A survey on flora, life forms and geographical distribution of plant species in the protected forests of Fandoghlu (Ardabil province)

Azimi Motem, Farzaneh; Talai, Reza; Asiabizadeh, Fatemeh; Houshyar, Moharram

تعداد نشریات	44
تعداد شماره‌ها	1,860
تعداد مقالات	15,078
تعداد مشاهده مقاله	42,387,577
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	16,814,704

A survey on flora, life forms and geographical distribution of plant species in the protected forests of Fandoghlu (Ardabil province)

Taxonomy and Biosystematics

مقاله 7، دوره 3، شماره 9، خرداد 2012، صفحه 75-88 اصل مقاله (1.2 M)

نویسندگان

Farzaneh Azimi Motem^* ؛ Reza Talai؛ Fatemeh Asiabizadeh؛ Moharram Houshyar

Research Center of Agriculture and Natural Resources, Ardabil province, Ardabil, Iran

چکیده

Fandoghlu forest is located in the north west of Ardabil city. The highest and lowest altitudes of the area are 1500 and 1850 m a.s.l. respectively. The studied flora included 191 species which belonged to 145 genera and 47 families. The families of Lamiaceae, Rosaceae, Asteraceae, Poaceae and Fabaceae were the richest families which constituted 47.6% of the total species. Hemicryptophytes (45.6%), Therophytes (24%) and Phanerophytes (16.8%) were the most important life forms according to Raunkiaer classification. The chorotype studies showed that the plants of the area belonged to Irano-Turanian region (29.8%), Irano-Turanian/ Mediterranean (17.2%), and Irano-Turanian/ Euro-Siberian (16.2%), Irano-Turanian/ Euro-Siberian/ Mediterranean (15.1%).

کلیدواژه‌ها

Ardabil؛ Chorotype؛ Fandoghlu؛ Flora؛ Life Form

اصل مقاله

مقدمه

ضمن این که شناسایی پوشش گیاهی و بررسی پراکنش جغرافیایی گیاهان یک منطقه، اساس بررسی‌ها و تحقیقات بوم‌شناختی در منطقه است، راه‌کاری مناسب برای تعیین ظرفیت اکولوژیک منطقه از جنبه‌های مختلف نیز هست (رضوی و حسن‌عباسی، 1388). جنگل‌ها سرمایه‌های ملی هر کشور محسوب می‌شوند، بنابراین، حفاظت و استفاده درست از آن‌ها، علاوه بر ثروت‌آفرینی، بقای محیط‌زیست را نیز تضمین می‌کند. وجود جنگل‌ها در کشور پهناور ایران، که در واقع روی کمربند خشکی زمین قرار دارد، موقعیت حساسی را برای حفاظت، توسعه و پژوهش به وجود می‌آورد (نقی‌نژاد و همکاران، 1389).

فندق دارای رویشگاه‌های طبیعی محدودی در کشور است، که عمده آن در مرز جنگل‌های گیلان و اردبیل قرار دارد. این جنگل که به فندق‌لو معروف است، در فاصله 25 کیلومتری شهرستان اردبیل و 10 کیلومتری جنوب شهر نمین قرار گرفته است. علاوه بر پوشش گیاهی بسیار زیبا، گونه‌های جانوری مختلفی، از قبیل گرگ، روباه، خوک وحشی، خرگوش، خرس قهوه‌ای و پرندگانی، همچون عقاب طلایی، بلدرچین، هدهد، قرقاول، کبک، چکاوک، کلاغ ابلق و ... در این منطقه جنگلی مشاهده می‌شوند (عظیمی مطعم، 1380).

شناخت عناصر گیاهی موجود در یک منطقه، به عنوان مطالعه‌ای زیربنایی برای پژوهش‌های بوم‌شناختی، مدیریت و حفاظت گیاهان محسوب می‌شود (اجتهادی و همکاران، 1383). در چند دهه اخیر پژوهش‌هایی در زمینه مطالعات فلوریستیک مناطق تقریباً مشابه محدوده مورد مطالعه در این پژوهش، در کشور صورت گرفته است، می‌توان به پژوهش‌های اکبری‌نیا و همکاران (1383)، اسماعیل‌زاده و همکاران (1384)، رضوی (1387)، رضوی و حسن عباسی (1388)، اجتهادی و همکاران (1383)، حمزه و همکاران (1389)، نقی‌نژاد و همکاران (1389) و اسدی و همکاران (1390) و Assadi (1987 و 1988) اشاره کرد.

تاکنون مطالعه دقیق و متمرکزی برای مشخص نمودن ترکیب فلوریستیک منطقه انجام نگرفته است و با توجه به این که جنگل فندق‌لو از نظر ژنتیکی و تنوع گیاهی جزو مناطق منحصر به فرد کشور محسوب می‌شود، شناخت و بررسی رویش‌های طبیعی آن حائز اهمیت است.

هدف از این پژوهش، جمع‌آوری و شناخت گیاهان منطقه و ارائه اطلاعات حاصل از پراکنش جغرافیایی و اشکال زیستی گیاهان است. پژوهش حاضر، بخشی از نتایج طرح تحقیقاتی با عنوان « بررسی جوامع گیاهی جنگل فندق‌لو و ارائه نقشه جوامع گیاهی منطقه » است.

