مقایسۀ اثربخشی آموزش حضوری و مجازی بستۀ جامع آموزش شهروندی بر رفتارهای شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی دانشجویان

مقدمه

واقعیت زندگی انسان‎‌ها نشان می‎‌دهد که زندگی انسان در تنهایی و انزوا ناممکن است. مشخص است که فعالیت گروه در گرو مشارکت اعضای آن است (Qian, 2020)؛ همین امر به شکل‎‌دهی و تداوم هویت زندگی گروهی کمک می‎‌کند. در چنین بستری فرد با درک خود به‌عنوان عضوی از جامعه و نیز فهم هدف جامعۀ بزرگ‌تر، از راه پذیرش تکالیف خود نسبت‌به آن جامعه، خود را موظف به انجام تعهدات می‌کند. بدین‌سان مفهوم مشارکت و شهروندی به یکدیگر پیوند می‎‌خورد و مشارکت، پیش‌نیاز شهروندی می‌شود (Huntjens & Kemp, 2022). شهروندی یکی از ضروری‎‌ترین پدیده‎‌ها در سیستم‎‌های سیاسی و اجتماعی مدرن است (Qian, 2020). در فرهنگ لغت، واژۀ شهروندی این‌گونه معنا شده ‎‌است: رفتار اجتماعی مطلوب باتوجه‌به ارزش‎‌های جامعه و در مسیر شکل‎‌گیری شهروندانی خوب (Al-Qatawneh et al., 2019). شهروندی در سیر تحولی خود به مجموعه‎‌ای از روابط هدفمند بین انسان‎‌هایی گفته می‎‌شود که می‎‌خواهند به‌صورت اجتماعی زندگی کنند و به‌عنوان نوعی قرارداد اجتماعی با هدف اصلی افزایش رفاه، امنیت و بهبود شیوۀ رفتار افراد در سطح جامعه در نظر گرفته شده ‎‌است (Huntjens & Kemp, 2022).

براین‌اساس شهروند خوب به کسی گفته می‎‌شود که از هویت اصیل برخورداراست و دارای ویژگی‎‌هایی است که جامعه انتظار دارد، به پدیده‎‌های اجتماعی و فرهنگی آن جامعه احساس وابستگی می‌کند و اطمینان داشته باشد، ساختار حقوقی کارآمدی، حقوق او را تضمین می‎‌کند که مایۀ حس مسئولیت در او و سبب مشارکت آگاهانه برای ادارۀ جامعه‎‌اش می‎‌شود؛ بنابراین، شهروند خوب و مؤثر شهروندی است که بین دو سویه حق و مسئولیت، تعادل و توازن برقرار کند (Kotey, 2023).

شهروندی در نظریۀ کلاسیک مارشال شامل سه بُعد مدنی، سیاسی، و اجتماعی است (Qian, 2020). امروزه با گسترش ظرفیت‎‌های استفاده از فضای مجازی و رسانه‎‌ها بُعدهای نوینی موسوم به شهروندی دیجیتالی و رسانه‎‌ای، در حوزۀ شهروندی مدرن و آموزش آن ایجاد شده است. واقعیت این است که با ظهور جامعۀ شبکه‎‌ای و فضای اجتماعی مجازی، شکل، محتوا و کیفیت تعاملات انسانی و به دنبال آن کنش‎‌های مدنی و سیاسی دچار تغییرات درخور ملاحظه‎‌ای شده است که مطالعه و تحلیل آنها مبتن‌ بر مبانی نظری پیشین تا حدودی دشوار و ناممکن است (Richardson & Milovidov, 2019). سرعت زیاد تحولات در فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌احتمال‌زیاد ادامه خواهد یافت و باتوجه‌به آن، اهمیت شهروندی و امنیت دیجیتال افزایش می‎‌یابد. شهروندی دیجیتال فرصت‎‌های جدیدی را برای مشارکت مدنی و سیاسی به‌ویژه از راه رسانه‎‌های اجتماعی و دیگر فناوری های تعاملی فراهم می‎‌کند. این تحولات همچنین خطرات جدیدی به‌ویژه دربارۀ مرزهای خصوصی و امنیت ایجاد می‎‌کند (Keating, 2016).

نیدو[1] و همکاران (2021) مهارت‌های شهروندی دیجیتال را شامل مهارت‎‌های لازم برای بهزیستی در دنیای آنلاین، یادگیری آنلاین و امنیت آنلاین دانستند. اخلاق دیجیتال به مشارکت کاربران اینترنت در رفتارهای ایمن، اخلاقی و مسئولانۀ آنلاین اشاره دارد. مشارکت به معنای استفاده از اینترنت برای مشارکت در فعالیت‎‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محلی یا اجتماعی است (Choi et al., 2017) روتارو^[2] (2014) بیان داشته که آموزش شهروندی و آموزش دربارۀ ارتباطات و رسانه‎‌های جمعی ممکن است یکی از کارآمدترین ابزارها برای ایجاد قرارداد اجتماعی جدیدی براساس حقوق و وظایف شهروندان باشد که می‎‌تواند انسجام و همبستگی اجتماعی را براساس نظم اخلاقی در دنیای جدید بهبود دهد؛ در همین راستا نیز جوامع مجازی بیانگر نوع جدیدی از اجتماعی‌شدن هستند که هنجارهای مدنی اجتماعی جوامع سنتی را به دوش می‎‌کشند.

برای ایجاد درک مشترکی از حقوق و مسئولیت‌های شهروندی، که می‎‌تواند برای افراد متفاوت یا حتی مخالف باشد، نیازمند آموزش هستیم. آموزش شهروندی مفهومی چندبُعدی، برای آماده‎‌سازی جوانان برای پذیرش نقش‎‌ها و مسئولیت‎‌هایشان به‌عنوان شهروند است و ازنظر یونسکو شامل سه موضوع مهم است: 1) آموزش حقوق شهروندی و انسانی به مردم با تفهیم اصول و نهادهای یک حکومت، یک کشور یا یک ملت؛ 2) یادگیری قضاوت فردی و روحیۀ انتقادی و 3) به دست آوردن احساس مسئولیت فردی و اجتماعی (Petrakaki et al., 2021). آموزش شهروندی تدارک فرصت‎‌های کسب دانش و آگاهی، داشتن نگرش و تقویت توانمندی‎‌هایی است که فرد را در تعامل مؤثر با دیگر افراد جامعه، برای مشارکت در زندگی سیاسی و اجتماعی یاری می‎‌رساند (Granados-Sánchez, 2023). مسلماً هیچ شخصی خودبه‌خود شهروند محسوب نخواهد شد و تنها در صورتی می‎‌توان از وجود شهروند سخن گفت که فرد در یک پروسۀ زمانی، از راه آموزش‎‌های رسمی و غیررسمی به شهروند تبدیل شده باشد (Gisewhite, 2023). به نظر می‎‌رسد آموزش شهروندی، فرایندی مربوط به تمام عمر است و افراد در تمام طول زندگی خود نیازمند آموزش‎‌های متناسب با آن هستند (Zuurmond et al., 2023). آموزش شهروندی نه‌تنها در دوران کودکی و جوانی بلکه در بزرگ‌سالی نیز به همان اندازه مؤثر است (Bonnesen, 2020). دانشجویان دانشگاه به دلیل نقش‌های پیش‌بینی‌شده در آینده، به‌عنوان شهروند و فردی فعال در محیط‌های کاری، یک مخاطب هدف مهم برای آموزش شهروندی هستند‎ (Telešienė, 2021).

