بررسی اشعار نویافته عمادی شهریاری

به بیت عمادی جوابش بگفتم
«مرا از شکستن چنان باک ناید

چه گفتمش؟ گفتم که ای روشنائی
که از ناکسان خواستن مومیائی»
                      (انوری، 1376: 2/760)

لایق به حسب حال تو بیتی شنیده­ام
«تشریف طغرلی­ست و گر نه بگفتمی

از گفتة عمادی بس نغز و دلگشای
مصحف ز بند زر نشود مرتبت فزای» ¹
                     (اصفهانی، 1348:  325)

هان و هان تا تو را عمادی وار
در نیفتد حدیث مصحف و بند

از سر ابلهی و نادانی
کان مثل نیست نیک تا دانی
                   (انوری، 1376، 1/487)

وصل خواهم ندانم آنکه به کس

«رایگان رخ نمی­نماید یار»
                   (مجموعه اشعار، برگ 5)

رایگان رخ نمی­نماید یار

به سخن راست نمی­گردد کار
                   (عمادی، 1381: 83)

در غم یار، یار بایستی

یا غمم را کنار بایستی

از پی آنکه زیر خاکش کرد
مشتری را برای کینة او

چرخ را سنگسار بایستی
با زُحَل کارزار بایستی
                       (راوندی، 1364: 372)

روی مریخ همچو ایامم
از پی تشنگان ماتم او

زین فزع همچو قار بایستی
آفتاب آبدار بایستی

اندرین بوستان که عیش من است

گُل طمع نیست خار بایستی
                                      (برگ 24)

مرغ وفا برون جهان آشیان گرفت
در کورة دل آتش حسرت زبانه زد
ز خون دل کنار زمین موج زد چنانک
طوفان درد کشتی دل را ز لب گذشت
گر نیست باورت که چه شورست در دلت

ساعد جوزا و ساق عرش زیور بسته­اند
کلک عنبر خوارم ار گوهر فشان باشد سزد

بتا ز گُل چمن آراستند و چهرة توست
به باغ بگذر و بر گل هزار منت نه
گل ار.. چه یوسف عهدست و عالمش یعقوب

چو از قنینه در آید شهاب را ماند
بیار باده که در باده در گلیم و گلاب

گرچه بر سوسن خط از مشک ختا خواهد کشید
زان سیه چشمش که ما را کشت خواهد زار زار

عدلش چو عهد نیسان فصل جهان فروزی
ای روضة کرم را فیض کف تو باران

صدرا ز تو آن دیده­ام از لطف و کرم کآن
هر مویم اگر نیست جهانی به مدیحت
ور نیست پر از شکّر شُکر تو دهانم

صاحبا گفت آسمانت جوهر کسرم ز تست
انجمم را جز به رویت چشم اگر روشن شود
پیر هندوکش که خوانندش زحل درخواست کرد
مشتری گفت ار چه بستان سعادت را گُلم
ترک هندی تیغ کش مریخ می­گویند گفت
گفت خورشید:از پی دولت برین پیروزه سقف
زهره در دست ارغنون گفت ارغوانی باده نوش
تیر گفتا چون دواتم سر ز تن باشد جدا
داشت قصد قاصدی بر درگهت مه باز گفت

خلعتم دادی و بنواختی ای شاه جهان
تا که جان است مرا از خرد و بخت بلند

عنقا صفت ز عالم وحدت کران گرفت
زان سان که شعله در جگر آسمان گرفت
زآسیب موج دامن مغرب نشان گرفت
سیلاب غم خرابة جان در میان گرفت
زین چشم خون گرفته قیاسی توان گرفت
                     (جنگ یحیی توفیق: 15)

از نثار خاطر بر گوهر شهوار من
زانک بارش می­دهد دست چو گوهر بار من
                   (جنگ یحیی توفیق: 21)

گُلی که بر سر سرو چمن بُوَد چمنش
ز روی خویش که خوب آفرید ذوالمننش
چراست خاک و به خون غرقه جیب پیرهنش
                     (جنگ یحیی توفیق: 27)