مواد و روش‌ها

ویژگی‌های عمومی منطقه مورد مطالعه

منطقه مورد مطالعه با مساحتی معادل 70 کیلومتر مربع در بین َ17 و˚38 تا َ25 و˚38 عرض شمالی و َ53 و˚31 تا َ40 و˚48 طول شرقی در استان اردبیل واقع شده است (شکل‌های 1 و 2). حداکثر ارتفاع از سطح دریا در محدوده مطالعاتی 1850 متر و حداقل ارتفاع از سطح دریا 1500 متر است. این منطقه از شرق و شمال به رشته کوه‏های البرز و از جنوب و غرب به دشت اردبیل محدود می‏شود. همچنین، از شرق نیز به جنگل راشستان گیلان منتهی می‏گردد. منطقه مورد بررسی در قسمت شمالی ناحیه جنب حاره قرار گرفته است و اکثر بارندگی‏های آن در فصل پاییز و زمستان و اوایل بهار رخ می‌دهد. ناحیه مزبور بیشتر متأثر از جریان‏های شمال غربی و غربی است که توده‏های متفاوتی را بنابه موقعیت وارد ناحیه می‏سازد. به علت وجود کوه‏های مرزی کم ارتفاع بین ایران و جمهوری آذربایجان و وجود دره حیران در این ناحیه، جریان‏های تابستانه بیشتر شرقی و شمال شرقی است و سبب نفوذ رطوبت از دریای مازندران به سوی منطقه شده، منطقه را از نم نسبی بالایی برخوردار می‏سازد. لذا علی‏رغم کمبود نسبی بارندگی، این ناحیه از پوشش گیاهی نسبتاً خوبی برخوردار است. میانگین بارندگی 4/290 میلی‌متر در سال و دمای حداکثر مطلق 37 درجه در شهریور و دمای حداقل مطلق آن 37- درجه سانتیگراد در بهمن ماه است (عظیمی مطعم، 1380).

مطالعات زمین‌شناسی مشخص کرد که عمده تشکیلات محدوده از سازند‌های دوران سنوزوئیک بوده که با یک دگرشیب روی تشکیلات کرتاسه قرار گرفته است. خاک منطقه از نوع کم عمق تا متوسط و قهوه‌ای جنگلی با اسیدیته نسبتاً اسیدی است (عظیمی مطعم، 1380).

شکل 1- موقعیت جغرافیایی منطقه فندق‌لو

شکل 2- الف) نمایی از بخش غربی منطقه در محل جاده اصلی اردبیل-آستارا ( گردنه حیران)؛ ب) نمایی از بخش شمال غربی منطقه و اراضی تخریب شده در آن

روش کار

تعیین واحدهای رویشی اصلی

تیپ‌های گیاهی به صورت زیرتقسیماتی از یک پوشش گیاهی در نظر گرفته می‌شوند. هنگامی که این پوشش تغییرات فضایی کم و بیش مشخصی را نشان دهد، تشخیص یک تیپ مختلف امکان‌پذیر است. این تغییرات ممکن است از تغییرات فضایی در ترکیب آرایه‌ها، تغییرات در موقعیت و ارتفاع گیاهان، تغییر در شکل رویشی یا شکل حیاتی گیاهان و یا واکنش‌های فصلی گیاهان از سایر خصوصیات رویشی ناشی شده باشد (عصری، 1374). با استفاده از نقشه توپوگرافی 1:50000 و بازدید صحرایی، واحدهای رویشی اصلی بر اساس روش فیزیونومیک تعیین گردید.

جمع‌آوری و شناسایی نمونه‌های گیاهی

جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی به منظور شناسایی دقیق رُستنی‌های منطقه، در زمان‌های مختلف و مرحله‌ای از رشد گیاهان، که قابل شناسایی هستند (داشتن گل و میوه)، انجام گرفت. با توجه به آب و هوای استان، جمع‌آوری از اواسط فروردین تا اواخر مهر (بین سال‌های 74 تا 79) ادامه یافت. نمونه‌های گیاهی پس از جمع‌آوری، به هرباریوم مرکز تحقیقات استان اردبیل منتقل گردید و با استفاده از منابع معتبر موجود، مانند فلورا ایرانیکا (Rechinger, 1963-2001)، فلور ترکیه (Davis,1965- 1988)، درختان و درختچه‌های ایران (ثابتی، 1355)، مجموعه فلور ایران (اسدی و همکاران، 1369-1378)، فلور رنگی ایران (قهرمان، 1358-1377) و رُستنی‌های ایران (جلدهای 1، 2 و 3) (مبین، 1359-1375) شناسایی شدند.

تعیین اشکال زیستی و پراکنش جغرافیایی

به منظور تعیین اشکال زیستی گیاهان منطقه از روش موسوم به رانکایر (Braun-Blanquet, 1972) استفاده شد. وی بر اساس محل ظهور جوانه‌های رشد در هر آرایه (که معمولاً رشد گیاهان در فصل مساعد، از همین محل شروع می‌شود) یک طیف بیولوژیک را ارائه داد. طبقه‌بندی رانکایر بر این فرض است که مورفولوژی آرایه‌ها با عوامل آب و هوایی کاملاً مرتبط است (مصداقی، 1380). در این پژوهش، تعیین عناصر رویشی آرایه‌ها با استفاده از فلورا ایرانیکا (Rechinger, 1963-2001)، انجام شد. برای ترسیم نمودارهای مورد نیاز از نرم‌افزار Excel و Word 2003 استفاده شده است.

