پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شماره‌ها | 1,916 |
| تعداد مقالات | 15,592 |
| تعداد مشاهده مقاله | 46,915,498 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,068,014 |
Rereading the Concept of Patience in the Qur’an in Light of Positive Psychology: An Interdisciplinary Analysis Focusing on Resilience, Optimism, and Perseverance | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Linguistic Research in the Holy Quran | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 17 آبان 1405 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: Research Article | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/nrgs.2026.146242.2079 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسنده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Soghra Radan* | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Yadegar Imam Khomeini Islamic Azad University, Shahrei, Tehran, Iran | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| This study rereads the concept of patience in the Qur’an in light of positive psychology, seeking to establish a dialogue between Qur’anic teachings and contemporary psychological theories of well-being. It distinguishes situational patience, which emerges in particular circumstances such as suffering, resisting wrongdoing, and fulfilling duties, from “ongoing patience,” an analytical formulation referring to a sustained quality of regulating cognition, emotion, and behavior throughout everyday life. The study adopts a qualitative, interpretive approach and draws on semantic analysis informed by Toshihiko Izutsu’s framework. Qur’anic verses containing forms of the root *ṣ-b-r* are examined in relation to associated concepts, including trust in God, piety, affliction, and certainty. The analysis then compares Qur’anic patience with three constructs in positive psychology: resilience, optimism, and perseverance. The findings suggest functional areas of overlap while emphasizing that Qur’anic patience cannot be equated with any single psychological construct, as it is embedded in a broader theological, ethical, and teleological framework. The study proposes a conceptual model in which patience operates across interconnected semantic, cognitive, emotional, and behavioral dimensions. “Ongoing patience” is presented as a theoretical formulation requiring further empirical investigation before it can be established as an independent psychological construct. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژه‌ها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Qur’an؛ Patience, Positive Psychology, Resilience, Optimism, Perseverance, Semantic Analysis | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1- طرح مسألهصبر، یکی از مفاهیم بنیادی در نظام معنایی قرآن کریم، جایگاهی بس مهم در تربیت فردی و اجتماعی مسلمانان دارد. این مفهوم نه فقط به عنوان یک فضیلت اخلاقی، بلکه به مثابۀ سازوکاری برای رشد معنوی، کنترل هیجانات، و عبور از بحران‌ها معرفی شده است. در ده‌ها آیه از قرآن، صبر در پیوند با مفاهیمی همچون توکل، تقوا، یقین، و جهاد در راه خدا ظاهر می‌شود؛ مفاهیمی که نشان می‌دهند صبر کنشی منفعلانه یا صرفاً تسلیم‌گرانه نیست، بلکه عنصری فعال در منظومۀ ایمان و عمل صالح است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۲، ص۲۷۰؛ معرفت، ۱۳۸۲، ج۵، ص۱۱۲). در جهان معاصر، توجه به سلامت روان، تاب‌آوری[1] و بهبود کیفیت زندگی، به موضوعی جهانی و بین‌رشته‌ای بدل شده است. یکی از رویکردهای مؤثر در این زمینه روانشناسی مثبت‌گرا[2] است که به جای تمرکز صرف بر اختلالات، به ظرفیت‌های رشد انسان، مانند امید، خوش‌بینی[3]، معنای زندگی و پشتکار[4] توجه دارد (Seligman, 2011, p. 2). این رویکرد مفاهیم و راهکارهایی ارائه میدهد که در حوزه‌هایی همچون تربیت، سلامت، روان‌درمانی و توسعۀ فردی کاربرد گسترده یافته‌اند. بازخوانی صبر در بستر این رویکرد می‌تواند به تقویت درک ما از ظرفیت‌های درونی انسان برای مقابله با مشکلات و پرورش شخصیت اخلاقی کمک کند. پژوهش پیش رو تلاشی است برای نزدیک‌سازی دو حوزه: قرآن و روانشناسی مثبت‌گرا؛ به منظور فهمی نو از صبر که نه فقط در میدان اخلاق دینی، بلکه در زندگی روزمره، سلامت روان و مدیریت بحران‌های فردی و اجتماعی کارآمد باشد. با آنکه مفهوم صبر در قرآن کریم به صورت گسترده مطرح شده است و آیات متعددی به آن اختصاص یافته‌اند (بیش از ۹۰ مورد)، در بسیاری از تفاسیر سنتی، تمرکز اصلی بر جنبه‌های عرفانی، فردی یا صوفیانۀ صبر است (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص۴۷۵؛ طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۲، ص۲۶۹). این رویکرد گاه باعث شده است صبر فقط به عنوان تحمل صرف در برابر بلا یا تأخیر در اجابت حاجت‌ها تلقی شود؛ در حالی که تحلیل معنایی دقیق آیات نشان میدهد صبر امری چندبُعدی، فعال و حتی تحول‌ساز است. از سوی دیگر، در روانشناسی معاصر، مفاهیمی مانند تاب‌آوری، خوش‌بینی و پشتکار به عنوان مؤلفه‌هایی مهم در ارتقای سلامت روان و مقابله با چالش‌های زندگی معرفی شده‌اند (Duckworth et al., 2007, p. 1087). این مفاهیم به افراد کمک می‌کنند تا در برابر ناملایمات، به جای فرورفتن در درماندگی، مسیر رشد را برگزینند. با این حال، تقلیل صورت‌های بروز صبر به موقعیت‌هایی مانند مصیبت، پرهیز از معصیت یا استمرار در انجام وظیفه ممکن است یکی از ابعاد فراگیر آن را نادیده بگیرد؛ یعنی صبری که در جریان عادی و روزمره زندگی حضور دارد و لزوماً در قالب یک مصیبت، معصیت یا تکلیف دینی آشکار بروز نمی‌کند. انسان در تعامل با دیگران، مواجهه با تأخیر و ناکامی‌های کوچک، انجام وظایف روزمره، تحمل تفاوت‌ها، تنظیم واکنش‌های هیجانی و سازگارشدن با شرایط متغیر زندگی، به نوعی پایداری و تنظیم مستمر نیاز دارد. این صورت از صبر را میتوان به طور موقت صبر جاری یا صبر مستمر نامید؛ مفهومی که نه به عنوان یک گونۀ چهارم در کنار گونه‌های سه‌گانه، بلکه به عنوان کیفیتی فراگیر و جاری در زندگی انسان قابل بررسی است. از این دیدگاه، صبر می‌تواند همچون ظرفیتی مستمر، سطوح شناختی، هیجانی و رفتاری زندگی را به یکدیگر پیوند دهد. تاکنون پژوهشی جامع و تحلیلی که صبر قرآنی را با این مفاهیم نوین به صورت میان‌رشته‌ای تطبیق و ظرفیت آن را در حوزۀ روانشناسی مثبت نشان دهد، کمتر صورت گرفته است. مسئلۀ این پژوهش دقیقاً در اینجاست: آیا صبر در قرآن کریم را میتوان به عنوان یک مدل روان‌شناختی فعال و رشدبخش، در کنار مفاهیم مثبت‌گرا بازخوانی کرد؟ ضرورت پژوهش را نیز میتوان یادآور شد:
نوآوری پژوهش در مسألۀ زیر خواهد بود:
هدف‌های پژوهش به شرح زیر است:
پرسش اصلی پژوهش عبارت است از:
پرسش‌های فرعی پژوهش به شرح زیر است:
این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از لحاظ رویکرد، کیفی و تفسیری است. روش اصلی به‌کاررفته در تحلیل مفهوم صبر در قرآن، تحلیل شبکۀ معنایی مبتنی بر الگوی ایزوتسو است که از روش‌های معناشناسی ساختاری در مطالعات قرآنی محسوب می‌شود (Izutsu, 2002, p. 17). در کنار آن، برای تطبیق مفهومی با روانشناسی مثبت‌گرا، از روش تحلیل تطبیقی مفاهیم بهره گرفته‌ایم. الف) مراحل انجام پژوهش عبارت‌اند از:
با بررسی ریشۀ واژه (ص–ب–ر) و مشتقات آن در قرآن، تمامی آیات حاوی واژگان مرتبط (مانند صابرین، واصبر، اصبر، صبراً، ...) استخراج و تحلیل شدند. در این مرحله، تمرکز بر جایگاه صبر در ساختار مفهومی قرآن بود، نه صرف تفسیرهای سنتی.
بر اساس روش ایزوتسو، واژه‌ها از طریق هم‌نشینی با مفاهیم محوری دیگر در شبکۀ معنایی قرآن معنادار می‌شوند. برای این منظور، مفاهیمی مانند «توحید»، «تقوا»، «توکل»، «جهاد»، «بلا»، «یقین»، «اجر»، و «نصرت» که بیشترین تکرار یا تقارن معنایی را با «صبر» دارند، استخراج و خوشه‌بندی معنایی شدند.
پس از شناسایی روابط هم‌معنایی و تضاد معنایی (مانند صبر/جزع، صبر/یأس)، یک نقشۀ شبکه‌ای از جایگاه واژۀ صبر در نسبت با سایر مفاهیم کلیدی قرآن طراحی شد. در این مرحله، روابط مفهومی در سطحی فراتر از لفظ تحلیل شدند.
در مرحلۀ نهایی، با بهره‌گیری از منابع معتبر روانشناسی مثبت (Seligman, 2011; Duckworth et al., 2007; Peterson & Seligman, 2004)، سه مؤلفۀ اصلی، یعنی تاب‌آوری، خوش‌بینی و پشتکار تحلیل شدند و نقاط هم‌پوشانی آنها با مؤلفه‌های صبر قرآنی بررسی شد. ب) ابزار پژوهش عبارت‌اند از:
پ) دلایل انتخاب این روش به شرح زیر است:
2- پیشینۀ پژوهشالف) پژوهش‌های داخلی یکی از پژوهش‌های شاخص در زمینۀ معناشناسی قرآنی صبر امانی و همکاران (۱۳۹۵) در پژوهشی با عنوان «مطالعه حوزه‌های معنایی صبر در آیات قرآن»، روابط معنایی صبر را با مفاهیمی مانند تقوا، نماز، ایمان، یقین و نیکی بررسی کرده‌اند. پژوهش حاضر با تکیه بر این زمینه معناشناختی، به تطبیق مفهوم صبر با سازه‌های روانشناسی مثبت‌گرا و صورت‌بندی الگویی تلفیقی می‌پردازد.