کرده­اند، نمادی از صهیونیست جهانی به حساب می‌آیند که بر آرای متعصبانه و حتی متحجّرانۀ خود اصرار می­ورزند و در نهایت، با چنین رفتاری که مسبب اصلی دین­گریزی است، اقلیمای رهاشده از تعصبات دینی را به چنگال مرگ می­فرستند.

نویسنده سعی کرده است اقلیمایی را که از دُگم‌اندیشی و تحجّر فراری است و به گونه­ای به عنوان شخصیتی دین­گریز معرفی شده­ است به جاودانگی برساند و این موضوع مصداق بارز شکستن قوانین دین در طول بازنویسی، بازخوانی و بازتولید مفاهیم شریعتمدارانة ادیان است. همچنین، می­توان به این نکته نیز اشاره ­کرد که نویسنده با ترویج فرهنگ بازتولید معانی بین ادیان، در عصر مدرن، پیش‌زمینه­های صلح و دوستی بین عناصر مدرنیته و مذاهب و ادیان را بنا نهاده و زایایی اندیشه­های روشنفکری دینی را مهیا کرده ­است؛ آن­گونه که علی میرسپاسی نیز بیان می­کند: «از آنجا که اسلام دربرگیرندة مهم­ترین ارزش­های فرهنگی و اخلاقی ایرانیان است، تحقق مدرنیته و دموکراسی در ایران در گرو سازگارکردن مدرنیته و پیش­فرض­های آن با قرائتی جدید و دموکراتیک از اسلام است» (میرسپاسی، 1388، ص. 179).  

در ادامه، نویسنده با نگاهی نسبتاً منفی­گرایانه به نقدی منفی­گرا نیز می­رسد؛ زیرا دین با وجود اینکه منادی، منشأ و الهام رهایی انسان در طی قرون و اعصار و به ویژه راهنمای انسان معاصر گم­گشته است، در برخی مواقع، همچون بستر این رمان، عطوفت و مهربانی را به دست فراموشی می­سپارد و با بازتعریفی اشتباه از سمت پیروان متعصبش، به لعن و نفرین می­انجامد و مایۀ تفرقه­افکنی، خصومت­ها، کینه­ها و اندیشه­های تنگ­نظرانه می­شود. خاخام‌های یهودی در این رمان اقلیما را به خاطر آشنایی و دلبستگی به یک مسلمان تهدید می­کنند. در آیین یهود، یک یهودی نمی­تواند مرتد شود و با فرد غیر یهودی ازدواج کند. اقلیما ابتدا از تهدیدهای آنان می­هراسد و دلیلش را نگرانی از خطری که ممکن است سعید را تهدید کند بیان می‌کند؛ اما در نهایت در نوشته­هایش می‌نویسد: «خاخام، مادر، اسفار تورات و تلموذ مثل بند نافی هستند که به من پیوسته­اند و باید بریده شوند.» (خسروی، 1379، ص. 68).

دین­گریزی (دین­ستیزی) در رمان چراغ­ها را من خاموش می­کنم (1380)

نویسنده زندگی خانواده­ای ارمنی در شهر آبادان را به تصویر می­کشد. آرتوش، پدر خانواده، در شرکت نفت کار می­کند و کلاریس، همسر او، خانه­دار است. با ورود همسایه‌ای جدید به نام امیل، مسیر متعادل زندگی این خانواده و به ویژه کلاریس با چالش­های ذهنی و فکری روبه‌رو می­شود و در ادامه، داستان­هایی در خلال رمان شکل می­گیرند.

یکی از عرصه­های مهمی که مدرنیسم در آن منشأ تحولات و جهت­گیری­های تازه شد، حوزۀ دین و علم کلام، یا به عبارت بهتر، عرصۀ الهیات است. در این رابطه، مدرنیسم به نهضتی برای ایجاد تغییر و تحولات یا مدرنیزه‌کردن آرا و عقاید کلامی، دینی و کنارگذاشتن یا دست‌کم جرح و تعدیل در پاره‌ای از اعتقادات در حوزۀ کلیسا و در بین روحانیون تبدیل شد (هاسپرس و اسکرانن، 1379، ص. 93). این تحلیل و نتیجه­گیری را در جای جای نوشتۀ زویا پیرزاد شاهد هستیم. شخصیت «کلاریس» در رمان زویا پیرزاد، هرگاه نقش مادری­اش در رمان پررنگ­تر می­شود، چهره­ای سنتی به خود می­گیرد. در خلال رمان، رفتار مذهبی کلاریس در ادای نذورات و کمک به فقیران در صورت برآورده‌شدن خواسته­اش مشهود است:

«نذر کردم اگر خواهرم از خر شیطان پیاده شد خرج یک روز ناهار و شام خانۀ سالمندان را بدهم» (پیرزاد، 1380، ص. 97).