نتایج

در این پژوهش مشخص شد که منطقه مورد مطالعه دارای چهار واحد رویشی اصلی به شرح ذیل است:

Corylus avellana - Carpinus betulus
Quercus macranthera - Carpinus betulus
Fagus orientalis - Carpinus betulus
Trifolium repens - Poa bulbosa

نتایج حاصل از برداشت نمونه‌ها نشان می‌دهد که در منطقه فندق‌لو، تعداد 191 آرایه متعلق به 145 جنس و 47 خانواده از گیاهان آوندی حضور دارند (جدول 1) که از میان آن‌ها دولپه‌ای‌ها با 158 آرایه و 38 خانواده غنی‌ترین گروه هستند. تک لپه‌ای‌ها با 28 آرایه و 6 خانواده و نهان‌زادان آوندی با 5 آرایه و 3 خانواده از نظر فراوانی به ترتیب در ردیف دوم و سوم قرار دارند (جدول 2). خانواده‌های نعناعیان (Lamiaceae) با 21 آرایه، گل‌سرخیان (Rosaceae) با 20 آرایه، کاسنی (Asteraceae) با 18 آرایه، گندمیان (Poaceae) با 17 آرایه و نخود (Fabaceae) با 15 آرایه به عنوان مهم‌ترین خانواده‌های گیاهی از نظر سهم آرایه‌های گیاهی هستند که در مجموع 6/47 درصد از کل آرایه‌ها را شامل می‌شوند (جدول 3).

اشکال زیستی گیاهان منطقه شامل همی‌کریپتوفیت‌ها با 87 آرایه (6/45 درصد)، تروفیت‌ها با 46 آرایه (24 درصد)، فانروفیت‌ها با 32 آرایه (8/16 درصد)، ژئوفیت‌ها با 21 آرایه (11 درصد)، کامفیت‌ها با 3 آرایه (6/1 درصد) و پارازیت‌ها با 2 آرایه (1 درصد) هستند (شکل 3).

از نظر عناصر رویشی منطقه ایرانی-تورانی با 57 آرایه (8/29 درصد)، ایرانی-تورانی/مدیترانه‌ای با 34 آرایه (2/17 درصد ایرانی-تورانی/اروپا-سیبری با 31 آرایه (2/16 درصد) و ایرانی-تورانی/اروپا-سیبری/مدیترانه‌ای با 29 آرایه (1/15 درصد) در منطقه مورد مطالعه غلبه دارند. سایر عناصر رویشی مانند اروپا-سیبری با 18 گونه (4/9 درصد)، اروپا-سیبری/مدیترانه‌ای با 10 گونه (2/5 درصد)، جهانی با 9 آرایه ( 7/4 درصد)، مدیترانه‌ای با 3 آرایه (5/1 درصد) و ایرانی-تورانی/صحرا-سندی با 1 آرایه (5/0 درصد) در مراتب بعدی قرار دارند (شکل 4). از مجموع 191 آرایه جمع‌آوری شده، تعداد 9 آرایه بوم‌زاد بوده که 6 آرایه آن بوم‌زاد ناحیه ایرانی-تورانی ، 2 آرایه بوم‌زاد ایرانی-تورانی/اروپا- سیبری و یک آرایه نیز بوم‌زاد ایرانی-تورانی/مدیترانه‌ای است.

جدول 1- فهرست آرایه‌های گیاهی، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی در منطقه فندق‌لو. اشکال زیستی (life form): Ch= کامفیت،
Ge= ژئوفیت، He= همی‌کریپتوفیت، Ph= فانروفیت، Th= تروفیت و Pa= پارازیت. پراکنش‌های جغرافیایی :(Chorotype)
IT= ایرانی-تورانی، M = مدیترانه‌ای، Es= اروپا-سیبری، Cosm=جهانی، SS=صحرا-سندی، En= انحصاری.

