تحلیل موضوعی و ترسیم نقشۀ علمی پژوهش‎های مرتبط با حوزۀ اقتصاد مقاومتی

مقدمه

در سال 1389 رهبر انقلاب در دیدار با جمعی از کارآفرینان سراسر کشور، مفهوم اقتصاد مقاومتی را وارد ادبیات این حوزه کردند (مقام معظم رهبری، 1389). اقتصاد مقاومتی به‌عنوان مفهوم اقتصادی و اجتماعی، در دنیای امروز که تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی به یکی از ابزارهای اصلی سیاست بین‌المللی تبدیل شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای یافته است. این مفهوم، نه‌تنها به جنبه‌های اقتصادی بلکه به جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز توجه کرده است و تلاش می‌کند با تقویت توانمندی‌های داخلی، کاهش وابستگی به منابع خارجی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی به حفظ و ارتقای امنیت و ثبات اقتصادی کشور کمک کند.

اقتصاد مقاومتی به معنای جایگزینی ورودی‌های محلی به‌جای ورودی‌های وارداتی و افزایش تجارت تهاتری است. هرچند در اقتصاد ایران ابعاد گسترده‌تری دارد (Kaab et al., 2021)، این مفهوم برای تاب‌آوری، مقاوم‌سازی، بحران‌زدایی و ترمیم ساختارها و نهادهای موجود است (فلاح و همکان، ۱۴۰۱) و به دنبال آن است که با کاهش وابستگی‌ها و تأکید برمزیت‌های تولید داخلی و تلاش برای خودکفایی زمینۀ توسعه و پیشرفت را مهیا سازد (رحیمی کلور و حمزه‌ای، ۱۳۹۷). به عبارتی، اقتصاد مقاومتی به شکل بومی‌شدۀ اقتصاد اسلامی نظر دارد که در آن، مؤلّفه‌های اقتصاد اسلامی تبلور عینی و عملیاتی ‌بیابد (موسویان و بهاری، ۱۳۹۲). این نوع اقتصاد مدلی است که فراتر از اقتصاد بوده و شامل اقدامات استراتژیک و کلان در سیاست، فرهنگ، ورزش و جامعه با رویکرد مذهبی، ملی و محلی است (HassanpourHeydari et al., 2024).

کشورهای قدرتمند از تحریم‌های اقتصادی و جنگ‌های تجاری به‌عنوان ابزاری اقتصادی برای تحمیل شرایط خود بر دیگر کشورها برای دستیابی به نتایج مطلوب استفاده می‌کنند (Ghaffaryfard et al., 2022). در دهه‌های اخیر، اقتصاد ایران به دلیل تحریم‌های گستردۀ بین‌المللی با چالش‌های متعددی مواجه شده است. این تحریم‌ها که بیشتر با هدف محدودکردن توانایی‌های اقتصادی و استراتژیک کشور اعمال شده‌اند، آثار منفی درخور توجهی بر ذخایر ارزی، تجارت بین‌المللی، تولید داخلی و توسعۀ اقتصادی برجای گذاشته‌اند. در این شرایط، اقتصاد مقاومتی به‌عنوان راهبرد کلیدی برای مقابله با این فشارها مطرح شده است. این رویکرد با تأکید بر بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های داخلی، کاهش وابستگی به منابع خارجی، تقویت صادرات غیرنفتی و توسعۀ صنایع دانش‌بنیان می‌تواند به‌عنوان نقشۀ راهی برای تاب‌آوری و پیشرفت اقتصادی کشور عمل کند.

رشد تولیدات علمی و پژوهش‌های مرتبط با اقتصاد مقاومتی ضرورت تحلیل جامع و نظام‌مند این پژوهش‌ها را برای شناسایی نقاط قوت، ضعف، خلأهای پژوهشی و مسیرهای آینده ضروری کرده است؛ بنابراین، تحلیل موضوعی و ترسیم نقشۀ علمی پژوهش‌های مرتبط با حوزۀ اقتصاد مقاومتی، اقدامی لازم برای شناسایی الگوهای تحقیقاتی، روندهای علمی و حوزه‌های مغفول‌مانده است. این مطالعه می‌تواند سیاست‌گذاران، پژوهشگران و مدیران اجرایی را در جهت طراحی و اجرای سیاست‌های مؤثرتر و هماهنگ‌تر یاری کند. باتوجه‌به اهمیت این موضوع، این مطالعه به دنبال آن است که با استفاده از روش‌های نوین تحلیل موضوعی و ترسیم نقشۀ علمی، وضعیت پژوهش‌های مرتبط با اقتصاد مقاومتی را بررسی کند و راهکارهای مناسبی برای بهبود کیفیت و اثربخشی این پژوهش‌ها ارائه دهد.

بررسی پیشینه

تحلیل هم‌واژگانی^[1] در بسیاری از حوزه‌ها به‌کار رفته است؛ ازقبیل کشف دانش (Wang et al., 2015)، مهندسی دانش (Liu & Liu, 2019)، سواد اطلاعاتی (Onyancha, 2020; Pinto et al., 2020; Li et al., 2021; Chen et al., 2021; Hicks et al., 2023)، سواد مالی (Kumar & Kumar, 2023; Shollapur et al., 2023)، سواد دیجیتال (Park et al., 2021)، سواد سلامت (Paucar-Caceres et al., 2023)، سازمان‌دهی دانش (دانش و نعمت‌اللهی، 1399)، سردردهای ضربان‌دار (رحیمی و همکاران، 1399)، مطالعات آموزش عالی ایران (رحیمی و همکاران، 1400)، بیماری‌های عفونی (دانش و قویدل، 1402)، هم‌رخدادی واژگان کتاب‌های کتابداری (دانش و همکاران، 1403) و حوزۀ سواد (رحیمی و همکاران، 1403).