، تحلیل شبکه‌ای مفاهیم، تطبیق با نظریه‌های روان‌شناختی، یا طراحی مدل کاربردی در آن دیده نمی‌شود. حسین ثابت (1391) در پژوهشی با رویکرد روان‌شناختی و با تکیه بر آیات قرآن، روش‌های آموزش صبر و ارتباط آن با سلامت روان را بررسی کرده است. با این حال، پژوهش حاضر افزون بر بررسی کارکردهای روان‌شناختی صبر، بر تحلیل شبکه معنایی آن در قرآن و تطبیق مفهومی با مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا تمرکز دارد. پژوهش‌های پیشین، هر یک از منظر معناشناختی یا روان‌شناختی به مفهوم صبر پرداخته‌اند؛ با این حال، پیوند روشمند میان شبکه معنایی صبر در قرآن و مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا، محور اصلی پژوهش حاضر است. پژوهش‌های داخلی تاکنون یا بر تفسیر سنتی و عرفانی صبر تمرکز داشته‌اند، یا صرفاً به کاربرد محدود آن در روانشناسی اسلامی توجه کرده‌اند. ب) پژوهش‌های خارجی در حوزۀ روانشناسی مثبت‌گرا، آثار متعدد مفاهیمی همچون پشتکار، تاب‌آوری و خوش‌بینی را تحلیل کرده‌اند. مهم‌ترین آنها کتاب سلیگمن[5] (2011) است که صبر را در چارچوب فضیلت‌های شخصیتی، به عنوان یکی از زیرمجموعه‌های خویشتن‌داری تحلیل می‌کند. در این اثر، پیوندهایی میان صبر، خودتنظیمی[6] و پایداری دیده می‌شود. مقالۀ داکورث[7] و همکاران (2007) مفهوم «پشتکار» را به عنوان عامل موفقیت بلندمدت و مقاومت در برابر ناکامی‌ها معرفی می‌کند. این مفهوم در ساختار قرآنی صبر، به ویژه در آیات مربوط به پایداری در مسیر رسالت و عمل، قابل تطبیق است. اثر دیگر، سلیگمن (2011) است که در کتاب فلوریش[8] چارچوب PERMA را برای رفاه روانی معرفی می‌کند. در این چارچوب، صبر با فضیلت‌هایی همچون امید، معنا و تلاش بلندمدت پیوند دارد. همچنین، اسنایدر[9] (2002) در نظریۀ «امید»، بر نقش معنابخشی و آیندهنگری در عبور از بحران‌ها تأکید می‌کند؛ نقشی که در تحلیل قرآنی صبر نیز به‌وضوح وجود دارد. در ادبیات علمی روانشناسی، مفاهیم صبر، تاب‌آوری، خوش‌بینی و پشتکار با واژگانی خاص همچون perseverance, grit, optimism, patience شناخته می‌شوند. با این حال، تاکنون هیچ پژوهشی این مفاهیم را با روش تحلیل شبکه معنایی در قرآن تطبیق نداده یا الگوی تلفیقی برای سلامت روان از دل قرآن استخراج نکرده است. با توجه به مطالعات موجود، خلأهای علمی زیر قابل شناسایی است:
پژوهش حاضر تلاش می‌کند این شکاف را پر کند؛ به گونه‌ای که ضمن وفاداری به ساختار مفهومی قرآن، مفاهیم علمی روز را نیز در سطح نظری و کاربردی تلفیق کند. با وجود توجه پژوهش‌های روانشناسی مثبت‌گرا به تاب‌آوری، خوش‌بینی و پشتکار، بررسی صبر به عنوان یک کیفیت مستمر مرتبط با معنا و جهتمندی زندگی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ادبیات روانشناسی معنا نشان میدهد معنای زندگی با مؤلفه‌هایی همچون انسجام، هدف و احساس اهمیت و ارزشمندی مرتبط است (Steger, 2012; Martela & Steger, 2016). از این دیدگاه، میتوان پرسید آیا صبر قرآنی علاوه بر کارکردهای رفتاری و هیجانی، در حفظ انسجام و جهتمندی زندگی روزمره نیز نقشی دارد. این پرسش یکی از خلأهای مورد توجه پژوهش حاضر است.
3- تحلیل معنایی صبر در قرآن کریمالف) جایگاه واژۀ صبر در ساختار مفهومی قرآن واژۀ «صبر» با ریشۀ ثلاثی «ص–ب–ر» در بیش از ۹۰ آیۀ قرآن کریم آمده است. تحلیل این واژه بر اساس رویکرد معناشناسی ساختاری ایزوتسو، مستلزم بررسی رابطۀ آن با دیگر مفاهیم هم‌نشین در متن قرآنی است؛ زیرا در این روش، معنا از دل شبکۀ مفهومی قرآن و روابط درون‌متنی واژگان به دست می‌آید (Izutsu, 2002, p. 17). ایزوتسو تأکید می‌کند هیچ واژه‌ای در قرآن به‌تنهایی معنا نمی‌دهد، بلکه در نسبت با دیگر واژگانِ هستی‌شناسی توحیدی معنادار می‌شود. در بررسی هم‌نشینی‌های معنایی، میتوان دید واژۀ «صبر» در ارتباط تنگاتنگ با مفاهیمی همچون «تقوا»، «توکل»، «یقین»، «بلا»، «جهاد»، «رضا» و «اجر» قرار دارد. این هم‌نشینی‌ها نشان می‌دهند صبر در قرآن مفهومی کاملاً پویا، کنش‌مند و جهت‌دار است.روابط معنایی صبر با برخی مفاهیم هم‌نشین در قرآن کریم در جدول ۱ ارائه شده است.
جدول 1- روابط معنایی واژه صبر با مفاهیم هم‌نشین در قرآن کریم
بنابراین، «صبر» در قرآن صرفاً یک حالت منفعلانه نیست، بلکه رابطی فعال بین انسان مؤمن و ارزش‌های توحیدی است. از نگاه قرآن، کسی که صابر است، در واقع کسی است که در برابر دشواری‌ها، انتخاب می‌کند با ثبات، امید و جهتگیری ایمانی بایستد. ب) گونه‌های صبر در آیات قرآن با دسته‌بندی آیات مرتبط، سه نوع اصلی صبر در قرآن قابل تمایز است:
این نوع صبر در واکنش به بلایای طبیعی، فقدان، رنج و سختی‌های ناخواسته شکل می‌گیرد. ویژگی این صبر پذیرش هیجانی همراه با تسلیم مؤمنانه است. نمونۀ آیه: ﴿وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیْهِ رَاجِعونَ﴾ (بقره/۱۵۵–۱۵۶) در این آیات، صبر به مثابۀ واکنش معنوی به رنج تعبیر شده است؛ واکنشی که شخص را به بازسازی معنا در دل مصیبت می‌رساند.
در این سطح، صبر ابزاری برای مهار نفس، کنترل تمایلات و مقاومت در برابر وسوسه‌هاست. نمونۀ آیه: ﴿إِنَّهُ مَن یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ﴾ (یوسف/۹۰) این آیه نمونه‌ای بارز از صبر در برابر گناه است، آنگاه که یوسف علیه‌السلام در برابر وسوسه مقاومت می‌کند و پاداش الهی را هدف قرار میدهد.