همچنین توجه به تفاوت‎‌های آموزش حضوری و مجازی و نیاز روزافزون به گسترش تجارب و استانداردهای آموزش مجازی و درعین‌حال تفاوت‎‌های بارز روش حضوری مانند پویایی کلاس آموزش و امکانات پاسخ‌گویی چهره‎‌به‎‌چهره (Paul & Jefferson, 2019)، در مقایسه با آموزش مجازی، انجام پژوهش‎‌های این‎‌چنینی را برای رسیدن به تجارب و استانداردهای لازم برای بسط و گسترش رویکردها و روش‎‌های اجرای آموزش شهروندی ضروری می‎‌سازد (Halimi et al., 2022; Samuel, 2020). درواقع چون در آموزش‎‌ها و مکاتبات مجازی و الکترونیکی ممکن است نشانه‎‌های کلامی و غیرکلامی دریافت نشود (Paul & Jefferson, 2019) ، بنابراین این نوع آموزش نیازمند کارهای پژوهشی در راستای تصریح و بازشناسی استانداردهای علمی آموزش مجازی در مقایسه با آموزش حضوری برای کمک به افرادی است که ترجیح می‎‌دهند فراگیری را در یک موقعیت اجتماعی، حتی به طور اتفاقی و غیرمستقیم، در تعامل‎‌های اجتماعی تجربه کنند (Samuel, 2020).

چارچوب مفهومی

گسترش ظرفیت‎‌های استفاده از فضای مجازی و رسانه‎‌ها بُعد نوینی موسوم به شهروندی رسانه‎‌ای را در حوزۀ شهروندی مدرن و آموزش آن ایجاد کرده است (ایران‎‌نژاد و همکاران، 1402ب). رفتارهای شهروندی مرتبط با رسانه‎‌های اجتماعی به‌صورت برخورد با رسانه‎‌ها در قالب‎‌های مختلف از چاپی تا رادیویی، از ویدئو تا اینترنت است و به شیوۀ استفادۀ درست، تجزیه‌وتحلیل، ایجاد محتوا و مصرف درست، استفاده از موتور جست‌وجو، مهارت‎‌های تفکر انتقادی آنچه در جست‌وجو یافت شده و مقایسه منابع مختلف آنلاین، طبقه‌بندی و حفظ اطلاعات مربوط تعریف می‎‌شود (Richardson & Milovidov, 2019). در زندگی امروزی، رسانه‎‌ها در همۀ جنبه‎‌های زندگی وجود دارند؛ اما آموزش آنها در محیط‎‌های رسمی و غیررسمی به‎‌منظور کسب مهارت‎‌های لازم برای کاربرد آن کم است. یک شکاف فرهنگی و تکنولوژیکی بین جوانان امروزی و سیستم آموزشی وجود دارد که با سرعت جامعه و محیط رسانه‎‌ها به‌ویژه رسانه‎‌های دیجیتال تکامل نیافته است(Mateus & Hernandez-Brena, 2019). در آموزش شهروندی دیجیتال، حریم خصوصی و امنیت، روابط و ارتباطات، آزار و اذیت سایبری، ردپای دیجیتال، شهرت، تصویر و هویت از خود، سواد اطلاعاتی و رفتار اخلاقی و رعایت قوانینی مانند کپی‌رایت آموزش داده می‎‌شود (Richardson & Milovidov, 2019).

مصرف رسانه در جامعۀ کنونی واقعیتی انکارناپذیر است. ارتباطات سمعی و بصری به‌ویژه در چارچوب جامعۀ دیجیتال امروزی (شبکه-جامعه) که در آن فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در تمام زوایای زندگی روزمره نفوذ کرده، اهمیت زیادی دارد (ایران‎‌نژاد و همکاران، 1402ج)؛ اما شهروندان مهارت‌های شنیداری و دیداری کافی برای مقابله با این همه‌ رسانه‌های جمعی را ندارند. نه سیستم آموزشی و نه انجمن‌های مدنی و نه خود رسانه‌ها، مهارت‌های شنیداری و دیداری را ارتقا نداده‌اند تا افراد جامعه در هنگام استفاده از رسانه‌ها بتوانند انتقادی عمل کنند. شش شایستگی کلیدی در آموزش رسانه شامل درک، ظرفیت انتقادی، نوآوری، گزینش، مشارکت و ارتباطات بین فرهنگی است که باید آموزش داده شوند، تا بتوانند محتوای رسانه‎‌ها را تفسیر و قضاوت ارزشی کنند (Aguaded & Pérez-Rodríguez, 2012). همچنین به توانایی‌های دیگر در آموزش شهروندی رسانه‎‌ای توجه‎‌ می‌شود؛ ازجمله: توانایی تحمل دیدگاه‎‌های دیگر، توانایی حل مسئله، استفادۀ انتقادی از رسانه‎‌ها و فناوری مدرن برای گردآوری اطلاعات، نگاه انتقادی به آنچه می‎‌بینند و می‎‌شنوند، توانایی جست‌وجوی شواهد تازه، توانایی تشخیص مدل‎‌های دستکاری و متقاعدسازی، توانایی شناسایی، پاسخ‎‌گویی و تأثیرگذاری بر چالش‎‌ها و موقعیت‎‌های اجتماعی (ایران‎‌نژاد و همکاران، 1402الف).

