پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 43 |
| تعداد شمارهها | 1,802 |
| تعداد مقالات | 14,708 |
| تعداد مشاهده مقاله | 39,596,493 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 15,373,922 |
تحلیل علل پراکندهرویی شهری در ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| برنامه ریزی فضایی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 7، دوره 14، شماره 4 - شماره پیاپی 55، دی 1403، صفحه 125-148 اصل مقاله (1.65 M) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/sppl.2024.140937.1778 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کرامت اله زیاری* 1؛ سعید زنگنه شهرکی2؛ نگین رجب زاده3؛ محسن عباس نژاد جلوگیر4 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1استاد گروه جغرافیای انسانی و برنامهریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامهریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 4دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پراکندهرویی شهری را بیشک باید یکی از مهمترین چالشهای پیش روی شهرها بهویژه در کشورهای درحال توسعه دانست. شهرهای ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. هرگونه برنامهریزی برای کنترل پدیدۀ پراکندهرویی شهری و سپس دستیابی به الگوی مدیریت پایدار اراضی شهری مستلزم شناخت نیروها و علل به وجود آورنده و هدایتکنندۀ پراکندهرویی شهری است. در این راستا، هدف از پژوهش حاضر شناخت علل مستقیم و غیرمستقیم پراکندهرویی در شهرهای ایران است. پژوهش حاضر ازنوع کیفی و بهصورت توصیفی-تحلیلی و روش جمعآوری دادههای آن بهصورت اسنادی-کتابخانهای بوده است. در راستای دستیابی به هدف پژوهش حدود 80 مقالۀ داخلی در موضوع پراکندهرویی شهری (در دو دهۀ گذشته) جمعآوری و در چند مرحلۀ منظم در نرمافزار MAXQDA2020 تحلیل و کدگذاری شد. دلایل پراکندهرویی شهری استخراجشده از منابع بررسیشده در 16 دستۀ کلی تقسیمبندی شد. براساس نتایج پژوهش عواملی همچون ضعف، کمبود، ابهام و ناکارآمدی قوانین و مقررات شهری، نبود برنامهریزی، نظارت و کنترل رشد و توسعۀ شهر، توسعۀ مسیرهای ارتباطی و زیرساختهای حملونقل، سیاستهای شهری کلان، مهاجرت به شهر، سوداگری زمین، شهرکسازیهای برنامهریزیشده، رشد طبیعی جمعیت، اثرهای تهیه و تصویب طرحهای شهری و توسعۀ صنایع سبکوسنگین در حاشیۀ شهرها را میتوان از مهمترین علل پراکندهرویی در شهرهای ایران دانست که هریک نتیجۀ زمینهها و علل مختلف دیگری است | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| پراکندهرویی شهری؛ شهرهای ایرانی؛ تحلیل محتوا؛ نرمافزار MAXQDA | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه پراکندهرویی شهری پدیدهای است که محققان علوم اجتماعی از اواسط قرن بیستم به آن توجه کردهاند (Rubiera-Morollón & Garrido-Yserte, 2020). یکی از اولین کاربردهای واژۀ پراکندهرویی (Sprawl) درزمینۀ کاربری اراضی را باید به سخنرانی سال 1937 ایرال دراپر، مدیر برنامهریزی ادراۀ دره تنسی، در همایش ملی برنامهریزان نسبت داد ( Song et al., 2002, P. 1; Wassmer, 2002, P. 2; Nechyba & Walsh, 2002). همچنین، عبارت پراکندهرویی شهری (Urban Sprawl) نخستین بار در سال 1958 در مقالهای جامعهشناسی به نامWilliam Whyte در مجلۀ فرچون به کار رفته است (Wassmer, 2002, P. 2). پراکندهرویی شهری در آمریکای شمالی از دهۀ 1950 یکی از عناصر مهم و اساسی در نظم اجتماعی و درپی آن سبک زندگی آمریکایی بوده است (Bueno-Suárez & Coq-Huelva, 2020, P. 1). به اعتقاد برخی از صاحبنظران پراکندهرویی شهری را در ایالات متحده و اروپای غربی میتوان در سه مرحلۀ تاریخی تبیین کرد: 1- پراکندهرویی شهری در سایۀ مدل کینزی-فوردیستی شهرنشینی در ایلات متحده و اروپای غربی (1945-1975)، 2- فرآیند بازسازی شهری / بازسازی شهر فشرده (1975-1985)، 3- پراکندهرویی شهری و مدل شهری نئولیبرال-جهانیشده (از 1985 به بعد) (Bueno-Suárez & Coq-Huelva, 2020, P. 5-9)؛ اما بهصورت کلی، از دهۀ 1960 الگوی پراکندهرویی در گفتمان شهری مطرح و بهعنوان پدیدهای شناخته شد که تا مدت زیادی فقط به شهرهای آمریکایی نسبت داده میشد (مشکینی و همکاران، 1392، ص. 118). اما این شیوه از تحولات فضایی محدود به ایالت متحده نماند و امروزه در سراسر جهان شهرهای بسیاری را درگیر ماهیت و ابعاد خویش کرده است. شهرهای ایرانی نیز با توجه به ساختارهای کلان اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و محیطی خاص خویش طی دهههای اخیر با شدت و ضعف با پدیدۀ پراکندهرویی شهری مواجه شده و این موضوع تبعاتی را بر زندگی اجتماعی و سلامت ساکنان همراه داشته است (حسینی و حسینی، 1394، ص. 33). شروع این تغییر شکل را در ابعاد شهرهای کشور میتوان انقلاب سفید 1341 و اصلاحات ارضی دانست. این رشد ناموزون تا به امروز ازطرفی، تبدیل به چالش مهمی در شهرهای کشور شده و از طرف دیگر، توجه به این موضوع بهویژه مسائل کالبدی آن را در قالب چارچوبی علمی ضروری کرده است (عبدی تریقان و همکاران، 1398، ص. 54). این پدیده در شهرهای کشور نهتنها باعث تخریب فضای پیرامونی شده، این شهرها را از الگوی متقارن خود نیز خارج کرده و قطبیشدن یک یا چند کانون شهری را درپی داشته است (عبدالی و همکاران، 1398، ص. 105). پراکندهرویی شهری مانند هر پدیدۀ دیگری باید در قالب علل، زمینهها و پیامدهای مختص به خود نگریسته شود و بهراحتی نمیتوان یک چارچوب کلی را به همۀ شهرهای جهان نسبت داد و برای ارائۀ یک چارچوب مطلوب در این خصوص باید شباهتها و تفاوتهای الگوی پراکندهرویی شهری را در شهرهای مختلف بررسی کرد. این امر ضروری است تا بتوان اقدامها و برنامهها را برای کاهش این معضل اولویتبندی کرد (پوراحمد و همکاران، 1399، ص. 67). در گام نخست، آن چیزی که دربارۀ پراکندهرویی شهری اهمیت دارد، تلاش برای کنترل و جلوگیری از تشدید آن است. کنترل پراکندهرویی شهری بدون توجه به شرایط، زمینهها، فرآیندها و علل شکلگیری آن ممکن نخواهد بود. بهعبارتی تا زمانی که نیروهای اثرگذار بر این پدیده بهدرستی شناسایی نشود، امکان مدیریت و کنترل آن میسر نخواهد بود و برای شناسایی و کنترل رشد فیزیکی شهر باید نگرشی همهجانبه و پایهای درسطح شهر و حوزۀ نفوذ و بهطور کلی منطقۀ شهری وجود داشته باشد (زیاری و همکاران، 1396، ص. 497). در این راستا، هدف از پژوهش حاضر شناسایی عوامل و پیشرانهای پدیدۀ پراکندهرویی در شهرهای ایران است.