در رمان زویا پیرزاد، تعلیقی ژرف میان دین‌گرایی و دین‌گریزی در جریان است. بیشتر شخصیت­های این رمان در کیش و آیین مسیحیت هستند و به نوعی بیشتر آنها - البته به‌جز اشخاصی که سن و سال بالاتری دارند - نگاهی مدرنیستی به زندگی دارند و دین را در هستۀ زندگی خویش نهادینه نکرده­اند؛ اما در مواقعی خاص، مانند زمانی که سختی یا مصیبتی به سراغشان می­آید، نیاز مبرم به دین و موجودی برتر را احساس می­کنند. کلاریس به عنوان شخصیت اول داستان، اگرچه با تأسی از زندگی خانوادگی و نوع نگاه همسرش «آرتوش» عمدتاً زندگی‌اش از دنیای مذهب به دور است، هرگاه که گمشدۀ زندگی­اش را در دین و مذهب می­یابد و به کلیسا پناه می­برد، حس و حالی وصف ناشدنی در او غلبه می‌کند و سرتاسر وجودش را فرا می­گیرد. حس غالب آرامشی که پس از بیرون آمدن از کلیسا بر کلاریس حاکم می­شود، در روند دین­گرایی و تحوّل او تأثیر خاصی دارد، که حتی آبادان، شهری را که در آن زندگی می­کند، به گونۀ دیگری می­بیند:  

«پیچیدم توی خیابان، فقط صدای جیرجیرک­ها و قور گاه به گاه قورباغه­ها می­آمد. دور و برم را نگاه کردم و فکر کردم این شهر گرم و ساکت و سبز را دوست دارم» (پیرزاد، 1380، ص. 101).

شاید بارزترین نگاه و نگرش کلاریس به دین‌گریزی در ماجرای خواب و کابوسی است که او می­بیند و نوع رفتار کشیش در کلیسا نشان‌دهندۀ حقایق بسیاری در این زمینه است؛ شخصیتی دوگانه با جدالی درونی در این صحنه از داستان در وجود کلاریس شکل می­گیرد. کشیش سعی می‌کند تا معما و ابعاد شخصیت کلاریس را به او بهتر بشناساند:

 «در خانۀ خیلی بزرگی بودم با راهروها و اتاق­های تو در تو. آدم­های زیادی می­آمدند و می­رفتند که هیچ کدام را نمی­شناختم. دست دوقلوها را گرفته ­بودم و می­خواستم از خانه بیرون بروم و راه خروج را پیدا نمی­کردم. کشیش قدبلندی جلو آمد و گفت تا جواب معما را پیدا نکنم اجازۀ خروج ندارم. بعد دست دوقلوها را گرفت و کشید و با خودش برد. دنبال کشیش و دوقلوها دویدم» (پیرزاد، 1380، ص. 68).

