تلاش نظری و مفهوم‏پردازی برای ارائۀ یک چارچوب تحلیلی در حوزۀ فعالیت‏های خیریه‏ای نهادمند در ایران

• مقدمه و طرح مسئله

در طول تاریخ و در قرون و اعصار مختلف، انسان ایرانی به صورت فردی یا گروهی به فعالیت‌های عام‌المنفعه و خیرخواهانه اقدام کرده است و کنش‏های خیر و امر اجتماعیِ نیکوکاری و فعالیت خیریه‏ای همواره در میان ایرانیان مورد استقبال و حمایت بوده است. «سازمان‏های خیریه و دیگریار، آشکارترین بازتاب فرهنگ نوع‏دوستی و ایثار در ایران بوده است» (فرهادی، 1395: 473). در بسیاری از آموزه‌های دینی و اسلامی و نیز اخلاق جوانمردی در فرهنگ ایرانی، مردم به فعالیت‏های نیکوکارانه، داوطلبانه، دستگیری از نیازمندان، تشریک مساعی با فقرا و حاجتمدان و... توصیه و تشویق شده‌اند. وجود فرهنگ وقف، سنت خیرات و مبرات، سفره‏های احسان و اطعام، نظام بنه در نقاط روستایی، گروه‌های فتوت و مطوّعه، اماکنی همچون خسته‏خانه‏ها^[1]، دارالمساکین‏ها، دارالعجزه‏ها، دارالایتام‏ها و حتی کاروانسراها^[2]، زاویه‏ها و خانقاه‏های عرفا^[3] و زورخانه‏ها^[4] و... همگی مصداق‌هایی از فعالیت‌های داوطلبانه و خیرخواهانه و جلوه‏هایی بارز از امور نوع‏دوستی و دیگرخواهی در سرزمین ایران بوده‌اند که نشان می‏دهد انجام فعالیت‌های جمعی و داوطلبانهِ نیکوکارانه در اشکال مختلف (فردی و جمعی) در این کشور و در بخش‏های مختلف جامعه ریشه دوانیده است.

اما واقعیت تاریخی این است که در گذشته و برای قرن‏ها، بنا به دلایل سیاسی، حقوقی و تاریخی، فعالیت‏های نیکوکارانه، مشارکت‌ها و کنش‏های خیرخواهانه (اعم از فردی یا گروهی) صورت غیررسمی، سیال، شناور، توده‏وار داشته‌ است؛^[5] یعنی فعالیت‏های خیریه‏ای و کنشگران حوزۀ خیریه به شکل نهادی، ثبت‏شده، رسمی، شناسنامه‌دار، دارای شخصیت حقوقی، متشکّل و در در قالب انجمن و مؤسسه و تشکّل نبوده است؛^[6] به عبارت دیگر، در شکل غیرنهادی بوده است. در این پژوهش، ضمن بررسی جامعه‏شناسی تاریخیِ کنش خیر و فعالیت‏های نیکوکارانه در ایران، به موضوع اصلی و محوری اصلی مقاله می‏رسیم و می‏خواهیم وضعیت‏های کنش خیر در ایران را مفهوم‏پردازی کنیم و به یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران دست یابیم. برای رسیدن به این مهم، باید بدانیم لحظۀ تاریخی ورود انسان ایرانی به حوزۀ رسمی و نهادی امور خیریه کِی و کجا بوده است و فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران چه پیشینه، سیما و وضعیتی داشته است و همچنین، امروزه امر اجتماعی کنش خیر ایرانیان چگونه وضعیتی دارد. اینکه چه مدل‏ها و الگوهایی در کنش خیر ایرانیان قابل شناسایی و تفکیک و تمایز است و چگونه می‏توان یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران را صورت‏بندی و مفهوم‏پردازی کرد، برای ما مهم است. در اینجا، نویسندگان مقاله تلاش می‏کنند از یک موضوع معمولی (سطحی و سادۀ فعالیت خیریه به منزلۀ یک پدیدۀ دم‏دستی، عام و رایج در تاریخ ایران) به سمت یک درگیری پژوهشی و پرکردن یک خلأ پژوهشی حرکت کنند که این اتفاق حاصل درگیری ذهنی دربارۀ یک واقعیت اجتماعی (برساخت وضعیت‏های مختلف و متصور از کنش خیر در تاریخ جامعۀ ایران) است که لازمۀ آن هم ذهن مسئله‌مند نویسندگان مقاله است. به عبارت موجزتر، چرا این موضوع مهم تاریخی-اجتماعی ذهن ما را به خود درگیر کرده و چرا برای ما از یک پرسش عادی به یک مسئلۀ پژوهشی تبدیل شده است؟ در اینجا، مسئله‏مندی[7] برای ما بسیار اهمیت پیدا می‏کند؛ اینکه با عبور از لایه‏های سطحی به این مسئله برسیم که آیا ما با یک امر یکدست و بسیط از فعالیت و وضعیت امور خیریه مواجه هستیم یا باید از صورت‌بندی‏ و مفهوم‏پردازی‏ وضعیت‏های مختلفی از این پدیده اجتماعی تاریخی سخن بگوییم. آیا این موارد آن‌قدر حائز اهمیت است که به یک درگیری پژوهشی و مستلزم تأملات جدی و یک مسئلۀ پژوهشی مستقل تبدیل شود؟ در اینجا، به عنوان مشغلۀ ذهنی و درگیری ذهنی نویسندگان، پرسش‏هایی از این جنس به ذهن خطور می‏کند: باید بدانیم سابقۀ رسمیت و نهادمندیِ امر اجتماعی خیر و خیریه در ایران به چه زمانی برمی‏گردد و چه عوامل تاریخی و اجتماعی در این گذار نقش داشته‌اند؟ و 2) چه تفاوتی میان الگوهای مختلف خیریۀ نهادمند وجود دارد؟ از این رو، با بازنگری و بازسازی و صورت‏بندی پرسش‏های مطرح‏شده و طرح یک «پرسش کانونی»^[8] که نویسندگان درصدد پاسخگویی به آن هستند، مسئله‏مندی پژوهش حاضر عبارت است از: فرایند نهادمندشدن فعالیت‌های خیریه‌ای در ایران چگونه شکل گرفته است و چه الگوهای متفاوتی از خیریۀ نهادمند را می‌توان شناسایی کرد؟

• پیشینۀ تجربی و نظری پژوهش

در سیر زندگی اجتماعی بشر و به موازات آن تحول اندیشه‏های اجتماعی، همواره خیرخواهی و نوع‏دوستی سوژه‌ای مناسب برای اندیشیدن بوده و نتیجۀ آن پیدایش جریانات و نحله‏هایی مختلف در ساحت اندیشه‏ورزی اجتماعی بوده است. دربارۀ مفاهیم نظری متداول باید گفت در حوزۀ وسیع مفاهیم نظری[9] مرتبط با نوع‏دوستی و دیگرخواهی، متفکران و صاحب‏نظران مختلف و مکاتب متعدد به نظریه‏پردازی و تتبعات و تکاپوهای نظری در حوزۀ خیریه و نوع‏دوستی اقدام کرده‌اند (میرزایی و همکاران، 1404: 177).