چو در پیاله شود آفتاب را ماند
به رنگ و بوی گل است و گلاب را ماند
                     (جنگ یحیی توفیق: 37)

من به خون خط می­دهم کان خط خطا  خواهد کشید
آه اگر آه سحرگه کین ما خواهد کشید
                     (جنگ یحیی توفیق: 48)

تیغش چو صبح صادق اصل جهان ستانی
و ای غرفة شرف را سعی دل تو ثانی[؟]
                     (جنگ یحیی توفیق: 60)

بگذشت جهان را به مثل از دل و از ظن
موی مژه در دیدة من باد چو سوزن
لاله صفتم باد زبان در دهن الکن
                     (جنگ یحیی توفیق: 93)

گرچه با کسری و خوان دعوی جباری کنم
روی روشنشان چو ماه منخسف تاری کنم
کز فلک چوبک زن بام ترا یاری کنم
دیدة بدخواه بدبخت ترا خاری کنم
خون خصمان ترا ریزم چو خونخواری کنم
در معادن لعل پردازی و دُر کاری کنم
پس ببین کز زخمه در بزمت چه در باری کنم
گر به جز مدحت نویسم چون قلم جاری کنم
آن سبک سیری ندارم کین سبکساری کنم
                (جنگ یحیی توفیق: 64-63)

فخر من پیش امیران و بزرگان زین است
آفرین تو خداوند مرا تلقین است
                     (جنگ یحیی توفیق: 93)

روزه چو بر بست رخت، عید بیفکند بار
ماه شب عید هست چون سر چوگان تو
هست به سالی دوبار عید به اسلام در
عید وصالت بیار، روزة هجران ببر

گر نبودی ماه را بر آسمان هر مه محاق
آسمان از دیدة من در حسد ماند که هست
ماه اگر بر آسمان باشد من اینک در زمین
زین سپس چون آسمان بی مه نباشم تا مرا
وقت دیدار تو ماها گر مرا چون آسمان
در جفا چون آسمانی گرچه داری حسن ماه

رسم رهی نقد کن بوسة عیدی بیار
زان ز طرب همچو گوی خلق بود بی­قرار
عید من از روی تو هست به روزی سه بار
زانکه نباشد به عید هیچ کسی روزه دار
                     (جنگ 798 مجلس: 38)

ماه خواندندی ترا خلق جهان بر اتفاق
از جمال تو مرا در دیده ماه بی­محاق
از مه رخسار تو چون آسمان کردم وثاق
هست با وصل تو وصل و از فراق تو فراق
تن سراسر دیده گردد کم نگردد اشتیاق
بنگری سوی وفا و نسپری راه وفاق
                     (جنگ 798 مجلس: 38)

نهاده بر کف چون سیم جام زر نرگس
عجب که دست به خونریز رز چو بگشادند
اگر ز ریختن خون تراست نالة زار
ز جهل دم به خلافش زدن معاذ الله
لعاب حیه بر آب حیات طعنه زند
عسل چو نحل و شکر همچو نَی کمر بندد
جمال جود تو در روی بخل چین افکند
کند ز طبع تو لطف التماس طبع هوا
کجا کشید ز طوق تو گردنی گردن
بر سکونت حلم تو طور در طیران
ز حادثات حریم تو مأمنی­ست که هست
سیاه کار چو شام و سپید کار چو صبح
ز چشم شه چو حسودم فکند کی گردد
وطن همی بگذارم بدین مراد چنان
گذشت عید و خزان بر اثر همی گذرد

چرا چنار بیفکند پنجة زرین
ببست بلبل شیدا لب ازخروش و انین
کنون سزد که کند مرغ ناله­های حزین
گذاشتن دم شیر است در دَم تنّین
چو نحل اگر شود از شاخ لطف او گلچین
چو لب گشاد به الفاظ همچو جان شیرین
کمال لطف تو ز ابروی جان گشاید چین
کند ز روح تو علم اقتباس روح امین
گرفته حبل وریدش گلو چو حبل متین
ز بیم جنبش کلک تو فتنه را تسکین
کبوتر حرم ایمن ز مخلب شاهین
منم که اشک و رخم سرخ و زرد گشته چنین
پیادة املم بر بساط او فرزین
که روح قالب و مرغ آشیان و شیر عرین
شراب ابان پیش آر و آتش برزین
              (جنگ 8219 مجلس: 82-81)