جلیلی پیران و سلیمانی دورچه[2] (2015) به نقش اقتصاد مقاومتی در شرایط داخلی و در حقوق بین‌الملل پرداختند و دربارۀ چالش‌های اجرای اقتصاد مقاومتی از منظر حقوق بین‌الملل بحث کردند.

نتایج مطالعه کعب[3] و همکاران (2021) نشان داد که اجرای اقتصاد مقاومتی باوجود دستاوردهای درخور توجه در نفت، گاز و پتروشیمی در سایر بخش‌ها با شکست مواجه شده است؛ علاوه‌براین، سوء مدیریت در توزیع ارزهای خارجی یکی دیگر از مسائل در اجرای اقتصاد مقاومتی در ایران است.

یافته‌های پژوهش غفاری‌فرد[4] و همکاران (2022) نشان داد که اعمال تحریم‌های اقتصادی قوی در بلندمدت نه‌تنها در دورۀ تحریم بلکه در دورۀ پس از تحریم، تجارت بین ایران و افغانستان را افزایش داده است؛ بنابراین، توسعۀ همکاری‌های تجاری بین دو کشور، تسهیل امور تجاری و گسترش همکاری‌های مشترک منطقه‌ای و بین‌المللی باید در دستور کار سیاست‌گذاران اقتصادی در ایران و افغانستان قرار گیرد.

یافته‌های پژوهش حسن‌پور حیدری[5] و همکاران (2024) ۱۴ دسته‌بندی برای طراحی مدل توسعۀ اقتصادی ورزش‌های سوارکاری با رویکرد اقتصاد مقاومتی شناسایی کرد. آنها بیان داشتند که متولیان ورزش و فدراسیون سوارکاری جمهوری اسلامی ایران برای دستیابی به توسعۀ اقتصادی، الزامات قانونی و حمایت‌های خود را به‌منظور افزایش استانداردهای ساخت‌وساز در مجاورت اماکن ورزشی و فضاها فراهم کنند.

کالب[6] (2024) در پژوهشی به این مبحث پرداخت که چگونه دولت‌ها در مواجهه با تحریم، توسعۀ اقتصادی را حفظ می‌کنند. وی اظهار داشت که مطالعات اخیر، مقاومت اقتصادی[7] را به‌عنوان ویژگی یک سیستم قبل از شوک بررسی کرده‌اند. با استفاده از مورد ایران هدف کالب این بود تا شکاف را با ارائۀ مدلی از مقاومت متحرک[8] پر کند. وی توضیح می‌دهد که چگونه بسیج از پایین به بالا و بالا به پایین می‌تواند تقاضا برای ظرفیت نهادی ایجاد کند. کالب همچنین، استدلال می‌کند که نخبگان سیاسی ایران با آغاز پویش‎ها[9] از بالا به پایین به تحریم‌ها پاسخ دادند و به کارگران مراجعه کردند و نیز وحدت سرمایه-کار را ترویج کردند و خواستار تعهد دولت به توسعه شدند. پویش‎ها دولت را قادر ساخت تا جلوی فرار سرمایه را بگیرد و شرکت‌ها را به مسیرهای سودآورتر و متمرکز بر رشد هدایت کند؛ به این ترتیب، مقاومت کارگری به طرز غیرمنتظره‌ای به تحقق فراخوان‌های رهبر انقلاب برای اقتصاد مقاومتی کمک کرد. یافته‌ها نشان داد که حمایت سیاسی از بسیج کارگران در مواجهه با تحریم‌ها می‌تواند منجر به منافع اقتصادی شود.

رحیمی کلور و حمزه‌ای (۱۳۹۷) اظهار داشتند که اقتصاد اسلامی الگویی کامل برای اقتصاد مقاومتی است؛ زیرا اقتصاد در یک نظام اسلامی ظرفیت‌ها و قابلیت‌های علم اقتصاد و مکتب اقتصادی را توأمان دارد و از نهادهای اقتصادی و اجتماعی مناسب هم بهره‎‌مند می‌شود.

یافته‌های پژوهش صفاهیه (1400) نشان داد که اکثریت ناشران مشکلات مالی و چالش‌های زیادی تجربه ‌‌می‌کنند. از منظر آنان به‌ کارگیری راهکارهایی همچون حمایت دولت در قالب اعطای تسهیلات و اصلاح نظام بازاریابی، تبلیغات و توزیع در حوزۀ نشر کتاب، دانش‌محورکردن صنعت نشر، مدیریت مصرف و استفادۀ حداکثری از منابع مادی و انسانی تأثیر مثبت و معنی‌داری در تحقق اقتصاد مقاومتی در شرایط فعلی خواهد داشت.

پژوهش منظم قلعه‌جوقی و همکاران (1401) نشان داد که استراتژی مناسب برای گفتمان‌سازی اقتصاد مقاومتی با استفاده از شبکه‌های اجتماعی باید با تمرکز بر استفادۀ بهینه از فرصت‌های موجود بر تقویت هرچه بیشتر نقاط قوت و کمینه‌سازی نقاط ضعف داخلی تأکید کند. همچنین، برای شکل‌دادن افکار عمومی و آمادگی روانی آحاد جامعه در راستای مقاوم‌سازی درون‌زای اقتصاد می‌توان از ظرفیت‌های شبکه‌های اجتماعی استفاده کرد.

یافته‌های پژوهش فلاح و همکاران (۱۴۰۱) نشان داد که «توانمندسازی تسهیلگرانه» و «ظرفیت‌سازی حمایتی» به همراه تعاملات هم‌آفرینانه در قالب «هم‌افزایی پویا» منجر به «اقدامات مقاومتی چندگانه» شده که در رفع چالش‌های پیاده‌سازی اقتصاد مقاومتی و درنتیجه اجرای موفق آن در صنعت نفت مؤثر است.