همچنین در آموزش شهروندی بر آموزش و تمرین مهارت‌های اجتماعی خاص تمرکز می‎‌شود. برنامه‌های شهروندی دیجیتالی به افراد کمک می‌کند تا اختلاف نظرها و بحث‌های آنلاین محترمانه را تمرین کنند که می‌تواند سبب کاهش رفتارهای آزار و اذیت آنلاین و قربانی‌شدن افراد شود. بررسی‎‌ها نشان دادند که راهبردهای مثبت و تعاملی در کاهش پرخاشگری جوانان و مشکلات اجتماعی و عاطفی مرتبط با آن مؤثرتر بوده و به تقویت نقش تماشاگران در حمایت از قربانیان و اعتراض در برابر رفتارهای نامناسب و کاهش قلدری کمک کرده است (Emerson, 2020). وجود تماشاگران نافعال می‎‌تواند بازخورد مثبتی را برای قلدر فراهم کند؛ زیرا قلدر و قربانی ممکن است این سکوت را تأییدی برای قلدری در نظر بگیرند (Harrison & Polizzi, 2022). آموزش شهروندی می‎‌تواند با آموزش نتیکت[3] (اخلاق در دنیای دیجیتال) آداب در برقراری ارتباط در فضای مجازی را به شهروندان یاد دهد و از درگیری‎‌های ناشی از بدرفتاری یا برداشت‎‌های نادرست پیشگیری کند (Sinthiya & Ipnuwati, 2022). در آموزش شهروندی دیجیتال افراد می‎‌آموزند تا تصمیم‎‌گیری اخلاقی آنلاین درستی داشته باشند؛ مانند اینکه به درستی تصمیم بگیرند که آیا باید یک پست ناخوشایند را بازنشر کنند یا آن را به مقامات ذی‎‌صلاح گزارش کنند یا یک عکس ناشایست را به‎‌اشتراک بگذارند یا آن را حذف کنند (Harrison & Polizzi, 2022).

مورد دیگری که در آموزش شهروندی دیجیتال به آن توجه می شود، همدلی است که عامل تعیین‌کنندۀ مهمی در رفتار اخلاقی و عنصری ضروری در ایجاد اجتماعات اخلاقی است و بر درک ارزش‌های کرامت انسانی و حقوق بشر استوار است و با نگرش احترام و احساس مسئولیت به دیگران شکل می‌گیرد (Richardson & Milovidov, 2019). آموزش نت‎‌اخلاق برای رفتار مطابق با قوانین هنجاری ضروی است. همچنین اصول اخلاقی، در قانون اطلاعات و تراکنش‎‌های الکترونیک شیوۀ انجام تعاملات، ارتباطات و تراکنش‎‌ها از راه اینترنت و درصورت نقض، تحریم‎‌ها را تنظیم می‎‌کند تا فضای اخلاقی برای استفاده از اینترنت ایجاد شود (Sinthiya & Ipnuwati, 2022). با بررسی گفتمان‎‌ها، در پلتفرم‎‌های آنلاین مشخص شد که بی‎‌ادبی با ویژگی‎‌هایی مرتبط است که مشارکت گفتمانی معنادار، مانند ابراز عقیدۀ موجه و درگیری با اختلاف نظر را نشان می‎‌دهد. مدارانکردن با دیگران به‌ویژه در بحث‎‌های همگن دربارۀ اقلیت‎‌ها و جامعۀ مدنی باعث بروز بیان بی‎‌ادبانه می‎‌شود (Rossini, 2022). 

درحالی‎‌که اینترنت فرصت‎‌های هیجان‎‌انگیز جدیدی برای یادگیری در هر مرحله از زندگی ایجاد کرده‎‌، نرخ گردش دانش را نیز به شدت افزایش داده است. در این شرایط نمی‎‌توان تمام دانشی را که فرد در زمان زندگی نیاز دارد، در مدرسه یاد داد یا یاد گرفت. چرخش سریع دانش افزون بر ایجاد چالش روزافزون برای غربال اطلاعات بسیار زیاد و دسته‎‌بندی درست و نادرست، با تغییرات بزرگ در چیستی و زمان یادگیری همراه است. برای برطرف‌کردن نیازهای واقعی شهروندان آینده، برنامۀ درسی باید براساس پنج مفهوم کلیدی اطلاعات، ارتباطات، نوآوری، حل‎‌مسئله و مسئولیت‎‌پذیری ساخته شود (Richardson & Milovidov, 2019). در کل آموزش شهروندی دارای 4 عنصر اساسی آموزش است؛ازجمله: عاملیت (قدرت مستقل فکرکردن و یافتن روش‎‌هایی برای شکل‌دادن به زندگی فرد است) (Egan-Simon, 2022)؛ گفت‌و‌گو (گفت‌وگو، ظرفیت روایت، توضیح، آموزش، پرسیدن پرسش‎‌های گوناگون، گوش‌دادن و تکیه بر پاسخ‌ها، تحلیل و حل مسائل، حدس و گمان، تصور، بحث، استدلال، مذاکره، کاوش و ارزیابی ایده‎‌ها) (Alexander, 2020)؛ انتقادپذیری (ارزیابی اعتبار استدلال‎‌ها، استنباط، قضاوت دربارۀ اعتبار منابع، به چالش کشیدن مفروضات بیان‌نشده و ارائۀ استدلال‎‌های مستدل و سنجیده براساس آن شواهد) و دانش رهایی‌بخش (به اشتراک‎‌گذاری اطلاعات، ارزش‎‌ها و دانش، همچنین مشارکت و کمک به رشد جامعه اشاره دارد و شامل توانایی عملکرد در محیط دیجیتال است) (Egan-Simon, 2022).