شماره هرباریومی	شکل زیستی	پراکنش جغرافیایی	آرایه
			Cryptogams
			Aspidiaceae
1701	Ge	IT	Dryopteris borreri Newn.
			Aspleniaceae
1689	Ge	IT, ES	Asplenium trichomanes L.
1703	Ge	IT, ES	Matteuccia strutiopteris L.
1700	He	IT, ES	Phyllitis scolopendrium L.
			Equisetaceae
166	Th	Cosm	Equisetum arvense L.
			Monocotyledons
			Araceae
1005	Ge	IT, M	Arum conophalloidesKotschy. ex Schott.
			Cyperaceae
172	Ge	IT, ES	Carex strigosa (L.) Willd. ex Kunth.
			Iridaceae
681	Ge	IT	Gladiolus imbricatus L.
687	Ge	IT	Iris acutiloba C. A. Mey.
680	Th	IT, ES, M	Iris spuria L.
			Liliaceae
659	Ge	IT, M	Allium laceratum Boiss. & Noë.
662	Ge	IT, Es	Allium rubellum M. Bieb.
675	Ge	IT, M	Muscari neglectum Guss. ex Ten.
1343	Ph	ES	Ruscus hyrcanus Woronow.
1299	Ph	ES	Smilax aspera L.
			Orchidaceae
456	Ge	IT, ES	Orchis mascula L. subsp. mascula
			Poaceae
179	He	IT, ES, M	Agropyron elongatum Host. ex P. Beauv.
182	Th	IT, ES	Bromus briziformis Fisch. & C. A. Mey.
185	Th	IT, ES, M	Bromus tectorum L.
188	He	IT	Bromus tomentellus Boiss.
190	Ge	Cosm	Cynodon dactylon (L.) Pers.
713	He	IT, ES, M	Dactylis glomerata L.
743	He	IT	Elymus baldschuanicus Roshev.
750	Th	IT	Eremopyrum distans (C. Koch.) Nevski.
752	He	IT	Festuca heterophylla Lam.
761	Ge	IT, M	Hordeum bulbosum L.
763	Th	IT, M	Hordeum glaucum Steud.
764	He	IT	Hordeum violaceum Boiss. & Hohen.
769	Th	IT	Hordeum vulgare L.
770	He	Cosm	Lolium perenne L.
771	Th	IT	Phalaris minor Retz.
186	Th	IT	Poa annua L.
1048	Ge	IT, M	Poa bulbosa L.
			Dicotyledons
			Aceraceae
3	Ph	IT, ES, M	Acer cappadocicum Gled.
			Apiaceae
1158	He	IT	Chaerophyllum aureum L.
212	He	IT	Heracleum persicum Desf.
218	He	IT	Malabaila dasyantha Fisch. & C.A.Mey. ex C. Koch.
1152	Th	IT	Malabaila porphyrodiscus Stapf. & Wettst. ex Stapf.
			Asteraceae
102	He	IT	Achillea biebersteinii Afanasiev.
1045	He	IT	Achillea millefolium L. subsp. millefolium
94	He	IT, ES, M	Achillea setacea Waldst. and Kit.
994	He	IT (En)	Anthemis triumfettii (L.) All. Subsp. triumfettii
160	He	IT, ES	Arctium lappa L.
1715	He	IT, ES	Artemisia absinthium L.
934	He	IT, ES, M	Bellis perennis L.
935	He	IT, ES	Carduus seminudus M. Bieb.
79	He	Es (En)	Centaurea hyrcanica Bornm.
995	He	IT, ES	Cichorium intybus L.
1614	He	IT	Cirsium echinus (M. Bieb.) Sch. Bip.
124	He	IT	Cirsium hygrophilum Boiss.
143	He	IT (En)	Senecio elbursensis Boiss.
933	He	IT, M	Senecio othonnae M. Bieb.
959	He	IT, ES, M	Tanacetum parthenium Sch. Bip
1728	He	IT, M	Taraxacum syriacum Boiss.
958	He	IT, ES	Tragopogon caricifolius Boiss.
952	Th	IT	Tripleurospermum decipiens(Fisch. & Mey.)Brnum.
			Boraginaceae
1701	He	ES	Echium amoenum Fisch. & C. A. Mey.
11	Th	Cosm	Myosotis stricta Link. ex Roem. & Schult.
			Brassicaceae
922	Th	IT	Alyssum dasycarpum Stephan. ex willd.
50	Th	IT	Arabidopsis pumila Buch.
48	He	IT	Barbarea minor C. Koch.
929	He	IT, M	Barbarea plantaginea DC.
908	Th	Cosm	Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.
910	He	IT, M	Cardaria draba (L.) Desv.
1729	Th	IT	Lepidium perfoliatum L.
1698	Th	IT	Thlaspi perfoliatum L.
			Campanulaceae
23	He	IT, ES, M	Campanula latifolia L.
901	He	IT, ES, M	Campanula rapunculoides L.
			Caprifoliaceae
240	Ph	IT	Lonicera nummulariifolia Jaub. & Spach.
1306	He	ES, M	Sambucus ebulus L.
42	Ph	ES, M	Viburnum lantana L.
1095	Ph	ES, M	Viburnum opulus L.
			Caryophyllaceae
965	He	IT, ES, M	Cerastium cerastioides (L.) Britton.
1030	‍He	IT	Dianthus orientalis Donn.
1653	Th	IT, ES	Holosteum umbellatum L.
	Ge	IT, ES	Stellaria holostea L.
967	Th	IT, ES	Stellaria holosteaL.
			Celasteraeae
249	Ph	IT, M	Evonymus latifolia (L.) Mill.
			Cornaceae
1747	Ph	IT, M	Cornus australis C. A. Mey.
			Corylaceae
1741	Ph	IT, ES	Carpinus betulus L.
1122	Ph	IT, ES, M	Corylus avellanaL.
			Crassulacae
1109	Th	IT, SS	Crassula alata A. Berger.
905	He	IT	Rosularia paniculata Berger.
1332	He	M	Sedum stoloniferum S. G. Gmel.
			Dipsacaceae
877	Th	IT, M	Scabiosa calocephala Boiss.
			Euphorbiaceous
1732	He	IT	Euphorbia seguieriana Neck.
			Fabaceae
1658	Ph	IT	Colutea arborescens L.
1631	He	IT, ES	Coronilla varia L.
1059	He	IT- M	Lathyrus pratensis L.
333	He	IT	Lotus corniculatus L.
299	He	IT, ES	Medicago lupulina L.
367	Th	IT	Melilotus officinalis (L.) Lam.
366	Th	IT, ES	Trifolium angustifolium L.
294	Th	IT, M	Trifolium arvense L.