مبانی نظری پژوهش دربارۀ تعریف پراکندهرویی باید این نکته را قید کرد که هیچ تعریف واحد و روشنی از این مفهوم وجود ندارد که مورد توافق همگان باشد و ایده و تعریف پراکندگی درطول زمان تغییر میکند (Gillham, 2002, P. 3) و در این زمینه جهتگیریهای حرفهای و تخصصی و دیدگاههای ناشی از آن عامل مهمی در کمبود تعریفی منسجم از پراکندگی است (Banai & DePriest, 2014). همچنین، اصطلاح پراکندهرویی شهری در رشتههای مختلف معانی متفاوتی دارد که این موضوع چالشبرانگیز است (Yasin et al., 2021, P. 116). با این حال، محققان در پیشینه موجود به پراکندگی شهری اغلب از بُعد مورفولوژیکی پرداختهاند که در آن بر موضوعاتی همچون تراکم، مرکزیت و نزدیکیِ کم تأکید شده است (Bueno-Suárez & Coq-Huelva, 2020, P. 2). برای مثال، اسکوایرز معتقد است که پراکندهرویی شهری مشخصاتی همچون توسعۀ جدید کمتراکم و وابسته به خودرو (بهخصوص توسعۀ جدید در حاشیۀ مناطق مسکونی) دارد که اغلب یک شهر روبهزوال را احاطه میکند (Squires, 2002, P. 2). همچنین، پراکندهرویی شهری به یک حالت سطح پراکندگی در یک نقطۀ خاصی از زمان، یک فرآیند تکامل سطح پراکندگی در زمان (Vermeiren et al., 2018, P. 537) و به تخلیۀ (با مقامات شهری کنترلنشده) پتانسیل از یک مرکز شهری به اطراف آنکه ازنظر اداری به شهر تعلق ندارد، اشاره میکند (Karwińska et al., 2018, P. 27). همچنین، . Yasin et al (2021) با بررسی پیشینۀ تحقیق پراکندهرویی شهری تعریفهای ارائهشده برای پراکندهرویی شهری را در شش دسته به شرح زیر تقسیمبندی کردند (جدول 1).
جدول 1: تعریفهای پراکندهرویی شهری Table 1: Definition of urban sprawl
منبع: Yasin et al., 2021, P. 117 همچنین، محققان در ادبیات پراکندهرویی شهری به علل و زمینههای پراکندهرویی شهری توجه کردهاند که درادامه، به برخی از آنها به اختصار اشاره شده است (جدول 2)
جدول 2: علل پراکندهرویی براساس پیشینۀ پژوهش Table 2: Causes of urban sprawl based on literature
منبع: Yasin et al., 2021, P. 122; Soltani et al., 2017, P. 128-129; E.EA, 2016, P. 31-33; Karwińska et al., 2018, P. 32-34; Coq-Huelva & Asián-Chaves, 2019, P. 3; Silva & Vergara-Perucich, 2021, P. 10; Osman et al., 2016, P. 25; Masoumi et al., 2018, P. 60; Colsaet et al., 2018, P. 342; Ewing, 2008, P. 523-525
علل و زمینههای فوق براساس مطالعات صورتگرفته در اتحادیۀ اروپا، مصر، ایران، شهرهای قاهره، سانتیاگو، مکزیکوسیتی و بهطور کلی، در سراسر جهان جمعآوری شده است. عامل مکان تأثیر بسیار مهمی در علل و زمینههای پراکنده رویی شهری دارد و بهعبارتی، علل پراکندهرویی در شهرها و کشورهای مختلف باوجود شباهتها تفاوتهایی نیز دارد. در این راستا و در یکی از طبقهبندیها میتوان علل پراکندهرویی را در دو دسته شهرهای کشورهای درحال توسعه و شهرهای کشورهای توسعهیافته بررسی کرد. در این راستا، میتوان به شهرهای کشور چین و شهر سانتیاگو شیلی در دستۀ اول اشاره کرد. در شهرهای کشور چین عواملی همچون تراکم جمعیت شهری، سرانه تولید ناخالص داخلی و ساختارهای صنعتی در پراکندهرویی شهری مؤثر بوده است (Li & Li, 2019). همچنین، در شهر سانتیاگو شیلی (شهر سانتیگو بهعنوان نمایندهای از شهرهای آمریکای جنوبی) عواملی همچون حملونقل و زیرساختهای آب، رشد جمعیت، محدودیتهای جغرافیایی، آرمان حومهنشینی، تمایل به مالکیت خصوصی، نزدیکی به طبیعت، کیفیت پایین محلههای درونشهری، شهرنشینی سریع، سرمایهگذاری خارجی، قیمت زمین کشاورزی، سیاستهای مکانی شهری، حاکمیت نامتوازن شهری-روستایی، پراکندگی اشتغال، پراکندگی نهادی و سیاستهای کاربری اراضی را میتوان بهعنوان محرکهای پراکندهرویی شهری دانست (Vergara‑Perucich, 2021, P. 202&Silva ). در سوی مقابل، دو کشور اسپانیا و ایالات متحدۀ آمریکا در دستۀ دوم بررسی شده است. نتیجۀ یک پژوهش دربارۀ نواحی شهری اسپانیا (اسپانیا بهعنوان نماینده از کشورهای اروپایی) نشان میدهد که عواملی همچون استفادۀ گسترده از خودرو شخصی، رشد سریع جمعیت شهری، محدودیتهای جغرافیایی همچون شیب زمین و ارتفاع، گسترش صنایع و توسعۀ مسکونی جدید منجر به پراکندهرویی شهری میشود (Rubiera Morollón et al., 2016, P. 14-17). در ایلات متحدۀ آمریکا سبک زندگی حومهنشینی، رشد جمعیت شهری، هزینههای پایینتر زمین و مسکن در حومه، مسکنهای بزرگتر و محلههای باکیفیتتر ازنظر خدمات آموزشی و نیز با میزان پایین بزهکاری در حومه در کنار امکان مشارکت فعّالتر در دولتهای محلی و قوانین و مقررات شهری منجر به پراکندهرویی شهری شده است (Adaku, 2014, P. 194-198). همچنین، بهصورت کلی، تمایل به کیفیت زندگی بهتر، ساخت بزرگراهها، تسهیلات بانکی ارزانقیمت، قطعات زمین بزرگ، مالیات بر املاک، ترجیحات مسکونی ساکنان و مقررات عمومی را میتوان از عوامل اثرگذار در پراکندهرویی شهری کشورهای توسعهیافته نامید (Sinha, 2018, P. 8). بنابراین علل و زمینههای پراکندهرویی در نقاط مختلف جهان با یکدیگر همپوشانیها و تفاوتهایی دارد. همچنین، با جستوجوی کلیدواژۀ پراکندهرویی شهری (Urban Sprawl) در پایگاه اطلاعات علمی (webofscience) 848 مقاله یافت شد که عبارت مذکور در عنوان آنها قید شده بود. خروجی این 848 مقاله وارد نرمافزار VOSviewer شد تا مشخص شود در مقالههای یافتشده و در پیشینۀ موجود پژوهشگران چه کلیدواژههایی را درحوزۀ موضوعی پراکندهرویی شهری تاکنون بررسی کردهاند (کلیدواژههای مذکور حداقل در 10 مقاله ذکر شده است) که درادامه، خروجی این نرمافزار آمده است. همانطور که قابل مشاهده است، کلیدواژههایی همچون Land Use، Physical activity، Policy، transportation، Urbanisation، Land در ادبیات پراکندهرویی شهری توجه بیشتری را کسب کرده است. درمجموع، میتوان چنین جمعبندی کرد که براساس پیشینۀ پژوهش صاحبنظران و پژوهشگران دلایل مختلفی را برای تبیین پراکندهرویی شهری مطرح کردهاند که طیف گستردهای از عوامل سیاسی، اجتماعی، طبیعی، اقتصادی را دربر میگیرد (شکل 1).
شکل 1: خروجی نرمافزار VOSviewer درزمینۀ پراکندهرویی شهری (منبع: یافتههای پژوهش، 1402) Figure 1: The output of the VOSviewer software in the field of urban sprawl
روششناسی پژوهش پژوهش حاضر ازنظر ماهیت، کیفی است. شیوۀ جمعآوری داده بهصورت اسنادی-کتابخانهای بوده است. دادههای لازم ازطریق روش تحلیل محتوا و با استفاده از نرم افزار مکس کیودا 2022 استخراج شده است. در راستای دستیابی به هدف پژوهش مقالههای داخلی که محققان در آن به موضوع پراکندهرویی شهری پرداخته بودند (بدون در نظر گرفتن محدودۀ زمانی خاص) جمعآوری (حدود 80 مقاله که در دو دهۀ گذشته منتشر شده بود) و سپس وارد نرمافزار مکس کیودا شد. در مرحلۀ اول در نرمافزار مکس کیودا مقالههایی تفکیک شد که محققان در آن علل پراکندهرویی را بررسی کرده بودند (حدود 40 مقاله). در مرحلۀ دوم، مقالههای منتخب کدگذاری شد. شیوۀ کدگذاری به این صورت بود که هر مقاله بهصورت کامل مطالعه و سپس مواردی که بهعنوان دلیل پراکندهرویی مطرح شده بود، بهعنوان کد انتخاب شد و در دستۀ موضوعی خاصی قرار گرفت. در مرحلۀ سوم، از تمام کدهایی که در مرحلۀ قبل انتخاب و بهصورت موضوعی دستهبندی شده بود، خروجی گرفته و بدین ترتیب، وارد نرمافزار ورد شد. در مرحلۀ چهارم، کدهای انتخابشده در چندین مرحله غربال شد. غربال کدها به این صورت بود که کدهای تکراری حذف و تا حد زیادی خلاصه شد تا جدول نهایی به دست آمد.