در اینجا، صبر نوعی پشتکار هدفمند در مسیر اطاعت، تبلیغ، مبارزه و اصلاح اجتماعی است. نمونۀ آیه: ﴿فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ﴾ (احقاف/۳۵) در این نوع صبر، انسان نه فقط در برابر رنج، بلکه در برابر سختی مسیر رسالت، مقاومت فعال نشان میدهد. پ) ترسیم نقشۀ مفهومی[11] صبر در قرآن در یک نگاه شبکه‌ای، میتوان مفاهیم قرآنی مرتبط با صبر را در سه محور عمده خوشه‌بندی کرد: محور اول: رابطۀ صبر با مفاهیم درونی روانی (یقین، رضا، توکل، تقوا) اینها مؤلفه‌های شناختی–عاطفی هستند که ساختار درونی فرد مؤمن را شکل می‌دهند. محور دوم: رابطۀ صبر با مفاهیم بیرونی-اجتماعی (جهاد، دعوت، مخالفت کفار، ایستادگی در برابر فشار اجتماعی) صبر در این محور، نوعی سرمایۀ اجتماعی و پایداری اخلاقی در محیط دشوار است. محور سوم: رابطۀ صبر با مفهوم امتحان و رشد (بلا، فتنه، آزمایش، تمییز مؤمن از منافق) در این خوشه، صبر عنصر کلیدی عبور از مراحل رشد و تربیت الهی است. تحلیل شبکۀ معنایی نشان میدهد واژۀ صبر در قرآن، معنایی فراتر از تحمل منفعل دارد. این واژه در درون شبکه‌ای از مفاهیم اخلاقی، توحیدی و روان‌شناختی تعریف می‌شود. صبر قرآنی یک فرایند رشد روانی–اخلاقی است که به تثبیت شخصیت ایمانی، تقویت اراده و پایداری در مسیر ارزش‌ها منجر می‌شود. این تحلیل نشان میدهد صبر در قرآن نه فقط یک فضیلت فردی، بلکه مدلی تلفیقی از شناخت، هیجان، اراده و معنویت است. در کنار این سه محور، میتوان صبر جاری را به عنوان بُعدی فراگیر در شبکۀ معنایی صبر در نظر گرفت. مقصود از صبر جاری کیفیتی مستمر در نحوۀ مواجهۀ انسان با جریان عادی زندگی است؛ کیفیتی که صرفاً به هنگام وقوع مصیبت، مواجهه با معصیت یا تحمل دشواری‌های طاعت فعال نمی‌شود، بلکه در تعامل با دیگران، انجام وظایف روزمره، مواجهه با تأخیر و ناکامی، تنظیم واکنش‌های هیجانی و سازگاری با شرایط متغیر زندگی نیز حضور دارد. از این دیدگاه، صبر جاری یک محور مستقل در کنار سه محور پیش‌گفته نیست، بلکه همچون بُعدی عرضی در سراسر شبکۀ معنایی صبر جریان می‌یابد و می‌تواند سطوح شناختی، هیجانی و رفتاری انسان را به یکدیگر پیوند دهد. ت) صبر جاری و مستمر در زندگی روزمره در کنار صورت‌های موقعیتی صبر، بررسی شبکۀ معنایی قرآن نشان میدهد صبر در برخی از سیاق‌ها به نحوۀ مواجهۀ مستمر انسان با موقعیت‌های جاری زندگی نیز مربوط می‌شود؛ موقعیت‌هایی که الزاماً در قالب مصیبت بزرگ، ترک معصیت یا انجام یک تکلیف دینی خاص قرار نمی‌گیرند. در این معنا، صبر را میتوان کیفیتی دانست که به انسان امکان میدهد در برابر فشارهای روزمره، رفتار دیگران، تأخیر و ناکامی، تحریکات هیجانی و شرایط نامطلوب، واکنشی سنجیده و متناسب با ارزش‌های خود داشته باشد. از این رو، صبر جاری در این پژوهش به عنوان کیفیتی فراگیر و مستمر در شیوۀ زیستن انسان در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند در موقعیت‌های مختلف زندگی جریان داشته باشد. یکی از شواهد مهم برای این تلقی از صبر را میتوان در آیۀ ۱۲۶ سورۀ نحل مشاهده کرد: «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ». در این آیه، صبر در زمینۀ مواجهه با رفتار آسیب‌زنندۀ دیگری و در نقطۀ انتخاب میان واکنش متقابل و خویشتن‌داری مطرح شده است. بنابراین، متعلق صبر در اینجا الزاماً یک مصیبت به معنای فقدان یا بلای ناخواسته نیست، بلکه نحوۀ تنظیم واکنش انسان در یک تعامل اجتماعی است (طباطبایی، 1374، ذیل نحل/126). این آیه از این نظر برای مفهوم صبر جاری اهمیت دارد که صبر را به کیفیت پاسخ‌گویی انسان در روابط و موقعیت‌های تعاملی پیوند میدهد. نمونه‌ای دیگر را میتوان در آیۀ ۲۸ سورۀ کهف مشاهده کرد: «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ». در این آیه، صبر مستقیماً با نفس و با ماندن و همراهی با گروهی از انسان‌ها پیوند یافته است. از این رو، متعلق صبر در اینجا صرفاً یک رنج بیرونی نیست، بلکه نحوۀ تنظیم میل، انتخاب و حضور انسان در یک موقعیت اجتماعی و ارزشی است (طباطبایی، 1374، ذیل کهف/28). این کاربرد نشان میدهد صبر می‌تواند به معنای حفظ جهت و استمرار در یک شیوۀ زیستن نیز فهم شود؛ یعنی کیفیتی که در جریان زندگی و تعاملات انسانی استمرار می‌یابد. همین پیوند میان صبر و تنظیم رفتار در روابط انسانی در آیات ۳۴ و ۳۵ سورۀ فصلت نیز آشکار است. قرآن ابتدا دعوت می‌کند بدی با شیوه‌ای نیکوتر دفع شود و سپس تحقق این سطح از رفتار را به صابران نسبت میدهد: «وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ». در اینجا، صبر نه صرفاً تحمل یک