پیشینۀ تجربی

در جست‌وجوی انجام‌شده بیشتر پژوهش‎‌های ایرانی در حوزۀ رسانه، اثر استفاده از رسانه‌های اجتماعی را بر متغیرهای متفاوت بررسی کرده‌اند؛ اما دربارۀ آموزش شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی کار کمی صورت گرفته است. ولی‎‌اللهی ‎‌رودباری و همکاران (1401) برای شناسایی و الویت‎‌بندی مؤلفه‎‌های رفتار شهروندی سایبری، تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و عدالت آموزشی در نظام آموزشی پژوهشی ترکیبی انجام دادند که نشان داد رفتار شهروندی سایبری و کاربست فناوری اطلاعات و ارتباطات دارای هشت مؤلفه است. هلیمی[4] و همکاران (2022) به این نتیجه رسیدند که یادگیری آنلاین می‌تواند کیفیت یادگیری مدنی را بهبود بخشد. اخلاق، ارتباط دیجیتال، درک دیجیتالی و سواد دیجیتالی به کمک یادگیری آنلاین بهبود یافت. دانش (دانش مدنی)، مهارت‌های مدنی و تمایلات مدنی نیز بهبود یافت. همچنین افراد آموختند مستقل بیاموزند، انتقادی فکر کنند و مهارت‎‌هایی را به‎‌ دست آورند که یک شهروند دیجیتالی عاقل و مسئول در قرن بیست و یکم نیاز دارد. ثوربیونرود و فیگنشو[5] (2022) بررسی کردند که چگونه شهروندان، رسانه‌های خبری جاافتاده و جایگزین را ارزیابی می‌کنند، در چشم‌انداز خبری حرکت می‌کنند و فهرست‌های خبری شخصی و انتخابی ایجاد می‌کنند. آنها اعتماد، جابه‌جایی فعال بین رسانه‌های جایگزین و رسانه‌های خبری موجود و ساخت مجموعه‌های خبری شخصی و شبکه‌های حمایتی را در بین شهروندان تحلیل کردند. مشخص شد که شهروندان ناظر به اندازۀ کافی هوشیار و آماده بودند تا در زمان نیاز به اخباری پاسخ دهند که واقعاً زندگی آنها را تحت تأثیر قرار می‎‌دهد. جنمیمول و نانسوننون[6] (2021) به این نتیجه رسیدند که در تمام جنبه‌ها، اثربخشی یادگیری در کلاس‌های آنلاین کمتر از کلاس‌های حضوری است. دانش‎‌آموزان انگیزه و تمرکز کمتری برای مطالعه به تنهایی (کلاس آنلاین) داشتند. در کلاس‎‌های حضوری درک بهتری از مطالب را گزارش کردند. پال و جفرسون (2019) تفاوت معناداری در عملکرد دانش‎‌آموزان در دو روش آموزشی آنلاین و حضوری، باتوجه‌به جنسیت یا باتوجه‌به رتبۀ کلاسی نیافتند. نتیجۀ پژوهش آنها پتانسیلی برای استفاده از آموزش آنلاین برای آموزش مفاهیم اصلی علوم محیطی و شهروندی نشان داد. ولاندرن[7] و همکاران (2020) نشان دادند که آموزش شهروندی دیجیتال باعث افزایش مداخله برای جلوگیری از زورگویی سایبری توسط بینندگان می‎‌شود. در پژوهشی پیمایشی و مقطعی که مارکوارت^[8] و همکاران (2020) در زمان نزدیک به انتخابات شهرداری دانمارک در سال 2017 انجام دادند، مشخص شد که 9/46 شهروندان جوان (15 تا 25ساله) دست‌کم یک سیاست‎‌مدار یا حزب را در رسانه‌های اجتماعی دنبال کردند. به نظر می‌رسید که کنشگری فعالانۀ سیاست‎‌مداران در زمینۀ اخبار شخصی روشی پذیرفته‌شده برای جست‌وجوی اطلاعات سیاسی برای شهروندان جوان بود. آنها بین نوجوانانی که روی دکمۀ پسندیدن کلیک کردند و نوجوانانی که کلیک نکردند، تفاوت‌های چشمگیری یافتند. علاقۀ سیاسی و صحبت با همتایان با شانس بیشتر برای پیروی از سیاست‎‌مداران مرتبط بود. نوع محتوای به اشتراک گذاشته‌شده در رسانه‌های اجتماعی به دلیل ویژگی‌های تعاملی، شخصی‌شده و کوتاه‌بودن آن ممکن بود دست‌کم برای مخاطبان جوان کم‌علاقه به سیاست مؤثر بوده باشد. آنها بحث کردند که محتوای رسانه‌های اجتماعی دربارۀ بازیگران سیاسی می‌تواند سبب افزایش یادگیری سیاسی شود (Marquart et al., 2020; Aguaded & Pérez-Rodríguez, 2012).

بنابراین، اینترنت به‌عنوان بستری برای رسانه‌های نوین، می‌تواند به ارضای نیازهای تازه یا ارضای نیازهای قبلی با روش‌های جدید بپردازد. این فناوری برای کاربران خود، روش‌های ارتباطی جدید، منعطف و کم‌هزینه‌ای را فراهم کرده است؛ اما کاربرد درست این فناوری‌های نوین نیاز به دانش دیجیتال دارد و ازسوی دیگر، شهروندی رسانه‌ای دربرگیرندۀ نگرانی‌هایی همچون انتشار اطلاعات نادرست، ناراحتی از پست‌های نامناسب، جریحه‌دارشدن احساسات و دیگر مواردی است که نیاز به دانش رسانه‎‌ای را پررنگ می‌کند (ایران‌نژاد و همکاران، 1402الف). باتوجه‌به تفاوت‎‌های آموزش حضوری و مجازی و نیاز روزافزون به گسترش تجارب و استانداردهای آموزش مجازی و درعین‌حال تفاوت‎‌های بارز روش حضوری مانند پویایی کلاس آموزش و امکانات پاسخ‌گویی چهره‎‌به‎‌چهره در مقایسه با آموزش مجازی، که به آن اشاره شد، انجام پژوهش‎‌های این‎‌چنینی را برای رسیدن به تجارب و استانداردهای لازم برای بسط و گسترش رویکردها و روش‎‌های اجرای آموزش شهروندی، همچنین تصریح و بازشناسی استانداردهای علمی آموزش مجازی در مقایسه با آموزش حضوری ضروری می‌سازد. باتوجه‌ به آنچه گفته شد و اینکه در ایران بیشتر پژوهش‎‌ها به رفتارهای شهروندی اجتماعی (اخلاقی) و زیست‎‌محیطی پرداخته‎‌اند، پژوهش دربارۀ شهروندی رسانه‌ای و دیجیتالی که در دنیای امروز پدیدار شده است، یکی از ضرورت‌های انجام این پژوهش بود. همچنین می‎‌توان گفت تقریباً تمام پژوهش‎‌ها به دورۀ 12سالۀ مدرسه محدود می‎‌شوند و برای سال‎‌های پس‌ازآن که تفکر منطقی و انتزاعی رشد یافته و استقلال تصمیم‎‌گیری و رفتار در افراد افزایش یافته است، پژوهشی انجام نگرفته است؛ بنابر این، این پژوهش با هدف مقایسۀ اثربخشی آموزش حضوری و مجازی بستۀ جامع آموزش شهروندی بر رفتارهای رسانه‎‌ای و دیجیتالی دانشجویان انجام شد.