چه بهترست خرد را تویی طلب آنم
همه جهان ز غم تو سیاه نامه شدند
زهی ستاره که گردون نهاد خورشیدت
به آسمان دعوی مکن، ز کس مندیش

چه کمترست جهان را منم بدل آنت
هنوز ناشده سطری سیه دیوانت
زهی پری که...شد سلیمانت
رضا و خشم تو بس مشتری و کیوانت
           (محمود صوفی مازندرانی: 156)

چنان شود که در آتش گل و در آب شکر
کجاچو طرفه بغداد می­زدی کانجا

کسی که از لب تو گلشکر نمی­یابد
هزار دجله ز خون جگر نمی­یابد
           (محمود صوفی مازندرانی: 156)

بماندم از غم و دلبر نمی رسد فریاد
رخم مخواه که خورشید راست در حقّه
کنار و بوسه پذیرفت دلربای مرا
شکوفه را گفتم بس نثار سازی گفت
بنفشه را گفتم چون گشاده مویی گفت
مرا چگونه به تعریض بد توان گفتن
به جنبش فلک آورد گاو را به کنار

راد ابوالفضل بن ابوالقاسم
نام و نان بر درِ تو مقصورند
پسرانی که در هوای تواند
پدرانی که بدسگال تواند
دست و کلک تو بخت را تیغند
در وفاق و خلاف تو دو گروه
صحت و امن و حرمت و نعمت
زان مربّع مخالفان دورند

بماندم از تن و هجران نمی دهد زنهار
لبم مجوی که سیمرغ راست در منقار
ز بهر عمر گرانمایه کو پذیرفتار
بهار می­رسد از راه دور کم ز نثار
به شانه کرد سر من سپهر آینه وار
که هست نقطة کُل را حدیث من پرگار
به دایة فلک افکند ماه را به کنار
          (سفینه اشعار مجلس: 155- 154)

که ملَک خُلق و آدمی گهرند
بحر و کان با کف تو مختصرند
شادمانه به خانة پدرند
چاک جامه به ماتم پسرند
چون نکوتر نگه کنی سپرند
با خطر گشته­اند و بی­خطرند
چون غم و درد و رنج مشتهرند
زین مثلّث موافقان بدرند
           (سفیه اشعار مجلس: 160- 159)

مرا در غم خویش یاری کن ای جان
ندانم تو را یار زیرا که دائم
اگر مهتری مه نماید سپهری
حرونی نکردی جهان گر بدیدی
به مردانگی و مروّت تمامی
کنم خامشی اختیار و بگویم

آدمی را امید راحت و امن
غلطی گر گمان بری که ترا

ای همه رازها تو را معلوم
ز آرزوی نگین خاتم تو
تا نبودند دوست و دشمن تو
از کمال کرم نمی­خواهی
ز آرزویی که داشت سلطانی

از حزم تو کندتر ندانم
مقبول­تر از مناقب تو
از بهر تو گفتم آن همه دی
آن موی که در ستایش آید
مردی جستم نه ریش و دستار
آنجا که تو را یگانه گفتم
هرچند کرانه از مدیحت
این بار مرا همین قدر بس

چون سنایی اوفتاد از خطة غزنین به بلخ
چون مرا از لشکر سلطان به ری پیوست بلخ
اندر آن فکرت که این قاضی چو آن قاضی بود
آسمان گفت آفتابا با عمادی کوبه است[کذا]
ای دریغا روی آن بودی که مدحش گفتمی
گفتمی ای کلکت آن مرغی که در پرواز او
گفتمی ای کرده کینت بر خلاف آسمان