حادثه، بلکه پیش‌شرط توانایی انسان برای مهار واکنش فوری و انتخاب پاسخ اخلاقی برتر در تعامل با دیگری است. بنابراین، صبر در این سیاق با نوعی تنظیم مستمر رفتار اجتماعی پیوند می‌یابد و از سطح تحمل منفعل فراتر می‌رود (طباطبایی، 1374، ذیل فصلت/34-35). مجموع این شواهد نشان میدهد کاربرد قرآنی صبر به موقعیت‌های سه‌گانۀ مصیبت، معصیت و طاعت محدود نمی‌شود. در برخی از سیاق‌ها، صبر در مواجهه با رفتار دیگران، کنترل واکنش متقابل، حفظ همراهی اجتماعی، مدیریت حزن و فشار روانی و انتخاب پاسخ اخلاقی برتر مطرح شده است. بر این اساس، میتوان صبر جاری را یک صورت تحلیلی از صبر قرآنی دانست که در جریان عادی زندگی حضور دارد و به تنظیم مستمر نسبت انسان با خود، دیگران و شرایط پیرامون کمک می‌کند. این مفهوم، برخلاف صبر موقعیتی که در یک وضعیت مشخص و برجسته فعال می‌شود، کیفیتی فراگیر است که می‌تواند در سراسر تجربۀ روزمرۀ انسان جاری باشد. در اینجا، باید میان صبر جاری و مدارا نیز تمایز گذاشت. مدارا را میتوان یکی از نمودهای رفتاری صبر جاری در عرصۀ روابط اجتماعی دانست، اما این دو مفهوم مترادف نیستند. صبر جاری مفهومی گسترده‌تر است که به توانایی فرد برای حفظ تعادل، جهتگیری ارزشی و استمرار رفتار سنجیده در مواجهه با دشواری‌های معمول زندگی اشاره دارد؛ در حالی که مدارا بیشتر در نحوۀ مواجهه با تفاوت‌ها، تعارض‌ها و رفتار دیگران نمود پیدا می‌کند. از این رو، مدارا می‌تواند یکی از پیامدها یا صورت‌های بروز صبر جاری باشد، نه اینکه خود جایگزین آن شود. میتوان میان صبر موقعیتی و صبر جاری تمایز نهاد. صبر موقعیتی در مواجهه با وضعیت‌هایی برجسته مانند مصیبت، وسوسۀ معصیت یا دشواری انجام وظیفه آشکار می‌شود؛ در حالی که صبر جاری کیفیتی مستمر در نحوۀ مواجهۀ انسان با جریان عادی زندگی است. صبر جاری مستلزم آن است که فرد در برابر محرک‌ها و شرایط روزمره، میان ادراک موقعیت، واکنش هیجانی و انتخاب رفتاری فاصله‌ای تنظیم‌کننده ایجاد و واکنش خود را با ارزش‌ها و اهداف بلندمدت هماهنگ کند. از این دیدگاه، صبر جاری را میتوان نقطۀ اتصال سه سطح شناختی، هیجانی و رفتاری دانست؛ سطحی که در آن صبر از یک واکنش به یک شیوۀ پایدار زیستن تبدیل می‌شود.
4- تطبیق مفهوم صبر در قرآن با مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا و معناروانشناسی مثبت‌گرا با تمرکز بر ظرفیت‌های رشد انسان، به دنبال درک و تقویت عواملی مانند تاب‌آوری، خوش‌بینی، معنا، پشتکار و روابط مثبت است. برخلاف روانشناسی سنتی که عمدتاً بر آسیب‌شناسی متمرکز است، این رویکرد بر فضایل انسانی تأکید دارد (Seligman, 2011, p. 4). مفهوم صبر در قرآن نیز از جملۀ فضیلت‌هایی است که دارای بنیان‌های روان‌شناختی عمیق است. در این بخش، صبر قرآنی را با سه مؤلفۀ کلیدی روانشناسی مثبت تطبیق می‌دهیم. الف) تطبیق صبر با تاب‌آوری تاب‌آوری توانایی بازگشت به تعادل روانی پس از تجربۀ بحران‌هاست. افراد تاب‌آور نه فقط از شکست‌ها نمی‌گریزند، بلکه آنها را فرصتی برای یادگیری و رشد تلقی می‌کنند (Masten, 2001, p. 228). در قرآن: ﴿وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ، الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیْهِ رَاجِعونَ﴾ (بقره/۱۵۵–۱۵۶)
تحلیل تطبیقی: در این آیه، صبر نه به عنوان انفعال، بلکه به عنوان واکنشی معنابخش و بازسازی‌کننده در برابر مصیبت مطرح است. صابران نه فقط تسلیم رنج نمی‌شوند، بلکه با تعبیر توحیدیِ «إِنَّا لِلّهِ» مسیر معنا و بازسازی روان را طی می‌کنند. در روانشناسی، اسنایدر (2002، ص251) تأکید می‌کند افراد تاب‌آور بحران را بازتفسیر، و به جای تسلیم، بر معنا و هدف تمرکز می‌کنند؛ دقیقاً همان اتفاقی که در مفهوم «صبر ایمانی» در قرآن رخ میدهد. ب) تطبیق صبر با خوش‌بینی خوش‌بینی یعنی انتظارداشتن نتایج مثبت، حتی در شرایط سخت. سلیگمن (2011) خوش‌بینی را نوعی «سبک تبیین» می‌داند که به افراد کمک می‌کند شکست‌ها را مقطعی و گذرا ببینند. در قرآن: ﴿فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا﴾ (شرح/۵–۶)