یافتههای پژوهش و تجزیهوتحلیل در این بخش براساس نتایج حاصل از بررسی منابع علل پراکندهرویی شهری در ایران تحلیل و بررسی شده است. در این راستا، علل پراکندهرویی شهری در ایران در 16 بُعد مختلف دستهبندی شده است (جدول 3). در دستۀ اول، عوامل مرتبط با شکل شهر، در دستۀ دوم، عوامل مرتبط با مدیریت و برنامهریزی شهری، در دستۀ سوم، عوامل مرتبط با زیرساخت و عناصر شهری / حملونقل، در دستۀ چهارم، عوامل مرتبط با مدیریت، برنامهریزی و سیاستگذاری زمین و مسکن، در دستۀ پنجم، عوامل مرتبط با مهاجرت، در دستۀ ششم، عوامل مرتبط با آمایش سرزمین، در دستۀ هفتم، عوامل اجتماعی-فرهنگی، در دستۀ هشتم، عوامل طبیعی، در دستۀ نهم، عوامل اقتصادی، در دستۀ دهم، عوامل مرتب با طرحهای شهری، در دستۀ یازدهم، عوامل سیاسی، در دستۀ دوازدهم، عوامل مرتبط با مشکلات درونشهری، در دستۀ سیزدهم، عوامل مرتبط با حاشیهنشینی و اسکان غیررسمی، در دستۀ چهاردهم، عوامل مرتبط با مشکلات پیراشهری، در دستۀ پانزدهم، عوامل جمعیتی و سرانجام در دستۀ آخر سایر عواملی که پژوهشگران تأکید کرده بودند، دستهبندی شد. پژوهشگران پراکندهرویی شهری درزمینۀ شکل شهر به عامل گسستگی فضایی-عملکردی (با 3 بار تکرار در منابع) که خود حاصل عوامل مختلفی است، بیشتر تأکید کردهاند. در بُعد مدیریت و برنامهریزی شهری عواملی چون ضعف، کمبود، ابهام و ناکارآمدی قوانین و مقررات شهری بهخصوص در قوانین ساختوساز و کنترل رشد شهری (با 12 بار تکرار در منابع)، نبود برنامهریزی، نظارت و کنترل رشد و توسعۀ شهر در محدوده و حریم و ساختوسازهای شهری (با 7 بار تکرار در منابع) و تعدّد سازمانی با طرحهای متعدّد دارای اولویتهای مختلف، کمبود هماهنگی میان سطحهای مدیریت شهری از کلان تا محلی (با 4 بار تکرار در منابع) بهترتیب، پرتکرارترین دلایل پراکندهرویی شهری است. ازنظر زیرساخت و عناصر شهری و حملونقل عواملی چون توسعۀ تکنولوژی حملونقل، شبکههای ارتباطی (حملونقل)، تجهیز و گسترش زیرساختهای شهری و فناوری اطلاعات (با 10 بار تکرار در منابع) و وجود و دسترسی به تجهیزات و تأسیسات شهری و زیرساختها و شبکۀ ارتباطی (با 3 بار تکرار در منابع) ازنظر پژوهشگران مهمترین دلایل پراکندهرویی شهری عنوان شده است. سیاستهای شهری فعلی دولت درزمینۀ زمین و مسکن (تمرکز بر توسعۀ شهرهای جدید، طرحهای مختلف شهری، حمایت از تقاضای زمین و مسکن، واگذاری اراضی و آمادهسازی اراضی، منطقهبندی، سیاستهای کلان زمین و مسکن، سیاستهای مواجه با سکونتگاههای غیررسمی و غیره) (با 16 بار تکرار در منابع) و شهرکسازیهای برنامهریزیشده همچون شهرکهای پیرامونی، تعاونی کارگران، سازمانی، اداری، نظامیان، کارمندان دولتی در زمینهای ارزان پیرامون شهر (با 11 بار تکرار در منابع) از مهمترین دلایل پراکندهرویی شهری است. در بُعد مدیریت عواملی چون برنامهریزی و سیاستگذاری زمین و مسکن عنوان شده است. روند کلی مهاجرت به شهر (با 19 بار تکرار در منابع) و دلایل مرتبط با آمایش سرزمین دو بُعد دیگر شناساییشده در منابع بررسیشده است. در بُعد اجتماعی-فرهنگی تأکید اصلی پژوهشگران بر تغییر و تحولات سبک زندگی خانوارهای ایرانی بوده است. عوامل طبیعی همچون آبوهوا، شکل زمین، آب، خاک و رودخانه و اثرهای آنها بر شهر از دلایل مهم دیگر پراکندهرویی شهرهای ایران شناخته شده است. افزایش قیمت زمین شهری و سوداگری و بورسبازی آن (با 14 بار تکرار در منابع)، وجود و توسعۀ تأسیسات، صنایع و کارخانههای خاص در شهر و پیرامون آن همچون تأسیسات نفت، صنعت فولاد و کارخانۀ مینو در شهر خرمدره (با 11 بار تکرار در منابع) بهترتیب مهمترین عامل اقتصادی پراکندهرویی شهرهای ایران ازنظر پژوهشگران شهری است. دربارۀ علل مرتبط با طرحهای شهری باید عنوان کرد که سیاستهای موجود در طرحهای توسعه و عمران شهری و اثرهای تصویب و اجرای آنها همچون طرح جامع، طرحهای تفکیکی، آمادهسازی زمین، طرحهای فرادست و محلی (با 1 بار تکرار در منابع) ازنظر پژوهشگران ایرانی بهعنوان مهمترین پیشرانهای پراکندهرویی شهری بسیار مهم بوده است. از دیگر دلایل پراکندهرویی شهرهای ایران میتوان به گسترش ساختار و سازمانهای دولتی و اثرهای آن (با 7 بار تکرار در منابع) بهعنوان عاملی سیاسی و حضور کاربریهای درشتدانه در داخل شهر مانند مراکز صنعتی و نظامی (با 3 بار تکرار در منابع)، احتکار زمین ازجمله زمینهای داخل شهر (با 3 بار تکرار در منابع) و فرسودگی و زوال بافتهای مرکزی (با 3 بار تکرار در منابع) بهعنوان مشکلات درونشهری نام برد. دربارۀ حاشیهنشینی و اسکان غیررسمی، گسترش اسکان غیررسمی در پیرامون شهر (با 5 بار تکرار در منابع) بیشترین حجم تأکیدها را دربین تحقیقهای پراکندهرویی شهری دارد. همچنین، باید اشاره کرد که در بُعد مشکلات پیراشهری ادغام روستاهای پیرامونی در شهر بهدلایلی همچون کمبود موانع فیزیکی، سوداگری، قرارگیری در مجاورت محورهای ارتباطی، دلایل سیاسی-اداری (با 9 بار تکرار در منابع) و در بُعد جمعیت رشد طبیعی جمعیت (با 15 بار تکرار در منابع) دو عامل مهم دیگری است که بخشی از دلایل پراکندهرویی شهرهای ایران را تبیین میکند. در انتها نیز باید به عواملی همچون گسترش دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در محدودۀ شهر و گسترش روابط عملکردی شهر مرکز با حومه و منطقۀ پیرامونی (با 3 بار تکرار در منابع) اشاره کرد که در دستۀ سایر عوامل قرار گرفته است (جدول 3).