در علوم اجتماعی، حوزۀ خیرخواهی، نوع‏دوستی و بشردوستی از مبانی نظریِ غنی و متنوعی برخوردار است، اما با وجود نظریه‌های فراوان صاحب‏نظران خارجی، در اینجا برخلاف مقاله‌های مرسوم و متداول، از ارائۀ چارچوب نظری و مبانی نظری رایج صرف‌نظر می‏کنیم. اگر به زبان منزیس[10] سخن بگوییم، ما در اینجا نه به دنبال نظریۀ «نظریه‏سازان»، بلکه به دنبال «نظریۀ پژوهشگران» هستیم. بلیکی به نقل و با الهام از منزیس، از دو نوع نظریه به اسم «نظریۀ نظریه‏سازان» و «نظریۀ پژوهشگران» یاد می‏کند. گونۀ اول به دست نویسندگانی به وجود می‏آید که قصدشان پروراندن درکی از زندگی اجتماعی برحسب مفاهیم و اندیشه‏های اساسی است. این نظریه‏ها می‏توانند دربارۀ پدیده‏های اجتماعی خرد یا کلان باشند و از سطح انتزاع بالایی برخوردار باشند، اما نظریۀ پژوهشگران نظریه‏ای است که در جریان پژوهش تولید می‏شود (بلیکی، 1402: 187). از آنجا که تلاش و مفهوم‏پردازی نظری دربارۀ خیرخواهی و کنش خیر در جامعۀ ایران موضوع و هدف اصلی نوشتار پژوهشی حاضر است و تمرکز و تأکید ما بر «تلاش نظری و مفهوم‏پردازی برای ارائۀ یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت‏ها خیریه‏ای نهادمند در ایران» است، باید گفت با بررسی شماره‏های پیشین فصلنامۀ پژوهشنامۀ مطالعات وقف و امور خیریه و مجلۀ وقف میراث جاودان و نیز جست‌وجو در بانک‏های اطلاعاتی مانند نورمگز، مگ‏ایران، پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID) سیویلیکا، علم نت و... و نیز استفاده از کلید‏واژگانی مانند «نظریۀ خیر»، «مبانی نظری خیریه»، «مبانی نظری نیکوکاری»، «چارچوب تحلیلی خیریه»، «نظریات/ نظریه‏های خیر»، «نظریات امر اجتماعی خیر» و... به این نتیجه رسیدیم که با وجود پژوهش‏های فراوان و متعددی که در حوزۀ خیرخواهی و خیریه‏ها انجام شده‌اند، تاکنون پژوهشی مستقل و صریح دربارۀ نظریه‏سازی/نظریه‏پردازی/سنجش مفهومی/مفهوم‏پردازی خیریه‏ در ایران (خیریۀ ایرانی) توسط اساتید و علمای اجتماعی ایران انجام نشده است. با این حال، تعدادی اندک از صاحب‏نظران ایرانی (البته نه به شکل صریح و متمرکز، بلکه به شکل فرعی و غیرصریح) به تتبعات نظری و مفهوم‏پردازی‏های نزدیکی با بحث حاضر دست ‏زده‏اند، از جمله مرتضی فرهادی (سه‌گانۀ یاریگری: خودیاری، همیاری و دیگریاری) و مسعود چلبی (هدیه و بخشش به مثابه مبادله نامتقارن گرم) که در ادامه آنها را بررسی می‌کنیم.

2-1 مرتضی فرهادی؛ سه‏گانۀ یاریگری

مرتضی فرهادی کم‏توجهی علوم اجتماعیِ دانشگاهی و متعارف را نسبت به مفاهیمی مانند یاریگری، همیاری، تعاون و... نقد کرده است. از نظر وی، «از دلایل کم‏توجهی به یاریگری در علوم اجتماعی، عادی‏بودن یاریگری نسبت به اموری همچون سبقت‏جویی، رقابت و ستیزه‏جویی و جنگ باشد. یعنی چون از کارهای روزمره است و بسیار پیش می‏آید معمولی به نظر می‏رسد» (فرهادی، 1395: 2). وی با رد دوگانۀ اختیاری/اجباری و بر اساس مسئلۀ «آیا هدف از رفتار یاریگرانه، خود شخصِ یاریگر یا دیگران هستند» (فرهادی، 1387: 20)، یک سنخ‎شناسی از اشکال مختلف یاریگری و کمک در مناطق و فرهنگ‏های مختلف ایران را تبیین کرده است. فرهادی طبق معیار «سمت و سوی بردار کنش»، سه گونۀ کنش «برون‏سویه، درون‏سویه و میان‏سویه» را مشخص کرده و سه نوع مرتبط یاریگری را نیز تشخص داده است: «دیگر یاری، خودیاری و همیاری» (فرهادی، 1387: 20).

در دیگریاری (برون‏سویه)، جهت بردار کنش یک‏طرفه و یک‏سویه است و در آن انتظار کمک متقابل و معوض وجود ندارد و نوعی بخشش محسوب می‏شود. انگیزۀ یاری و کمک در اینجا عمدتاً و ظاهراً غیراقتصادی و با کسب منزلت اجتماعی و تشفّی روانی است. دیگریاری نسبت به دو گونۀ دیگر کم‏‌نظم‎تر، اتفاقی‏تر و گسسته‏تر است. دیگریاری در دو شکل 1) هم‌ترازانه (افقی، برابر و با افراد هم‌سطح) ـ که شایع‏ترین و معمول‏ترین گونه همکاری در ایران بوده است ـ و 2) ناهم‌ترازانه (عمودی، نابرابر و با افراد غیرهم‌سطح) تحقق می‏یابد. گونۀ دوم با نزدیک‌شدن به زمان کنونی، رو به افزایش است (کمک فرادستان به فرودستان یا کمک فرودستان به فرادستان). در خودیاری (درون‎سویه)، «یاری‏دهنده و یاری‏گیرنده قابل تشخیص نیستند» (فرهادی، 1387: 24). در این سنخ، جهت و بردارِ کنش یک‏سویه است، اما به شکل خطی و مستقیم نیست، بلکه «منحنی بسته‏ای است که به شخص بر‏می‏گردد» (فرهادی، 1387: 24) و هدف کنش خود فرد است. در اینجا، نیروی افراد تجمیع و سازمان‏یافته می‏شود و در نتیجه، کیفیت و فضای حاکم بر کار تغییر می‏یابد. این سنخ از نظر وجود یا عدم وجود یک محور شراکت به دو گونۀ 1) خودیاری بخش‏ناکرده یا مشاع و 2) خودیاری بخش‏کرده یا مفروز قابل تشخیص است. خودیاری مشاع، کار شراکتی است مانند انواع تعاونی‏های مشترک‏المنافع؛ اما در خودیاری مفروز، هر فرد برای خود و با ابزار شخصی خود اما کار را در گروه و فضایی گروهی و با هدف تلطیف فضای کار و بهتر انجام‎شدن کار انجام می‏دهد. سنخ سوم یا همیاری (میان‏سویه) حدواسط دو گونۀ قبلی است و اشتراکاتی با هر دو گونۀ قبلی دارد. در واقع، از نظر روان‌شناسی اجتماعی، نوعی همدلی محسوب می‏شود. در این سنخ، بردار و جهت کنش دوسویه (انتظار کمک متقابل) و افقی (با افراد هم‌تراز و هم‏سطح) است. در اینجا، نه بخشش، بلکه مبادله برجسته می‎شود؛ نوعی معاوضه حتی با فواصل زمانی طولانی (مبادلۀ تأخیری).