1704	Th	IT, ES, M	Trifolium campestre Schreb.
354	He	IT, ES	Trifolium canescens Willd.
1311	Th	IT	Trifolium lappaceum L.
327	He	IT	Trifolium pratense L.
331	Th	IT	Trifolium repens L.
377	Th	IT, M	Vicia sativa L.
374	Th	ES, M	Vicia villosa Roth.
			Fagaceae
1740	Ph	IT, ES	Fagus orientalis Lipsky.
1749	Ph	IT, ES	Quercus castaneifolia C. A. Mey.
1100	Ph	IT, ES	Quercus macranthera Fisch. & C. A. Mey.
			Geraniaceae
702	Th	IT, ES, M	Erodium cicutarium (L.) L′Her. ex Aiton.
698	He	IT, ES	Geranium albanum M. Bieb.
			Grossulariaceae
1762	Ph	M	Ribes biebersteinii Berland.
			Hypericaceae
1096	He	Cosm	Hypericum perforatum L.
1322	He	IT	Hypericum scabrum L.
			Lamiaceae
607	Ch	IT, M	Ajuga comata Stapf.
569	He	IT	Clinopodium vulgare L.
530	Th	IT, ES, M	Lamium album L. subsp. album
554	He	IT, M	Marrubium astracanicum Jacq.
604	He	IT, M	Marrubium parviflorum Fisch. & C. A. Mey.
1104	Th	IT	Nepeta daenensis Boiss.
630	Th	IT	Nepeta fissa C. A. Mey.
186	He	IT, M	Origanum vulgare L.
1647	He	IT	Phlomis herba-venti L.
506	Ch	IT(En)	Phlomis orientalis Mill.
1126	He	IT, M	Prunella vulgaris L.
479	He	IT, ES, M	Salvia aethiopis L.
602	He	IT	Salvia limbata C. A. Mey.
1043	He	IT, M	Salvia nemorosa L.
609	He	IT	Salvia verticillata L.
1060	He	IT(En)	Scutellaria pinnatifida A. Ham.
414	He	IT, M	Stachys byzantina K. Koch.
1221	He	IT, M	Stachys germanica L.
619	He	IT(En)	Stachys persica S. G. Gmel. ex C. A. Mey.
1097	He	ES	Teucrium hyrcanicum Steud.
605	Ch	IT, M	Teucrium polium L.
			Malvaceae
452	He	IT, ES (En)	Alcea lineariloba I. Riedl.
1110	He	IT, ES	Althaea officinalis L.
1103	He	IT	Lavatera thuringiaca L.
443	Th	IT, ES, M	Malva negleacta Wallr.
			Oleaceae
202	Ph	ES	Ligustrum vulgare L.
			Onagraceae
1750	Ge	ES	Epilobium montanum L.
			Orobanchaceae
1754	Pa	IT, M	Lathraea squamaria L.
1752	Pa	IT, M	Orobanche coelestis Boiss. & Reut. ex Reut.
			Paeoniaceae
1756	Ge	ES	Paeonia wittmanniana Hartwiss. ex Lindl.
			Papaveraceae
1441	Th	ES	Papaver dubium L.
1105	Th	IT	Papaver arenarium M. Bieb.
			Plantaginaceae
422	He	IT, M	Plantago lanceolata L.
424	He	IT, M	Plantago major L.
			Polygalaceae
1757	He	IT(En)	Polygala platyptera Bornm. & Gauba.
			Primulaceae
1518	Th	IT, Es, M	Anagalis arvensis L. subsp. arvensis
407	He	ES, M	Primula heterochroma Stapf.
410	He	ES, M	Primula macrocalyx Bunge.
			Ranunculaceae
402	Th	IT, M	Adonis aestivalis L.
1610	Ge	IT	Anemone biflora Dc.
391	Th	IT, M	Consolida orientalis (J. Gay.) R. Schrödinger.
392	Th	IT	Consolida regalis Gray.
404	He	IT, ES, M	Ranunculus brutius Ten.
263	Th	IT, M	Ranunculus bulbosus L.
389	He	IT, ES	Ranunculus orientalis L.
292	He	IT	Thalictrum elatum Jacq.
			Rhamnaceae
1141	Ph	IT, Es	Paliurus spina-christi Mill.
1759	Ph	Es	Rhamnus elbursensis Gauba & Rech. f.
			Rosaceae
254	Ge	IT, ES, M	Agrimonia eupatoria L.
1710	Th	ES	Alchemilla sericata Rchb.
231	Ph	IT, ES, M	Cotoneaster nummularia Fish. & C. A. Mey.
268	Ph	ES, M	Crataegus microphylla C. Koch.
1035	Ph	ES,M	Crataegus pentagyna Waldst. & Kit. ex Willd.Kit.
260	Ph	ES,M	Crataegus pontica C. Koch.
262	Ph	IT, Es	Cydonia oblonga Mill.
252	He	IT, ES, M	Filipendula vulgaris Moench.
261	Ge	Cosm	Fragaria vesca L.
243	Ph	Es	Malus orientalis Uglitzk. ex Juz.
241	Ph	Es	Mespilus germanica L.
255	He	Es	Potentilla bungei Boiss.
1718	He	Es	Potentilla reptans L.
1717	Ph	IT, Es	Prunus divaricata Ledeb.
237	Ph	IT	Pyrus salicifolia Pall.
235	Ph	IT	Rosa boissieri Crép.
1714	Ph	IT	Rosa canina L.
253	Ph	Es	Rubus raddeanus Focke.
258	He	IT, ES, M	Sanguisorba minor Scope.
245	Ph	IT, ES, M	Sorbus graeca (Spach.) Lodd. ex S. Schauer.
			Rubiaceae
1760	He	ES, M	Galium odoratum (L.). Scop.
			Salicaceae
1071	Ph	IT, Es, M	Salix aegyptiaca L.
			Scrophulariaceae
1093	He	IT	Digitalis nervosa Steud. & Hochst. ex Benth.
1550	Th	IT, ES, M	Linaria simplex DC.
1049	He	IT, ES, M	Pedicularis sibthorpii Boiss.
1046	He	IT, M(En)	Rhynchocorys elephas Griseb.
1703	He	Es	Scrophularia vernalis L.
203	He	Es	Verbascum punalense Boiss. & Buhse.
1042	He	IT, ES(En)	Verbascum stachydiforme Boiss. & Buhse.
1570	Th	IT, ES, M	Veronica gentianoides Vahl.
			Solanaceae
1123	Th	Cosm	Datura stramonium L.
1348	Th	IT, Es, M	Hyoscyamus niger L.
1763	He	M	Physalis alkekengi L.
			Urticaceae
210	He	Cosm	Urtica dioica L.
			Violaceae
222	Ge	IT, Es	Viola odorata L.