غفاری‌فرد و علمدار (۱۴۰۲) بیان داشتند که سیاست‌گذاران اقتصادی برای ارتقای شاخص‌های اقتصاد مقاومتی در استان‌ها به‌ویژه استان‌های کمتر توسعه‌یافته می‌بایست سیاست‌های عدالت بنیانی و ارتقای شاخص‌های اقتصاد دانش‌بنیان را در دستور کار خود قرار دهند.

پژوهش‌های انجام‌شده دربارۀ اقتصاد مقاومتی نشان می‌دهند که این رویکرد باوجود موفقیت در حوزه‌هایی مانند نفت و گاز در برخی بخش‌ها با چالش‌هایی نظیر سوءمدیریت منابع مواجه بوده است. تحریم‌ها باعث تقویت همکاری‌های تجاری بین ایران و برخی کشورهای منطقه شده است. همچنین، استفاده از ظرفیت‌های شبکه‌های اجتماعی برای گفتمان‌سازی و افزایش آگاهی عمومی، نقش مؤثری در تقویت مقاومت اقتصادی دارد؛ علاوه‌براین، توانمندسازی، عدالت‌محوری و ارتقای شاخص‌های اقتصاد دانش‌بنیان به‌عنوان راهکارهای کلیدی برای رفع چالش‌های اجرای اقتصاد مقاومتی شناخته شده‌اند. مطالعاتی نیز، بر نقش سیاست‌های حمایتی دولت، بهبود زیرساخت‌های قانونی و توجه به پویش‌های اجتماعی در تقویت اقتصاد مقاومتی تأکید داشته‌اند. این مطالعات نشان می‌دهند که اقتصاد مقاومتی نیازمند رویکردی جامع و چندبُعدی است که شامل ابعاد حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی می‌شود.

روش‌شناسی تحقیق

تحلیل هم‌واژگانی، الگوها و روندهای یک رشتۀ خاص را با اندازه‌گیری قدرت ارتباط اصطلاحاتی نشان می‌دهد که نمایندۀ انتشارات مربوط به آن حوزه هستند. ویژگی اصلی تحلیل هم‌واژگانی این است که ساختار فکری یک رشته خاص را به‌صورت نقشه‌های فضای مفهومی این حوزه، دیداری‌سازی می‌کند و یک سری زمانی از چنین نقشه‌هایی، ردی از تغییرات در فضای مفهومی ایجاد می‌کند (Ding et al., 2001). پژوهش حاضر با استفاده از فنون کتاب‌سنجی^[10] انجام شده است. با استفاده از نرم‌افزارهای ووس ویوور^[11]، یوسی‌آی‌نت^[12] و بیب اکسل^[13] داده‌های پژوهش پردازش شدند. داده‎های این پژوهش از مؤسسۀ استنادی و پایش علوم و فناوری جهان اسلام و با استفاده از کلیدواژۀ اقتصاد مقاومتی در فیلد عنوان استخراج شد.

داده‌های استخراج‌شده طی 12 سال گذشته از 1391 تا 1402 شامل 528 مدرک بود. در این مدارک، نویسندگان از تعداد 2330 کلیدواژه استفاده کرده‌اند. پس از استخراج کلیدواژه‌ها، یکدست‌سازی و استانداردسازی مفاهیم صورت گرفت. برای مثال: کلمات مفرد و جمع یکدست شدند، سرواژه‌ها (اکرونیم) به‌صورت عبارت کامل، یکدست شدند و غیره. بعد از استانداردسازی کلیدواژه‌ها تعداد 1159 واژۀ منحصربه‌فرد باقی ماند. برای ترسیم نقشۀ هم‌رخدادی از نرم‌افزار ووس ویوور استفاده شد. ابتدا در نرم‌افزار بیب اکسل ماتریس متقارن ایجاد شد و سپس ماتریس خام به ماتریس همبستگی تبدیل شد. نقطۀ برش برای ایجاد ماتریس عدد 3 در نظر گرفته شد. با انتخاب این نقطۀ برش، ماتریس 126 در 126 ایجاد شد. ارزش سلول‌های مورب ماتریس برابر صفر در نظر گرفته شد. برای ترسیم نقشه از روش تحلیل خوشه‌ای با روش کی‌مینز^[14] در نرم‌افزار وس ویور استفاده شد.

ارائه یافته‌ها

نتایج حاصل از تحلیل دادهای مرتبط با اقتصاد مقاومتی نشان می‌دهد که درمجموع 528 مدرک منتشر شده است که در عنوان آنها کلمۀ اقتصاد مقاومتی وجود دارد. اولین مقالات در سال 1391 منتشر شده است. تعداد مفاهیم و کلیدواژه‌های منحصربه‌فرد در این پژوهش، معادل 1159 واژه بود.

توزیع فراوانی مفاهیم حوزۀ اقتصاد مقاومتی براساس میزان هم‌رخدادی واژگان

توزیع فراوانی مفاهیم پراستفاده در دورۀ بررسی‌شده در جدول1 نمایش داده شده است.