تحلیل تطبیقی: این آیات پیامی روشن و تکرارشونده دارند: گشایش پس از دشواری قطعی است. فرد مؤمن، با صبر در شرایط دشوار، امید به آینده‌ای بهتر دارد. این دقیقاً مطابق نگاه روانشناسی مثبت به خوش‌بینی شناختی است. در روانشناسی، سلیگمن (2011، ص54) تأکید دارد افراد خوش‌بین رویدادهای منفی را ناپایدار، خاص و قابل کنترل می‌بینند؛ همان چیزی که صبر قرآنی با وعدۀ فرج بعد از سختی به آن جهت میدهد. از دیدگاه شناختی، صبر جاری را میتوان فرایندی دانست که میان مواجهه با یک موقعیت و واکنش فوری به آن فاصله ایجاد می‌کند. در این فاصله، فرد می‌تواند موقعیت را ارزیابی و تفسیر کند، از واکنش شتابزده فاصله بگیرد و پاسخی متناسب با اهداف و ارزش‌های خود برگزیند. بنابراین، صبر جاری صرفاً به معنای تحمل یک وضعیت نیست، بلکه با نحوۀ ادراک و تفسیر موقعیت و انتخاب آگاهانۀ پاسخ ارتباط دارد. از این دیدگاه، خوش‌بینی یکی از نمودهای شناختی قابل مقایسه با صبر است، اما صبر قرآنی به خوش‌بینی فروکاسته نمی‌شود؛ زیرا ممکن است فرد بدون انتظار نتیجۀ مطلوب فوری، همچنان بتواند بر اساس جهتگیری ارزشی خود واکنشی سنجیده و پایدار انتخاب کند. پ) تطبیق صبر با پشتکار پشتکار مفهومی است که آنجلا داکورث[12] برای توصیف تعهد و استقامت در اهداف بلندمدت مطرح کرد. افراد دارای پشتکار، با وجود موانع، همچنان به مسیر خود ادامه می‌دهند (Duckworth et al., 2007, p. 1087). در قرآن: ﴿وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ...﴾ (کهف/۲۸)؛ ﴿فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ﴾ (احقاف/۳۵)
تحلیل تطبیقی: در این آیات، صبر مفهومی طولانی‌مدت، پایدار و فعال دارد. شخص صابر نه فقط در برابر فشار مقاومت می‌کند، بلکه در راستای ایمان و دعوت، پشتکار هدفمند دارد. در روانشناسی، داکورث و همکاران (2007) تأکید می‌کنند پشتکار عامل مؤثر در موفقیت و رضایت درونی است، نه فقط استعداد. صبر در قرآن نیز از همین جنس است: «کار بر روی نفس، تعهد مستمر و پایداری در مسیر حق». ت) معنا و جهتمندی زندگی یکی از ابعادی که در تحلیل روان‌شناختی صبر کمتر مورد توجه قرار گرفته، نقش آن در حفظ و بازسازی معنای زندگی است. در ادبیات معاصر روانشناسی معنا، معنای زندگی معمولاً در پیوند با مؤلفه‌هایی همچون انسجام و قابل فهم بودن تجربه، داشتن هدف و جهت و احساس ارزشمندی و اهمیت زندگی بررسی می‌شود (Martela & Steger, 2016; Steger, 2012). از این دیدگاه، فرد فقط با تحمل یک وضعیت دشوار مواجه نیست، بلکه می‌کوشد موقعیت خود را در چارچوبی معنادار تفسیر و میان تجربۀ کنونی و اهداف و ارزش‌های اساسی زندگی ارتباط برقرار کند. در این چارچوب، صبر جاری را میتوان ظرفیتی دانست که به فرد امکان میدهد در مواجهه با تأخیر، ناکامی، تعارض، تغییر شرایط و دشواری‌های معمول زندگی، پیوند خود را با اهداف و ارزش‌های اساسی حفظ کند. بنابراین، کارکرد صبر صرفاً کاهش واکنش هیجانی یا استمرار رفتار نیست، بلکه حفظ جهت در شرایطی است که دست‌یابی فوری به نتیجه ممکن نیست. اهمیت این نکته در آن است که بسیاری از موقعیت‌های روزمرۀ زندگی الزاماً مصیبت یا بحران نیستند، اما با تأخیر در دست‌یابی به نتیجه، تعارض میان خواسته‌ها و مسئولیت‌ها، دشواری روابط یا استمرار یک وظیفۀ خسته‌کننده همراه هستند. در چنین موقعیت‌هایی، صبر جاری به معنای حفظ ارتباط میان وضعیت کنونی و جهت کلی زندگی است؛ به گونه‌ای که دشواری یا تأخیر موقت، فرد را از ارزش‌ها و اهدافی که زندگی خود را بر اساس آنها سامان داده است، جدا نکند. این ویژگی، صبر را به مفهوم معنا و هدف در روانشناسی مثبت‌گرا نزدیک می‌کند؛ هرچند صبر قرآنی از نظر منشأ معنا و غایت، به نظام توحیدی و رابطۀ انسان با خداوند وابسته است و از این نظر، با مفهوم روان‌شناختی معنا یکسان نیست. از این دیدگاه، نقش صبر جاری در سطح معنا را میتوان در حفظ پیوستگی میان تجربه‌های روزمره و جهت کلی زندگی مشاهده کرد. فرد در مواجهه با تأخیر، ناکامی، تعارض یا دشواری‌های معمول، لزوماً با یک بحران معنایی روبه‌رو نیست، اما ممکن است میان وضعیت کنونی و اهداف و ارزش‌های اساسی خود احساس گسست کند. صبر جاری در این سطح امکان میدهد فرد این فاصلۀ موقت را به معنای بی‌معنایی یا بی‌هدف‌بودن زندگی تفسیر نکند و همچنان مسیر خود را در چارچوب ارزش‌ها و غایات پذیرفته‌شده دنبال کند. بنابراین، کارکرد معنایی صبر نه صرفاً یافتن معنایی برای رنج، بلکه حفظ جهت و انسجام زندگی در جریان تجربه‌های عادی و دشوار آن است. از این رو، میتوان گفت صبر در سطح معنایی، به انسان کمک می‌کند تجربه‌های روزمره و دشواری‌های زندگی را درون یک افق غایی و ارزشی قرار دهد؛ در سطح شناختی، نحوۀ تفسیر موقعیت را تنظیم کند؛ در سطح هیجانی، شدت و کیفیت واکنش را مدیریت کند؛ و در سطح رفتاری، استمرار عمل متناسب با ارزش‌ها را امکان‌پذیر کند. ث) جمع‌بندی تطبیقی به‌منظور تبیین نسبت میان مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا و مفاهیم متناظر با صبر در قرآن کریم، مؤلفه‌های مورد بررسی و وجوه ارتباط میان آنها در جدول ۲ ارائه شده است.