روش پژوهش

این پژوهش از نوع آزمایشی با طرح چهار گروهی، شامل دو گروه آزمایش (شامل آموزش حضوری و مجازی) و دو گروه گواه (یکی برای آموزش حضوری و دیگری برای آموزش مجازی) و با طرح پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری دوماهه بود. جامعۀ آماری شامل دانشجویان دانشگاه آزاد اصفهان در زمستان 1401 و بهار 1402 بود. روش انتخاب نمونه هدفمند بود. باتوجه‌به اینکه کفایت حجم نمونه در پژوهش‎‌های آزمایشی و باتوجه‌به توصیۀ متون علمی و احتمال ریزش دست‎‌کم 15 تا 20 نفر برای هر گروه است (دلاور، 1401)، برای هر گروه 25 نفر از بین داوطلبان دارای معیارهای ورود، گزینش و به‌صورت تصادفی در 4 گروه جایگزین شدند. ملاک‎‌های ورود: اشتغال به تحصیل در دانشگاه آزاد اصفهان که دست‎‌کم یک ترم تحصیلی را در دانشگاه سپری کرده باشند، تمایل به مشارکت در پژوهش و نداشتن مشکلات یا اختلال های روان‌شناختی حاد و مزمن (با اجرای آزمون سلامت روان مشخص شد) و معیارهای خروج: دو جلسه و بیشتر غیبت در جلسه‎‌های آموزش، شرکت هم‌زمان در آموزش‎‌های مرتبط با حوزۀ شهروندی بود. سپس در گام یکم از همۀ دانشجویان پیش‎‌آزمون گرفته ‎‌شد، سپس بخش مربوط به آموزش شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی بستۀ جامع آموزش شهروندی در 5 جلسه 90 دقیقه‎‌ای به‌صورت حضوری برای یک گروه و به‌صورت مجازی برای گروهی دیگر اجرا شد. در جلسۀ پایانی پس‌آزمون برگذار و دوماه بعد، مرحلۀ پیگیری اجرا شد. در طی اجرای پژوهش تعدادی از شرکت‎‌کنندگان پژوهش را ترک کردند و در نشست پایانی و مرحلۀ اجرای پس‎‌آزمون، در گروه حضوری 18 نفر و گروه مجازی 20 نفر باقی ماندند. دوماه بعد، مرحلۀ پیگیری با افراد باقی‌مانده در مرحلۀ پس‎‌آزمون اجرا شد که جلسات آموزشی را تکمیل کرده‎‌بودند. در مرحلۀ پیگیری هیچ آموزش اضافی ارائه نشد و تنها پرسش‌نامۀ‎‌ مراحل گذشته یک بار دیگر توسط شرکت‌کنندگان پاسخ داده ‎‌شد.

ابزار پژوهش

پرسش‌نامۀ رفتارهای شهروندی توسط ایران‎‌نژاد و همکاران (1402ب) با 96 گویه در مقیاس 4 درجه‎‌ای لیکرت از (هرگز=1 تا همیشه=4) در 6 بخش ساخته شده است. بخش رفتارهای سیاسی این پرسش‌نامه دارای دو خرده‎‌مقیاس شامل مشارکت سیاسی (4 گویه) و متقاعدسازی (2 گویه)؛ بخش رفتارهای مدنی (7 گویه)؛ رفتارهای اجتماعی دارای هفت خرده مقیاس شامل برخورد با دیگران (8 گویه)، در نظر گرفتن دیگران (6 گویه)، برخورد با تفاوت‎‌ها (3 گویه)، بیان دیدگاه (3 گویه)، سازگاری (4 گویه)، ارتباط مسئولانه (2 گویه) و مشارکت انتقادی (2 گویه)؛ بخش رفتارهای مرتبط با حوزۀ زیست‎‌محیط و توسعۀ پایدار دارای چهار خرده‎‌مقیاس خرید و مصرف (8 گویه)، نگهداری (6 گویه)، آموزش و گفت‌وگو (3 گویه) و تغذیه (2 گویه)؛ بخش رفتارهای مرتبط با رسانه دارای سه خرده‎‌مقیاس آگاهی از تأثیر بازنمایی (6 گویه)، ارزیابی انتقادی (4 گویه) و دانش مشارکت (3 گویه) و بخش رفتارهای شهروندی دیجیتالی دارای چهار خرده‎‌مقیاس اخلاق و مسئولیت‎‌ها (11 گویه)، مشارکت آنلاین (8 گویه)، سواد دیجیتال (2 گویه) و یادگیری (2 گویه) است. آلفای کرانباخ برای هر بخش‎‌ یادشده به ترتیب 603/0، 760/0، 862/0، 887/0، 714 و 853/0 گزارش شده ‎‌است. روایی همگرای آن با بررسی همبستگی بین بخش‎‌های این پرسش‌نامه و پرسش‌نامۀ شهروندی تابش و بُعد انسانیت پرسش‌نامۀ فضایل اخلاقی و زورگویی دیجیتال بررسی شد که داده‌های قابل‌قبولی به دست آمد. در این پژوهش از بخش‎‌های رفتارهای مرتبط با رسانه و دیجیتالی این پرسش‌نامه استفاده شد (ایران‎‌نژاد و همکاران، 1402الف).

بستۀ آموزش جامع شهروندی توسط پژوهشگر ساخته شد. این بسته از فنون آموزشی متمرکز بر شهروندی سیاسی، مدنی، اجتماعی (هر یک 10درصد)، شهروندی توسعه‎‌پایدار (20درصد)، زیست‎‌محیطی (10درصد)، شهروندی دیجیتال (25درصد) و شهروندی رسانه (15درصد) تشکیل شده که درکل شامل 12 جلسه 90 دقیقه‎‌ای ‎است. سه بُعد نخست هریک در 2/1 جلسه (برابر با 108 دقیقه) و به‎‌ترتیب دیگر بُعدها در 4/2 (برابر 216 دقیقه)، 2/1 (برابر 108 دقیقه)، 5/2 (برابر 225 دقیقه)، 7/1 (برابر 153 دقیقه) جلسه آموزش داده شد. ضریب توافق تخصصی برای این بسته آموزشی 93/0 به ‎‌دست آمد که نشان از کفایت این بسته داشت. در این پژوهش، تنها در بخش مربوط به آموزش شهروندی دیجیتال و رسانه بستۀ بیان‌شده به ‎‌کار رفت. زمان پیش‎‌بینی‌شده برای آموزش‎‌های دیجیتال و رسانه (برابر 378 دقیقه)، به همراه 50 دقیقه زمان گرفتن آزمون (پیش‎‌آزمون و پس‎‌آزمون)، 10 دقیقه معرفی دوره و بیان اهداف و قوانین شرکت در دورۀ آموزشی و 12 دقیقه جمع‌بندی نهایی آنچه در این دوره دربارۀ آن صحبت‌ شده است، درمجموع 5 جلسه 90 دقیقه‌ای را شامل شد (ایران‎‌نژاد و همکاران، 1402ج).

