A floristic study in Chal-e Kabod mountain of Alashtar, Lurestan province

Asri, Younes; Hasanvand, Mahbobeh; Mehrnia, Mohammad

doi:10.22108/tbj.2016.21537

تعداد نشریات	44
تعداد شماره‌ها	1,851
تعداد مقالات	14,977
تعداد مشاهده مقاله	41,714,218
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	16,313,567

A floristic study in Chal-e Kabod mountain of Alashtar, Lurestan province

Taxonomy and Biosystematics

مقاله 5، دوره 8، شماره 29، اسفند 2016، صفحه 51-68 اصل مقاله (593.5 K)

نوع مقاله: Original Article

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/tbj.2016.21537

نویسندگان

Younes Asri^* ¹؛ Mahbobeh Hasanvand²؛ Mohammad Mehrnia³

¹Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran

²Department of Biology, Faculty of Science, University of Payame Noor, Tehran, Iran

³Lurestan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center (AREEO), Khorram Abad, Iran

چکیده

The current investigation concerns the flora of a Chal-e Kabod mountain, 20 km north of Alashtar, Lurestan province. A total of 178 plant species belonging to 40 families and 134 genera were identified during 2015. The largest families in terms of species richness, were Asteraceae (20 species), Lamiaceae (17 species), Apiaceae, Brassicaceae and Poaceae (each with 14 species), respectively. Hemicryptophytes (51.7%), geophytes (18.5%) and therophytes (15.7%) constitute the dominant life forms of the study area. From a chorological point of view, Irano-Turanian elements were dominant chorotypes (81.5%) and the other species were belonged to two, three or more phytogeographical regions. The area comprises 29 Iranian endemic species which according to IUCN conservation categories were classified as vulnerable (VU) and lower risk (LR) in Iranian red data list. Among the plants collected from the area, 99 species (55.6%) in the zone of 2300-2700 m and 79 species (44.4%) in the zone of 2700-3100 m had the most appearances.

کلیدواژه‌ها

Sub-alpine plants؛ Life Form؛ Chorology؛ Endemic Species

اصل مقاله

مقدمه.

هر قسمت کشور پهناور ایران به سبب عواملی نظیرگوناگونی شرایط اقلیمی، توپوگرافی و ساختار زمین‏شناسی، ویژگی و تنوع ‏زیستی خاصی دارد و ترکیب منحصر‌به‌فردی از عناصر مختلف زیستی در آن شکل گرفته است (Jalilian et al., 2014). از دیرباز محققان خارجی و در سال‏های اخیر گیاه‏شناسان علاقمند ایرانی، فلور غنی و متنوع ایران را مطالعه کرده‌اند و نمونه‏های گیاهی فراوانی نیز جمع‏آوری شده‏اند؛ با وجود این، هنوز مناطق بسیاری نظیر مناطق کوهستانی دوردست و نقاط مرزی وجود دارند که پوشش‏گیاهی آن‌ها کمتر بررسی شده است. جمع‌آوری گیاهان و تهیه مجموعه‌های گیاهی می‏تواند در ارتقای دانش جغرافیای گیاهی و یافتن الگوهای انتشار گونه‏ها بسیار مؤثر باشد؛ همچنین دانستن ترکیب فلوریستیکی منطقه برای دستیابی به قابلیت‏های رویشی آن و برنامه‏ریزی برای استفاده‏های اقتصادی و اجتماعی و انجام دادن فعالیت‏های حفاظتی برای حفظ ذخیره‌های ژنتیکی آن ضروری است(Saberi Moeen et al., 2010).

در ایران خط درختی بین 2200 تا 3600 متر و به‌طور متوسط حدود 3000 متر بالاتر از سطح دریا است و از عوامل آب و هوایی، جهت دامنه، چرا و فعالیت‏های انسانی تأثیر می‌گیرد(Rajaei et al., (2011. به عقیده Noroozi و همکاران (2008) پهنه آلپی در البرز بین 3000 تا 4000 متر و پهنه نیوال بالاتر از 4000 متر قرار دارد که در مناطق مختلف چند صد متر اختلاف دارند. در مقاله دیگر، Noroozi و همکاران (2011) پهنه نیمه‌نیوال - نیوال در البرز مرکزی را که گیاهان رویش دارند بین 3900 تا 4800 متر، در شمال‌غربی ایران بین 3600 تا 4400 متر و در کوه‏های هزار - لاله‏زار تا 4200 متر مشخص کرده‌اند. طبق نظر این پژوهشگران، در زاگرس مرکزی محدوده پایینی پهنه نیمه‌نیوال - نیوال مشابه البرز مرکزی است. کوه چال کبود الشتر واقع در استان لرستان با حداکثر ارتفاع 3190 متر در پهنه نیمه‌آلپی قرار دارد. مطالعه حاضر، نخستین پژوهش فلوریستیک در این منطقه است و هدف عمده آن شناخت دقیق گونه‏های گیاهی است.

در سال‏های اخیر فلور برخی مناطق رشته‌کوه‌های زاگرس در پهنه‏های نیمه‌آلپی و پایین‏تر مطالعه شده‌اند، از جمله: منطقه حفاظت‏شده سفیدکوه لرستان(Asri and Mehrnia, 2002)، منطقه حفاظت‏شده لشکردر همدان (Safikhani et al., 2003)، منطقه هشتادپهلو لرستان (Abrari Vajari and Veiskarami, 2005)، منطقه سارال کردستان (Sanandaji and (Mozaffarian, 2010، منطقه کرسنگ چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2011)، منطقه چادگان اصفهان (Yousofi et al., 2011)، منطقه شکار ممنوع کرکس اصفهان (Khajeddin and Yeganeh, 2012)، منطقه حفاظت‏شده مانشت و قلارنگ ایلام (Darvishnia et al., 2012)، حوضه آبخیز سراب ایوان ایلام (Rostami, 2013)، منطقه حفاظت‏شده هلن چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2014)، حوضه آبخیز نوژیان لرستان(Mehrnia and Ramak, (2014، منطقه حفاظت‏شده میمند کهگیلویه و بویراحمد (Naghipour Borj et al., 2014)، کوه الوند همدان (Kolahi and Atri, 2014).