در سایة تو چو آب خواهم
گر نه به خرد تو را شناسم
ور نه به هنر ترا ستایم
بدخواه تو را جگر نماند
تا چشم بلا مرا نبیند
از بهر ترانة مدیحت
جلاب حیات بدسگالت
با خاک در تو عیش بازم
در پیش تو چون زمین ببوسم
تا چشم بد از تو دور ماند
از طبع به التماس اشعار
بر کشتة کین تو ز محنت
چون بانگ کنم که ای سعادت
تا پیر دلم جوان بماند
مهمان منند نیم لشکر
خواهم ز تو آرزو صوابست
زیرا که ز تشنگی بمیرم

ماند به گیسوی شب بند دوات تو زآن
گر بنگری به همت در عرصة زمانه
بر دشمن تو نامش واجب کند سیاست
شاهیست در سخاوت دستت که زیبد او را
تا خرمی درآید جز حزم تو چه حیله
نوک خجسته کلکت بوسیده روی کاغذ
زر در غراره بخشی وز بهر عز سائل
از خواجگان تو بیشی وز شاعران عمادی
نرّاد آسمان را بیشی دهی سه ضربه
بر بارة سعادت قدرت سوار بادا

بخت بخشا مرا به اندیشه
غزلی جان فزای باید گفت
تا نگردم به نزد کس بی آب
آستین قبای همت را
این همه هست لیک از بن گوش
به حقیقت سزای مدح تویی
مدح سازی ز من نباشد به
چون تویی را نماز باید برد
تا فراز آورم دو لفظ غریب
مختصر کردم این حدیث مرا
کم نیاید مرا مراد تو را

به خدایی که در ستایش خویش
دست حکمش به کیلة خورشید
که ز چشمم به عرض خدمت تو
این سخن را عزیز دار که دوش

که کاری شگرفست با یار یاری
گه کار گویی که چون کردگاری
و گر سروری گل فشاند بهاری
که با زیر دستان کنی بردباری
به مدحت کرا دل دهد همّ کاری
که از هرچه موجود گشت اختیاری
            (سفیه اشعار مجلس: 161-160)

کمتر از یک نفس بود هم نیست
زیر سوری هزار ماتم نیست
                   (سفیه اشعار مجلس: 348)

رای تو حاکم و فلک محکوم
زهره و مه شدند حاسد موم
نامد آوازة مبارک و شوم
دشمنان را ز جود خود محروم
هیج باقی نماند جز مرسوم
            (سفیه اشعار مجلس: 349-348)

در راه حوادث آستانه
در دام سخن نبود دانه
این قطعه لطیف راست خانه
زلفست و کله نه موی و شانه
حکمت گفتم نه آفسانه
کفرست شناختن دوگانه
از پای سه ام بَوَد نشانه[کذا]
زین مدح چو بحر بیکرانه
                   (سفیه اشعار مجلس: 350)

تازه کرد از مدحت قاضی حسن روی سخن
بر در قاضی حسن دیدم معالی را وطن
از عرق در آب آتش­زای دیدم خویشتن
خاک این قاضی حسن از خون آن قاضی حسن
تا زمانه فرق کردی شعر او از شعر من
آورد فرمان تو سیمرغ را بر بابزن
مشتری را زَهره سوز و زُهره را بربط­شکن
                   (سفیه اشعار مجلس: 351)

در ساغر، آفتاب خواهم
بنیاد خرد خراب خواهم
دریای هنر سراب خواهم
آن روز که من کباب خواهم
از هیبت تو نقاب خواهم
از چنبر مه رباب خواهم
در باطیة ³ عذاب خواهم
چون نافة مشک ناب خواهم
بس عذر که از تراب خواهم
در چشم زمانه خواب خواهم
مدح تو هزار باب خواهم
چون مور و ملخ عقاب خواهم
از درگه تو جواب خواهم
از خامة تو خضاب خواهم
معذورم اگر شراب خواهم
وز غیر تو ناصواب خواهم
برگم ندهد که آب خواهم
           (سفیه اشعار مجلس:  351-350)