جدول 2- تعداد خانواده، جنس و آرایه‌ها در گروه‌های گیاهی در منطقه فندق‌لو

گروه گیاهی	خانواده	جنس	آرایه
نهان‌زادان آوندی	3	5	5
نهان‌دانگان تک‌لپه	6	20	28
نهان‌دانگان دولپه	38	120	158
مجموع	47	145	191

جدول 3-تعداد آرایه‌ها و جنس‌های موجود در خانواده‌های گیاهی در منطقه فندق‌لو

جنس	آرایه	خانواده	جنس	آرایه	خانواده	جنس	آرایه	خانواده
1	2	Plantaginaceae	8	15	Fabaceae	3	4	Apiaceae
11	17	Poaceae	2	3	Fagaceae	3	3	Aspleniaceae
2	3	Primulaceae	2	2	Geraniaceae	14	18	Asteraceae
5	8	Ranunculaceae	1	2	Hypericaceae	2	2	Boraginaceae
2	2	Rhamnaceae	2	3	Iridaceae	7	8	Brassicaceae
16	20	Rosaceae	12	21	Lamiaceae	1	2	Campanulaceae
7	8	Scrophulariaceae	4	5	Liliaceae	3	4	Caprifoliaceae
3	3	Solanaceae	4	4	Malvaceae	4	4	Caryophyllaceae
1	1	Others	2	2	Orobanchaceae	2	2	Corylaceae
			1	2	Papaveraceae	3	3	Crassulaceae


شکل 3- درصد فراوانی اشکال زیستی گیاهان منطقه فندق‌لو. Ch: کامفیت، Ge: ژئوفیت، He: همی‌کریپتوفیت، Ph: فانروفیت، Th: تروفیت و Pa: پارازیت.	شکل 4- درصد فراوانی پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه فندق‌لو. IT:‌ ایرانی-تورانی، M: مدیترانه‌ای، ES: اروپا-سیبری، SS: صحرا-سندی، Cosm: جهانی و En: بوم‌زاد.

بحث و نتیجه‌گیری

در پژوهش حاضر، فلور جنگل فندق‌لو، مطالعه شده است. براساس نتایج به دست آمده، تعداد 191 آرایه متعلق به 145 جنس و 47 خانواده شناسایی شد. خانواده‌های Lamiaceae، Rosaceae، Asteraceae، Poaceae و Fabaceae نسبت به سایر خانواده‌ها سهم بیشتری در فلور منطقه دارند. خانواده‌های مذکور در مطالعات اکبری‌نیا و همکاران (1383) در اجتماعات توس در سنگده ساری، و حمزه و همکاران (1389) در ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران نیز به عنوان مهمترین خانواده‌های گیاهی از نظر سهم آرایه‌ها معرفی شدند. مقایسه آرایه‌های گیاهی منطقه پژوهش با آرایه‌های جنگل‌های هیرکانی مطالعه شده توسط سایرین (روانبخش و همکاران، 1386؛ محمودی، 1386؛ رضوی، 1387؛ نقی‌نژاد و همکاران، 1389 و اسدی و همکاران، 1390) نشان داد که، درصد تشابه آرایه‌های گیاهی این دو منطقه، بین 17 تا 35 درصد متغیر است. همچنین مقایسه آرایه‌های گیاهی موجود در منطقه فندق‌‌لو با آرایه‌های شناسایی شده از ارسباران توسط Assadi (1987 و 1988) و حمزه و همکاران (1389) تشابه نسبتاً متوسطی را بین پوشش گیاهی این دو منطقه نشان داد.

شکل زیستی هر گونه در هر اجتماع گیاهی متفاوت است که همین اختلاف، مبنای ساختار اجتماعات گیاهی به‌‌شمار می‌رود (مبین، 1360). طبق تقسیم‌بندی‌های انجام شده بر اساس سیستم رانکایر، همی‌کریپتوفیت‌ها با داشتن 6/45 درصد سهم، از تعداد کل آرایه‌ها، شکل زیستی غالب منطقه را تشکیل می‌دهند، که در اقلیم سرد و کوهستانی معمول بوده، نشان‌دهندة سازگاری آن‌ها با شرایط اکولوژیک منطقه‌ای است (قهرمانی‌نژاد و عاقلی، 1388). تروفیت‌ها با 24 درصد از نظر فراوانی در منطقه، در ردیف بعدی قرار دارند. فراوانی تروفیت‌ها در منطقه به عواملی مانند، مداخله انسان مربوط است، که باعث کاهش انبوهی گیاهان و افزایش فرصت برای توسعه گیاهان یک‌ساله می‌شود (قهرمانی‌نژاد و عاقلی، 1388). فانروفیت‌ها با 8/16 درصد در مرتبه سوم قرار می‌گیرند. در مجموع، همی‌کریپتوفیت‌ها و فانروفیت‌ها 4/62 درصد از آرایه‌های گیاهی منطقه را شامل می‌شوند. این امر نشان‌دهنده وجود شرایط اقلیمی مناسب برای رویش‌های مناطق معتدله است (اسماعیل‌زاده و همکاران، 1384). این نوع از اشکال زیستی نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در تثبیت خاک دارند (بتولی، 1382). نتایج به‌دست آمده از مطالعات خاک‌شناسی در منطقه، وجود خاک قهوه‌ای بسیار غنی و حاصل‌‌‌خیز را تأیید می‌کند (عظیمی مطعم، 1380). با افزایش ارتفاع در منطقه، ژئوفیت‌های بیشتری مشاهده می‌شود. در کل، سهم این نوع شکل زیستی از فلور گیاهی منطقه، 11 درصد است. کمترین سهم از آرایه‌های گیاهی منطقه، متعلق به دو شکل زیستی کامفیت‌ها با 6/1 درصد و پارازیت‌ها با یک درصد است. نتایج به‌دست آمده از مطالعه شکل زیستی منطقه فندق‌لو، تشابه زیادی با نتایج به دست آمده از مطالعه شکل زیستی آرایه‌های منطقه جنگلی ارسباران توسط حمزه و همکاران (1389) دارد. در هر دو منطقه شکل زیستی همی‌کریپتوفیت و تروفیت، شکل زیستی غالب است.