جدول1- بیست مفهوم پراستفادۀ حوزۀ اقتصاد مقاومتی به ترتیب فراوانی

Table 1- Twenty most frequently used concepts in the resistance economy domain

از تعداد 528 سند بررسی‌شده 2330 کلیدواژه شناسایی شدند. پس از تحلیل و یکدست‌سازی مفاهیم تعداد 1159 کلیدواژۀ منحصربه‌فرد باقی ماند. مفاهیمی که فراوانی آن 10 و بیشتر است در جدول1 نمایش داده شده است. مفاهیم اقتصاد مقاومتی، تحریم اقتصادی و ایران به ترتیب با فراوانی 449، 27 و 23 در رتبه‌های اول تا سوم قرار گرفتند. کلیدواژۀ اقتصاد مقاومتی با بسامد 449 دارای بالاترین فراوانی است. سایر کلیدواژه‌ها شامل تحریم اقتصادی (27 بار) و ایران (23 بار) بسامد داشته‌اند. علاوه‌بر مفاهیم پرتکرار که در بالا ذکر شد، جدول2 نمایانگر بیست زوج‌ هم‌رخدادی پرتکرار در بازۀ زمانی بررسی‌شده است.

جدول2 مفاهیمی را نشان می‌دهد که بالاترین هم‌رخدادی را با هم دارند. این مفاهیم به‌صورت هم‌زمان در دو مدرک نمایان بوده‌اند؛ کلماتی مانند:

جدول2- زوج‌های پرتکرار کلیدواژه‌های اقتصاد مقاومتی به ترتیب فراوانی طی دورۀ بررسی‌شده

Table 2- Most frequent pairs of resistance economy keywords

با نگاهی به جدول 2 درمی‌یابیم که زوج‌های هم‌رخدادی تحریم اقتصادی-اقتصاد مقاومتی، ایران_اقتصاد مقاومتی و مقام معظم رهبری-اقتصاد مقاومتی دارای بیشترین هم‌رخدادی در این بازه زمانی هستند. به‌طورکلی، می‌توان گفت مفهوم اقتصاد مقاومتی در ترکیب با مفاهیم متعدد استفاده شده است.

خوشه‌بندی مفاهیم حوزۀ اقتصاد مقاومتی براساس تحلیل خوشه‌ای

به‌منظور مشخص‌شدن تعداد خوشه‌ها از بخش تحلیل خوشه‌ای نرم‌افزار وس‌ویور استفاده شد که تصاویر آن در شکل1 و جدول3 نمایش داده شده است. همان‌طوری که در این تصویر مشخص است مفاهیم حوزۀ اقتصاد مقاومتی در بازۀ زمانی بررسی‌شده در 11 خوشه قرار می‌گیرند.

نتایج حاصل از شکل1 نقشۀ هم‌رخدادی واژگان نشان می‌دهد که مفاهیم حوزۀ اقتصاد مقاومتی شامل خوشه‌های اقتصاد مقاومتی، اقتصاد اسلامی، شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی، اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری، اقتصاد مقاومتی در متون درسی، اقتصاد مردم‌محور، اقتصاد مقاومتی و تهدیدات خارجی، نقش دانشگاه و نخبگان در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری، سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی، فنون ارزیابی و تحلیل نظام اقتصاد مقاومتی و نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی می‌شود.

شکل1- نقشۀ هم‌واژگانی مدارک حوزۀ اقتصاد مقاومتی

Fig 1- Documents co-word map

در جدول3 نام خوشه‌ها و زیرشاخه‌های مهم آنها همراه با وزن هر زیرشاخه نمایش داده شده است.

جدول 3- اسامی خوشه‌ها و زیرشاخه‌های حوزۀ اقتصاد مقاومتی

Table 3- Clusters and sub-clusters in resistance economy field

 با استفاده از الگوریتم خوشه‌بندی کی_مینز^[15] در نرم‌افزار وس ویور^[16] خوشه‌ها مشخص شد. همان‌طوری که در شکل 1 و جدول 3 مشاهده می‌شود، خوشۀ اول به مفهوم «اقتصاد مقاومتی» اختصاص یافته است؛ زیرا دارای بالاترین وزن در خوشه است. همچنین، مفاهیمی مانند اقتصاد مقاومتی، اقتصاد دانش‌بنیان، توسعه، توسعۀ اقتصادی و صنعت نفت و گاز در این خوشه هستند و در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالایی برخوردارند.

دومین خوشه به مفهوم «اقتصاد اسلامی» اختصاص یافت. اقتصاد اسلامی مجموعه‌ای از گزاره‌های دینی است که به‌عنوان بستر و زیربنای نظام اقتصادی تلقی شده و غایاتی که دین در زمینۀ اقتصاد برای انسان ترسیم کرده است (هادوی، 1378: ۴۵). مفاهیمی مانند اقتصاد اسلامی، اقتصاد ایران، تاب‌آوری اقتصادی، درون‎زایی، مدیریت جهادی، خودکفایی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشۀ سوم به مفهوم «شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی» اختصاص یافت. شرکت‌های دانش‌بنیان از مظاهر و مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی است که می‌تواند اقتصاد مقاومتی را پایدارتر کند (تحصیلی و شفیعی توندری، 1395). مفاهیمی مانند دانش‌بنیان، تاب‌آوری، سیاست‌های اقتصاد مقاومتی، فرهنگ اقتصاد مقاومتی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشۀ چهارم به مفهوم «اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری» اختصاص یافت و مفاهیمی مانند سیاست‌های کلان، بیانات مقام معظم رهبری، حمایت از تولید ملی، ثبات اقتصادی، اقتصاد درون‌زا، عدالت اقتصادی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