مواد و روش‏ها

منطقه مطالعه ‌‎شده:کوه چال کبود در
20 کیلومتری شمال‌شرقی شهرستان الشتر، در طول شرقی ′′9 ′28 48 و عرض شمالی ′′41 ′52 33 قرار دارد (شکل 1). این منطقه از شمال به مله کوه، از غرب به کوه سه کیزون، از جنوب به کوه ولاش و از شرق به خرگوشناب محدود می‏شود. دامنه ارتفاع منطقه مطالعه‌شده بین 2300 تا 3190 متر بالاتر از سطح دریا و وسعت آن 470 هکتار است و به طور کامل در رشته‌کوه گرین قرار دارد. گرین از رشته‌کوه‏های بلند زاگرس است که در ادامه اشترانکوه قرار دارد و طول آن به بیش از 180 کیلومتر می‏رسد. در ارتفاعات اشترانکوه دره‌های یخچالی وجود دارند که در اصطلاح محلی به آن‌ها چال می‌گویند. از جمله این چال‌ها می‌توان چال کبود، چال میشان، چال بران، چال فیالسون، چال شاه‌تخت، چال پیارو و چال همایون را نام برد (Wikipedia, 2016).

دلیل نامگذاری این کوه به دره چال کبود، گود بودن دره و کبودی سنگ‏ها و خاک آن است. قله‏های این کوه‏ها از آذرماه تا تیرماه پوشیده از برف هستند. طبق آمار نزدیک‌ترین ایستگاه هواشناسی به منطقه مطالعه ‌شده میانگین دمای سالانه، کمینه و بیشینه دمای ثبت شده به ترتیب 7/13، 2/24- و 8/39 درجه سانتی‏گراد و متوسط بارندگی سالانه 3/452 میلی‏متر است. گفتنی است متوسط ارتفاع کوه چال کبود تقریباً 1200 متر بالاتر از ایستگاه هواشناسی است و پارامترهای یاد شده نمی‏توانند شرایط اقلیمی واقعی منطقه را نشان دهند. با توجه به نمودار آمبروترمیک (شکل 2)، ویژگی برجسته آب و هوای منطقه، تقسیم شدن سال به دو دوره خشک و مرطوب است که از ویژگی‏های اقلیم مدیترانه‌ای به شمار می‏رود.

شکل 1- موقعیت کوه چال کبود در استان لرستان (مقیاس 1:24000)

شکل 2- منحنی آمبروترمیک ایستگاه هواشناسی الشتر در ارتفاع 1567 متر (دوره آماری 1365 تا 1394 )

روش نمونه‏برداری:ابتدا با توجه به ویژگی‌های فیزیوگرافی منطقه، دو پهنه ارتفاعی 2300 تا 2700 و 2700 تا 3100 متر مشخص شدند. پهنه اول شیب ملایم تا نسبتاً تند با خاک عمیق تا نیمه‌عمیق و بافت سنگین تا نیمه‌سنگین و رطوبت زیاد دارد. پهنه دوم دارای شیب تند تا بسیار تند با خاک سطحی یا در شکاف صخره‏ها و بافت سبک تا نسبتاً سبک و رطوبت کم خاک است. در هر پهنه، سه ترانسکت در جهت عمود بر شیب به فاصله 100 متر در نظر گرفته شد و به ازای 50 تا 100 متر (برحسب شرایط محل برای استقرار قطعه‏نمونه) روی ترانسکت، قطعات‏نمونه مستقر و گونه‏های گیاهی داخل قطعات‏نمونه جمع‏آوری شدند. اندازه قطعات‏نمونه به روش سطح حداقل، 25 مترمربع تعیین شد و در مجموع 38 قطعه‏نمونه در دو پهنه استقرار یافتند. نمونه‌های گیاهی در فصل‌های بهار، تابستان و اوایل پاییز سال 1394 جمع‌آوری شدند؛ انتظار می‌رفت در این زمان‌ها بیشتر گونه‌های گیاهی در سطح منطقه حضور داشته و به رشد کامل رسیده‌ باشند.

شناسایی گیاهان:پس از انجام شدن عملیات ابتدایی و خشک کردن گیاهان، گونه‌های گیاهی با مراجعه به فلور ایران (Assadi, 1988-2015)، فلورا ایرانیکا (Rechinger, 1963-2010) و فلور ترکیه‌ (Davis, 1965-1985) شناسایی شدند. اسامی گیاهان و مؤلفان آن‌ها با نمایه بین‌المللی نام‌های گیاهی(IPNI, 2016) و پایگاه The Plant List (2016) جستجو و مقابله شدند. گیاهان جمع‌آوری شده پس ازشماره‌گذاری در هرباریوم مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی لرستان نگهداری می‌شوند.

شکل زیستی گیاهان بر اساس سیستم طبقه‌بندی Raunkiaer (1934) و مناطق انتشار گونه‌های گیاهی با مراجعه به فلورهای شناسایی گیاهان و همچنین فلورهای عراق (Townsend et al., 1966-1988) و فلسطین 1966-1986)،(Zohary and Feinbrunm – Dothan تعیین شدند. سپس پراکنش جغرافیایی گونه‌ها با توجه به مناطق انتشار آن‌ها در ایران و سایر کشورها و بر‌اساس تلفیقی از تقسیم‌بندی‌های جغرافیایی رویش‌های ایران (Asri, 2007) مشخص شد.

با توجه به طبقه‌بندیIUCN (2014)، فهرست گونه‌های انحصاری در معرض خطر و آسیب‌پذیر منطقه براساس معیارهای مختلف مانند انتشار جغرافیایی محدود، بهره‌برداری گیاه توسط انسان، دام و حیات‌وحش، میزان جمعیت، شکل زیستی و چگونگی استقرار و تکثیر طبیعی تهیه شد.

نتایج.

بعد از بررسی میدانی منطقه، 178 گونه گیاهی متعلق به 40 تیره و 134 جنس جمع‌آوری و شناسایی شدند. از بین تیره‌های گیاهی، 7 تیره به گیاهان گلدار تک‌‌لپه و 33 تیره به گیاهان گلدار دو‌لپه تعلق دارند (پیوست 1). از نظر تعداد گونه، تیره Asteraceae با
16 جنس و 20 گونه، تیره Lamiaceae با 10 جنس و 17 گونه و تیره‌های Apiaceae، Brassicaceae و Poaceae هر یک با 12 جنس و 14 گونه بیشترین سهم را در میان تیره‌های شناسایی شده دارند و در مجموع 4/44 درصد از کل گونه‌ها را شامل می‌شوند (شکل 3). جنس‌های Stachys، Astragalus و Cousinia به ترتیب با 5، 4 و 4 گونه بیشترین تعداد گونه را در میان جنس‌های گیاهی منطقه دارند.