جدول 2- تطبیق مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا با مفاهیم صبر قرآنی
این تطبیق نشان میدهد صبر قرآنی الگویی کامل برای یک ساختار روانی مقاوم، باانگیزه و معنا‌محور است.
5- طراحی الگوی تلفیقی صبر بر پایۀ قرآن و روانشناسی مثبتگرابر اساس تحلیل‌های پیشین، میتوان صبر قرآنی را نه صرفاً به عنوان واکنشی به موقعیت‌های دشوار، بلکه به مثابۀ فرایندی چندسطحی در تنظیم زندگی انسان بازسازی کرد. در این بازسازی، سطح معنایی و جهتمندی به عنوان افق غایی، سطوح شناختی، هیجانی و رفتاری را جهت میدهد؛ در حالی که صبر جاری کیفیتی فراگیر است که در تمام این سطوح حضور دارد. بنابراین، صبر جاری از طریق معنادهی به تجربه، تنظیم شناخت، مدیریت واکنش هیجانی و استمرار رفتار متناسب با ارزش‌ها در جریان زندگی تحقق می‌یابد. الف) مبانی طراحی مدل این مدل تلفیقی بر سه محور استوار است:
ب) اجزای مدل تلفیقی صبر در این مدل، صبر به عنوان یک ساختار چندبُعدی تعریف می‌شود و تمام این سطوح در افق معنایی و جهتمندی جریان دارند. الف) صبر شناختی
ب) صبر هیجانی
پ) صبر رفتاری
پ) جدول مفهومی الگوی صبر قرآنی با توجه به تفاوت موقعیت‌هایی که صبر در آنها بروز می‌یابد و استمرار آن در زندگی روزمره، میتوان سطوح کارکردی صبر را از حیث ارتباط با مؤلفه‌های روان‌شناختی بررسی کرد. این سطوح و مؤلفه‌های متناظر با آنها در جدول ۳ آمده است.
جدول 3- سطوح کارکردی صبر جاری و مؤلفه‌های روان‌شناختی متناظر
طبق این جدول، کارکرد صبر در هر سطح و همچنین، نمود آن در زندگی جاری انسان خود را نشان میدهد. ت) کارکردهای روان‌شناختی مدل
ث) مزیت‌های مدل به‌منظور روشن‌شدن وجوه اشتراک و تمایز میان مفهوم صبر در قرآن کریم و مؤلفه‌های روانشناسی مثبت‌گرا، ویژگی‌های الگوی تلفیقی پیشنهادی در جدول ۴ به‌صورت مقایسه‌ای جمع‌بندی شده است.
جدول 4- مقایسه ویژگی‌های الگوی تلفیقی صبر قرآنی و روانشناسی مثبت‌گرا
6- بحث و نتیجهگیریپژوهش حاضر با هدف بازخوانی مفهوم صبر در قرآن در پرتو روانشناسی مثبت‌گرا انجام شد. تحلیل مفهومی و معناشناختی آیات نشان داد صبر در قرآن مفهومی ایستا و صرفاً ناظر به تحمل رنج نیست، بلکه در شبکه‌ای از مفاهیم مرتبط با تنظیم نفس، تعامل اجتماعی، استمرار در مسیر و مواجهه با شرایط دشوار معنا می‌یابد. سه صورت برجستۀ صبر در برابر مصیبت، معصیت و طاعت، بخشی مهم از این شبکه را تشکیل می‌دهند. با این حال، بررسی سیاق‌های دیگر نشان میدهد کارکرد صبر به این موقعیت‌ها محدود نمی‌شود. در این میان، میتوان از صبر جاری به عنوان یک صورت‌بندی تحلیلی برای تبیین وجه فراگیر صبر در زندگی روزمره سخن گفت. مقصود از صبر جاری کیفیتی مستمر در نحوۀ مواجهۀ انسان با جریان عادی زندگی است؛ کیفیتی که در تعامل با دیگران، انجام وظایف روزمره، مواجهه با تأخیر و ناکامی، تنظیم واکنش‌های هیجانی و سازگاری با شرایط متغیر زندگی حضور دارد. این مفهوم نه به عنوان گونه‌ای چهارم در کنار مصیبت، معصیت و طاعت، بلکه به عنوان بُعدی فراگیر در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند در موقعیت‌های مختلف زندگی جریان داشته باشد. بررسی آیات نشان داد صبر در برخی از سیاق‌ها با حفظ همراهی اجتماعی، کنترل واکنش متقابل، مدیریت حزن و فشار روانی و انتخاب پاسخ اخلاقی برتر پیوند می‌یابد. از این رو، صبر جاری را میتوان کیفیتی دانست که در آن فرد میان موقعیت، واکنش و عمل خود فاصله‌ای تنظیم‌کننده ایجاد می‌کند و می‌کوشد پاسخ خود را با ارزش‌ها و اهداف اساسی زندگی هماهنگ کند. در این معنا، صبر از یک واکنش صرف به یک شیوۀ پایدار مواجهه با زندگی تبدیل می‌شود. در مقایسه با روانشناسی مثبت‌گرا، صبر جاری با چند سازۀ مهم هم‌پوشانی کارکردی دارد. تاب‌آوری ظرفیت حفظ یا بازیابی کارکرد در شرایط فشار را توضیح میدهد؛ خوش‌بینی به نگرش نسبت به آینده مربوط است؛ پشتکار استمرار در مسیر هدف را تبیین می‌کند؛ و ادبیات معنا و هدف زندگی، حفظ انسجام، جهت و احساس ارزشمندی تجربه را مورد توجه قرار میدهد. با این حال، صبر قرآنی را نمی‌توان معادل هیچ یک از این سازه‌ها دانست؛ زیرا هر یک از آنها بخشی از کارکرد صبر را توضیح می‌دهند؛ در حالی که صبر در منظومۀ قرآنی در شبکه‌ای ارزشی و غایت‌شناختی و در نسبت با خداوند صورت‌بندی می‌شود. بر پایۀ این یافته‌ها، میتوان صبر را در سطوح به‌هم‌پیوسته تحلیل کرد: سطح معنایی که به حفظ جهت، غایت و ارزش‌های اساسی زندگی مربوط است؛ سطح شناختی که به تفسیر و ارزیابی موقعیت اختصاص دارد؛ سطح هیجانی که تنظیم واکنش‌های عاطفی را در بر می‌گیرد؛ و سطح رفتاری که در استمرار و انتخاب عمل متناسب با ارزش‌ها آشکار می‌شود. در این مدل، صبر جاری یک سطح مستقل در کنار این سطوح نیست، بلکه کیفیتی فراگیر است که در تمام آنها حضور دارد و میانشان پیوند برقرار می‌کند. همچنین، در این الگو، سطح هیجانی در کنار سطوح معنایی، شناختی و رفتاری به عنوان یک سازوکار واسط در فرایند تنظیم صبر در نظر گرفته می‌شود. از این رو، سه سطح معنایی، شناختی و رفتاری چارچوب اصلی تحلیل صبر جاری را تشکیل می‌دهند