پنجمین خوشه به مفهوم «اقتصاد مقاومتی در متون درسی» اختصاص یافت. راه‌یابی مؤلفه‌های مهم اقتصاد مقاومتی به کتاب‌های درسی دانش‌آموزان برای آشنایی آنان با این مفهوم ضروری است (میرعرب رضی، 1401). مفاهیمی مانند برنامه درسی، اصلاح الگوی مصرف، مقاومت اقتصادی، آموزش‌وپرورش، تربیت اقتصادی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشۀ ششم به مفهوم «اقتصاد مردم‌محور» اختصاص یافت. در اقتصاد مردم‌محور همۀ مردم می‌توانند متولی امور اقتصادی بر مبنای قانون باشند و تمام گروه‌های فعال اقتصادی به هدف‌های اقتصادی خود دست یابند (کراری و همکاران، 1398). مفاهیمی مانند تولید ملی، تولید داخلی، اقتصاد مردم‌محور، امنیت غذایی، توسعۀ پایدار و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشۀ هفتم به مفهوم «اقتصاد مقاومتی و تهدیدات خارجی» اختصاص یافت. جمهوری اسلامی ایران می‌تواند ازطریق به‌کارگیری رویکرد اقتصاد مقاومتی در تعامل تجاری با جهان، ضمن پیشبرد آرمان‌ها و اهداف با تهدیدات موجود، ازجمله تحریم نیز مقابله کند (سیف و حافظیه، 1393). مفاهیمی مانند تحریم اقتصادی، راهبرد، امنیت اقتصادی، پدافند غیرعامل، تجارت خارجی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

هشتمین خوشه به مفهوم «نقش دانشگاه و نخبگان در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری» اختصاص یافت و مفاهیمی مانند مقام معظم رهبری، دانشگاه، فرهنگ، آموزش عالی، فناوری، نخبگان و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

نهمین خوشه به مفهوم «سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی» اختصاص یافت و مفاهیمی مانند اقتصاد، مقاومت، سبک زندگی، امنیت و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشۀ دهم به مفهوم «فنون ارزیابی و تحلیل نظام اقتصاد مقاومتی» اختصاص یافت و مفاهیمی مانند تکنیک دیماتل، فرایند تحلیل شبکه‌ای، دلفی، تاپسیس، تأمین مالی، بانکداری اسلامی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

خوشه یازدهم به مفهوم «نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی» اختصاص یافت. یکی از جبنه‌های مقوّم اقتصاد مقاومتی، توسعۀ کارآفرینی و ایجاد شرایط مناسب برای توسعۀ کسب‌وکار است (ثنائی‌پور، 1398). مفاهیمی مانند کارآفرینی، رسانه، فضای مجازی، کسب‌وکار، کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی و غیره که در این خوشه هستند، در مقایسه با سایر مفاهیم از وزن بالاتری برخوردارند.

ساختار مفهوم اقتصاد مقاومتی با استفاده از نمودار راهبردی

پس از تشکیل ماتریس برای هرکدام از خوشه‌ها و فراخوانی آن در نرم‌افزار یوسی‌آی نت، نمرۀ مرکزیت و تراکم خوشه‌ها مشخص و نمودار راهبردی ترسیم شد. لازم به ذکراست که مبدأ نمودار باتوجه‌به میانگین مرکزیت و تراکم خوشه‌ها به ترتیب بر روی 24/4 و 424/0 تنظیم شد. نمرات مربوط به تراکم و مرکزیت خوشه‌ها در جدول 4 نمایش داده ‌شده است.

جدول4- تراکم و مرکزیت خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی حوزۀ اقتصاد مقاومتی

Table 4- Density and centrality of clusters resulting from the co-word analysis

 خوشۀ 1 با مقدار 373/11 بیشترین مرکزیت و خوشۀ 11 با مقدار 857/0 بالاترین تراکم را داراست؛ این بدان معناست که ارتباط زیادی بین شبکۀ هم‌رخدادی مفاهیم این دو خوشه وجود دارد و بیشترین مرکزیت را ازنظر نفوذ و ارتباط با سایر موضوعات در خوشۀ 1 و همچنین پیوند‌دهی در خوشۀ 11 بیشتر از سایر خوشه‌ها داراست.

نمودار راهبردی، توصیف ارتباط درونی و همبستگی بین خوشه‌های موضوعی متفاوت است. در این نمودار بیشتر از محور افقی برای ارائۀ مرکزیت (میزان همبستگی خوشه‌ها) و از محور عمودی برای ارائۀ تراکم (میزان توان ارتباط درونی هر خوشه) استفاده می‌شود (Ke et al., 2013). ملسر^[17] و دیگران (2015) نمودار راهبردی را کوششی در جهت مصورسازی بهتر و نمایش بلوغ و انسجام خوشه‌های موضوعی در حوزه‌ای پژوهشی معرفی می‌کند.

همان‌گونه که از نمودار 3 پیداست، نمودار راهبردی به چهار قسمت تقسیم می‌شود که هر قسمت یک‌ربع از نمودار را تشکیل می‌دهد. خوشه‌هایی که در ربع اول قرار می‌گیرند منسجم هستند و در حوزۀ پژوهش‌شده مرکزیت دارند. این خوشه‌های اصلی بر بخش بزرگی از شبکه تمرکز دارند. خوشه‌ها در ربع دوم، همچنان منسجم هستند؛ اما از حالت مرکزیت درآمده‌اند و هرکدام بخش‌های تخصصی کوچک‌تری از حوزۀ پژوهش‌شده را نمایش می‌دهند. در ربع سوم خوشه‌ها ریزش می‌کنند؛ خوشه‌های این ربع، بخش‌های نوظهور یا ‌زوال‌پذیر شبکه هستند و سرانجام، ربع چهارم حاوی خوشه‌هایی است که هنوز به بلوغ نرسیده‌اند؛ اما پتانسیل آن‌را دارند که به بخش‌های اصلی تبدیل شوند (Melcer et al., 2015; Khasseh et al., 2017).