جدول 1- بخش مرتبط با آموزش ابعاد رسانه و دیجیتالی، از بستۀ جامع آموزش شهروندی ساخت پژوهشگر

Table 1- Section related to media and digital dimensions education, from the comprehensive citizenship education package designed by the researcher

روش تجزیه‌وتحلیل

برای آزمون پرسش‎‌های پژوهش پس از گردآوری داده‎‌ها در سه گام پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری، داده‏های مربوط به سه گام با به‎‌کارگیری روش‎‌های توصیفی و استنباطی تجزیه‌وتحلیل شد. در سطح آمار توصیفی شاخص‎‌های گرایش مرکزی و پراکندگی (میانگین‎‌ها، انحراف معیار و خطای استاندارد) و در سطح آمار استنباطی نیز ابتدا با بررسی پیش‎‌فرض‎‌‎‌های لازم شامل نرمال‌بودن توزیع متغیرها، برابری واریانس‌های خطا و برقراری پیش‌فرض استقلال از تحلیل واریانس اندازه‎‌گیری مکرر‎‌‎‌‎‌ و برای تعیین تفاوت بین گروه‎‌ها و مقایسۀ دوبه‌دوی گروه‎‌ها از آزمون تعقیبی بونفرونی استفاده شد. این تحلیل‎‌ها با کمک نرم‌افزار SPSS ویرایش 26 انجام شد.

ملاحظات اخلاقی

این پژوهش بخشی از پایان نامۀ دکتری است و برحسب رهنمودهای اخلاقی مربوط به انجام پژوهش و در رابطه با کسب رضایت آگاهانه و رازداری (American Psychological Association, 2017) عمل کرد و کد اخلاق از کمیتۀ اخلاق دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان به شماره: IR.IAU.KHUISF.REC.1401.303 دریافت شد.

یافته‎‌ها

در هر چهار گروه پژوهش، بیشترین ترکیب سنی در گروه زیر 18-24 سال بود. بیشتر افراد زن و مجرد بودند. بیش از نیمی از شرکت کنندگان در هر چهار گروه پژوهش شاغل و دارای مادر خانه‎‌دار بودند. بیشتر افراد وضعیت اقتصادی متوسطی داشتند. همچنین آزمون خی‎‌دو برای هیچ‎‌یک از متغیرها معنادار نشد که حاکی‌ازآن است که بین چهار گروه پژوهش در توزیع فراوانی متغیرهای جمعیت‎‌شناختی افراد شرکت‌کننده در پژوهش تفاوت معناداری وجود نداشت (005/0<P).

در جدول 2 داده‎‌های آزمون شاپیرو- ویلک (دربارۀ نرمال‌بودن توزیع متغیرها)، داده‎‌های آزمون لوین (برابری واریانس گروه‏‏ها)، آزمون ام‎‌باکس مربوط به برابری ماتریس واریانس-کوواریانس و آزمون ماکلی در حوزۀ برابری کرویت برای متغیرهای پژوهش و زیرمقیاس‎‌های آنها ارائه شده است.

جدول 2- داده‎‌های آزمون شاپیرو-ویلک، لوین، ام‎‌باکس و ماکلی در متغیرهای پژوهش و زیرمقیاس‎‌های آنها

Table 2- Shapiro-Wilk, Levene, M-Box, and Mauchly test data in the research variables and their sub-scales

 چنان‏‏که در جدول 2 مشاهده می‏‏شود‏‏، زیر‎‌مقیاس‎‌های آگاهی از بازنمایی، دانش مشارکت، متغیر شهروندی رسانه‎‌ای، یادگیری، اخلاق و مسئولیت‎‌ها در هر سه مرحلۀ ‎‌آزمون، توزیع نرمال (01/0>p) نبود و برابری واریانس خطا تنها در مرحلۀ پیش‎‌‎‌آزمون (05/0<p) برقرار بود. برابری ماتریس واریانس-کوواریانس (از راه آزمون ام‎‌باکس) برقرار نبود (05/0>p). برای زیر‎‌مقیاس‎‌های ارزیابی انتقادی، سواد دیجیتال، مشارکت آنلاین و شهروندی دیجیتال در هر سه مرحلۀ ‎‌آزمون، توزیع نرمال (01/0>p) نبود و برابری واریانس خطا در هر سه مرحلۀ ‎‌‎‌آزمون (05/0<p) برقرار بود. برابری ماتریس واریانس-کوواریانس (از راه آزمون ام‎‌باکس) برقرار نبود (05/0>p). همچنین چنان‏‏که در جدول 2 مشاهده می‏‏شود، آزمون ماکلی برای خرده‎‌مقیاس‎‌های آگاهی از بازنمایی (05/0<p) معنادار نبود به این معنی که پیش‌فرض کرویت رعایت شده بود. برای خرده‎‌مقیاس ارزیابی انتقادی و دانش مشارکت، برای متغیر شهروندی رسانه‎‌ای، یادگیری، سواد دیجیتال، اخلاق و مسئولیت‎‌ها، مشارکت آنلاین و شهروندی دیجیتال آزمون ماکلی معنادار بود (01/0>p)؛ به این معنی که پیش‎‌فرض کرویت برقرار نبود. در شرایطی که پیش‎‌فرض کرویت برقرار نیست، می‎‌توان در جدول‎‌های نهایی، آمارۀ گرین‎‌هاوس-گیزر را به کار برد. داده‎‌های تحلیل واریانس اندازه‎‌های تکرارشده برای متغیرهای پژوهش و زیر‎‌مقیاس‎‌های آنها در جدول 3 ارائه شده است.