با توجه به تقسیم‌بندی منطقه به دو پهنه ارتفاعی 2300 تا 2700 و 2700 تا 3100 متر و جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی از هر پهنه مشخص شد که 99 گونه (6/55 درصد) در پهنه پایین و 79 گونه (4/44 درصد) در پهنه بالا (نیمه‌آلپی) بیشترین حضور را داشتند (پیوست 1). بیشترین اعضای تیره‌های بزرگ Brassicaceae، Lamiaceae، Poaceae، Rosaceae، Scrophulariaceae و Ranunculaceae در پهنه پایین و اعضای تیره‌های Apiaceae، Caryophyllaceae و Fabaceae در پهنه بالا یافت شدند. اعضای دو تیره بزرگ منطقه، Asteraceae و Boraginaceae، تقریباً یکسان در دو پهنه ارتفاعی حضور داشتند.

شکل 3- تیره‌های گیاهی غالب در کوه چال کبود براساس جنس و گونه موجود در هر تیره

گونه‌های جمع‌آوری ‌شده از لحاظ شکل زیستی Raunkiaer (1934) بررسی شدند. بر این اساس در پهنه پایین، همی‏کریپتوفیت‏ها با 5/48 درصد، تروفیت‏ها با 2/19 درصد و ژئوفیت‏ها با 2/18 درصد شکل‌های زیستی غالب منطقه را تشکیل می‏دهند و در پهنه بالا، همی‏کریپتوفیت‏ها با 7/55 درصد و ژئوفیت‏ها با 19 درصد شکل‌های زیستی غالب هستند (شکل 3).

شکل 4- طیف زیستی گونه‌های گیاهی کوه چال کبود: Ch (کامفیت)، Ge (ژئوفیت)، He (همی‌کریپتوفیت)، Ph (فانروفیت)، Th (تروفیت)

بررسی پراکندگی جغرافیایی گیاهان منطقه نشان می‌دهد که عناصر ایرانی- تورانی در پهنه‌های پایین و بالا به ترتیب 7/72 و 4/92 درصد گونه‌ها را تشکیل می‌دهند و سایر گونه‌ها علاوه بر ناحیه رویشی ایرانی - ‌تورانی در سایر نواحی رویشی نیز یافت می‌شوند (شکل 4).

شکل 5- طیف پراکنش جغرافیایی گونه‌های گیاهی کوه چال کبود: ES (اروپا- سیبری)، IT (ایرانی - تورانی)، M (مدیترانه‌ای)،
Pl (چندناحیه‌ای)، SA (صحرا - عربی)، SS (صحرا - سندی)

1/24 درصد فلور منطقه به گونه‌هایی اختصاص دارد که به علت فعالیت‌های تخریبی افراد محلی و تعلیف دام ‌ظاهر شده‌اند؛ این گونه‌ها عبارتند از: Acinus graveolens، Arabidopsis thaliana، Bromus danthoniae، B.pectinatus، Buglossoides arvensis، B. tenuiflora، Bupleurum gerardii، Cirsium acaule، Clypeola aspera، C. jonthlaspi، Conringia perfoliata، Consolida anthoroidea، Cousinia albescens،
C. multiloba، C. orthoclada ،C. thamnodes، Crepis quercifolia ،Echinops elymaiticus، Eryngium billardieri، Euphorbia bungei،
E. microsciadia، Fumaria asepala،
F. vaillantii، Garhadiolus angulosus، Hordeum bulbosum، Ixiolirion tataricum، Lallemantia iberica، Lamium amplexicaule، Nigella oxypetala، Onosma elwendicum، O. kotschyi، Poa bulbosa، Polygonum cognatum،
P. polycnemoides، Rochelia persica، Salvia multicaulis، S. syriaca، Lactuca orientalis، Scrophularia nervosa، Taraxacum syriacum، Urtica dioica، Verbascum alceoides،
V. songaricum، Veronica campylopoda.

از مجموع 178 گونه و تقسیمات زیرگونه‌ای موجود در منطقه چال کبود، 29 گونه (3/16 درصد) انحصاری ایران هستند و به 14 تیره و 23 جنس تعلق دارند (جدول 1). بیشترین تعداد گونه انحصاری در تیره‌های Asteraceae (6 گونه)، Fabaceae (5 گونه)، Apiaceae و Lamiaceae (هر یک با 3 گونه) مشاهده شد. در بین گونه‌های انحصاری، 7 گونه در دسته آسیب‏پذیر و 22 گونه در دسته با خطر کمتر قرار گرفتند. 6/58 درصد گونه‌های انحصاری در پهنه بالا و بقیه در پهنه پایین حضور داشتند.

جدول 1- فهرست گیاهان انحصاری در معرض خطر منطقه چال کبود الشتر: LR (با خطر کمتر)، VU (آسیب‌پذیر)

وضعیت حفاظتی	گونه گیاهی	وضعیت حفاظتی	گونه گیاهی
LR	Echinophora cinerea	LR	Acantholimon bromifolium var. bromifolium
VU	Echinops elymaiticus	LR	Acantholimon scabrellum
LR	Ferula microcolea	LR	Allium stipitatum
LR	Micrantha multicaulis	LR	Alyssum polycladum
LR	Minuartia aucheriana	LR	Amygdalus haussknechtii
LR	Nepeta kotschyi var. persica	VU	Astracantha myriacantha
LR	Onobrychis persica	LR	Astragalus microphysa
LR	Onosma kotschyi	LR	Astragalus murinus subsp. murinus
LR	Rhobdosciadium aucheri	LR	Centaurea aucheri subsp.indistincta
LR	Rumex elbursensis	LR	Cephalorrhynchus brassicifolius
LR	Stachys benthamiana	VU	Cousinia albescens
LR	Stachys veroniciformis	VU	Cousinia orthoclada
LR	Trigonella disperma	VU	Cousinia thamnodes
VU	Veronica kurdica subsp. filicaulis	LR	Delphinium tuberosum
		VU	Dionysia haussknechtii

بحث و جمع‌بندی.