پیگیری حقوق اجتماعی زنان، باور به برتری یا برابری حقوق زنان در قیاس با حقوق مردان، بازیابی هویت اجتماعی آنان، به تصویر کشیدن عشق­های ممنوعه میان دو جنس مخالف زن و مرد، استفادۀ تقریباً بیش از اندازه از وسایل ارتباطی مدرنیته و بازنمایی مفرط تنهایی انسان در جوامع مدرن از جملۀ عوامل دین­گریزی در این رمان محسوب می­شوند. فاصلۀ زمانی احساس عشق ممنوعۀ کلاریس به امیل مصداق این موضوع است. در تمام طول روز در خلال داستان، کلاریس به امیل و به بزرگ‌ترین حلقۀ ارتباط زندگی خانوادگی­اش که آرامش نام دارد و آن را از دست داده ­است، می­اندیشد: «در داستانی که کلاریس بعد از سرخوردگی و ناامیدی از عشق امیل برای دوقلوهایش تعریف می­کند که در آن دختری که کار بدی کرده است - به صورت سمبلیک - به خود کلاریس و گناهی اشاره­ دارد که در ذهن داشته و حال از کابوس گناه برخاسته و به زندگی عادی، بازگشته ­است» (تجلی و همکاران، 1399، ص. 70). به نظر می­رسد پیرزاد در این بخش داستان، زنان را به نوعی عصیان و شورش دعوت می­کند؛ زیرا سیب گناه­آلود که باعث طرد آدم از بهشت شد، نتیجۀ وسواس حوا بود» (تجلی و همکاران، 1399، ص. 71).  البته، از طرفی هم این‌طور به نظر می‌رسد که کهن‌الگوی سیب و حوا از زبان کلاریس به فرزندانش در قالب داستان بیان می­شود تا فرزندان دختر او به گونه­ای غیرمستقیم نتیجه­گیری کنند که از خبط و خطا به دور باشند و به سمت و سوی دینداری و پاکی سوق پیدا کنند:

«از آسمان سه تا سیب افتاد - آرمینه خواب­آلود گفت: «یکی برای گوینده» آرسینه با خمیازه ادامه داد: «یکی برای شنونده» بوسیدمشان و گفتم «یکی هم برای...» سه‌تایی با هم گفتیم: «همۀ بچه­های خوب دنیا» (پیرزاد، 1380، ص. 19).

دین­گریزی (دین ­ستیزی) در رمان همنوایی شبانۀ ارکستر چوب­ها (1380)

این رمان داستان گروهی مهاجر، روشنفکر و پناهندۀ­ ایرانی است که در پاریس روزگار می­گذرانند. شخصیت اصلی داستان به نام یدالله، یک تبعیدی خودخواسته به شمار می­رود و شخصیت­های این رمان، در طبقه‌ای زیر شیروانی یک ساختمان قدیمی به طور اتفاقی دور هم جمع آمده­اند. آنها به دلیل دوری از زادگاه و خانواده، تعادل روانی ندارند و در خلال رمان، با انواع بیماری‌های رو­انی ­- ذهنی دست‌وپنجه نرم می­کنند.

برخی از فلاسفه و نظریه­پردازان، دوران مدرنیته را دوران عقل­گرایی، علم­گرایی و به حاشیه رفتن امـر متعـالی تلقی­کرده­اند. فیلسوفان و دانشمندان از همان آغاز پیدایش نشانه­های مدرنیته در قرن پانزدهم، در طی قرون متوالی با رویکرد و سلاحِ عقل به مقابله با اسطوره و دین شتافتند و مقبولیـت و مشروعیت را از دیـن و اسطوره سلب ­کردند. آنها باور داشتند عقـل و علـم همۀ مـشکلات بـشر را حل خواهد کرد؛ امـا با شروع قـرن بیـستم و بـا آغاز جنـگ­هـای جهـانی اول و دوم و کـشته­شـدن میلیون­ها انسان بی­گناه، رویکرد مثبت‌نگر نسبت به عقل­گرایی و علم­اندیشی نیـز از میـان رخت بربست. تکیـه­گـاه­هـای معرفتی و معنوی بشر متزلزل شدند و مأمن­های وجودی انسان همچون اسطوره، دیـن و اخـلاق، همگی از میان رفتند. هایدگر معتقد است دوران مدرن پنج شاخصه دارد: علم، فناوری ماشینی، هنر و زیبایی‌شناسی که لازمۀ اثر هنری است، فرهنگ که در قالب فعالیت بشریان برای تحقق‌یافتن ارزش­ها تفسیر می‌شود و در نهایت نادینی و فقدان خدا که خلأ آن با پژوهش‌های تاریخی و روان‌شناسانه در حیطۀ اسطوره پر می­شود و این آغاز انحطاط است و از همین منظر است که او دوران مدرن را «عصر ظلمت» (هایدگر، 1378، ص. 319) می­داند که در آن خبری از تفکر معنوی در باب امر متعالی نیست و فریاد متفکر واقعی از زبان دیوانه­ای شنیده می­شود که در میانۀ روز فانوس به دست گرفته است و خدا را می­جوید (هایدگر، 1378، ص. 315).