جدول 3- داده‎‌های تحلیل واریانس اندازه‏‏گیری تکرار‏‏شده (مکرر) برای متغیرهای پژوهش و زیر‎‌مقیاس‎‌های آنها

Table 3- Repeated measures ANOVA data for the research variables and their sub-scales

 باتوجه‌به رعایت‌نشدن/شدن پیش‏‏فرض کرویت (جدول 2)، چنان‏‏که در جدول 3 دیده‎‌ می‏‏شود، در اثر درون‎‌گروهی، عامل زمان برای زیر‎‌مقیاس آگاهی از بازنمایی (977/75=F، 2=df)، ارزیابی انتقادی (887/196=F، 613/1=df)، دانش مشارکت (412/124=F، 308/1=df) و متغیر شهروندی رسانه‎‌ای (842/334=F، 698/1=df)؛ برای زیرمقیاس یادگیری (592/222=F، 613/1=df)، سواد دیجیتال (155/91=F، 353/1=df)، اخلاق و مسئولیت‎‌ها (801/125=F، 136/1=df)، مشارکت آنلاین (412/90=F، 248/1=df) و برای شهروندی دیجیتال (513/281=F، 238/1=df) و تعامل زمان و گروه (142/24=F، 6=df)، ارزیابی انتقادی (637/60=F، 838/4=df)، دانش مشارکت (822/30=F، 924/3=df) و متغیر شهروندی رسانه‎‌ای (309/98=F، 095/5=df)؛ برای زیرمقیاس یادگیری (476/59=F، 838/4=df)، سواد دیجیتال (941/30=F، 059/4=df و 01/0>p)، اخلاق و مسئولیت‎‌ها (301/40=F، 407/3=df)، مشارکت آنلاین (524/30=F، 744/3=df) و برای شهروندی دیجیتال (685/89=F، 715/3=df) نشان می‏‏دهد که در خرده‎‌مقیاس آگاهی از ارزیابی ازنظر زمانی و تعامل زمان با گروه (چهار گروه پژوهش) تفاوت معناداری (01/0p<) وجود دارد.

همچنین چنان‏‏که در جدول 3 در بخش اثر بین‌گروهی دیده ‎‌می‏‏شود، در عامل گروه خرده‎‌مقیاس‎‌های آگاهی از بازنمایی (785/8=F)، ارزیابی انتقادی (355/19=F)، دانش مشارکت (167/9=F)، متغیر شهروندی رسانه‎‌ای (996/19=F)، یادگیری (636/21=F)، سواد دیجیتال (075/13=F)، اخلاق و مسئولیت‎‌ها (004/11=F)، مشارکت آنلاین (159/10=F) و شهروندی دیجیتال (548/18=F) تفاوت معناداری (3=df، 01/0>p) وجود دارد؛ به این معنی که تحلیل واریانس انجام‌شده تفاوت معناداری را بین گروه‏‏های آزمایش (دو گروه آموزشی) و گروه‎‌های گواه نشان داده است. به دلیل معنادارشدن تعامل زمان با گروه، در شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی و زیر‎‌مقیاس‎‌های آنها، برای بررسی احتمالی تفاوت دوبه‌دوی گروه‎‌های آزمایش و گواه، آزمون تعقیبی بونفرونی انجام گرفت که در جدول 4 در سه مرحلۀ پیش و پس‎‌آزمون و پیگیری ارائه شده است.

جدول 4- داده‎‌های آزمون تعقیبی بونفرونی برای مقایسۀ دوبه‌دوی گروه‏‏های پژوهش در متغیرهای پژوهش و زیر‎‌مقیاس‎‌های آنها

Table 4- Bonferroni post-hoc test data for pairwise comparison of the research groups in the research variables and their sub-scales

 چنان‏‏که در جدول 4 دیده ‎‌می‏‏شود، در زیر‎‌مقیاس‎‌های آگاهی از بازنمایی، ارزیابی انتقادی، دانش مشارکت، متغیر شهروندی رسانه‎‌ای، سواد دیجیتال و اخلاق و مسئولیت‎‌ها بین مرحلۀ پیش‎‌آزمون و پس‎‌آزمون تفاوت معناداری وجود دارد (01/0>p)؛ اما بین پس‎‌آزمون و پیگیری تفاوت معناداری وجود ندارد (05/0<p). در زیرمقیاس یادگیری و متغیر شهروندی دیجیتال بین هر سه مرحلۀ آزمون تفاوت معناداری وجود دارد (01/0≥p). همچنین در مقایسۀ بین گروه‎‌های پژوهش، بین آموزش حضوری و مجازی تفاوت معناداری وجود ندارد (05/0<p)؛ اما تفاوت هر دو گروه آموزشی با گروه‎‌ گواه مربوط به آن معنادار است (05/0>p) یا (01/0>p)؛ بنابراین، می‎‌توان گفت بین دو گروه آموزشی تفاوت معناداری وجود ندارد؛ ولی هر دو آموزش بر رفتارهای شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی به‌صورت کلی و زیر‎‌مقیاس‎‌های آن اثربخش بودند و گروه‎‌های آموزشی با گروه‎‌های کنترل مربوط به خود تفاوت معناداری دارد.

 بحث و نتیجه‎‌

باتوجه‌به تازگی دنیای رسانه و دیجیتال و مبهم‌بودن نقش افراد جامعه در این دنیای مدرن، آموزش شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی اهمیت زیادی دارد و موضوع روز است. یافته‎‌های این پژوهش نشان داد که آموزش شهروندی به‌صورت حضوری و مجازی بر رفتارهای شهروندی رسانه‎‌ای و دیجیتالی دانشجویان مؤثر واقع شده است. چنان‏‏که در جدول 4 دیده‎‌ می‏‏شود، در خرده‎‌مقیاس‎‌های آگاهی از بازنمایی، ارزیابی انتقادی، دانش مشارکت و متغیر شهروندی رسانه‎‌ای بین مرحلۀ پیش‎‌آزمون و پس‎‌آزمون تفاوت معناداری وجود داشت؛ اما بین پس‎‌آزمون و پیگیری تفاوت معناداری وجود نداشت که نشان‌دهندۀ پایدارماندن نتایج حاصل از آموزش است. همچنین در مقایسۀ بین گروه‎‌های پژوهش، بین آموزش حضوری و مجازی تفاوت معناداری وجود نداشت و هر دو نوع آموزش توانستند بهبود درخور توجهی در رفتارهای شهروندی دیجیتالی و رسانه‎‌ای دانشجویان ایجاد کند. در جست‌وجوی انجامشده، پژوهشی در دسترس قرار نگرفت که به آموزش رسانه‎‌ای برای درک بازنمایی و ارزیابی انتقادی و دانش برای مشارکت افراد اقدام کرده باشد و بیشتر پژوهش‎‌ها اثر استفاده از رسانه را در افزایش مشارکت در فعالیت‎‌های سیاسی و مدنی بررسی کرده‎‌اند؛ بنابراین، به‌سختی می‎‌توان یافته‎‌های این پژوهش را با دیگر پژوهش‎‌ها مقایسه کرد؛ بااین‌وجود، یافته‎‌های این پژوهش با یافته‎‌های پژوهش آگودد و پرز-زودریگز (2012) همسویی نسبی داشت.