نمودار 1- نمودار راهبردی حوزۀ اقتصاد مقاومتی

Fig 1- Strategic diagram of the resistance economy

باتوجه‌به نمودار راهبردی، ربع اول اقتصاد مقاومتی (1)، سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی (9)، نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی (11) موضوع اصلی این بازۀ زمانی است. این خوشه‌ها منسجم هستند و در حوزۀ پژوهش‌شده مرکزیت دارند و بر بخش بزرگی از شبکه تمرکز دارند. خوشۀ فنون ارزیابی و تحلیل نظام اقتصاد مقاومتی (10) ازلحاظ اهمیت و تأثیر در حوزۀ پژوهش‌شده در مرتبۀ پایین‌تری در مقایسه با خوشه‌های ربع اول قرار گرفته است. این خوشه همچنان منسجم است؛ اما از حالت مرکزیت درآمده است و بخش تخصصی کوچک‌تری از حوزۀ پژوهش‌شده را نمایش می‌دهد. خوشه‌های شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی (3)، اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (4)، اقتصاد مقاومتی در متون درسی (5)، اقتصاد مردم‌محور (6)، اقتصاد مقاومتی و تهدیدات خارجی (7)، نقش دانشگاه و نخبگان در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (8)، بخش‌های نوظهور یا ‌زوال‌پذیر شبکه هستند. ربع چهارم، خوشه‌هایی هستند که هنوز به بلوغ نرسیده‌اند؛ اما پتانسیل آن ‌را دارند که به بخش‌های اصلی تبدیل شوند که در این پژوهش اقتصاد اسلامی (2) در این بخش قرار گرفته است.

نتیجه

این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتاب‌سنجی و ترسیم نقشۀ علمی زمینه‌ای فراهم می‌کند تا نقشۀ علمی دقیق‌تری برای سیاست‌گذاران و پژوهشگران برای بهبود و اجرای موفق‌تر اقتصاد مقاومتی ارائه دهد. نتایج این پژوهش نشان داد که اقتصاد مقاومتی به‌عنوان خوشۀ اصلی و خوشۀ اقتصاد اسلامی خوش‌توسعه شناسایی شده است.

خوشۀ اقتصاد مقاومتی مفاهیمی را دربرمی‌گیرد که حول محور اصول اقتصاد مقاومتی و کاربردهای آن در بخش‌های مختلف شکل گرفته‌اند. مفاهیم کلیدی مانند اقتصاد مقاومتی، اقتصاد دانش‌بنیان و توسعۀ اقتصادی نشان‌دهندۀ تمرکز این خوشه بر مقاوم‌سازی ساختارهای اقتصادی است. این خوشه نمایانگر دیدگاهی جامع است که اقتصاد مقاومتی را به‌عنوان چارچوب عملیاتی برای توسعه و پایداری در حوزه‌های مختلف اقتصادی پیشنهاد می‌کند.

خوشۀ اقتصاد اسلامی بر مفاهیم مرتبط با اقتصاد اسلامی و نقش آن در شکل‌دهی به اقتصاد کشور تأکید دارد. مفاهیمی مانند اقتصاد اسلامی، اقتصاد ایران و نظام اقتصادی نشان‌دهندۀ تلاش برای ارائۀ مدلی مبتنی‌بر ارزش‌ها و اصول اسلامی هستند که بتواند به حل چالش‌های خاص اقتصادی ایران کمک کند. درمجموع، این خوشه بیانگر تلفیق مبانی نظری اقتصاد اسلامی با چالش‌ها و فرصت‌های اقتصادی ایران است و می‌تواند نقشی محوری در گفتمان اقتصادی کشور ایفا ‌کند. این یافته‌ها در راستای یافته‌های رحیمی کلور و حمزه‌ای (1397) و موسویان و بهاری (1392) است که نتایج آنها هم نشان بر هم‌پوشانی اقتصاد مقاومتی با اقتصاد اسلامی دارد و این خوشه نیز بر نیاز به تبلور عینی مؤلفه‌های اقتصاد اسلامی در سیاست‌های مقاومتی تأکید می‌کند.

نتایج پژوهش همچنین نشان داد خوشه‌های شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی (3)، اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (4)، اقتصاد مقاومتی در متون درسی (5)، اقتصاد مردم‌محور (6)، اقتصاد مقاومتی و تهدیدات خارجی (7)، نقش دانشگاه و نخبگان در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (8) در زمرۀ خوشه‌های نوظهور هستند. این یافته نشان می‌دهد که حوزۀ اقتصاد مقاومتی نیاز به پژوهش‌های جدید بیشتری دارد و نیز توجه برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران حوزه‌های پژوهشی را در جهت معرفی این حوزه در اولویت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی می‌طلبد.

شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی (3): این خوشه به‌طور خاص بر استفاده از ظرفیت‌های دانش‌بنیان و نوآورانه برای دستیابی به اهداف اقتصاد مقاومتی تمرکز دارد و تلاش می‌کند راه‌حل‌هایی پایدار و عملیاتی برای تقویت اقتصاد کشور ارائه دهد. این یافته‌ها با پژوهش‌های غفاری‌فرد و علمدار (1402) هم‌راستا است که نشان دادند سیاست‌گذاری در زمینۀ اقتصاد دانش‌بنیان در استان‌های کمتر توسعه‌یافته ضرورت دارد؛ به همین ترتیب، خوشۀ شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی نیز بر نقش دانش‌بنیان‌ها در تقویت تاب‌آوری اقتصادی تأکید دارد. براساس نتایج این پژوهش، سیاست‌گذاران اقتصادی باید با اتخاذ سیاست‌های عدالت‌بنیان و ارتقای شاخص‌های اقتصاد دانش‌بنیان، شاخص‌های اقتصاد مقاومتی را در استان‌ها به‌ویژه استان‌های کمتر توسعه‌یافته بهبود بخشند.

اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (4): این خوشه بر نقش بیانات و سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری در هدایت و تدوین اصول اقتصاد مقاومتی تأکید دارد و نمایانگر دیدگاه عمیق و جامع رهبری دربارۀ اقتصاد مقاومتی است و به‌طورخاص به سیاست‌ها، ابزارها و رویکردهای عملیاتی اشاره دارد که برای تحقق اهداف اقتصادی کشور ضروری هستند. این خوشه با پیشینه‌های موسویان و بهاری (1392) و پژوهش‌های مرتبط با تفسیر مفاهیم اقتصاد مقاومتی در بستر اسلامی ارتباط نزدیکی دارد. محور اصلی این خوشه، تأکیدات مقام معظم رهبری به استفاده از ظرفیت‌های داخلی و کاهش وابستگی به واردات است. با تحلیل نظام‌مند سخنان و سیاست‌های ارائه‌شده، امکان ترسیم خطوط راهنمایی برای جهت‌گیری‌های علمی و اجرایی آینده میسر خواهد بود.

اقتصاد مقاومتی در متون درسی (5): این خوشه بر جایگاه و نقش نظام آموزشی و برنامه‌های درسی در ترویج و نهادینه‌سازی مفاهیم اقتصاد مقاومتی تمرکز دارد. مفاهیمی مانند برنامۀ درسی، آموزش‌وپرورش و تربیت اقتصادی نشان‌دهندۀ اهمیت نظام آموزشی به‌عنوان بستری برای آموزش اصول و ارزش‌های اقتصادی به نسل‌های آینده هستند. این خوشه تلاش می‌کند اقتصاد مقاومتی را نه‌تنها به‌عنوان چارچوب اقتصادی، بلکه به‌عنوان فرهنگ و نگرش اجتماعی در متون درسی جای دهد. هرچند این خوشه هنوز در پیشینه‌های موجود به‌طورمستقیم بررسی نشده است؛ اما می‌توان آن را به یافته‌هایی مانند ضرورت گفتمان‌سازی (منظم قلعه‌جوقی و همکاران، 1401) مرتبط دانست. پژوهش حاضر با طرح مبحث جایگاه اقتصاد مقاومتی در نظام آموزشی توانسته است نقش آموزش در تقویت این رویکرد را برجسته کند و مسیر آتی پژوهش در این حوزه را به پژوهشگران معرفی کند.

اقتصاد مردم‌محور (6): این خوشه رویکردی جامع به اقتصاد مردم‌محور دارد و مردم را از حاشیه به مرکز تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات اقتصادی منتقل می‌کند. در این دیدگاه مردم نه‌تنها مصرف‌کنندگان، بلکه بازیگران اصلی تولید، توزیع و توسعۀ اقتصادی به شمار می‌آیند. یافته‌های صفاهیه (1400) در زمینۀ حمایت از نشر و دانش‌محور کردن صنعت، با خوشۀ اقتصاد مردم‌محور هم‌خوانی دارد؛ بنابراین، لزوم ایجاد زیرساخت برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی در صنایع مختلف ضروری است.

اقتصاد مقاومتی و تهدیدات خارجی (7): بیانگر دیدگاهی راهبردی است که در آن اقتصاد مقاومتی به‌عنوان راهبردی برای مقابله با تهدیدات خارجی و فشارهای بین‌المللی به‌ویژه تحریم‌های اقتصادی به کار گرفته می‌شود. ترکیب دیپلماسی، پدافند غیرعامل و بهره‌وری منابع داخلی، چارچوب جامعی برای مدیریت تهدیدات و تقویت امنیت اقتصادی کشور فراهم می‌آورد. نتایج پژوهش غفاری‌فرد و همکاران (2022) دربارۀ تأثیر مثبت تحریم‌ها بر تجارت با افغانستان نشان داد که تحریم‌ها می‌توانند ظرفیت‌های داخلی را تقویت کنند. خوشۀ مربوط به تهدیدات خارجی نیز با تحلیل تاب‌آوری اقتصاد ملی در برابر فشارهای خارجی، یافته‌های پیشینه را گسترش می‌دهد.

خوشۀ نقش دانشگاه و نخبگان در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری (8): نمایانگر اهمیت آموزش عالی و نخبگان در گفتمان اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری است. دانشگاه‌ها به‌عنوان مراکز تولید دانش و فرهنگ‌سازی و نخبگان به‌عنوان بازیگران اصلی در تحقق نوآوری و کارآفرینی، نقشی حیاتی در توسعۀ پایدار و مقاوم‌سازی اقتصاد دارند. این رویکرد با تأکید بر فناوری، شفافیت و مبارزه با فساد، بستری مناسب برای مشارکت مؤثر نخبگان در پیشبرد اهداف اقتصاد مقاومتی فراهم می‌کند. پژوهش منظم قلعه‌جوقی و همکاران (1401) نشان داد که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در گفتمان‌سازی برای اقتصاد مقاومتی نقش داشته باشند؛ درحالی‌که خوشۀ مربوط به دانشگاه و نخبگان نیز بر پتانسیل فکری و نهادی این گروه‌ها تأکید دارد. پژوهش حاضر این ارتباط را با بررسی تعاملات دانشگاه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و نخبگان تقویت می‌کند.

سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی (9): این خوشه بر پیوند میان سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی تمرکز دارد، با تأکید بر چگونگی تأثیر رفتارهای فردی و اجتماعی در تحقق اهداف اقتصادی کشور. مفاهیم اقتصاد مقاومتی و جهاد اقتصادی در این خوشه نشان‌دهندۀ تلاشی برای ایجاد فرهنگ اقتصادی است که در آن افراد به‌طور فعال در راستای تقویت تولید داخلی، کاهش وابستگی‌ها و افزایش تاب‌آوری اقتصادی مشارکت کنند.