در رمان «همنوایی شبانۀ ارکستر چوب­ها»، فقدان ایمان و باور قلبی در میان اهالی ساختمان یکی از علل‌های ریشه­شناختی اتفاقات و حوادث ناگواری است که شخصیت­های داستانی از نبود آن به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه رنج می­برند. پوچی، اضطراب، افسردگی، نبود امر متعالی، ابهام شناسایی انسان و زندگی بی­هدف، از نتایج و اثرات فقدان ایمان در مسیر آغازین و انتهایی این شخصیت­ها هستند. اگرچه این ایمان می­تواند به هر چیز، از جمله ایمان به خدا، هدف، شخص و غیره باشد.

چنانکه پیش‌تر گفته شد، محیط ناسالم، هر کجا که باشد - خانواده، جامعه و غیره - بر دین­گریزی تأثیرگذار است. محیط اجتماعی و فرهنگی در این رمان به تأسی از گریزانی شخصیت­های داستانی از دین و مخالفت خاموش و غیرصریح آنها از قبول دین و اطاعت­های دینی، وضعیتی بغرنج را در طول رمان به بار آورده­ است. «اینگرید» یکی از شخصیت­های زن این رمان است که علاوه بر رابطه با راوی، با برنارد نیز سر و سرّی دارد. رعنا نیز در طول داستان بین سید و راوی دست به دست و مبادله می­شود:

«هر روز از ساعت نُه صبح شروع می­کرد و طوری با حرص و کینه ارّه می­کرد که گویی داشت چیزی را می‌برید که عامل همۀ بدبختی­های زندگی­اش بود. آن صحنه­های مار غاشیه، دیگ جوشان و گناه­کارانی که ارّه می­شدند از آن دنیا به این دنیا منتقل شده ­بود. دیگر نه شب آرامشی داشتم و نه روز» (قاسمی، 1387، ص. 105).

از جملۀ عوامل دین­گریزی در رمان­های امروز فارسی، به ویژه آثاری که با اندیشه­های مهاجرتی و غربی نوشته­ شده­اند، عقوبت مقدر در روز جزاست؛ این ویژگی بارز در رمان همنوایی نیز بارها خود را نشان ­داده ­است. راوی این روایت، بدون هیچ­گونه واهمه­ای در این دنیا و بدون امیدواری، سرگذشت همۀ انسان­ها را در چشیدن عذاب بی­چون‌وچرای جهنم می­داند و راه را برای انجام هرگونه گناه و بی­اخلاقی در پهنۀ هستی و عرصۀ رمان برای شخصیت­ها فراهم می‌کند؛ از جمله برای «رعنا» شخصیت زن دیگر این رمان که هنگامی که از او سخن به میان می‌آورد، در نتیجه و عقوبت اعمالش، یادآور هاویه، از درکات جهنم می‌شود و جزئیاتی بیشتر را بیان می‌کند و تجسم اعمال، این‌گونه شخصیت‌ها را غرق در سیاهی هاویه و عذاب آخرت می‌کند:

«چون فرشتۀ پنجم نواخت ستاره­ای را دیدم که بر زمین افتاده بود و کلید چاه هاویه به او داده شد و چاه هاویه را گشاد و دودی چون دود تنوری عظیم از چاه بالا آمد و آفتاب و هوا از دود چاه تاریک گشت و از میان دود ملخ­ها به زمین برآمدند و به آن­ها قوتی چون قوت عقرب­های زمین داده ­شد و بدیشان گفته­ شد که ضرر نرسانند نه به گیاه زمین و نه به هیچ سبزی و نه به درختی بلکه به آن مردمانی که مُهر خدا را بر پیشانی ندارند» (قاسمی، 1387، ص. 202).

دین­گریزی (دین­ستیزی) در رمان من او (1387)

علی فتاح در خانواده­ای متمول در خانی­آباد تهران زندگی می‌کند. مریم، دختر خانواده، به واسطۀ اینکه حکومت بی‌حجابی را ترویج می­کند و او معتقد به حجاب است، از رفتن به مدرسه امتناع می‌کند. در خانه فرانسه می­آموزد و پس از مدتی به فرانسه می­رود. علی، پسر خانواده، دلبستۀ مهتاب، دختر خدمتکار خانه، می­شود؛ اما مادر علی با این قضیه مخالف است و در ادامه، اتفاقات بسیاری برای این شخصیت داستانی رقم می­خورد و علی به عشق خود نمی­رسد.