در خرده‎‌مقیاس‎‌ یادگیری و کل شهروندی دیجیتال بین هر سه مرحلۀ آزمون تفاوت معناداری وجود داشت. در خرده‎‌مقیاس‎‌های سواد دیجیتال، اخلاق و مسئولیت‎‌ها بین پیش‎‌آزمون و دو مرحلۀ دیگر تفاوت معناداری وجود داشت. همچنین در مقایسۀ بین گروه‎‌های پژوهش، در خرده‎‌مقیاس‎‌های یادگیری و سواد دیجیتال، اخلاق و مسئولیت‎‌ها و متغیر شهروندی دیجیتال بین دو گروه آموزشی تفاوت معناداری وجود نداشت؛ اما بین هر گروه آموزشی و گواه مربوط به آن تفاوت معنادار بود. یافته‎‌های این پژوهش با یافته‌های پژوهش هلیمی و همکاران (2022) همسویی نسبی دارد.

این پژوهش نشان داد که آموزش شهروندی دیجیتالی و رسانه‎‌ای باعث بهبود رفتارهای شهروندی در این حوزه می‎شود. ارزیابی انتقادی و افزایش دانش دربارۀ چگونگی مشارکت با درک اثر بازنمایی‎‌ها در رسانه بر رفتارهای مدنظر جامعه اثر مثبت داشت و باعث بهبود این‌گونه رفتارها شد. آموزش توانست به افراد در درک خود به‌عنوان عضوی از جامعه و نیز فهم هدف جامعۀ بزرگ‌تر و از راه پذیرش تکالیف خود در برابر جامعه مؤثر واقع شود و باعث بهبود اخلاق و رعایت مسئولیت در دنیای مجازی شود و مشارکت شهروندان را بهبود دهد. همچنین با یادگیری روش‎‌های جست‌وجو و امکانات موجود در دنیای دیجیتال، دانشجویان توانستند بدون نیاز به آموزش مستقیم به دنبال یادگیری مدنظر خود روند و با بررسی داده‌های موجود و ارزیابی درستی آنها، یادگیری خود را افزایش دهند.

درمجموع می‎‌توان گفت که در این پژوهش، اثر آموزش بستۀ جامع آموزش شهروندی به‌صورت مجازی و حضوری بر بهبود رفتارهای شهروندی تفاوت معناداری نداشت و هر دو روش آموزشی اثربخش بود. این یافته با یافتۀ گیزوایت (2023) و پال و جفرسون (2019) همسو بود. آموزش آنلاین به دلیل ویژگی انعطاف‌پذیری یادگیری در آن به‌مانند آموزش رودررو برای آموزش علوم شهروندی مؤثر است. ازآنجایی‌که آموزش شهروندی بیشتر ارائۀ دانش به‌صورت نگاه سیستمی و انتقادی به مسائل، آگاهی از چیستی یا چگونگی انجام و دانش دربارۀ آثار فعالیت‎‌های گوناگون یا انتخاب‎‌های متفاوت در دنیای واقعی و نیز مجازی است، به نظر می‎‌رسد می‌توان به‌صورت حضوری یا مجازی این دانش را در حدی افزایش داد که شهروندان آگاهانه در مسائل و مشکلات جامعه، خود را سهیم بدانند و به فعالیت روی آورند.

محدودیت‎‌ها

1. اجرای این پژوهش در جامعۀ دانشجویی محدودیتی است که باید مدنظر قرار گیرد.
2. در این پژوهش تفاوت رفتارهای شهروندی در اقشار اجتماعی (جنس، تحصیلات، طبقۀ اقتصادی و اجتماعی) بررسی نشد.
3. پرسش‌نامه خود گزارشی است و بر پایۀ گزارش خود افراد، بهبود در رفتارهای آنان بررسی شد و اینکه آیا در رفتار واقعی آنها به‌صورت میدانی بازتاب یافته است یا نه، مشخص نشد.

پیشنهادها

1. پیشنهاد می‎‌شود این پژوهش دربارۀ افراد دیگر گروه‎‌های اجتماعی و اقشار گوناگون تکرار شود تا اثربخشی آن دربارۀ قشرهای گوناگون مشخص شود.
2. باتوجه‌به درهم‎‌تنیدگی دنیای امروز با فضای مجازی، توجه هنرمندان و تأثیرگذاران شبکه‎‌های اجتماعی و توجه به این موارد می‎‌تواند بر نسل جوان جامعه تاثیر بسزایی داشته باشد؛ بنابراین، آموزش افرادی که در رسانه‎‌های مجازی، تولید محتوا انجام می‎‌دهند، می‎‌تواند در دستور کار قرار گیرد و مجوز ورود به این بخش گذراندن دورۀ شهروندی باشد.
3. توجه به رفتارهای شهروندی و رعایت آن یا آموزش غیرمستقیم آن در برنامه‎‌های صداوسیما نقش بسیار مهمی در بهبود رفتارهای شهروندی خواهد داشت؛ بنابراین، پیشنهاد می‎‌شود برای رده‎‌های سنی گوناگون برنامه‎‌های آموزشی دربارۀ رفتارهای شهروندی ساخته شود و نیز ترویج و آموزش رفتارهای درست در سریا‎‌ل‎‌ها و فیلم‎‌ها در دستور کار قرار گیرد. همچنین این محتوا در کتاب‎‌های داستان رده‎‌های سنی متفاوت وارد و ترویج شود که برای این مهم باید برای جامعۀ هنرمندان کشور دوره‎‌های آموزشی در نظر گرفته شود و توجه آنها را به این‌گونه مسائل جلب و همکاری آنها را خواستار شد.
4. پیشنهاد می‎‌شود برای تربیت افراد از آموزش شهروندی استفاده شود تا بتوانند از فرصت‎‌های ایجادشده در دنیای مجازی به‌درستی استفاده کنند، یادگیری خود را بهبود و به‌صورت تمام‌عمری دنبال کنند و در دنیای مجازی مسائل اخلاقی را رعایت و مسئولانه رفتار کنند و نیز سواد مشارکت فعال و ایمن را داشته باشند و بتوانند در تولید محتوای مناسب مشارکت کنند و دربارۀ نگرانی‎‌های اجتماعی خود به دیگران آگاهی‎‌رسانی کرده و فعالانه محتوا ایجاد کنند، خود درگیر و دغدغه‎‌مند باشند و نیز با ایجاد کمپین‎‌ها و گروه‎‌ها، توجه و پشتیبانی دیگران را جلب کنند. همچنین دانشجویان پس از یادگیری این‎‌گونه رفتارها می‎‌توانند در دنیای مجازی مروج این‌گونه رفتارها باشند.

[1] Naidu

[2] Rotaru

[3] netiquette

[4] Halimi

[5] Thorbjørnsrud & Figenschou

[6] Janmaimool & Nunsunanon

[7] Vlaanderen

[8] Marquart