جدول 3: نتایج تحلیل محتوای منابع علمی Table 3: The results of content analysis of scientific sources
منبع: یافتههای پژوهش، 1402
همچنین، پژوهشگران درزمینۀ علل پراکنده رویی شهری به 27 شهر توجه کردهاند. در این خصوص میتوان گفت که شهر تهران با مطالعهشدن در 7 پژوهش بیش از سایر شهرها ازنظر علل پراکندهرویی شهری بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم و پس از تهران، شهرهای ساری، اهواز و مشهد در 3 پژوهش و کرمان، شیراز، سنندج، بجنورد و یاسوج در 2 پژوهش بررسی شده است. همچنین، در 3 پژوهش علل پراکندهرویی در شهرستان بابلسر، مناطق شهری ایران و منطقۀ ساحلی دریای خزر بررسی شده است (شکل 2). ازنظر سلسلهمراتب شهری میتوان اینگونه تحلیل کرد که محققان در مطالعات مختلف علل پراکندهرویی شهرهای تهران، اهواز، مشهد، شیراز، اصفهان و قم، ازبین شهرهای بیش از 1 میلیون نفر، شهرهای رشت، ارومیه، قزوین، کرمان، یزد، سنندج، اردبیل، ازبین شهرهای 500 تا یک میلیون نفر بجنورد، یاسوج، قائمشهر، بابل، چابهار، سقز و کاشان، ازبین شهرهای 100 تا 500 هزار نفر خرمدره، ازبین شهرهای 50 تا 100 هزار نفر استهبان، صفاشهر و لامرد، ازبین شهرهای 25 تا 50 هزار نفر بستک، ازبین شهرهای زیر 10 هزار نفر را بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم بررسی کردهاند. در این مطالعات به بیشتر طبقات جمعیتی نظام شهری ایران توجه شده است. شکل 2: تعداد فراوانی شهرهای مطالعهشده دربین منابع بررسیشدۀ پراکندهرویی شهری (منبع: یافتههای پژوهش، 1402) Figure 2: The frequency of the studied cities among the investigated sources of urban sprawl
درادامه، در هریک از طبقات جمعیتی پیشگفته علل پراکندگی شهری یک شهر بهصورت دقیقتر بررسی میشود. همانطور که در جدول 4 آمده است، علل پراکندهرویی شهرهای نمونۀ بررسیشده شامل طیف متنوعی میشود که در برخی از آنها متداولتر و برخی دیگر، بینظیرتر است؛ برای مثال، عامل رشد طبیعی جمعیت در شهر مشهد، خرمدره و لامرد وجود داشته است. بُعد زیرساخت و عناصر شهری / حملونقل در شهرهای مشهد، رشت، لامرد و بستک یکی از ابعاد پراکندهرویی شهری بوده است که در آن بُعد بیشتر به گسترش شهر در امتداد محورهای ارتباطی برونشهری توجه شده است. همچنین، میتوان اشاره کرد که دلایل حتی در یک بُعد مشترک نیز میتواند متفاوت باشد؛ برای مثال، در بُعد مهاجرت در شهر مشهد مهاجرت از هستههای تاریخی به بخشهای جدید شهر، در خرمدره مهاجرت به شهر که درنتیجۀ توسعۀ بخش صنایع و افزایش فرصتهای شغلی در چند دهۀ اخیر و در لامرد مهاجرت بیشتر مردم منطقه به شهر اصلی یکی از دلایل پراکندهرویی شهری بوده است. استقرار صنایع در درون یا محدودۀ شهر در برخی از شهرها همچون خرمدره و لامرد از دلایل مهم پراکندهرویی بوده است که به شیوههای مختلفی همچون جذب نیروی کار و تأمین مسکن برنامهریزیشده یا برنامهریزینشدۀ برای این نیروی کار به پراکندهرویی شهری دامن زده است. عوامل طبیعی همچون موقعیت قرارگیری نیز عامل مهمی در پراکندهرویی برخی از شهرهاست؛ برای مثال، عوامل طبیعی (قرارگیری در موقعیت جغرافیایی دشت) در شهرهایی همچون لامرد و خرمدره زمینۀ شدتیافتن پراکندهرویی شهر را فراهم کرده است.
جدول 4: بررسی موردی علل پراکندهرویی در پنج شهر منتخب Table 4: A case study of the causes of urban sprawl in 5 selected cities
منبع: عبدالی و همکاران، 1398؛ مصطفیزاده و همکاران، 1392؛ فکور کارگر و همکاران، 1398؛ کیانی و سالاری سردری، 1400؛ ایراندوست و همکاران، 1397
نتیجهگیری شناسایی عوامل و پیشرانهای هدایتکنندۀ پدیدۀ پراکندهرویی شهری را میتوان نخستین گام جدّی در مسیر کنترل و مدیریت پدیدۀ مذکور و حرکت بهسوی مدیریت پایدار اراضی شهری دانست. تحتتأثیر شرایط موجود جهانی تحولات گوناگون درسطح ملی و تعامل بازیگران مختلف درسطح محلی بسیاری از شهرهای ایران کموبیش و به اشکال مختلف با پدیدۀ پراکندهرویی شهری مواجه هستند. بررسی منابع علمی داخلی موجود درزمینۀ پراکندهرویی شهری نشان داد که پیشرانهای این پدیده در شهرهای ایران متعدّد بوده است که به نظر میرسد در بسیاری از موارد بر یکدیگر تأثیرگذار هستند. ازبین ابعاد پراکندهرویی شهری بُعد مدیریت و برنامهریزی شهری و مدیریت، برنامهریزی و سیاستگذاری زمین و مسکن با 22 عامل و بُعد زیرساخت و عناصر شهری / حملونقل و بُعد اقتصادی با 23 عامل را میتوان گستردهترین و مهمترین ابعاد پراکندهرویی شهری در ایران دانست. همچنین، براساس نتایج پژوهش روند کلی مهاجرت به شهر، سیاستهای شهری فعلی دولت درزمینۀ زمین و مسکن، افزایش قیمت زمین شهری و سوداگری و بورسبازی آن، ضعف، کمبود، ابهام و ناکارآمدی قوانین و مقررات شهری بهخصوص در قوانین ساختوساز و کنترل رشد و شهرکسازیهای برنامهریزیشده و وجود و توسعۀ تأسیسات، صنایع و کارخانههای خاص در شهر و پیرامون آن را بهترتیب میتوان مهمترین دلایل و پیشرانهای پراکندهرویی در شهرهای ایران دانست. با نگاهی دقیق به یافتههای پژوهش میتوان اینگونه استنباط کرد که عمدهترین، مهمترین و بیشترین دلایل پراکندهرویی شهری در ایران (پس از انقلاب اسلامی) مستقیم و غیرمستقیم حاصل اقدامها و سیاستهای دولتهای مختلفی است که بر سر کار آمدهاند؛ برای مثال، مهاجرت گسترده به شهر هرچند پدیدهای جهانی است که در دهههای اخیر بهویژه در کشورهای درحال توسعه شدت یافته است و آن را میتوان بخشی از فرآیند گستردۀ شهریشدن سرمایه و ملزومات سرمایهداری جهانی دانست، درسطح ملی این فرآیند با سیاستها و اقدامهایی که طی چند دهه درپیش گرفته شده، تسریع شده است. همچنین، عواملی همچون سیاستهای شهری دولت، افزایش قیمت زمین شهری و سوداگری و بورسبازی آن، ناکارآمدی قوانین و مقررات شهری، شهرکسازیهای برنامهریزیشده و وجود و توسعۀ تأسیسات، صنایع و کارخانههای خاص در شهر و پیرامون آن را میتوان بهطور مستقیم