و تنظیم هیجانی چگونگی انتقال این جهتگیری به انتخاب و استمرار رفتار را توضیح میدهد. بنابراین، یافته‌های پژوهش نشان میدهد صبر قرآنی را میتوان فراتر از یک واکنش موقعیتی به مصیبت، معصیت یا دشواری طاعت، به مثابۀ کیفیتی مستمر در تنظیم زندگی انسان بازخوانی کرد. این بازخوانی، ضمن حفظ تمایز مفهومی میان صبر قرآنی و سازه‌های روان‌شناختی، امکان گفت‌وگویی نظری میان مطالعات قرآنی و روانشناسی مثبت‌گرا را فراهم می‌کند. در این چارچوب، صبر جاری نه فقط با تحمل شرایط دشوار، بلکه با حفظ جهت زندگی، تنظیم شناخت و هیجان و استمرار رفتار متناسب با ارزش‌ها ارتباط می‌یابد. البته، صبر جاری در پژوهش حاضر یک صورت‌بندی نظری و تحلیلی است و برای تبدیل آن به یک سازۀ روان‌شناختی مستقل، نیازمند مطالعات تجربی و ابزارسازی جداگانه است. همچنین، هم‌پوشانی میان صبر قرآنی و سازه‌هایی مانند تاب‌آوری، پشتکار و معنا نباید به معنای یکسانی مفهومی آنها تلقی شود. پژوهش‌های آینده می‌توانند با طراحی مقیاس‌های معتبر و مطالعات تجربی، ابعاد شناختی، هیجانی، رفتاری و معنایی صبر جاری را آزمون کنند.
[1] Resilience [2] Positive Psychology [3] Optimism [4] Grit [5] Seligman [6] self-regulation [7] Duckworth [8] Flourish [9] Snyder [10] Synergistic [11] Semantic Map [12] Angela Duckworth | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
قرآن کریم. امانی، رضا، عبادی، زهرا، و رضایی، صدیقه. (۱۳۹۵). مطالعۀ حوزه‌های معنایی صبر در آیات قرآن. پژوهشنامۀ معارف قرآنی، ۷، ۱۳۳–۱۵۶. https://www.magiran.com/paper/1657832 جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء. حسین ثابت، فریده. (1391). مبانی دینی و تحلیل روان‌شناختی صبر با تکیه بر آیات قرآن کریم. سراج منیر، ۳(۸)، ۹۵–۱۱۳. https://doi.org/10.22054/a jsm.2014.5502 راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). تفسیر المیزان (محمد باقر موسوی همدانی، مترجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی. معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۲). التمهید فی علوم القرآن (محمدجواد افتخار، مترجم). قم: مؤسسۀ فرهنگی التمهید. مکارم شیرازی، ناصر، و دیگران. (۱۴۰۰). تفسیر نمونه (۴۰ جلد). تهران: دارالکتب الاسلامیة. The Holy Quran. Amani, R., Ebadi, Z., & Rezaei, S. (2016). A study of the semantic domains of patience in Qur'anic verses. Journal of Quranic Studies, 7, 133–156. https://www.magiran.com/paper/1657832 [In Persian] Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D., & Kelly, D. R. (2007). Grit: Perseverance and passion for long-term goals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1087–1101. https://doi.org/10.1037/0022-3514.92.6.1087 Hosein Sabet, F. (2014). Religious foundations and psychological analysis of patience based on Qur'anic verses. Seraje Monir, 3(8), 95–113. https://doi.org/10.22054/ajsm.2014.5502 [In Persian] Izutsu, T. (2002). Ethico-religious concepts in the Qur’an. McGill-Queen’s University Press. https://www.jstor.org/stable/j.ctt80w81 Javadi Amoli, A. (2008). Tafsir al-Tasnim. Qom: Esra Publishing Center. [In Persian] Ma’refat, M. H. (2003). Al-Tamhid fi ‘Ulum al-Qur’an (M. J. Eftekhari, Trans.). Qom: Al-Tamhid Cultural Institute. [In Persian] Makarem Shirazi, N., et al. (2021). Tafsir-e Nemuneh (40 vols.). Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyah. [In Persian] Martela, F., & Steger, M. F. (2016). The three meanings of meaning in life: Distinguishing coherence, purpose, and significance. The Journal of Positive Psychology, 11(5), 531–545. https://doi.org/10.1080/17439760.2015.1137623 Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227 Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press. https://www.apa.org/pubs/books/4317046 Raghib Isfahani, H. i. M. (1412 AH). The vocabulary of the Qur’an. Damascus: Dar al-Qalam. [In Arabic] Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press. https://www.simonandschuster.com/books/Flourish/Martin-E-P-Seligman/9781439190777 Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4), 249–275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01 Steger, M. F. (2012). Meaning in life. In S. J. Lopez & C. R. Snyder (Eds.), The Oxford handbook of positive psychology (2nd ed., pp. 679–688). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195187243.013.0064 Tabataba’i, S. M. H. (1995). Tafsir al-Mizan (M. B. Mousavi Hamedani, Trans.). Qom: Islamic Publications Office. [In Persian]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 7 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||