در سنخ‎شناسی فرهادی، می‏توان نوعی ترتیب و تقدم از نظر تأمین منافع اجتماعی استنباط کرد. در همین راستا، فرهادی معتقد است «خودیاری اولین و جدی‏ترین گام در یادگیریِ همکاری است. در قیف همکاری، بیشترین و اولین ورودیه خودیاری است. تعلیم در خودیاری راه را برای همیاری و در نهایت دیگریاری و نوع‏دوستی ناب و خالص (دوست‌داشتن انسان‏ها برای خود آنها) باز خواهد کرد.» (فرهادی، 1387: 26)؛ در نتیجه، در این سه‏گانه، دیگریاری به نوعی بیشترین قرابت ترجیحی را با امر اجتماعی خیرخواهی و کنش خیر دارد.

2-2 مسعود چلبی؛ هدیه و بخشش به مثابۀ مبادلۀ نامتقارن گرم

مسعود چلبی (1395) در کتاب جامعه‏شناسی نظم خود، ذیل بحث اختلال هنجاری، انواع و شیوه‏های مبادله را مطرح و یک سنخ‏شناسی عمومی را از آن ارائه می‏کند. وی در چارچوب اجیل (AGIL) و بر اساس دو متغیر گرم و سرد و دو حالت متقارن و نامتقارن، چهار نوع مبادله را از هم تمیز می‏دهد. انواع چهارگانۀ مبادله از نظر وی (مطابق شکل 1) عبارت‌اند از: 1) مبادلۀ متقارن سرد، 2) مبادلۀ نامتقارن سرد، 3) مبادلۀ متقارن گرم و 4) مبادلۀ نامتقارن گرم.

شکل 1. انواع مبادله در نوع‏شناسی چلبی (منبع: چلبی، 1395: 127)

Figure 1. Types of exchange in Chalabi's typology

مبادلۀ متقارن سرد: همان‌طور که در شکل 1 قابل مشاهده است، مبادلۀ متقارن سرد را می‏توان در بُعد A جای داد. این معامله در نوع متعالی خود مبادلۀ بده‏بستان متوازن است. طرفین مبادله دارای سوگیری ویژه‎گرا و خنثی هستند. این نوع مبادله را می‏توان مبادلۀ قراردادی هم نامید. هنجار حاکم بر این نوع مبادلات، هنجار انصاف است. معاملات اقتصادی مانند مبادلات تهاتری، روابط نقدی، روابط اعتباری و... از مصادیق مبادلۀ متقارن سرد هستند.

مبادلۀ نامتقارن سرد: مبادلۀ نوع دوم در بُعد G قرار می‏گیرد و مبادلۀ نامتقارن سرد است. به بیان اخلاقی، در این نوع مبادله، بده‌بستان منفی است. در این گونه روابط، طرفین معمولاً نسبت به یکدیگر احساس منفی دارند. از اشکال بارز آن می‏توان به ربایش اشاره کرد که در آن، توقیف و مصادرۀ خودخواهانه به عنف از جانب یک طرف موجب عمل مقابله‌به‌مثل از جانب طرف دیگر می‏شود. اشکال پوشیدۀ مبادلۀ نامتقارن سرد معمولاً بر زور و حیله استوار است. چلبی روابط اقتصادی در نظام ارباب رعیتی و همچنین روابط مبادله‏ای میان مرکز و پیرامون (به ویژه در دوران استعمار کلاسیک) را هم ذیل این نوع مبادله صورت‏بندی می‏کند.

مبادلۀ نامتقارن گرم: نوع سوم مبادله در بُعد I مبادلۀ نامتقارن گرم است. مبادلۀ نامتقارن گرم انتشاری و عاطفی است؛ یعنی طرفین مبادله نسبت به یکدیگر احساس مثبت دارند. ایثار، یاری دیگرخواهانه و بخشش از نمودهای این نوع مبادله محسوب می‏شوند. مبنای چنین مبادله‏ای، معاشرت‏پذیری و دوستی است. در این مبادله، دهنده انتظار برگشت را از طرف گیرنده ندارد، حتی برگشت معادل را نیز جایز نمی‏داند. در اینجا، می‏توان از هدیۀ بی‏بازگشت و بخشش بدون ‏چشم‌داشت سخن گفت. چنین مبادلاتی در بطن تعاملات اجتماعی گرم میسر است. مصادیق تجربی این نوع مبادله را می‏توان در گروه‏های اولیه و دوستی، همسایگی و خانواده و جوامع مساوات‏طلب اولیه یافت.

مبادلۀ متقارن گرم: مبادلۀ متقارن گرم نوع چهارم است که در بُعد L مطرح می‏شود. در این نوع مبادله، همانند مبادلۀ متقارن سرد، بده‏بستان تقریباً متوازن است، منتهی برخلاف نوع اول که در آن، نفع فردی در اولویت است و رفاه طرف دیگر در مرتبۀ دوم قرار دارد، در مبادلۀ متقارن گرم، رفاه و نفع طرفین هر دو اولی و مطمح نظر طرفین است. روابط اجتماعی در این نوع مبادله از نوعی گرما، توجه مشترک و احترام متقابل برخوردار است و طرفین به رفاه یکدیگر علاقه‏مند هستند و منشأ این توجهات و احترامات را باید در همدلی، هم‌فکری، اعتماد و حسن نیت متقابل جست‌وجو کرد. مصادیق تجربی اشکال مختلف مبادلۀ متقارن گرم را می‌توان تا حدی زیاد در گروه‏های غیررسمی و انجمن‏های داوطلبانۀ سنتی عمدتاً در جوامع سنتی دهقانی یافت، مانند گروه‎های رمه‏دار، انجمن‏های خودیاری گروهی، انجمن‏های پس‏انداز، انجمن‏های همسایگی و... . نمودهای امروزی مبادلۀ متقارن گرم را می‏توان در انواع بیمه‏های اجتماعی و سازمان‏های تعاونی کوچک جست‌وجو کرد (چلبی، 1395: 126-129). از میان چهارگانۀ چلبی، مبادلۀ نامتقارن و از نوع گرم آن، یعنی گونۀ سوم، قرابت بیشتری با مفهوم‏پردازی کنش‏های خیر دارد.