امیرخانی در یک نگاه کلی، بیشتر به سنت­های دینی گرایش دارد و از همین رو، فلسفۀ مدرن را جدی نمی‌گیرد؛ اعتقاد و باور را از تفاوت نگرش­های ادیان، برتر می­داند و سعی می­کند با در هم آمیختن گفتارهای ادیان، این حقیقت را بیان کند؛ هرچند گاهی دچار پریشانی گفتار نیز می­شود. او در قسمتی از داستان، با کنایه و بیانی رمزگونه، یکی از آیات قرآن را به نحو بدیع، پارادوکسیکال و بی­نظیر بازخوانی می‌کند. از نظر او، خواسته‌های نفسانی و شک و تردید در عقاید آدمیان سبب شده‌اند تا بسیاری از انسان­های دنیای معاصر به سمت دین‌گریزی سوق پیدا کنند؛ برای نمونه، وقتی «علی فتاح» به کلیسایی در پاریس وارد می­شود، نماد صلیبی که در بالای ساختمان قرار دارد و حضرت مسیح (ع) بر آن مصلوب است را مشاهده می­کند. به یاد مصائب حضرت مسیح و رنج­ها و دردهایی که «ما» در طول زندگی متحمل شده­ایم، می­افتد و به واسطۀ واژۀ «ما»، آیۀ 157 سورۀ نساء که مربوط به داستان حضرت عیسی (ع) است برای او تداعی می­شود:

 «مسیح (ع) هنوز بالای آن مصلوب بود و به خاطر «ما» رنج می­کشید «و ما «کار خودمان را می کردیم «و ما » عین خیالمان نبود «و ما»... و ما «صلبوه!» و ما «قتلوه!» ... یا نه ... «و ما صلبوه و ما قتلوه!» ...» (امیرخانی، 1393، ص. 149).

رمان «منِ او» در زمانی نوشته شده ­است که حکومت پهلوی، عقاید و باورهای سنتی جامعه و مردم ایران را بزرگ‌ترین مانع در مسیر عملی‌کردن سیاست­های استعماری خود می­دانست؛ در نتیجه سعی داشت تا سیاست مذهب­زدایی و دین­زدایی را در جهت غربی‌کردن ایران در پیش بگیرد. در نظر عاملان حکومت پهلوی، غرب و فرهنگ غربی مظهر و آیینۀ تمام­نمای پیشرفت مدنیت و شهرنشینی بود. در نهایت، با هر آنچه که در این مسیر سد و مانع به شمار می­آمد، با شدیدترین حربه­های ممکن، مبارزه و آن را نابود می­کرد. کشف حجاب نیز نمونه‌ای از الگوها و زیرمجموعه‌هایی است که از غرب، فرهنگ غربی و تجددخواهی به جوامع سوم و به ویژه ایران ورود پیدا کرده­ بود. زندگی غربی سرمشق و مدینۀ فاضلۀ بسیاری از دولتمداران ایرانی در دهه­های اول و دوم پهلوی بود و آنها می­کوشیدند تا زنان، دختران و مادران ایرانی را مانند زنان اروپایی و غربی بعد از پدیدۀ رنسانس، متحول کنند و در این بین، البته نه فقط نوع لباس و پوشش زنان که پوشش مردان نیز تا حدودی تغییر کرد. دین­گریزی در این رمان در کنش‌های شخصیت «مریم» مشهود است.