بوسه همی فشاند بر فرق شب ستاره
هر ذره را که خواهی مردی شود خیاره
چونان که در شریعت بر درد پشتواره[؟]
چون آفتاب و دریا صد جوق یک سواره
تا بی غمی نماند جز عزم تو چه چاره
چون شب گه نهایت زاغیست شیر خاره
از مشتری کنی زر وز زر کنی غراره
بانگ نماز بیشک به باشد از حراره
زین روی ماندم از تو منصوبة هزاره ⁴
چندانکه بر دواند بر بام چرخ باره
                   (سفیه اشعار مجلس: 351)

جان و دل در گداز باید داشت
سخنی دل نواز باید داشت
خاک بر فرق آز باید داشت
از قناعت طراز باید داشت
به در تو نیاز باید داشت
مهر تو بی مجاز باید داشت
خاطر من بساز باید داشت
چون منی را به ناز باید داشت
همه شب دیده باز باید داشت
به از این گوش باز باید داشت
زندگانی دراز باید داشت
            (سفیه اشعار مجلس: 352-351)

آسمان را رکوع فرمودست
خرمن روزگار پیمودست
جان به عرض سرشک پالوست
چرخ با من در این سخن بودست
                   (سفیه اشعار مجلس: 352)

زلفت کی به زیر  سایه بدری دارد
جز طُرّة شب­رنگ تو در عالم نیست

هر تاره‌ای از وی دل صدری دارد
گر زانک شبی هست کی  قدری دارد
                           (کاشی: برگ 271)

بلبلان را گرم شد هنگامه در هنگام گُل
مجمر مینا مُثلّث سوز شد تا ساختند

لاله باده فام روی نمود
دل گُل گَر نگاه باید داشت

گذشتنی همه بگذشت و بودنی همه بود

زمان زمان ز شکر خنده لب چو بگشاید
به آرزو نرسد بس کسی ز بوسة او

مرحبا آواز بلبل حبذا ایام گل
چار سوی هر چمن تخت زمرد فامِ گُل
               (جنگ گنج بخش: برگ 11)

باده لاله فام باید خواست
پیش گُل جان جام باید خواست
                (جنگ گنج بخش: برگ 42)

می آر و می ده و بیش از گذشته یاد مکن
                 (جنگ گنج بخش: برگ51)

زهی فراخی شکر ز تنگی دهنش
ز بس که بوسه کند آرزو ز خویشتنش
                (جنگ گنج بخش: برگ 80)

ور بر چکد بنفط سیه قطره­ای از او

گردد ز بوی نفط سیه بوی سنبل خوار
                (جنگ گنج بخش: برگ 41)

از اشک چو یاقوت ز زر رخ خویش

این خسته جگر مفرّح و یاره کند

قمری که به گاه فرق نشناخت
از شعر به فرِّ تو برآورد

تیر فلک ز بیم، ستونه کند چو تیر

تشویر می­دهد خرد خرده بین مرا

از پهلوی شیر سینة شار
از شعلة نار دانه نار
                     (شیرازی،1351: 1/387)

چون عزم کامکار تو زه بر کمان نهد
                    (شیرازی، 1351: 1/682)

نقش خرد به باده ز لوح دلم بشوی
                    (شیرازی، 1351: 1/957)

نکویی کن و کسب کن نام نیکو
به نان آبروی کرم تازه ماند
ثنا ذکر باقی دهد... باشد
جز انعام در حق هر مستحقی

...مکن خواجه چون می­توانی
درین خاکدان کهنه باستانی
به از ذکر باقی درین دیر فانی
چه حاصل کند نعمت این جهانی

برون ز نام نکو چیست در زمانه بگو

ز کارنامة محمود و بارنامة سنجر

دندان طمع بر کن و این مایه بدان

هر کام که هست جمله در ناکامی­ست

دریغا دیدة ره­بین نداری
به سر بُردی به غفلت روزگاری

به غفلت عمر شیرین می­گذاری
مگر در گور خواهی کرد کاری