3-2 نقد و بررسی دیدگاه‏های نظری فرهادی و چلبی

مرتضی فرهادی و مسعود چلبی هر کدام به سهم خود نقشی مهم در پیشبرد نظری و مفهوم‏پردازی و افزودن بر ذخیرۀ نظری جامعه‏شناختی کنش‏های خیریه در ایران داشته‏اند و هر کدام کنجی نامکشوف از فعالیت‏های دیگریاری و خیریه‏ای در ایران را روشن کرده‏اند. با این حال، این تلاش‏های نظری نگاه بلندمدت و تاریخی ندارند و به ما نمی‏گویند فعالیت‏های خیریه‏ای نهادمند در ایران را چگونه می‏توان صورت‏بندی نظری و تحلیلی کرد. در واقع، این دست نظریه‌ها با وجود بدیع‏بودنشان، به ما نمی‌گویند فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران چه پیشینه، سیما و وضعیتی دارد و چگونه می‏توان یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران را صورت‏بندی و مفهوم‏پردازی کرد.

4-2 پیشینۀ تجربی پژوهش

تاکنون پژوهش‏هایی متعدد در حوزۀ خیریه ها انجام شده‌اند. در نزدیک‏ترین پژوهش‏ها به پژوهش حاضر (قرابت موضوعی)، می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:

طغیانی و همکاران (1393) در راستای مطالعۀ بخش سوم اقتصاد (وقف و امور خیریه) کوشش کرده‏اند تا با تبیین مدلی نظری، راهکارهای صیانت از بخش سوم را مطالعه کنند. در این مسیر، سه دستۀ کلی و 10 نوع عمده از عدم تقارن اطلاعات در بخش سوم اقتصاد را تفسیر و بر این اساس، با شناسایی چالش‌های پیش روی بخش سوم اقتصاد، مدلی نظری برای غلبه‌ بر این چالش در بخش وقف و امور خیریه ارائه کرده‏اند.

صادقی (1400) دو استدلال مهم فلسفی-نظری و مکانیسم‌های اخلاقی برای برطرف‌کردن فقر اقتصادی از سینگر و اسپوِرل را از نظر وظیفه یا فراوظیفه بودن، میزان بخشش، بخشش از ثروت مازاد یا درآمد مازادا، چگونگی تعریف و تفکیک ضروریات زندگی (نیاز) از خواسته‏ها (غیرضروریات) و چرایی و چگونگی مشارکت در امور خیریه را با نگاه مقایسه‏ای صورت‌بندی کرده است.

نوذری و اسکندری نژاد (1403) به منظور تحلیل آرایش مناسب میان سه بخش دولتی، خصوصی و جامعۀ مدنی، ضمن توضیح نحوۀ هم‌کنش و ارتباط سازمان‌های جامعۀ مدنی با دولت و بازار، تلاش کرده‏اند با شناساندن رویکردی جدید، قرائتی متفاوت‌تر از رویکردهای رقیب ارائه کنند. در این رویکرد جدید، خیریه‌ها به مثابۀ سازمان‌های «غیردولتی» و «غیربازاری» هستند که در استقلال نسبی و نحوۀ تعامل و ارتباطشان با دو عرصۀ دیگر فهم‌پذیر می‌شوند و مسائل آنها رؤیت‌پذیر می‌شود، اما در حال حاضر، آرایشی مناسب میان سه عرصۀ یادشده برقرار نیست.

اسلامی (1404الف) در مطالعه‌ای، «دیگردوستی مؤثر» را در یک بررسی و تفکیک سه‌سطحی (1. موضع نظری، 2. رویکرد و 3. جنبش اجتماعی) تحلیل کرده و معتقد است بدون تفکیک این سطوح نمی‏توانیم تصویری درست از سرشت و وجوه تمایز این جریان خیریه داشته باشیم. با این تفکیک‏ها، می‏توان ارزیابی بهتری از نظریه‏های خیریه داشت و نقدهای به نظریه‌ها را بهتر ارزیابی کرد.

در پژوهشی دیگر، اسلامی (1404ب) به‌جای دفاع از یک موضع مشخص در حوزۀ خیریه، می‌کوشد تا چارچوبی برای صورت‌بندی دیدگاه‌های مختلف فراهم کند. اسلامی با بررسی انتقادی مطالعات خیریه معتقد است: 1. تلقی «خیریه به مثابۀ غیرانتفاعی» دقیق نیست و حتی در عمل مشکل‌ساز است. 2. بسیاری از پرسش‌های حوزۀ خیریه سرشت هنجاری دارند و بدون بحث‌های مستقل فلسفی (به طور مشخص فلسفۀ اخلاق)، نمی‌توان مسائل حوزۀ خیریه را به‌درستی دید، فهمید و در جست‌وجوی راه‌حل برآمد.

پژوهش‏های یادشده هر کدام در جای خود بسیار حائز اهمیت هستند و دید پژوهشگران و علاقه‏مندان به مطالعات خیریه و خیریه‏گرایی در ایران را فراخ‏تر کرده‏اند. با این حال، پژوهش حاضر قصد دارد چند گام فراتر از پژوهش‏های یادشده بردارد و ضمن فراروی از پژوهش‌های پیشین، با یک چشم‏انداز تاریخی و با رویکردی تحلیلی، وضعیت‏‏‏های خیریه و خیریه‏گرایی در ایران را بررسی کند. در واقع، هنر و نوآوری پژوهش حاضر این است که با فراروی از پژوهش‏های پیشین، هم قلمرو و گسترۀ تاریخی بیشتری را در خود لحاظ و هم نگاه تحلیلی و مفهوم‏پردازی و صورت‏بندی وضعیت‏های کنش خیر در ایران را در کار خود اتخاذ کرده‏ است.