حاصل کنش مجموعۀ دولت درحوزۀ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دانست؛ برای مثال، ابهام در قوانین و مقررات ناظر بر ساختوسازها و زمین شهری بستر را برای تشدید پراکندهرویی آماده میکند. نبود برنامهریزی منسجم و ناهماهنگی بین نهادهای ذیربط نیز سبب پیچیدهترشدن وضعیت میشود. افزایش مهاجرت به شهر نیز که در بُعدی مجزا به آن پرداخته شد، بهدلیل مشکلات اقتصادی و ناتوانی تأمین مسکن مناسب در بافت درونی شهر و درنهایت، سوداگری زمین و غیره باعث میشود نظام مدیریت شهری بیش از پیش توان مدیریت و مهار رشد فیزیکی شهر را از دست بدهد. بهعلاوه، همسو با رشد جمعیت شهرها و تبدیل روستاها به شهر تشکیلات دولت نیز گسترش یافته است. تأثیر افزایش تعداد سازمانها و ارگانها که در بُعد سیاسی به آنها پرداخته شد، خود را در افزایش ارزش زمین و مسکن، طرحهای مسکن برنامهریزیشده (مسکن کارمندی) و غیره نشان میدهد. در بُعد اجتماعی میتوان به تغییر سبک زندگی شهروندان بهخصوص در شهرهای بزرگ اشاره کرد که تقاضا را برای حومهنشینی و گسترش افقی و پراکندۀ شهر دوچندان میکند. علاوه بر این، تغییر سبک زندگی خانوارهای شهری را میتوان یک جریان فراملی دانست که در بسیاری از شهرها به اشکال مختلفی رخ میدهد. همچنین، میتوان معلول مدیریت و سیاستگذاریهای مسکن درسطح ملی و محلی نیز دانست که مثال بارز این موضوع سیاستهای مسکن اجتماعی همچون طرح نهضت ملی مسکن و مسکن مهر است. با تکیه بر یافتههای پژوهش هرگونه برنامهریزی در راستای کنترل و مدیریت پراکندهرویی شهری باید در چارچوب کنش دولتی تفسیر و محقق شود. به عبارت دیگر، راهحل منطقی و علمی کنترل و مدیریت بخش مهمی از پراکندهرویی در شهرهای ایران این است که در چارچوب یک ساختار سلسلهمراتبی از سطح ملی تا محلی و براساس هر عامل باید برنامهریزی دقیق صورت پذیرد و برنامههای مشخصی به همراه مجموعهای از اقدامها با پشتوانههای قانونی و قدرت عملیاتی که دولتهای مختلف انجام میدهند، ارائه شود. همچنین، براساس یافتههای پژوهش با مقایسۀ علل پراکندهرویی در شهرهای ایران و علل ذکرشده در پیشینۀ علمی پراکندهرویی شهری میتوان به نتایج جالبی دست یافت. میتوان گفت که ابعاد پراکندهرویی در شهرهای ایران ازنظر کمیت، ماهیت و محتوا با ابعاد پراکندهرویی در سایر شهرهای جهان همپوشانی زیادی دارد. به عبارت دیگر، دلایل پراکندهرویی در شهرهای ایران و شهرهای دیگر جهان در برخی از ابعاد با یکدیگر همپوشانی و نزدیکی دارد؛ اما در ابعاد دیگر، تفاوتهایی دیده میشود؛ برای مثال، در بُعد اقتصادی دلایل پراکندهرویی شهری بین شهرهای ایران با سایر شهرهای جهان در مواردی همچون مالیات، افزایش قیمت زمین، یارانههای دولتی و قیمت زمینهای کشاورزی شباهت وجود دارد؛ درحالی که موارد دیگری همچون سرمایهگذاریهای خارجی، تقاضاهای فضایی برای توسعۀ اشکال جدید مصرف و خروج شرکتها از شهر مرکزی و استقرار در حاشیۀ شهرها در شهرهای ایران دیده نمیشود یا حداقل بهشدت سایر شهرهای جهان نیست. ازنظر اقتصادی، پراکندهرویی شهری در ایران بیشتر حول موضوع سوداگری زمین و مسکن میچرخد. در بُعد اجتماعی، عواملی همچون تغییر سبک زندگی و تمایل به حومهنشینی در شهرهای ایران و دیگر شهرها مشترک است؛ درحالی که عواملی همچون مشکلات اجتماعی (میزان جرم، میزان فقر، تحصیل باکیفیت پایین و غیره) و ترجیحات جمعیتی و سکونتی و تفاوتهای فرهنگی که در شهرهای دیگر دیده میشود، در شهرهای ایران یا دیده نمیشود و یا به این شدت نیست. همچنین، حومۀ جغرافیایی ازنظر ماهیت و فلسفه و با یک دید تاریخی در شهرهای آمریکایی و برخی از دیگر شهرها بهعنوان یک آرمانشهر که رقابت برای آن براساس اهمیت تمایز اجتماعی (بهویژه در فرهنگ آمریکایی) بوده است، قابل تفسیر است. همچنین، حومهنشینی در شهرهای آمریکایی و برخی از دیگر شهرها بهعنوان سبک زندگی مرفهنشین ابزاری برای به نمایش گذاشتن تمایز اجتماعی افراد مرفه به حساب میآمده است؛ درحالی که حومهنشینی در شهرهای ایران، نه یک ایدئال اجتماعی-فرهنگی که بیشتر یک وضعیت گریزناپذیر و ناخوشایند برای خانوادههای فقیر شهری است. در بُعد تکنولوژی و زیرساختهای شهری همپوشانی بیشتری بین دلایل یافتشده در شهرهای ایران و دلایل مطرحشده برای سایر شهرهای جهان مشاهده میشود. در این راستا، میتوان به ایجاد برخی از تأسیسات شهری و پروژههای کلان در خارج از مرزهای شهر و دردسترسبودن جادهها اشاره کرد. در ابعاد کاربری زمین، نهادی-اداری و جمعیتی، مدیریت شهری، مهاجرت، طرحهای شهری، طبیعی همپوشانی و اشتراک بسیار زیادی بین دلایل پراکندهرویی شهری در شهرهای ایران و سایر شهرها دیده میشود. درمقابل، در بُعد مشکلات درونشهری عدم همپوشانی و تفاوت مهمی دیده میشود؛ درحالی که دلایل درونشهری پراکندهرویی شهری در برخی از شهرهای جهان، پایینبودن میزان شاخصهای کیفیت زندگی و زیستپذیری شهری همچون کیفیت پایین هوا، سروصدا، واحدهای آپارتمانی کوچک، محیطهای ناایمن، مشکلات اجتماعی، کمبود فضاهای سبز باز، کیفیت ضعیف مدارس است. مشکلات درونشهری مطرحشده در منابع داخلی بیشتر متوجه مواردی همچون احتکار زمین، وجود بافتهای درشتدانه و غیره (موضوعات مرتبط با کاربری اراضی شهری) است. به عبارت دیگر، ترجیحات ساکنان دربارۀ تغییر محل زندگی در برخی از شهرهای جهان براساس تمایل و توان برای دستیابی به وضعیت بهتر و محل زندگی مناسبتر در حومه است؛ درحالی که این موضوع در شهرهای ایران کمتر صادق است و ترجیحات ساکنان شهری برای تغییر محل زندگی بیشتر حاصل عوامل دیگری است. به نظر میرسد در شهرهای ایران بهویژه درمیان طبقات متوسط و ضعیف جامعه تحرک مسکونی بیشتر بهصورت اجباری و در داخل فرآیند از دست دادن محل زندگی مناسبتر بهنفع محل زندگی بهمراتب بیکیفیتتر در نواحی حاشیهای شهرها، محلههای پیرامونی و کمبرخوردار و شهرکهای اجتماعی بیکیفیت رخ میدهد. همچنین، با بررسی موردی علل پراکندهرویی شهری 6 شهر در طبقات جمعیتی مختلف نظام شهری ایران مشخص شد که برخی از ابعاد و دلایل در این شهرها یکسان و برخی دیگر متفاوت است. از ابعادی که بین این شهرها بیشتر شباهت داشت، میتوان به جمعیت و مهاجرت اشاره کرد. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