خوشۀ فنون ارزیابی و تحلیل نظام اقتصاد مقاومتی (10): می‌توانند به شناسایی نقاط قوت و ضعف سیستم اقتصادی کمک کنند و راه‌حل‌های استراتژیک برای بهبود عملکرد آن ارائه دهند. استفاده از تکنیک‌ها و مدل‌های تحلیلی مانند دیمتل، فرایند تحلیل شبکه‌ای و دلفی می‌تواند به تصمیم‌گیران کمک کند تا با شفافیت بیشتری سیستم‌های اقتصادی را تحلیل و شبیه‌سازی کنند.

نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی (11): این خوشه بر اهمیت کارآفرینی در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی تمرکز دارد و نقش کارآفرینی را در تقویت اقتصاد درون‌زا و مقاوم بررسی می‌کند. مفاهیمی مانند کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی و کسب‌وکار به‌طورخاص به این اشاره دارند که برای موفقیت در این نوع اقتصاد، باید بسترهایی برای ایجاد و توسعۀ کسب‌وکارهای نوآورانه فراهم شود که بر پایۀ تولید داخلی و استفادۀ بهینه از منابع موجود استوار باشد.

خوشۀ نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی (11) و سبک زندگی و اقتصاد مقاومتی (9): جزء خوشه‌های اصلی حوزۀ اقتصاد مقاومتی محسوب می‌شوند. این یافته در راستای پژوهش صفاهیه (1400) است که وی استفاده از ظرفیت‌های کارآفرینی در صنایع خاص مانند نشر را در راستای تحقق اقتصاد مقاومتی می‌داند. پژوهش حاضر می‌تواند بر اهمیت آموزش و حمایت از کارآفرینان در تحقق اقتصاد مقاومتی متمرکز شود و الگوهای نوینی برای توانمندسازی کارآفرینان ارائه کند. همچنین، پژوهش حسن‌پور حیدری و همکاران (2024) که به نقش فرهنگ و سبک زندگی در توسعۀ ورزش و اقتصاد مقاومتی توجه کرد، با خوشۀ مربوط، مرتبط است. پژوهش حاضر نیز اهمیت سبک زندگی را در تغییر الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری می‌داند. سبک زندگی مقاومتی، شامل تغییر رفتار مصرفی، مدیریت منابع و ترویج فرهنگ تولید داخلی، به‌طور مستقیم با اهداف اقتصاد مقاومتی در کاهش وابستگی‌ها و تقویت تاب‌آوری مرتبط است. این خوشه نشان‌دهندۀ اهمیت اصلاح فرهنگ عمومی برای پشتیبانی از سیاست‌های اقتصاد مقاومتی است.

برخی خوشه‌ها نمایانگر شکاف‌های پژوهشی‌ هستند که ضرورت پرداختن به آنها در مطالعات آتی احساس می‌شود. این پژوهش می‌تواند نقشه‌ای جامع برای هدایت تحقیقات آینده و تقویت بدنۀ علمی در حوزۀ اقتصاد مقاومتی فراهم کند. خوشه‌هایی مانند «اقتصاد مقاومتی در متون درسی» و «نقش کارآفرینی در اقتصاد مقاومتی» نمایانگر ابعاد مغفولی هستند که نیازمند پژوهش‌های عمیق و دقیق هستند؛ به‌این‌ترتیب، پژوهش حاضر می‌تواند نقش کلیدی در تقویت بدنۀ علمی این حوزه و ارائۀ راهکارهای کاربردی ایفا کند. همچنین، باتوجه‌به یافته‌ها پیشنهاد می‌شود پژوهشگران مسیر پژوهش‌های خود را به سمت حوزه‌های نوظهوری سوق دهند که در این پژوهش شناسایی شده‌اند.

پیشنهادهای پژوهشی

باتوجه‌به اینکه بیشتر خوشه‌های شکل‌گرفته در این پژوهش در بخش حوزه‌های نوظهور قرار دارد، پس ضروری است که سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان حوزۀ اقتصاد مقاومتی اولویت‌های پژوهشی خود و سازمان‌های مطبوعشان را براساس این خوشه‌ها برنامه‎ریزی کنند و پژوهشگران این حوزه نیز مطالعات خود را به سمت این حوزه‌ها سوق دهند.

پیشنهادهای کاربردی

براساس خوشه‌های موضوعی حاصل از تحلیل هم‌واژگانی ازجمله خوشۀ اقتصاد مقاومتی در متون درسی پیشنهاد می‌شود مفاهیمی مانند خودکفایی، حمایت از تولید ملی و مصرف بهینه و غیره، متناسب با مقطع تحصیلی دانش‌آموزان در کتب درسی گنجانده شود. استفاده از داستان‌های بومی، فعالیت‌های گروهی و عملی مانند طراحی الگوهای صرفه‌جویی یا معرفی محصولات داخلی می‌تواند به درک عمیق‌تر و کاربردی‌تر این مفاهیم کمک کرده و اقتصاد مقاومتی را به بخشی از سبک زندگی دانش‌آموزان و جامعه تبدیل کند.

[1]. Co-word analysis

[2] Jalilipiran & Soleymanidorche

[3] Kaab

[4] Ghaffary Fard

[5] Hassanpour

[6] Kalb

[7] Economic resilience

[8] Mobilized resilience

[9] Campaign

[10] Bibliometric technique

[11] VOSviewer

[12] Ucinet

[13] Bibexcel

[14] K-means

[15] K-means clustering

[16] VOSviewer

[17]. Melcer