• روش‏شناسی پژوهش

از نظر روش ‏پژوهش، در پژوهش حاضر از ترکیبی از چند روش و تکنیک و رویکرد پژوهشی (روش جامعه‏شناسی تاریخی، راهبرد پژوهشی استفهامی و مفهوم ایده‏ال تایپ[11] ماکس وبر) استفاده کرده‏ایم. در درجۀ اول، از روش «جامعه‏شناسی تاریخی» سود جسته‏ایم. جامعه‏شناسیِ تاریخی محل تلاقی دو حوزۀ علمی تاریخ و جامعه‏شناسی است. «جامعه‏شناسی تاریخی یعنی مطالعۀ گذشته برای پی‏بردن به این امر که جوامع چگونه کار می‏کنند و چگونه تغییر می‏یابند» (اسمیت، 1386: 16)؛ یعنی ما می‏خواهیم به یک شناخت تاریخی از جامعۀ ایران دست یابیم. در اینجا، اتکا و تمرکز ما بر اسناد و داده‏های تاریخی در حوزۀ فعالیت‏، تحولات و اقدامات خیر است. به عبارتی، در موارد این‏چنینی که «داد‏های تاریخی وجود دارد و نظریۀ اجتماعی به‌شدت محتاج داده‏های تاریخ است» (جوادی یگانه، 1386: 17)، با روش و نگاه جامعه‏شناختی تاریخی، اقدامات نهادمندانه و کنش‏های خیرخواهانۀ ایرانیان در ادوار تاریخی (با تأکید بر تاریخ معاصر) ‏را بررسی می‌کنیم. در جامعه‏شناسی تاریخی، جامعه‏شناس رویکرد تاریخی به جامعه دارد و از داده‏های تاریخ استفاده می‏کند؛ به عبارت دیگر، کار جامعه‏شناسانه انجام می‏دهد ولی با ابزار تاریخ ( جوادی یگانه، 1386: 18). در این رویکرد، عینک و لنز ما جامعه‏شناختی و مواد خام ما (داده‎ها) از جنس تاریخ است؛ یعنی با جست‌وجو در اسناد و مکتوبات تاریخی و مشخصاً در حوزۀ خیریه، می‏خواهیم یک تحلیل تاریخی و جامعه‏شناختی از وضعیت نهادمندی کنش‏های خیر انجام دهیم.

موضوع مهم دیگر در بخش روش‏شناسی به‌کارگیری راهبرد ‏پژوهشی مناسب است. با توجه به ماهیت و اهداف پژوهش حاضر (الگویابی و صورت‏بندی وضعیت کنش‏های خیر در تاریخ ایران) و نیز پرسش‌های طرح‏شده، راهبرد «استفهامی»[12] با پژوهش حاضر تناسب و هم‌خوانی و قرابت ترجیحی دارد. برخلاف دیگر راهبرد‏ها، «راهبرد استفهامی مختص به علوم اجتماعی است... از این مفهوم یا برای تولید «تعابیر علم‏الاجتماعی» یا برای تفکیک و تمایز «مفاهیم فنی و نظریه‏ها از مفاهیم عامیانه و تعابیرعامیانه» زندگی اجتماعی استفاده می‌شود» (بلیکی، 1402: 152). به عبارت دیگر، در این پژوهش، ما به دنبال برساخت مفاهیمی از نوع جامعه‏شناختی هستیم تا ضمن اتکای اولیه و استفادۀ آغازین از مفاهیم و تعبیرهای عامیانه دربارۀ فعالیت‏های خیریه، از آنها فاصله بگیریم و بتوانیم با زبانی علمی، فنی و تخصصی (زبان علوم اجتماعی و تعابیر جامعه‏شناسی) از کنش‏های خیر در تاریخ و جامعۀ ایران سخن بگوییم. همچنین، با توجه به اینکه هدف نهایی ما رسیدن به یک چارچوب تحلیلی و صورت‏بندی نظری از وضعیت کنش اجتماعی خیر در ایران است، اتخاذ راهبرد استفهامی رویکردی مناسب برای این پژوهش است؛ زیرا در راهبرد پژوهشی استفهامی، «نظریۀ می‏تواند صورت‏های متعددی داشته باشد، از استدلال‏های منطقی مستحکم گرفته تا بحث‎های کلی و منعطف» (بلیکی، 1402: 213).

نکتۀ حائز اهمیت دیگر که می‏تواند به لحاظ غنای روش‏شناسی به این پژوهش کمک کند، استفاده از مفهوم سنخ آرمانی یا همان ایدهآل تایپ ماکس وبر، جامعه‏شناس آلمانی، است. وبر دربارۀ چگونگی ساختن ایدهآل تایپ و کاربرد آن می‎گوید: «هر ایده‏آل تایپ با تأکیدی یک‏جانبه بر یک یا چند دیدگاه و با ترکیب شمار بسیاری پدیده‏های فردی انضمامی پراکنده و جدا و کم وبیش موجود و گاهی غایب ساخته می‎شود که مطابق با آن دیدگاه‏های تأکیدشده یک‏جانبه و در قالب یک سازۀ تحلیلی یکپارچه‏ای مرتب می‎شوند. این سازۀ ذهنی را در مفهوم خالصش در هیچ کجای واقعیت به صورت تجربی نمی‏توان یافت؛ زیرا یک اتوپیاست... اتوپیاهای متعدد و پرشماری از این نوع می‏توان ساخت که هیچ کدام مشابه دیگری نباشد» (Weber, 1949: 90)؛ یعنی ما با اتکا به داده‏های تاریخی و اجتماعی از وضعیت فعالیت‏های خیریه‏ای در ایران، در قالب یک سازۀ تحلیلی یکپارچه، از انواع وضعیت‏های چندگانۀ متصور برای کنش خیر در تاریخ ایران سخن بگوییم و آنها را بر اساس همین مفهوم صورت‏بندی کنیم.

• یافته‏های پژوهش

در این قسمت، یافته‏های پژوهش در دو بخش ارائه می شود: الف) بررسی اجمالی ‏تاریخیِ فعالیت خیریه‏ای در ایران؛ ب) به سوی یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت خیریه‏ای نهادمند در ایران (دستی برای بخشیدن، زبانی برای مطالبه‏گری و نقدکردن).

1-4 بررسی اجمالیِ ‏تاریخیِ فعالیت خیریه‏ای در ایران

در اولین بخش از یافته‏های پژوهش و با رویکرد و نگاه جامعه‏شناسی تاریخی، مواردی مانند حرکت به سمت تشکل‏مندیِ امر اجتماعیِ خیر و کنش خیریه‏ای نهادمند، دارالعجزۀ تبریز و مشهد، بنیان‏گذاشتن سنتی مدنی در امر فعالیت خیریه‏ای، تدوین و تصویب «نظام‌نامۀ تشکیلات و مؤسسه‌های غیرتجارتی»، تثبیت و تداوم کنش خیر انجمنی و رسمی، وضعیت کنونی کنش خیر انجمنی و رسمی و صورت‏بندی یک قرن فعالیت خیریه‏ای در ایران را بررسی می‌کنیم.