وجود 178 گونه شناسایی شده متعلق به 40 تیره و 133 جنس در منطقه کوهستانی محدود چال کبود، غنای گونه‌ای نسبتاً زیاد منطقه را نشان می‌دهد. در کوه چال کبود، تیره‌های Asteraceae، Lamiaceae، Apiaceae، Brassicaceae و Poaceae جزو بزرگ‌ترین تیره‌های موجود در منطقه محسوب می‌شوند و بیشتر عناصر گیاهی تشکیل‌دهنده آن‌ها دارای شکل‌های زیستی همی‌کریپتوفیت و تروفیت با پراکندگی جغرافیایی در ناحیه ایرانی - ‌تورانی هستند. به‌طورکلی، 43 گونه از گونه‌های شناسایی شده، انسان‌زاد هستند که به 13 تیره تعلق دارند. سهم این گونه‌ها در پهنه‌های پایین و بالا به ترتیب 4/17 و
7/6 درصد فلور منطقه است که تخریب بیشتر در پهنه پایین را نشان می‌دهد. در میان تیره‌ها، Asteraceae، Boraginaceae، Lamiaceae، Brassicaceae، Poaceae، Polygonaceae و Scrophulariaceae به ترتیب بیشترین تعداد گونه‌های انسان‌زاد را دارند. Yousofi و همکاران (2011( و Khajeddin و Yeganeh (2012) نیز تخریب ناشی از فعالیت‌های انسان و تعلیف دام را دلیل چیرگی گیاهان تیره Asteraceae در مناطق کوهستانی چادگان و کرکس اصفهان گزارش کرده‌اند. حضور زیاد گیاهان این تیره‌ها در منطقه چال کبود، زنگ خطر و هشداری درباره تخریب پوشش‌گیاهی این منطقه برای مسئولان منابع طبیعی است تا برنامه‌های مدیریتی ویژه‌ای برای حفظ این منطقه با ارزش طراحی و اجرا کنند. حضور 29 گونه انحصاری در این منطقه باعث شده است تا کوه چال کبود از نظر ذخیره‌های ژنتیک گیاهی کشور اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

طیف شکل‌های زیستی گیاهان اقلیم‌های مختلف با یکدیگر متفاوت است و طیف زیستی هر منطقه وضعیت آب و هوایی آن را بیان می‌کند. فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت (7/51 درصد) در دو پهنه ارتفاعی منطقه را می‌توان ناشی از سازگاری این گیاهان در برابر سرما و چرای دام (به دلیل قرارگیری جوانه‌های انتهایی آن‌ها در سطح خاک) و شرایط زیستی سخت منطقه دانست. طبق نظر Archibold (1995) فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت در یک منطقه، اقلیم سرد و کوهستانی را نشان می‌دهد. با افزایش ارتفاع منطقه در پهنه بالا، فراوانی همی‌کریپتوفیت‌ها از 2/7 درصد نیز بیشتر شده و نشان می‌دهد اگرچه شرایط اقلیمی نسبت به پهنه پایین سخت‌تر شده است این دسته از گیاهان در مقایسه با سایر شکل‌های زیستی موفق‌تر بوده‌اند. درصد زیاد تروفیت‌ها در پهنه پایین (حدود 2/19 درصد) فشارهای مستقیم و غیرمستقیم انسان بر منطقه را نشان می‌دهد؛ با افزایش ارتفاع این فشارها کمتر شده و فراوانی تروفیت‌ها در پهنه بالا به 4/11 درصد کاهش یافته است. فراوانی ژئوفیت‌ها در هر دو پهنه تقریباً یکسان است، فانروفیت‌ها در پهنه پایین فراوانی بیشتری نسبت به پهنه بالا دارند و برعکس، کامفیت‌ها در پهنه بالا فراوان‌ترند. در واقع با افزایش ارتفاع، شرایط زیستی برای فانروفیت‌ها دشوارتر شده و شکل‌های زیستی موفق‌تر هستند که جوانه‌های انتهایی آن‌ها برای اجتناب از سرمازدگی ناشی از بادهای سرد به سطح زمین نزدیک‌تر شده‌ است.

پژوهش‌های انجام شده در سایر مناطق کوهستانی لرستان و استان‌های مجاور نتایج فوق را تأیید می‌کنندکه از میان آنها می‌توان به نتایج پژوهش‌ها در منطقه حفاظت‏شده سفیدکوه لرستان(Asri and (Mehrnia, 2002، منطقه حفاظت‏شده لشکردر همدان (Yavari and Shahgolzari, 2010)، منطقه کرسنگ چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2011) و منطقه حفاظت‏شده هلن چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2014) اشاره کرد. در این پژوهش‌ها، همی‌کریپتوفیت‌ها و تروفیت‌ها به ترتیب شکل‌های زیستی غالب منطقه معرفی شده‌اند. البته در برخی مناطق نظیر منطقه هشتادپهلو لرستان(Abrari (Vajari and Veiskarami, 2005 و حوضه آبخیز سراب ایوان ایلام (Rostami, 2013)، تروفیت‌ها به دلیل چرای بی‌رویه دام‌ها و تخریب انسانی بیشترین فراوانی را دارند.

درصد زیاد عناصر ایرانی - تورانی (5/81 درصد) در فلور منطقه مطالعه ‌شده، قرارگیری منطقه در محدوده جغرافیای گیاهی ایرانی - تورانی را تأیید می‌کند. تعداد گونه‌های دارای پراکنش جغرافیایی ایرانی - تورانی در هر دو پهنه تقریباً یکسان است. با افزایش ارتفاع، تعداد گونه‌هایی بسیار کاهش می‌یابد که علاوه بر ناحیه ایرانی - تورانی در سایر نواحی رویشی مانند مدیترانه‌ای، اروپا - سیبری و صحرا - سندی نیز انتشار دارند؛ به طوری‌که عناصر ایران - تورانی، در پهنه بالا 4/92 درصد گیاهان و در پهنه پایین 7/72 درصد گونه‌ها را تشکیل می‌دهند. به عبارتی با افزایش ارتفاع از سطح دریا و در نتیجه کاهش دما و رطوبت نسبی، امکان نفوذ گونه‌های صحرا - سندی، اروپا - سیبری و حتی مدیترانه‌ای وجود ندارد زیرا اغلب این گونه‌ها به دماهای پایین حساس هستند و انتشار آن‌ها با افزایش ارتفاع از سطح دریا محدود می‌‌شود. پس از عناصر ایرانی - تورانی، گونه‌هایی با پراکنش جغرافیایی ایرانی - تورانی و مدیترانه‌ای بیشترین فراوانی را در هر دو پهنه منطقه دارند؛ این عناصر در پهنه‌های پایین و بالا به ترتیب 1/12 و
5 درصد گیاهان را تشکیل می‌دهند.