بر اساس اطلاعات جمع‌آوری شده، فلور منطقه فندق‌لو متعلق به یک، دو و سه ناحیه جغرافیای رویشی است. عناصر ایرانی-تورانی با 8/29 درصد در رتبه نخست قرار دارد. درصد زیاد گونه‌های ایرانی-تورانی به سبب افزایش دامنه ارتفاعی در منطقه است (نجفی‌تیره شبانکاره و همکاران، 1384). بر اساس نتایج به‌دست آمده، بیش از نیمی از آرایه‌های شناسایی شده (2/54 درصد) پراکنش دو یا چند ناحیه‌ای دارند. این امر از یک طرف نشان‌دهنده همپوشانی چند ناحیه جغرافیایی گیاهی در این منطقه بوده (حمزه و همکاران، 1389)، و از طرفی دیگر ناشی از وجود مکان‌های مرطوب مناسب برای این عناصر و فعالیت‌های انسانی که باعث ورود و استقرار گیاهان با ویژگی‌های مشابه با علف‌های هرز در برخی مناطق شده (Naqinezhad et al., 2006) سرچشمه گرفته است. از نظر وجود پراکنش دو یا چند ناحیه‌ای، منطقه مورد پژوهش وضعیت تقریباً مشابهی با ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران (حمزه و همکاران، 1389) دارد. آرایه‌های انحصاری منطقه شامل 9 آرایه است. آرایه‌های Centaurea hyrcanica، Stachys persica و Verbascum stachydiforme علاوه بر ایران، در تالش آذربایجان نیز وجود دارند (Rechinger, 1963-2001).

عامل پستی و بلندی با تغییرات شرایط آب و هوایی و با به وجود آوردن اقلیم‌های موضعی و خُرد اقلیم‌های متعدد در انتشار گیاهان دخالت می‌کند. توزیع آرایه‌های گیاهی بر حسب جهت جغرافیایی بسیار متفاوت است. در شیب‌های رو به شمال و غرب کوهستان‌ها و ارتفاعات، تابش خورشید و اشعه آن مایل است و از شیب رو به جنوب که اشعه آفتاب به طور عمود به آن می‌تابد، سردتر است. این وضع متفاوت تابش خورشید، موجب تفاوت‌های بسیار مهمی در پوشش گیاهی می‌شود. میزان شیب زمین نیز از طریق تأثیر بر عمق خاک و رطوبت خاک در توزیع گیاهان اثر دارد. Corylus avellana که از آرایه‌های شاخص منطقه محسوب می‌شود، در شیب بین 10 تا 20، جهت جنوب و جنوب غربی و ارتفاع از سطح دریای بین 1400 تا 1500 متر به وفور یافت می‌شود. در اشکوب پایین در زیر درختچه‌های فندق آرایه‌هایی، مانند: Fragaria vesca،Euphorbia seguieriana،Galium odoratum،Rosularia paniculataبه فراوانی یافت می‌شوند. از آرایه‌های شاخص و مهم دیگر منطقه Quercus macrantheraاست که در شیب‌های شمالی و شمال شرقی، در شیب‌های 20 تا 30 درصد و ارتفاع از سطح دریای 1450 تا 1600 متر بیشترین فراوانی را داراست. آرایه‌هایی مانند Carpinus betulus و Crataegus spp. که در منطقه از فراوانی زیادی برخوردارند، در شیب‌های 10 تا 20 درصد، جهت غربی و در ارتفاع از سطح دریای 1400 تا 1500 بیشتر مشاهده می‌شوند. آرایه‌های علفی غالب منطقه، مانند Trifolium spp.،Cynodon dactylon،Poa bulbosaوPlantago majorدر شیب‌های بین 5 تا 20، دامنه‌های رو به جنوب غرب، جنوب و جنوب شرق و در ارتفاع از سطح دریای 1400 تا 1550 متر به فراوانی مشاهده می‌شوند.

منطقه فندق‌لو به علت وجود تعدادی از عوامل مخرب، نظیر دخالت‌های بی‌رویه انسان، از قبیل قطع درختان برای سوخت، تبدیل اراضی جنگلی به زراعی، برداشت گونه‌های مرغوب، حضور گردشگران، وجود اراضی زراعی در حاشیه جنگل و در نهایت چرای مفرط، تخریب شده است. برخی از گونه‌های خرابه روی در منطقه عبارت است از:

Mespilus germanica، Crataegus spp.،
Cirsium arvense، Cichorium intybus،
Achillea millefolium، Melilotus officinalis،
Stachys byzantina، Urtica dioica،
Bromus tectorum، Capsella bursa – pastoris،
Plantago major، Marrubium vulgare،
Cynodon dactylon و Sambacus ebulus.

حفاظت کل منطقه، به منظور ممانعت از گسترش زمین‌های زراعی حاشیه و داخل جنگل، کاهش فشار چرای دام و به حداقل رساندن عوامل تخریب در این منطقه، بسیار ضروری و لازم است. در ضمن، با توجه به ارزش اقتصادی میوه فندق، به نظر می‌رسد که کاشت آن در مناطق مناسب از لحاظ اقلیمی و اکولوژیک، می‌تواند بسیار سودآور باشد.

مراجع

منابع

اجتهادی، ح.، زارع، ح. و امینی اشکوری، ط. (1383) مطالعه و ترسیم پروفیل پوشش جنگلی در طول دره رودخانه شیرین‌رود، دودانگه ساری، استان مازندران، مجله زیست‌شناسی ایران 17(4): 346-356.

اسدی، ح.، حسینی.، س. م.، اسماعیل‌زاده، ا. و احمدی، ع. (1390). بررسی فلور، شکل زیستی و کورولوژی رویشگاه‌های شمشاد در جنگل حفاظت‌شده خیبوس مازندران، مجله زیست‌شناسی گیاهی 3(8):27-40.