1-1-4 حرکت به سمت تشکل‏مندیِ امر اجتماعیِ خیر و کنش خیریه‏ای نهادمند

منظور از «کنش خیر نهادمند» این است که وقتی فعالیت‏های خیریه‏ای افراد با تدوین آیین‏نامه و اساسنامه و در قالب یک تشکل یا انجمن به ثبت می‌رسد و نهادمند می‏شود، دارای شخصیت حقوقی، مشروعیت و وجاهت می‌شود و می‌تواند در افکار عمومی اعتمادسازی کند. نهادمندی به معنای ثبت‏شدن، تشکل‏مندی، رسمی‎شدن، شخصیت حقوقی پیداکردن، شناسنامه‏دارشدن یک انجمن و مؤسسۀ خیریه و فعالیت در چارچوب قوانین و مقررات موضوعۀ ‏کشوری است. «رسمی‌شدن تشکل‌ها در کشور به معنای دولتی‏شدن آنها نیست، بلکه به معنای شفاف‏شدن ترکیب سیاسی و صنعتی جامعه و پرهیز از تشنج و بی‌ثباتی و رفع فضای ابهام‌آلود در جامعه است» (خاتمی، 1378: 2). با این اوصاف، می‏توان گفت اجرای این‌گونه فعالیت‌ها به صورت متشکل، رسمی و روشمند در قالب تشکل‌های مدنی شناسنامه‏دار و نهادهای خیریۀ مردمی و غیردولتی در کشور ما سابقه‏ای بیش از یک قرن (حدود یک‌صدوده سال) دارد؛ یعنی برای فهم ریشه تشکل‏مندیِ امر اجتماعیِ خیر و کنش خیریه‏ای نهادمند باید به آخرین سال‏های قرن پیش بازگشت.

2-1-4 دارالعجزه تبریز و مشهد؛ بنیان‏گذاشتن سنتی مدنی در امر فعالیت خیریه‏ای

ده سال بعد از انقلاب مشروطه، نخستین دارالعجزه‏های رسمیِ مردمی و مدرن به زبان امروزی تأسیس شدند. به نظر می‏رسد دارالعجزۀ تبریز و مشهد قدیمی‏ترین نهادهای مدنی داوطلب در ایران در حوزۀ فقرا و ایتام و نیازمندان هستند. دارالعجزۀ تبریز طبق سند موجود (نظام‏نامۀ اساسی دارالعجزۀ تبریز) در تاریخ 25 ذی‏القعدۀ 1334قمری^[13](1 مهر 1295ش) با هدف ایجاد محلی برای نگهداری بینوایان، مستمندان، معلولین و یتیمان بی‏سرپرست توسط بازاریان و خیران و تجار خیراندیش بازار تبریز تأسیس شده است. پنج ماه پس از دارالعجزۀ تبریز، در تاریخ 25 ربیع‌الثانی 1335 (29دلو/بهمن 1295)، به همت سید جواد ظهیرالاسلام تولیت آستان قدس رضوی و جمعی دیگر از خیرخواهان، دارالعجزۀ مشهد هم (با هدف تهیۀ مکانی برای حفظ کسانی که از کار و تحصیل و معاش ناتوان هستند) تشکیل شد. نکتۀ قابل تأمل در نظام‌نامۀ (اساس‏نامۀ) دارالعجزۀ مشهد (شکل 2) این است که همانند سازمان‏های غیردولتی امروزی یا همان N.G.Os، بر غیرسیاسی‌بودن این نهاد مدنی تأکید شده است.^[14] اهمیت این دو دارالعجزه و موارد مشابه این است که در آن ایام خاص در اثنای فقر و قحطی گرسنگی ناشی از جنگ جهانی اول 1914-1918م. (1293-1297ش) نقشی مهم در کمک به مستمندان و فقرای شهری داشتند.

شکل 2. سند شمارۀ 1/72742. مادۀ 1 و 2 نظام‌نامۀ دارالعجزۀ مشهد

Figure 2. Document No. 1 / 72742. Articles 1 and 2 of the regulations of the Mashhad Dar-al ajzeh

3-1-4 تدوین و تصویب «نظام‌نامۀ تشکیلات و مؤسسه‌های غیرتجارتی»

وقوع انقلاب مشروطه در سال 1285 یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی و اجتماعی ما بوده است. بیست‌وشش سال پس از پیروزی انقلاب مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، در تاریخ 13 اردیبهشت 1311، مواد مختلف «قانون تجارت» به تصویب رسید. در این قانون، دو مادۀ کلیدی وجود دارد که خود سرآغاز بحثی شد که تا به امروز و پس از حدود یک قرن هنوز داغ است؛ بحث رسمیت‎بخشیدن و به ثبت قانونی ‏رساندن و ماهیت حقوقی ‏بخشیدن به فعالیت‌های داوطلبانه و مشارکت‌های مدنی و غیرانتفاعی. این دو مادۀ مهم عبارت‌اند از: مواد 584^[15] و 585^[16]. در این دو مادۀ قانونی برای اولین بار و به‌صراحت از موجودیتی به اسم «تشکیلات و مؤسسه‌های غیرتجارتی» سخن به میان آمده است. این موجود نام نیا و جد بزرگ بنیادهای خیریه و «سازمان‌های مردم‌نهاد» امروزی در یک قرن پیش بوده و تا به امروز فرازوفرود و قبض و بسط‌های فراوان داشته است. چهار سال بعد از تصویب قانون تجارت، مصوبه‌ای مهم به تصویب دولت رسید؛ یعنی در تابستان 1315، وزارت عدلیه (دادگستری) یک نظام‌نامه (آیین‌نامه) با عنوان «نظام‌نامۀ ثبت تشکیلات و مؤسسه‌های غیرتجارتی»^[17] در پانزده ماده به تصویب رساند و ابلاغ کرد.

این نظام‌نامه در واقع اولین سند رسمی و قانونی در راستای تأسیس، توسعه، تقویت و ترسیم نقشۀ راه برای فعالان مدنی و تشکّل‌های داوطلبانه و کنش‏های خیر نهادمندانه بوده است. البته، ذکر مصوبه و مبدأ تاریخی بالا به این معنا نیست که جامعۀ ما تا پیش از این تاریخ فاقد انجمن یا نهادهای مردمی و خیرخواهانه و داوطلبانه بوده است. قطعاً تا پیش از این مصوبه، حرکات و جریانات مردمی و داوطلبانه و خیرخواهانه در تاریخ ایران به ویژه ایرانِ معاصر و ماقبل مشروطه وجود داشته است، اما تأکید ما در اینجا و بر این تاریخ، تأکید بر به ثبت رساندن، ماهیت حقوقی بخشیدن و شناسنامه‌دارکردن فعالیت‌های مدنی، مردمی، داوطلبانه، خیرخواهانه و غیرمنفعت‌جویانه است (میرزایی، 1396: 19 و 9-11).