در سایر پژوهش‌های انجام شده در رشته‌کوه زاگرس نظیر منطقه حفاظت‏ شده سفیدکوه لرستان (Asri and Mehrnia, 2002)، منطقه هشتادپهلو لرستان (Abrari Vajari and Veiskarami, 2005)، منطقه حفاظت‏شده مانشت و قلارنگ ایلام (Darvishnia et (al., 2012، جنگل‌های بانه و مریوان (Ahmadi et al., 2013) و منطقه حفاظت ‏شده میمند کهگیلویه و بویراحمد (Naghipour Borj et al., 2014) نیز نتایج مشابه است اما در مطالعات دیگر مانند منطقه کرسنگ چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2011)، منطقه حفاظت‏شده هلن چهارمحال و بختیاری (Shirmardi et al., 2014) و حوضه آبخیز نوژیان لرستان (Mehrnia and Ramak, 2014) پس از عناصر ایرانی - تورانی، گونه‌هایی با پراکنش جغرافیایی ایرانی - تورانی و اروپا - سیبری و یا عناصر مشترک این نواحی با ناحیه مدیترانه‌ای بیشترین فراوانی را دارند. چون رشته‌کوه زاگرس به ناحیه مدیترانه‌ای نزدیک‌تر است حضور بیشتر عناصر مشترک در نواحی ایرانی - تورانی و مدیترانه‌ای محتمل‌تر از عناصر مشترک ایران - تورانی و اروپا - سیبری است که در فاصله بیشتری از این رشته‌کوه قرار دارند.

با توجه به روییدن 7 گونه گیاهی در معرض خطر در کوه چال کبود و همچنین برای حفظ تنوع گیاهی منطقه، ابتدا باید با ایجاد قرق هر نوع بهره‌برداری از منابع مرتعی مانند تعلیف دام و بهره‌برداری از گیاهان دارویی متوقف شود. سپس با مطالعه ویژگی‌های آت‌اکولوژی گونه‌های باارزش منطقه و بررسی تأثیرگذاری عوامل مخرب بر آن‌ها و پیشنهاد دادن راه‌حل‌های اصولی حفاظت در برابر این عوامل، از نابودی و انقراض این گونه‌ها جلوگیری کرد.

سپاسگزاری.

نگارندگان از همکاری مسئولان محترم هرباریوم مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان قدردانی می‌کنند.

پیوست 1- فهرست گونه‌های گیاهی موجود در منطقه چال کبود الشتر همراه با نام تیره، شکل زیستی، پراکنش جغرافیایی و پهنه ارتفاعی آن‌ها؛ علایم اختصاری شکل‌های زیستی: Ch (کامفیت)، Ge (ژئوفیت)، He (همی‌کریپتوفیت)، Th (تروفیت)؛ و علایم اختصاری پراکنش‌های جغرافیایی: ES (اروپا - سیبری)، IT (ایرانی - تورانی)،
M (مدیترانه‌ای)، SA (صحرا - عربی)، SS (صحرا - سندی)