یکی از عوامل دین­گریزی در شخصیت مریم فشار و خشونت است. فشار و خشونت می­تواند به طرد و دفع از دین منجر شود. عامل حکومتی و مدیر مدرسه از هر ابزاری، از تطمیع و ترغیب گرفته تا تهدید و تنبیه، مریم را بر آن می­دارد تا از عقاید و حجاب خود دست بردارد؛ زیرا احساس می‌کند با این عملش می‌تواند کشور را به سمت و سوی تجددگرایی و مدرنیته پیش ببرد:

«با ترس راه افتاد. سال پیش، مدیر مدرسۀ ایران به او گفته بود که از سال بعد باید بدون روسری سر کلاس بیاید. «با موهای بافته»، با روبان سفید. برای اولیای مدرسه توفیری نمی­کند. گیرم شاگرد اول هم باشی. همۀ بچه­ها اطاعت کرده­اند، از خانواده­های مختلف. بین بچه­هایی که بدون روسری می­آیند، دختر آخوند هم داریم. از طایفۀ قجر که غیرتی­تر نیستید. از اینها گذشته، خانوادۀ اُمُلی هم که ندارید. گودی هم نیستید. پدرت، پدربزرگت، هر سال به روس می­روند، ترقی مردم را دیده­اند. آدم­های مترقی را دیده­اند. مادرت را هم دیده­ام، نه پوشه می­اندازد و نه پیچه می­بندد، نه روبنده. خودت هم که مثل پنجۀ آفتاب هستی (با دست روسری مریم را عقب زده ­بود) چه قدر قشنگ می­شوی! موهایت، جوانی­ات، زیبایی­ات پوسید زیر این چادر و چاقچور./ - ما نه قاجاریم، نه گودی. ولی این چیزها را بد می­دانیم. ما از اصل مال همین تهرانیم. اصالت طایفۀ فتاح. - واه واه... چه افاده­ها! به هر حال خود دانید؛ یا سواد، یا روسری!/ با دستش روسری را جلو کشید» (امیرخانی، 1393، ص. 43).

ناکارآمدی دین در بعضی از خواسته­های ناممکن نیز به دین‌گریزی منجر می‌شود؛ برای نمونه، وقتی نذر و نذورات و اعتقادات دینی نتواند سبب تغییر قضا و قدر شود و مطابق میل نذردهنده و نذرکننده پیش نرود، مطمئناً در بعضی از اشخاص سست‌اعتقاد که به مقصود و هدف خود دست نیافته­اند، باعث دین­گریزی می­شود. در رمان «من او»، مریم، خواهر علی فتاح، وقتی می‌خواهد با حجاب به مدرسه برود، برای اینکه با خیال آسوده به مدرسه برود، مغازه­ای از ارثیۀ پدری را نذر می­کند؛ اما از قضای بد، پاسبان عزتی، به‌اجبار روسری از سر مریم برمی‌دارد. این موضوع باعث سرکوب و دین­گریزی در او می­شود.

یکی از شخصیت­های زن دیگر رمان «فخرالتجار» است که با سخنان فریب­کارانه، مریم را به دین­گریزی ترغیب می­کند:

«من که به تو اجازه دادم به مدرسه بروی... گفته ­بودم که درس و مشق واجب­تر است، بعد از تحصیل یک استغفاری بالا می­اندازی و دوباره حجاب می­کنی...» (امیرخانی، 1393، صص. 411-412).

نتیجه

دین به طور کلی به معنای شیوۀ رفتار صحیح انسانی است و دین­گریزی یعنی عدم اعتقاد و پذیرش نسبت به هر آنچه خداوند به وسیلۀ پیامبران و امامان برای هدایت انسان­ها فرستاده ­است. وقتی رفتار انسان‌ها در جهت تقابلی با این رویکر اندیشگانی و اعتقادی قرار می‌گیرد، امر دین‌گریزی رخ می‌دهد. دین‌گریزی به طور کلی ممکن است تحت تأثیر عوامل محیطی، فرهنگی، آسیب‌های فردی و اجتماعی، مدرنیته و غرب‌گرایی و موارد دیگر باشد. بنا بر مطالعۀ این پژوهش، عواملی همچون شکستن حرمت­ها و زیر پا گذاشتن عفت و پاکدامنی، جانبداری‌های یک­طرفه و تعصب­ورزی­های دینی، فشار و خشونت، محیط خانوادگی، شغلی، اجتماعی و فرهنگی، دوستان، عشق­های ممنوعه، ناکارآمدی ظاهری دین، گریز از سنت­های شرقی و میل به تجدد موجب دین‌گریزی شده‌اند. در این پژوهش، برخی از رمان­های منتخب دهۀ هفتاد و هشتاد شمسی (رمان نیمۀ غایب از حسین سناپور، اسفار کاتبان از ابوتراب خسروی، چراغ­ها را من خاموش می­کنم از زویا پیرزاد، همنوایی شبانۀ ارکستر چوب­ها از رضا قاسمی و منِ او از رضا امیرخانی) بررسی شدند و ضمن معرفی شخصیت­های زنِ دین­گریز این رمان­ها، دلایل دین‌گریزی آن‌ها بحث و بررسی شد.