4-1-4 تثبیت و تداوم کنش خیر رسمی و انجمنی

مرجعیت‏یافتن این مصوبه (نظام‏نامۀ تشکیلات و مؤسسه‌های غیرتجارتی) با وجود همۀ تنگناها و دشواری‏ها و تضییقاتی که برای فعالان مدنی داشته، این حسن را هم داشته است که نهادهای مدنی و خیریه‏ای در یک فضای رسمی و قانونی فعالیت کنند و به عنوان یک شخصیت حقوقی و دارای مشروعیت در میان مردم شناخته شوند. در دوران پهلوی، علاوه بر نهادهای دولتی و حکومتی‏خدمت‏رسان در عرصۀ خدمات رفاهی، امدادی و حمایتی (مانند جمعیت شیر و خورشید، بنیاد پهلوی، سازمان بهزیستی و...)، از مهم‏ترین بنیادهای مدنی و مردمی خیریۀ قبل از انقلاب می‏توان به «مؤسسۀ خیریۀ فروغ حضرت خدیجه»، «بنیاد زینب کبری»، «بنیاد خیریۀ کهریزک» و... اشاره کرد. بعد از انقلاب، با توجه به فضای جنگ تحمیلی و تحریم، همچنان اقشار و گروه‏های فراوانی از مردم نیازمند حمایت و کمک بودند. در این دوره، علاوه بر نهادهای دولتی و حکومتی‏خدمات‏دهنده در عرصۀ خدمات حمایتی، رفاهی و امدادی (مانند جمعیت هلال احمر، بنیاد مستضعفان، بنیاد علوی، کمیتۀ امداد، بنیاد برکت، بنیاد امور بیماری‏های خاص، سازمان بهزیستی و...)، باید به نقش مؤسسه‌ها و نهادهای خیریه‏ای غیردولتی و مردم‏نهاد مانند «مجمع خیّرین مدرسه‏ساز»، «مجمع خیرین سلامت»، «بنیاد خیریۀ بهنام دهش‏پور»، «مؤسسۀ حمایت از کودکان سرطانی» یا (محک)، «بنیاد خیریۀ رعد الغدیر»، «مؤسسۀ بین‏المللی آبشار عاطفه‏ها»، «انجمن ام‌اس»، «مؤسسۀ خیریه وفاق سبز علوی»، «مؤسسۀ خیریه دارالاکرام» و... اشاره کرد.

علاوه بر موارد بالا، باید به خیریه‏های مذهبی یا نهادهای مدنیِ دینی اشاره کرد. اگرچه گفته می‏شود «نهادهای مدنی دینی تا حد زیادی سنتی‏اند و نفوذ آنها در بین نیروهای فکری جدید کمتر [از نفوذ در بین] نیروهای سنت‏گراست» (رنجبر، 1395: 125)، اما نمی‏توان منکر خدمات آنها در طول چند دهۀ گذشته شد. این نهادهای مدنی، سنتی، مذهبی در شکل صندوق‏های قرض‏الحسنه، انجمن‏های خیریه (عموماً با اسامی مذهبی و شیعی) با تمام فرازوفرودها و با تمام اگر و اماها یکی از کنشگران اصلی حیات اجتماعی ایران بوده‏اند. یکی از مهم‏ترین وجوه فعالیت‏های خیریه در ایرن که با رنگ و بوی دینی و با پشتوانۀ باورهای مذهبی ایجاد شده است، مؤسسه‌های موسوم به «صندوق‏ قرض‎الحسنه» هستند. هدف این نهادهای اقتصادی-امدای-اسلامی اعطای وام‏های کوچک و تسهیلات خرد ولی بدون بهره و سود مرسوم و متداول در نظام بانکی بوده است. نمی‏توان نقش امدادی و حمایتی و خدمت‏رسان این مؤسسه‌های خیریه‏ای و اقتصادی را انکار کرد، ولی مسئله‏ای که همیشه بر این مؤسسه‌ها سایۀ شک و بدبینی انداخته است، وضعیت گردش مالی غیرشفاف و ابهام‏آلود در برخی از این مؤسسه‌هاست که عموماً دارای اسامی دینی و مذهبی و منطبق با باورهای اعتقادی جامعه هستند. بسیاری از این صندوق‏های قرض‎الحسنه یا خود دارای مؤسسه‌های خیریۀ اقماری هستند یا بعضاً برخی از خیریه‏ها دارای مؤسسه‌های بزرگ اقتصادی هستند و بیش از اینکه خیریه باشند، بنگاه‏ کلان اقتصادی هستند. مسئلۀ مهم در اینجا همان عدم شفافیت، رازآلودبودن و در ابهام قرارداشتن منابع مالی و چرخش سرمایه و وضعیت سرمایه‏گذاری این مؤسسه‌ها و ذی‌نفعان و گردانندگان آنهاست که می‏تواند به چالشی بزرگ برای خیریه‏های ایران تبدیل شود.

5-1-4 وضعیت کنونی کنش خیر رسمی و انجمنی

امروزه، در کشور ایران فعالیت رسمی برای سازمان‏های مردم‏نهاد و تشکل‏های مدنی داوطلب از سوی مرجع رسمی (وزارت کشور) بر اساس محور فعالیت، موضوع فعالیت و حوزۀ فعالیت، به این شکل احصا و تدوین شده است: 10 محور کلی برای فعالیت (هر محور دربرگیرندۀ چندین حوزۀ فعالیت است)، 29 حوزۀ فعالیت (هر حوزه شامل چندین موضوع فعالیت است) و 169 موضوع فعالیت. مشخصاً در محور امور اجتماعی، حوزۀ شمارۀ 1-3 به خیریه و نیازمندان اختصاص یافته و این حوزه نیز خود شامل سه موضوع فعالیت است: نیازمندان، ایتام، درمان بیماران نیازمند (میرزایی و شهریور، 1396: 101-99).

نکتۀ دیگر اینکه، آماری به‏روزشده و دقیق از تعداد مؤسسه‌های خیریه‏ کشور وجود ندارد. متولی اصلی در این مورد وزارت کشور است، اما وزارت ورزش و جوانان، سازمان بهزیستی، نیروی انتظامی، سازمان اوقاف و امور خیریه نیز از نهادهای متولی و مرجع صدور پروانۀ فعالیت و نظارت بر این مؤسسه‌ها هستند. آمارهای ارائه‏شده و استخراج‏‏شده از حدود ده هزار تا یک‌صد هزار مؤسسه متغیر است. برای نمونه، معاون مشارکت‌های مردمی سازمان امور اجتماعی کشور از آمار حدود 32 هزار مؤسسه خیریه خبر داده است. طبق آمار سایت اطلس خیر ایران وابسته به «بنیاد خیریۀ راهبری آلاء» (شهریور 1403)، تعداد 9824 مؤسسه در این سامانه به ثبت رسیده است.^[18] احمد شرف‏خانی، رئیس مرکز امور خیریۀ سازمان اوقاف و امور خیریه (18/2/1402)، نیز صحبت از حدود 30 هزار مؤسسۀ خیریه و حدود 70 هزار تشکل اجتماعی مردم‏نهادِ خیراندیش در کشور کرده است.^[19]

6-1-4 صورت‏بندی یک قرن فعالیت خیریه‏ای در ایران

در جمع‏بندی نهایی، باید گفت برای تحلیل و صورت‏بندی بهتر و بررسی دقیق‏تر کنش(های) خیر و خیریه‏ای، داوطلبانه، مردمی، مدنی وغیردولتی در ایران ـ با وجود اشتراکات فراوان در موضوع فعالیت و نحوۀ عملکرد و ... ـ می‏توان چندین معیار و متغیر چندبُعدی را در نظر گرفت:

الف: از نظر انگیزه و فضای حاکم بر کار خیر، می‌توان آن را به سه بخش 1.کنش‏های مردمیِ خیریه‏محور سنتی (با انگیزۀ کسب ثواب و رضای خدا)، 2. جدید (مدرن و توسعه‏گرا)^[20] و 3. «خیریۀ پورسانتی»[21] یا حق‏العمل‏کاری خیریه‏ای تفکیک کرد.