ارتفاع از سطح دریا (متر)	پراکنش جغرافیایی	شکل زیستی	نام علمی تاکسون موجود در منطقه
			Alliaceae
3100-2700	IT	Ge	Allium haemanthoides Boiss. & Reut. ex Regel
3100-2700	IT	Ge	Allium stipitatum Regel
			Anacardiaceae
2700-2300	IT	Ph	Pistacia atlantica Desf.
			Apiaceae
3100-2700	IT	Ge	Bunium cylindricum (Boiss. & Hohen.) Drude
3100-2700	IT-M	Th	Bupleurum gerardii All.
3100-2700	IT	He	Chaerophyllum macropodum Boiss.
3100-2700	IT	He	Echinophora cinerea (Boiss.) Hedge & Lamond
2700-2300	IT	He	Eryngium billardieri Delile
2700-2300	IT	He	Eryngium thyrsoideum Boiss.
2700-2300	IT	He	Ferula haussknechtii H.Wolff ex Rech. f.
3100-2700	IT	He	Ferula microcolea (Boiss.) Boiss.
3100-2700	IT	He	Ferulago angulata (Schltdl.) Boiss.
3100-2700	IT	He	Pimpinella tragium Vill. subsp. lithophila (Schischk.) Tutin
2700-2300	IT	He	Prangos uloptera DC.
3100-2700	IT	He	Rhobdosciadium aucheri Boiss.
3100-2700	IT	He	Semenovia tragioides (Boiss.) Pimenov & V.N. Tikhom.
3100-2700	IT	He	Tetrataenium lasiopetalum (Boiss.) Manden.
			Araceae
2700-2300	IT	Ge	Arum rupicola var. virescens (Stapf) P.C. Boyce
			Asteraceae
3100-2700	IT	He	Achillea filipendula Lam.
3100-2700	IT	He	Artemisia persica Boiss.
3100-2700	IT	Ge	Centaurea aucheri (DC.) Wagenitz subsp.indistincta Wagenitz
2700-2300	IT	He	Cephalorrhynchus brassicifolius (Boiss.) Tuisl
2700-2300	IT	He	Cirsium acaule (L.) A.A. Weber ex Wigg.
3100-2700	IT	He	Cousinia albescens Winkl. & Strauss ex Winkl.
3100-2700	IT	He	Cousinia multiloba DC.
2700-2300	IT	He	Cousinia orthoclada Hausskn. & Bornm.
2700-2300	IT	He	Cousinia thamnodes Boiss. & Hausskn.
3100-2700	IT	Th	Crepis quercifolia Bornm. & Gauba
2700-2300	IT	He	Echinops elymaiticus Bornm.
2700-2300	IT-M	Th	Garhadiolus angulosus Jaub. & Spach
3100-2700	IT	He	Helichrysum armenium DC.
2700-2300	IT	He	Lactuca orientalis (Boiss.) Boiss.
2700-2300	IT	He	Picris strigosa M. B. subsp. kurdica Lack
2700-2300	IT	Ge	Scozonera phaeopappa (Boiss.) Boiss.
3100-2700	IT	He	Tanacetum kotschyi (Boiss.) Grierson
3100-2700	IT	He	Tanacetum polycephalum Sch. Bip.
2700-2300	IT	He	Taraxacum syriacum Boiss.
3100-2700	IT	He	Tragopogon collinus DC.
			Boraginaceae
2700-2300	ES-IT-M	Th	Buglossoides arvensis (L.) I.M. Johnst.
3100-2700	IT-M	Th	Buglossoides tenuiflora (L. f.) I.M. Johnst.
2700-2300	IT	He	Lappula microcarpa (Ledeb.) Gürke
2700-2300	IT	He	Nonnea persica Boiss.
2700-2300	IT	He	Onosma elwendicum Wettst.
2700-2300	IT	He	Onosma kotschyi Boiss.
3100-2700	IT	Th	Rochelia persica Bunge ex Boiss.
3100-2700	IT	He	Trichodesma incanum (Bunge) A. DC.
			Brassicaceae
2700-2300	IT	He	Aethionema grandiflorum Boiss. & Hohen.
2700-2300	IT	He	Alyssum tortuosum Willd.
2700-2300	IT	He	Alyssum polycladum Rech. f.
3100-2700	Pl	Th	Arabidopsis thaliana (L.) Heynh.
3100-2700	IT-M	He	Arabis caucasica Willd.
2700-2300	IT	Ge	Chalcanthus renifolius (Boiss. & Hohen.) Boiss.
2700-2300	IT-M	Th	Clypeola aspera (Grauer) Turrill
2700-2300	IT-M	Th	Clypeola jonthlaspi L.
3100-2700	IT	Th	Conringia perfoliata (C.A. Meyer) Busch.
2700-2300	IT-M	He	Erysimum crassipes Fisch. & C.A. Mey.
2700-2300	IT	He	Isatis kotschyana Boiss. & Hohen. ex Boiss.
2700-2300	IT	He	Lepidium persicum Boiss.
2700-2300	IT-M-SS	Th	Matthiola longipetala (Vent.) DC.
3100-2700	IT	He	Micrantha multicaulis (Boiss.) F. Dvořák
			Campanulaceae
3100-2700	IT	He	Asyneuma persicum (A. DC.) Bornm.
			Caprifoliaceae
2700-2300	IT	Ph	Lonicera nummulariifolia Jaub. & Spach
			Caryophyllaceae
3100-2700	IT	He	Arenaria gypsophiloides L. var. gypsophiloides
3100-2700	IT	Ch	Dianthus orientalis Adams subsp. nassireddini (Stapf) Rech. f.
3100-2700	IT	Ch	Dianthus persicus Hausskn.
3100-2700	IT	He	Minuartia aucheriana Bornm.
3100-2700	IT	He	Minuartia oreina Schischk.
3100-2700	IT	He	Silene brahuica Boiss.
3100-2700	IT	He	Silene commelinifolia Boiss. var. commelinifolia
3100-2700	IT	He	Silene spergulifolia (Willd.) M. Bieb.
			Colchicaceae
3100-2700	IT	Ge	Colchicum kotschyi Boiss.
			Convolvulaceae
3100-2700	IT	Ch	Convolvulus urosepalus Pau
			Crassulaceae
3100-2700	IT	He	Rosularia elymaitica(Boiss. & Hausskn. ex Boiss.) A. Berger
3100-2700	IT	He	Rosularia sempervivum (M. B.) Berger var. sempervivum
2700-2300	ES-IT-M-SS	He	Sedum hispanicum L.
			Dipsacaceae
3100-2700	IT	He	Cephalaria hirsuta Stapf
2700-2300	IT	Ch	Pterocephalus canus Coult. ex DC.
			Euphorbiaceae
2700-2300	IT	He	Euphorbia bungei Boiss.
2700-2300	IT	He	Euphorbia microsciadia Boiss.
			Fabaceae
3100-2700	IT	Ph	Astracantha brachycalyx (Fisch. ex Boiss.) Podl.
3100-2700	IT	Ch	Astracantha myriacantha (Boiss.) Podlech
3100-2700	IT	Ch	Astragalus microphysa Boiss.
3100-2700	IT	Ch	Astragalus murinus Boiss. subsp. murinus
3100-2700	IT	He	Astragalus siliquosus Boiss.
2700-2300	IT	He	Astragalus ovinus Boiss.
2700-2300	Pl	He	Lotus corniculatus L.
3100-2700	IT	Ch	Onobrychis cornuta (L.) Desv.
2700-2300	IT	He	Onobrychis persica Širj. & Rech. f.
2700-2300	IT	He	Trigonella elliptica Boiss.