منابع ایراندوست، کیومرث، حبیبی، کیومرث، و خندان، محمد (1397). عوامل مؤثر بر پراکندهرویی شهری در شهرهای ایران (نمونۀ موردی: شهر رشت). مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا، 8(28)، 67-82. https://gps.gu.ac.ir/article_70636.html پوراحمد، احمد، زیاری، کرامت اله، زنگنه شهرکی، سعید، و آروین، محمود (1399). شناسایی عوامل مؤثر بر پراکندهرویی شهری (مطالعۀ موردی: شهر اهواز). نشریۀ جغرافیا و توسعه، 18(61)، 59-90. https://doi.org/10.22111/gdij.2021.5851 حسینی، هادی، و حسینی، معصومه (1394). تحلیل عوامل مؤثر بر ایجاد پراکندهرویی در مناطق شهری ایران. برنامهریزی و آمایش فضا، 19(4)، 33-66. http://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-9461-fa.html زیاری، کرامتاله، قاسمی، سعید، مهدی، علی، و مهدیان بهنمیری، معصومه (1396). تحلیلی بر وضعیت ساختاری-کالبدی شهر مهاباد ازمنظر راهبرد توسعۀ شهری (CDS). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 49(3)، 485-504. https://doi.org/10.22059/jhgr.2014.51257 عبدالی، ابراهیم، کلانتری خلیل آباد، حسن، و پیوستهگر، یعقوب (1398). تحلیلی بر عوامل مؤثر در پراکندهرویی نواحی شهری (نمونۀه موردی: شهر یاسوج). فصلنامۀ علمی و پژوهشی پژوهش و برنامهریزی شهری، 10(36)، 101-116. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_3430.html فکور کارگر، صادق، اسدی، ایرج، و گودرزی، نصرتاله (1398). سنجش پراکندهرویی شهری در کلانشهر مشهد. جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 6(1)، 103-125. https://doi.org/10.22067/gusd.v6i1.76036 عبدی تربقان، جواد، صرافی، مظفر، و رضویان، محمدتقی (1398). بررسی توسعۀ کالبدی شهرها با استفاده از مدلهای کمی آنتروپی شانون، هلدرن و موران (مورد پژوهی: شهر کاشمر). توسعۀ پایدار محیط جغرافیایی، 1(1)، 72-53. https://doi.org/10.52547/sdge.1.1.53 کیانی، اکبر، و سالاری سردری، فرضعلی (1400). تحلیل ساختار و توسعۀ فضایی -کالبدی پراکندهرویی شهر لامرد. چشمانداز مطالعات شهری روستایی، 1(1)، 33-46. https://jurs.znu.ac.ir/article_239668.htm مشکینی، ابولفضل، مهدنژاد، حافظ، و پرهیز، فریاد (1392). الگوهای فرانوگرایی در برنامهریزی شهری. امید انقلاب. مصطفیزاده، لادن، شیعه، اسماعیل، و احمدی، قادر (1392). شناسایی و رتبهبندی عوامل مؤثر بر پدیدۀ پراکندهرویی شهری در شهر خرمدره. کنفرانس ملی معماری و شهرسازی (انسانگرا). دانشگاه آزاد اسلامی قزوین. https://www.sid.ir/paper/895143/fa References Abdali, E., Kalantari Khalilabad, H., & Peyvastehgar, Y. (2019). An analytical study of the effective factors on urban sprawl: A case study of Yasuj city. Scientific And Research Quarterly and Urban Planning, 10(36), 101-116. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_3430.html [In Persian]. Abdi Tarighan, J., Sarrafi, M., & Razaviain, M.T. (2020). Study of urban physical development by using quantitative models shannon entropy, holdren and moran (Case study: Kashmar city). Sustainable Development of Geographical Environment, 1(1), 53-72. https://doi.org/10.52547/sdge.1.1.53 [In Persian]. Adaku, E. (2014). Urban sprawl: A view from developing and developed Countries. African Journal of Geography and Regional Planning, 1(6), 193-207. https://B2n.ir/s41136 Banai, R., & DePriest, T. (2014). Urban sprawl: Definitions data methods of measurement and environmental consequences. Journal of Sustainability Education, 7(2), 1-15. https://B2n.ir/p77540 Bueno-Suárez, C., & Coq-Huelva, D. (2020). Sustaining what is unsustainable: A review of urban sprawl and urban socio-environmental policies in North America and Western Europe. Sustainability, 12(11), 4445. https://doi.org/10.3390/su12114445 Colsaet, A., Laurans, Y., & Levrel, H. (2018). What drives land take and urban land expansion? A systematic review. Land Use Policy, 79, 339-349. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2018.08.017 Coq-Huelva, D., & Asián-Chaves, R. (2019). Urban sprawl and sustainable urban policies. A review of the cases of Lima Mexico city and Santiago de Chile. Sustainability, 11(20), 5835. https://doi.org/10.3390/su11205835 European Environment Agency. (2016). Urban sprawl in Europe the ignored challenge. EEA Report, 11, 1-140. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/urban-sprawl-in-europe Ewing, R. H. (2008). Characteristics causes and effects of sprawl: A literature review. In Urban Ecology: An International Perspective on The Interaction Between Humans and Nature (pp. 519-535). https://doi.org/10.1007/978-0-387-73412-5_34 Fakour Kargar, S., Asadie, I., & Goudarzi, N. A. (2019). Measuring urban sprawl in the meropolitan region of Mashhad. Geography and Urban Space Development, 6(1), 103-125. https://doi.org/10.22067/gusd.v6i1.76036 [In Persian]. Gillham, O. (2002). The limitless city: A primer on the urban sprawl debate. Island press. Hosseini, S, H., & Hosseini, M. (2016). Analysis of factors affecting sprawl in urban areas of Iran. Spatial Planning (Modares Human Sciences), 19(4), 33-65. http://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-9461-fa.html [In Persian]. Irandoost, K., Habibi, K., & Khandan, M. (2018). Factors affect on Urban sprawl in Iranian cities (Case study of Rasht city). Geographical Planning of Space, 8(28), 67-82. https://gps.gu.ac.ir/article_70636.html [In Persian]. Karwińska, A., Böhm, A., & Kudłacz, M. (2018). The phenomenon of urban sprawl in modern poland: Causes effects and remedies. Zarządzanie Publiczne/Public Governance, 3(45), 26-43. http://dx.doi.org/https%3A//doi.org/10.15678/ZP.2018.45.3.02 Kiani, A., & Salari Sardari, F. (2020). An analysis of the structure and spatial-physical development of urban sprawl in Lamerd city. Journal of Economic Geography Research, 1(1), 32-48. https://jurs.znu.ac.ir/article_239668.html [In Persian]. Li, G., & Li, F. (2019). Urban sprawl in China: Differences and socioeconomic drivers. Science of the Total Environment, 673, 367-377. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.04.080 Masoumi, H. E., Hosseini, M., & Gouda, A. A. (2018). Drivers of urban sprawl in two large Middle-eastern countries: literature on Iran and Egypt. Journal of Studies & Research in Human Geography, 12(1), 55-79. http://dx.doi.org/10.5719/hgeo.2018.121.4 Meshkini, A., Mahdnejad, H., & Parhish, F. (2012). Paranoia patterns in urban planning. Omid Enghelab publication. [In Persian]. Mustafazadeh, L., Shia, I., & Ahmadi, Q. (2012). Identification and ranking of factors affecting the phenomenon of urban sprawl in Khorramdara city. National Conference of Architecture and Urban Planning (Humanistic), Qazvin Islamic azad university. https://www.sid.ir/paper/895143/fa [In Persian]. Nechyba, T. J., & Walsh, R. P. (2002). Urban sprawl. Journal of Economic Perspectives, 18(4), 177-200. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330042632681 Osman, T., Divigalpitiya, P., & Arima, T. (2016). Driving factors of urban sprawl in Giza governorate of greater cairo metropolitan region using AHP method. Land Use Policy, 58, 21-31. https://B2n.ir/w22617 Poorahmad, A., Ziari, K., Zanganeh Shahraki, S., & Arvin, M. (2020). Identifying and analyzing the factors affecting on urban sprawl (Case study: Ahvaz city). Geography and Development, 18(61), 59-90. https://doi.org/10.22111/gdij.2021.5851 [In Persian]. Rubiera Morollón, F., González Marroquin, V. M., & Pérez Rivero, J. L. (2016). Urban sprawl in Spain: Differences among cities and causes. European Planning Studies, 24(1), 207-226. https://doi.org/10.1080/09654313.2015.1080230. Rubiera-Morollón, F., & Garrido-Yserte, R. (2020). Recent literature about urban sprawl: A renewed relevance of the phenomenon from the perspective of environmental sustainability. Sustainability, 12(16), 6551. https://doi.org/10.3390/su12166551 Silva, C., & Vergara-Perucich, F. (2021). Determinants of urban sprawl in Latin America: Evidence from santiago de Chile. SN Social Sciences, 1(202), 1-35. https://doi.org/10.1007/s43545-021-00197-4 Sinha, S. K. (2018). Causes of urban sprawl: A comparative study of developed and developing world cities. Research Review International Journal of Multidisciplinary, 3(9), 1-9. https://B2n.ir/h80492 Soltani, A., Hosseinpour, M., & Hajizadeh, A. (2017). Urban sprawl in Iranian medium-sized cities: Investigating the role of masterplans. J. Sustain. Dev, 10(1), 122. https://doi.org/10.5539/jsd.v10n1p122 Song, J., Rajamani, J., Jung, J., Handy, S., Paterson, R., Bhat, C., & Kockelman, K. (2002). Techniques for mitigating urban sprawl: Goals characteristics and suitability factors. Work, 4420(1), 1-107. https://trid.trb.org/view/772416 Squires, G. D. (2002). Urban sprawl: Causes consequences & policy responses. The urban insitute. Urban, E. E. A. (2006). Sprawl in Europe. The ignored challenge. https://www.eea.europa.eu/publications/eea_report_2006_10/eea_report_10_2006.pdf/view Vermeiren, K., Poelmans, L., Engelen, G., Loris, I., & Pisman, A. (2018). What is urban sprawl in Flanders? Proceeding. REAL CORP 2018, Vienna. https://B2n.ir/j40108 Wassmer, R. W. (2002). An economic perspective on urban sprawl. California senate office of research. https://B2n.ir/u55715 Yasin, M. Y., Yusoff, M. M., Abdullah, J., Noor, N. M., Noor, N. M., & Norzailawati, M.N. (2021). Urban sprawl literature review: Definition and driving force. Malaysian Journal of Society and Space, 17(2), 116-128. http://dx.doi.org/10.17576/geo-2021-1702-10 Ziyari, K., Ghasemi, S., Mahdi, A., & Mahdian Behnamiri, M. (2017). Analyzing. the physical - structural condition of Mahabad city from city development strategies (CDS) view. Human Geography Research, 49(3), 485-504. https://doi.org/10.22059/jhgr.2014.51257 [In Persian].
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 790 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 225 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||