در رمان نیمۀ غایب، شکستن حرمت­ها و زیر پا گذاشتن عفت و پاکدامنی از مظاهر مبرهن دین­گریزی شخصیت زن در این رمان بوده‌اند. در این رمان، سخن از میوۀ سیب و حوا به میان آمده ­است. سیندخت نماد زنی است که تجسم گریز از سنت­های شرقی و میل به تجددگرایی و بی­قیدوبند بودن است. او که از میان یک خانوادة به‌­ظاهر مدرنیته به جامعه معرفی شده ­است، با رفتارها و عقایدی غیرمتعارف همچون سیگارکشیدن، برقراری روابط آزادنه با مردان، آرایش­های عجیب‌وغریب و ازدواج با شخصیتی دین­گریز، دین­گریزی خود را به شکل­های گوناگون نشان داده است. در رمان اسفار کاتبان، جانبداری­های یک­طرفه و تعصب­ورزی­های دینی در آموزه­های یهودیت نوعی انزجار و بیزاری و نهایتاً دین‌ستیزی را در شخصیت اقلیما تقویت می­کنند. فشار و خشونتی که عمو عزیز خاخام و به طور کلی خاخام­های یهودی در زندگی به اقلیما وارد می­کنند سبب شده است تا او هرچه بیشتر در زمرۀ دین­گریزان قرار گیرد؛ می­توان رفتار اقلیما را عکس­العملی دین­ستیز از عمل و کنش دین­گرایی افراطی عمو عزیز دانست. محیط و دوستان نیز در گرفتن این تصمیم در زندگی اقلیما بی­تأثیر نبوده­اند. از سویی دیگر، اگرچه نویسنده اقلیما و سعید را نمایندۀ شخصیت­های تحصیل­کردۀ رمان معرفی می­کند، هیچ­گاه نخواسته­است عقل و علم را در مقابل دین قرار دهد.

در رمان چراغ­ها را من خاموش می­کنم، کلاریس، به عنوان شخصیت اول داستان، به تأسی از زندگی خانوادگی و همسرش آرتوش، در بیشتر مواقع زندگی­اش از دنیای مذهب به دور است. از جملۀ مواردی که دین­گریزی کلاریس را نشان می­دهد، می­توان به پیگیری حقوق اجتماعی زنان از سوی آنان، فاصلۀ زمانی احساس عشق ممنوعۀ کلاریس به امیل و ماجرای خواب و کابوسی که کلاریس دیده­ است، اشاره­ کرد. در پایان داستان، کهن‌الگوی سیب و حوا از زبان کلاریس در قالب داستان به فرزاندانش بیان می‌شود. یکی از عوامل مهم دین­گریزی در رمان همنوایی شبانۀ ارکستر چوب‌ها محیط خانوادگی و شغلی است. محیط اجتماعی و فرهنگی نیز در این رمان، به تأسی از گریزانی شخصیت­های داستانی از دین و مخالفت خاموش و غیرصریح آن­ها از قبول دین و اطاعت­های دینی، وضعیتی بغرنج را در طول رمان به بار آورده­ است. اینگرید، علاوه بر اینکه با راوی رابطه دارد، با برنارد نیز سر و سرّی دارد. رعنا نیز در طول داستان بین سید و راوی دست به دست و مبادله می­شود. عامل مهم دین­گریزی در رمان من او و شخصیت مریم فشار و خشونت است؛ این­گونه فشار و خشونت بیشتر در زمینۀ طرفداری جانبدارانه و بی­حدوحصر از دین بوده که به طرد و دفع از دین منجر شده ­است. از جملۀ عوامل دیگری که سبب دین­گریزی می­شود ناکارآمدی ظاهری دین در خواسته­های بعضاً ناممکن است. بعضی از اشخاص رمان، همچون فخرالتجار، با رویکرد مزوّرانه و ریاکارانه­اش در دین­گریزی شخصیت مریم مؤثر بوده­ است.