اسدی، م.، آزادی، ر.، جانى قربان، م.، جم‏زاد، ز. و خاتم‏ساز، م. (1369- 1378). فلور ایران، شماره‌های 5، 6، 8، 13، 14، 27، 24 و 25. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‏ها و مراتع کشور، تهران.

اسماعیل‌زاده، ا.، حسینی، س. م. و اولادی، ج. (1384) مطالعه جامعه‌شناسی سرخدار (Taxus baccata L.) در منطقه حفاظت‌شده افراتخته، مجله پژوهش و سازندگی 68: 66-77.

اکبری‌نیا، م.، زارع، ح.، حسینی، س. م. و اجتهادی، ح. (1383) بررسی فلور، ساختار رویشی و کورولوژی عناصر گیاهی اجتماعات توس در سنگده ساری، مجله پژوهش و سازندگی (منابع طبیعی) 64: 84- 96.

بتولی، ح. (1382) تنوع زیستی گونه‌های گیاهی و عناصر گیاهی منطقه حفاظت‌شده کازان در کاشان. مجله پژوهش و سازندگی 61: 85- 103.

ثابتى، ح. (1355) درختان و درختچه‏هاى ایران. انتشارات سازمان تحقیقات وزارت کشاورزى، تهران.

حمزه، ب.، صفوی، س. ر.، عصری، ی. و جلیلی، ع. (1389) تجزیه و تحلیل فلوریستیکی و توصیف مقدماتی پوشش گیاهی ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران، شمال غرب ایران، مجله ُرستنی‌ها 11(38): 1-16.

رضوی، س. (1387) بررسی شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی فلور منطقه کوهمیان (آزاد شهر-گلستان). مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی 15(3): 98- 108.

رضوی، س. و حسن‌عباسی، ن. (1388) بررسی فلورستیک و کورولوژی گیاهان رویشگاه سرو خمره‌ای سورکش (فاضل‌آباد-گلستان)، مجله پژوهش‌های علوم و فناوری چوب و جنگل 16(2): 83-100.

روانبخش، م.، اجتهادی، ح.، پوربابایی، ح. و قریشی‌الحسینی، ج. (1386) بررسی تنوع گونه‌های گیاهی ذخیره‌گاه جنگلی گیسوم تالش در استان گیلان. مجله زیست‌شناسی ایران 20(3): 218-229.

عصری، ی. (1374) جامعه‌شناسی گیاهی (فیتوسوسیولوژی). مؤسسه تحقیقات جنگل‏ها و مراتع کشور، تهران.

عظیمی مطعم، ف. (1380) گزارش نهایی طرح تحقیقاتی مطالعه جوامع گیاهی منطقه فندق‌لو و ارائه نقشه جوامع گیاهی منطقه. مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، اردبیل.

قهرمان، ا. (1377-1358) فلور رنگی ایران. جلدهای 1-15. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، تهران.

قهرمانی‌نژاد، ف. و عاقلی، س. (1388)بررسی فلوریستیک پارک ملی کیاسر. مجله تاکسونومی و بیوسیستماتیک 1(1): 47-62.

مبین، ص. (1359-1375) ُرستنى‏هاى ایران، جلدهای 1-4. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

مبین، ص. (1360) بیوژئوگرافی گیاهان، پوشش گیاهی جهان، اکولوژی، جامعه‌شناسی و رُستنی‌های ایران. دانشگاه تهران، تهران.

محمودی، ج. (1386) بررسی تنوع گونه‌ای گیاهان جنگل حفاظت‌شده کلارآباد در سطح گروهای اکولوژیک. مجله زیست شناسی ایران 20(4): 353-362.

مصداقی، م. (1380) توصیف و تحلیل پوشش گیاهی. جهاد دانشگاهی مشهد، مشهد.

نجفی‌تیره شبانکاره، ک.، جلیلی، ع.، خراسانی، ن.، جم‌زاد، ز. و عصری، ی. (1384) فلور شکل‌های زیستی و کوروتیپ‌های گیاهان منطقه حفاظت‌شده گنو، مجله پژوهش و سازندگی (منابع طبیعی) 69: 50-62.

نقی‌نژاد.، ع.، ر. حسینی.، سمیه. رجامند، ع.، م. و سعیدی مهرورز، ش. (1389) بررسی فلوریستیک جنگل‌های حفاظت‌شده مازی‌بن و سی‌بن رامسر در طول شیب ارتفاعی (300 تا 2300 متری). مجله تاکسونومی و بیوسیستماتیک 5(2): 93-114.

Assadi, M. (1987) Plants of Arasbaran Protected Area, NW. Iran (Part I). Iranian Journal of Botany 3(2): 129–175.

Assadi, M. (1988) Plants of Arasbaran Protected Area, NW Iran (part II Iranian Journal of Botany 4(1): 1–59.

Braun-Blanquet, J. (1972) Plant sociology. Hafner publishing company, New York.

Davis, D, S. (1965-1988) Flora of Turkey, Vols. 1-10. University of Edinburgh, Edinburgh.

Naqinezhad, A., Saeidi Mehrvarz, S. H., Norozi, M. and Faridi, M. (2006) Contribution to the vascular and bryophyte flora as well as habitat diversity of the Boujagh National Park, N. Iran. Rostaniha 7: 83-105.

Rechinger, K, H. (1963-2001) Flora Iranica, Vols. 1-171. Akademische Druck-u, Verlagsanstalt, Graz.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 2,906

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2,621

سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب

پیوندهای مفید

اخبار و اعلانات

آمار

A survey on flora, life forms and geographical distribution of plant species in the protected forests of Fandoghlu (Ardabil province)