			Fumariaceae
3100-2700	IT	Ge	Corydalis verticillaris DC.subsp. verticillaris
3100-2700	IT	Th	Fumaria asepala Boiss.
2700-2300	ES-IT-M	Th	Fumaria vaillantii Loisel.
			Gentianaceae
2700-2300	IT	He	Gentiana olivieri Griseb.
			Geraniaceae
3100-2700	IT	Ge	Biebersteinia multifida DC.
2700-2300	IT	Ge	Geranium persicum Schönb.-Tem.
			Hypericaceae
2700-2300	IT	He	Hypericum scabrum L.
			Iridaceae
2700-2300	Pl	Ge	Gladiolus italicus Mill.
2700-2300	IT	Ge	Iris reticulata M. Bieb.
			Ixioliriaceae
2700-2300	IT-M	Ge	Ixiolirion tataricum (Pall.) Schult. & Schult.f.
			Lamiaceae
3100-2700	IT-M	Th	Acinus graveolens (M. B.) Link
2700-2300	ES-IT	Ge	Lamium album L. subsp. crinitum (Montbret & Aucher ex Benth.) Mennema
2700-2300	ES-IT-M	Th	Lamium amplexicaule L.
2700-2300	IT	Th	Lallemantia iberica (M. Bieb.) Fisch. & C. A. Mey.
2700-2300	IT	He	Nepeta kotschyi Boiss. var. persica (Boiss.) Jamzad
2700-2300	IT	He	Nepeta speciosa Boiss. & Noë
2700-2300	IT	He	Phlomis anisodonta Boiss. subsp. occidentalis Jamzad
3100-2700	IT	He	Salvia multicaulis Vahl
2700-2300	IT	Ge	Salvia syriaca L.
2700-2300	IT	He	Stachys benthamiana Boiss.
2700-2300	IT	He	Stachys kurdica Boiss. & Hohen.
3100-2700	IT	He	Stachys lavandulifolia Vahl
3100-2700	IT	Ge	Stachys setiferaC.A. Mey.
3100-2700	IT	He	Stachys veroniciformis Rech. f.
2700-2300	ES-IT-M-SS	Ch	Teucrium polium L.
3100-2700	IT	Ch	Thymus eriocalyx (Ronniger) Jalas
2700-2300	IT	Ch	Ziziphora clinopodioides Lam.
			Liliaceae
2700-2300	IT	Ge	Fritillaria imperialis L.
2700-2300	IT-M	Ge	Gagea chlorantha (M. Bieb.) Schult. & Schult. f.
2700-2300	IT	Ge	Gagea gageoides (Zucc.) Vved.
3100-2700	IT	Ge	Tulipa biflora Pall.
3100-2700	IT	Ge	Tulipa humilis Herb.
			Malvaceae
2700-2300	IT	He	Alcea kurdica (Schlecht.) Alef. var. kurdica
			Papaveraceae
2700-2300	IT	He	Papaver fugax Poir.
			Plantaginaceae
2700-2300	ES-IT	Ge	Plantago atrata Hoppe
			Plumbaginaceae
3100-2700	IT	Ch	Acantholimon bromifolium Boiss. ex Bunge
3100-2700	IT	Ch	Acantholimon scabrellum Boiss. & Hausskn.
			Poaceae
3100-2700	IT	Ge	Arrhenatherum kotschyi Boiss.
2700-2300	IT	Th	Bromus danthoniae Trin.
2700-2300	IT-M	Th	Bromus pectinatus Thunb.
2700-2300	IT-M	Ge	Elymus sajanensis (Nevski) Tzvelev
2700-2300	IT-M	Th	Eremopoa persica (Trin.) Roshev.
2700-2300	Pl	He	Festuca arundinacea Schreb.
2700-2300	IT-M	He	Festuca valesiacaSchleich. ex Gaudin
2700-2300	IT-M-SS	Ge	Hordeum bulbosum L.
2700-2300	IT	Th	Lolium persicum Boiss. & Hohen.
3100-2700	IT	Ge	Melica persica Kunth
2700-2300	ES-IT-M	Ge	Poa bulbosa L.
3100-2700	IT	Ge	Psathyrostachys fragilis (Boiss.) Nevski
3100-2700	IT	He	Stipa hohenackeriana Trin. & Rupr.
2700-2300	IT-M	Th	Taeniatherum caput-medusae (L.) Nevski
			Polygonaceae
3100-2700	IT	He	Polygonum cognatum Meisn.
2700-2300	IT	Th	Polygonum polycnemoides Jaub. & Spach
2700-2300	IT	Th	Polygonum thymifolium Jaub. & Spach
3100-2700	IT	He	Rumex elbursensis Boiss.
			Primulaceae
3100-2700	IT	Ch	Dionysia haussknechtii Bornm. & Strauss
3100-2700	IT	He	Primula gaubaeana Bornm.
			Ranunculaceae
2700-2300	IT	Th	Consolida anthoroidea (Boiss.) Schrödinger
3100-2700	IT	Ge	Delphinium tuberosum Aucher ex Boiss.
2700-2300	IT	Ge	Ficaria fascicularis K. Koch
2700-2300	IT	Th	Nigella oxypetala Boiss.
2700-2300	IT	He	Ranunculus asiaticus L.
3100-2700	IT	He	Ranunculus aucheri Boiss.
2700-2300	IT	He	Thalictrum isopyroides C.A. Mey.
			Rhamnaceae
2700-2300	IT	Ph	Rhamnus cornifolia Boiss. var. cornifolia
2700-2300	IT	Ph	Rhamnus pallasii Fisch. & C.A. Meyer subsp. iranica (Hausskn.) Browicz & J. Zieiski
			Rosaceae
2700-2300	IT	Ph	Amygdalus haussknechtii (C.K. Schneider) Bornm.
2700-2300	IT	Ph	Cotoneaster luristanicus Klotz
2700-2300	IT	He	Potentilla discipulorum P.H. Davis
2700-2300	IT	Ph	Prunus microcarpa C.A. Mey.
3100-2700	IT	Ph	Rosa orientalis A. Dupont ex Sér
2700-2300	ES-IT	Ph	Rubus caesiusL.
			Rubiaceae
3100-2700	IT	Th	Asperula setosa Jaub. & Spach
2700-2300	IT-SA	Th	Callipeltis cucullaris (L.) DC.
3100-2700	IT	He	Cruciata taurica subsp. persica (DC.) Ehrend.
2700-2300	IT-M	He	Galium humifusum M. Bieb.
3100-2700	IT	He	Galium mite Boiss. & Hohen.
			Scrophulariaceae
2700-2300	IT	He	Scrophularia frigida Boiss. subsp. frigida
2700-2300	IT	He	Scrophularia nervosa Benth. subsp. boissierana (Jaub. & Spach) Grau
2700-2300	IT	He	Scrophularia variegata M. B. subsp. variegata
2700-2300	IT	He	Verbascum alceoides Boiss. & Hausskn.
2700-2300	IT	He	Verbascum songaricum Schrenk ex Fisch. & C.A. Mey. subsp. songaricum
3100-2700	IT	Th	Veronica campylopoda Boiss.
2700-2300	IT	He	Veronica kurdica Benth. subsp. filicaulis (Freyn) M.A. Fischer
			Thymelaeaceae
2700-2300	IT	Ph	Daphne mucronata Royle
			Urticaceae
3100-2700	ES-IT-M	He	Parietaria judaica L.
2700-2300	IT	He	Urtica dioica L. subsp. kurdistanica Chertek
			Valerianaceae
3100-2700	IT	Ge	Valeriana sisymbriifolia Vahl
			Violaceae
2700-2300	IT	Ge	Viola pachyrrhiza Boiss. & Hohen.

مراجع

Abrari Vajari, K. and Veiskarami, Gh. H. (2005) Floristic study of Hashtad Pahlu region in Khorramabad (Lorestan). Pajouhesh va Sazandegi 67: 58-64 (in Persian).

Ahmadi, F., Mansory, F., Maroofi, H. and Karimi, K. (2013) Study of flora, life form and chorotypes of the forest area of West Kurdistan (Iran). Bulletin of Environment, Pharmacology and Life Sciences 2(9): 11-18.

Archibold, O. W. (1995) Ecology of world vegetation. Chapman and Hall Inc., London.

Asri, Y. (2007) Plant geography. Payame Noor University Publications, Tehran (in Persian).

Asri, Y. and Mehrnia, M. (2002) Introducing the flora of central part of the Sefid-Kouh Protected Area, Iran. Iranian Journal of Natural Resources 55(3): 363-376 (in Persian).

Assadi, M. (Ed.) (1988-2015) Flora of Iran, vols. 1-85. Research Institute of Forests and Rangelands Publications, Tehran (in Persian).

Darvishnia, H., Dehghani Kazemi, M., Forghani, A. H. and Kavyani fard, A. A. (2012) Study and introducing of flora of the Protected Area of Manesht and Qalarang in Ilam province. Taxonomy and Biosystematics 4(11): 47-60 (in Persian).

Davis, P. H. (Ed.) (1965-1985) Flora of Turkey and the East Aegean Islands, vols. 1-9. Edinburgh University Press, Edinburgh.

IPNI, The International Plant Names Index. Retrieved from http://www.ipni.org. On: 1 October 2016.

IUCN Standards and Petitions Subcommittee (2014) Guidelines for using the IUCN Red List Categories and Criteria. Version 11. Prepared by the Standards and Petitions Subcommittee. Downloadable from http://www.iucnredlist.org/documents/RedListGuidelines.pdf.

Jalilian, N., Sheikhi, A. and Dehshiri, M. M. (2014) A floristic study in Bahar-ab Kuh area in Zagros mountains (in the border of Kermanshah and Ilam provinces, Iran). Taxonomy and Biosystematics 6(18): 65-76 (in Persian).

Khajeddin, S. J. and Yeganeh, H. (2012) The flora, life form and endangered species of Karkas Hunting Prohibited Region, Isfahan, Iran. Iranian Journal of Biology 25(1): 7-20 (in Persian).

Kolahi, M. and Atri, M. (2014) Plant diversity, life form and phytochoria of Hamedan Alvand region in Iran. Open Access Library Journal 1: e682. http://dx.doi.org/10.4236/oalib. 1100682.

Mehrnia, M. and Ramak, P. (2014) Floristic investigation of Noujian watershed (Lorestan province). Iranian Journal of Plant Biology 6(20): 113-136 (in Persian).

Naghipour Borj, A. A., Nowroozi, M. and Bashari, H. (2014) Investigation of the flora, life forms and chorotypes of the plants in the Meymand Protected Area Kohkilouyeh va Boyer Ahmad provice, Iran. Taxonomy and Biosystematics 6(19): 67-82 (in Persian).

Noroozi, J., Akhani, H. and Breckle, S. (2008)Biodiversity and phytogeography of the alpine flora of Iran. Biodiversity and Conservation 17: 493-521.

Noroozi, J., Pauli, H., Grabherr, G. and Breckle, S. W. (2011) The subnival-nival vascular plant species of Iran: a unique high-mountain flora and its threat from climate warming. Biodiversity and Conservation 20(6): 1319-1338.

Rajaei, P., Maassoumi, A. A., Mozaffarian, V., Nejad Sattari, T. and Pourmirzaei, A. (2011) Alpine flora of Hezar Mountain (SE Iran). Rostaniha 12(2): 111-127.

Raunkiaer, C. (1934) The life forms of plants and statistical plant geography. Clarendon Press, Oxford.

Rechinger, K. H. (Ed.) (1963-2010) Flora Iranica, vols. 1-178. Akademische Druck-U Verlagsanstalt, Graz.

Rostami, A. (2013) Studying flora and life forms of plants in natural forests of Sarab-Aivan watershed in Ilam province. Journal of Plant Environmental Physiology 7(4): 48-58 (in Persian).

Saberi Moeen, A., Ghahremaninejad, F., Sahebi, S. J. and Joharchi, M. R. (2010) A floristic study of Chahchaheh Pistacia forest, NE Iran. Taxonomy and Biosystematics 2(5): 61-92 (in Persian).

Safikhani, K., Rahiminejhad, M. R. and Kalvandi, R. A. (2003) Presentation of flora, life forms, endemic species and their conservational classes in Protected Region of Lashkardar (Malayer city-Hamadan province). Pajouhesh va Sazandegi 60: 72-83 (in Persian).

Sanandaji, S. and Mozaffarian, V. (2010) Studies of flora in Saral area: Kurdistan-Iran. Taxonomy and Biosystematics 3(4): 59-84 (in Persian).

Shirmardi, H. A., Fayaz, M., Farahpour, M. and Mozaffarian, V. (2011) Conservation value of the flora of Karsank area in Chaharmahal and Bakhtiari province. Forest and Range Protection Research 9(2): 124-136 (in Persian).

Shirmardi, H. A., Mozaffarian, V., Gholami, P., Heidari, Gh. and Safaei, M. (2014) Introduction of the flora, life form and chorology of Helen Protected Area in Chaharmahal and Bakhtiari province. Iranian Journal of Plant Biology 6(20): 75-96 (in Persian).

The Plant List, Version 1.1. Retrieved from http://www.theplantlist.org. On: 1 October 2016.

Townsend, C. C., Guest, E. and Al-Ravi, A. (Eds.) (1966-1988) Flora of Iraq. vols. 1-9. Ministry of Agriculture and Agrarian Reform, Baghdad.

Wikipedia, Oshtoran Kuh. Retrieved from https://fa.wikipedia.org. On: 15 December 2016.

Yavari, A. and Shahgolzari, S. M. (2010) Floristic study of Khan-Gormaz Protected Area in Hamadan province, Iran. International Journal of Agriculture and Biology 12(2): 271-275.

Yousofi, M., Safari, R. and Nowroozi, M. (2011) An investigation of the flora of the Chadegan region in Isfahan province. Iranian Journal of Plant Biology 3(9): 75-96 (in Persian).

Zohary, M. and Feinbrum-Dothan, N. (1966-1986) Flora Palaestina. vols. 1-4. The Jerusalem Academic Press, Israel.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 2,242

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,034

سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب

پیوندهای مفید

اخبار و اعلانات

آمار

A floristic study in Chal-e Kabod mountain of Alashtar, Lurestan province