ب: از نظر «نحوۀ انجام کنش خیر»، یعنی 1. فردی یا 2. جمعی (گروهی، تیمی) انجام‎شدن کنش خیر، می‌توان کار خیر را تقسیم‌بندی کرد.

پ: از نظر راهبرد، نیز می‏توان کار خیر را به دو گونۀ 1. اضطراری و کوتاه‏مدت و 2. بلندمدت و غیراضطراری تقسیم کرد.

ت: در نهایت، می‏توان از نظر ماهیت، دو وجه 1. غیررسمی (سیال، شناور، ثبت‏نشده، فاقد شخصیت حقوقی) و 2. رسمی (ثبت‏شده، حقوقی و شناسنامه‏دار) کار خیر را در نظر گرفت.

در مجموع، با در نظر گرفتن ملاک‏ها و معیارهای بالا، می‏توان سیمای فعالیت‏های خیریه در ایران (اعم از فردی یا جمعی، سنتی یا مدرن، غیررسمی یا رسمی، اضطراری و غیراضطراری) را در جدول 1 بازنمایی کرد.

جدول 1. بازنمایی و صورت‏بندی سیمای فعالیت‏های خیریه (اعم از فردی یا جمعی، سنتی یا مدرن، غیررسمی یا رسمی) در ایران

Table 1. Representation and formulation of the nature of charitable activities (whether individual or collective, traditional or modern, informal or formal) in Iran

در اینجا، به طور مختصر و بدون ورود عمقی به چرایی و چگونگی تحولات جامعۀ ایران (که خود مقال و مجالی مستقل را می‏طلبد)، با توجه به نقش کشمکش‏ها و تضادهای طبقاتی، نقش دولت به عنوان بازیگر بزرگ و اصلی جامعه، تأثیرات شرایط اقتصادِ سیاسی جامعه بر کنشگران اجتماعی و مدنی، همچنین با توجه به تحلیل تضادهای درونی و نهفته و آشکار جامعه (تضاد فرهنگی، تضاد ارزشی، تضاد مذهبی، تضاد سنتی و مدرن و...)، ماهیت نیروهای اجتماعی اثرگذار (گروه‏های عیاران و جوانمردان، خیّران، کنشگران شهری، پهلوانان، بازاریان، فعالان مدنی، سیاستمداران و...) و بسترهای ساختاری جامعه (اعم از جامعۀ ایلیاتی و اقتصاد شبانکارگی تا جامعۀ شهری و اقتصاد شبه‏سرمایه‏داری)، می‏توان از نهادمندی امور خیریه در ایران سخن گفت.

2-4- به سوی یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت‏های خیریه‏ای نهادمند؛ دستی برای بخشیدن، زبانی برای مطالبه‏گری و نقدکردن

در بخش‏روش‏شناسی، به مفهوم ایده‏ال تایپ وبر و راهبرد استفهامی اشاره کردیم. حال، اگر بخواهیم بین مفهوم نوع آرمانی (ایده‏ال تایپ) و راهبرد پژوهش (راهبرد استفهامی) پل ارتباطی ایجاد کنیم، وضع چگونه خواهد بود؟ بلیکی از ارتباط راهبرد استفامی با مفهوم تیپ‏های ایده‏آل سخن گفته است (بلیکی، 1402: 161). از نظر بلیکی، تیپ‏های ایده‏ال را می‏توان «مدل‏هایی از کنشگران اجتماعی، اوضاع اجتماعی یا فرایندهای اجتماعی» محسوب کرد (بلیکی، 1402: 236). با توجه به این پیوستگی نظری و مفهومی راهبرد پژوهشی استفهامی و نوع آرمانی وبر و بر اساس «شواهد تاریخیِ اجتماعی و عینی و با تأکید یک‎جانبه بر یک یا چند دیدگاه و از طریق ترکیب‏کردن شماری زیاد از پدیده‎های منفرد انضمامی» (میرزایی، 1398: 95)، می‎توان این‏گونه ادعا کرد که ایده‎ال تایپ یا نوع آرمانی وضعیت‏های کنش خیریه‏ای در ایران به دست خواهد آمد. در اینجا، با توجه به این مفهوم، ما باید در میان حجمی وسیع از جزئیات و داده‏های تاریخی و اجتماعی که موضوع مورد مطالعه (وضعیت‏های مختلف کنش خیر) را توصیف ‏‌می‌کنیم، الگویابی ‏کنیم و طرح مناسب آن را بیرون بکشیم.

می‏دانیم کارکرد اصلی نهادهای داوطلب و مدنیِ خیریه‏گرا (با شدت و غلظت متفاوت) تلاش برای کاهش فقر و دستگیری از نیازمندان و افزایش رفاه تهید‏ستان بوده است. یکی از عمده‏ترین نقدهایی که به نهادهای مدنی و داوطلب به طور عام و خیریه‏ها به طور خاص وارد می‏شود این است که فقط در فکر امداد و کمک‏رسانی و بخشیدن و توزیع هستند و کار چندانی (نقادی و مطالبه‏گری) به نهاد دولت ندارند و نه فقط چالشی برای دولت‏ ایجاد نمی‏کنند، بلکه با تشویق دولت هم مواجه می‏شوند. حال، می‏توان با در نظر گرفتن دو متغیر الف) امکان/امتناع کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای و ب) وجود/فقدان زبانی برای انتقاد و مطالبه‏گری، می‏توان چهار وضعیت متفاوت را صورت‏بندی کرد:

1. «تقبیح و امتناع» کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای، «بدون زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد» نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها؛
2. «تبلیغ و امکان» کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای، «بدون زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد» نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها؛
3. «تقبیح و امتناع» کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای، «توأم با زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد» نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها؛
4. «تبلیغ و امکان» کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای، «توأم با زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد» نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها.

با در نظر گرفتن دو بُردار و محور افقی شامل «امکان/امتناع کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای» و محور عمودی شامل «وجود/فقدان زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد از مسئولیت‏گریزی دولت‏ها»، می‏توان وضعیت‏های چهارگانه از تلاقی «امکان/امتناع فعالیت خیریه‏ای» و «وجود/فقدان زبانی برای نقادی»را در قالب شکل 3 بازنمایی کرد.

شکل 3 . وضعیت‏های چهارگانه از تلاقی «امکان/امتناع فعالیت خیریه‏ای» و «وجود/فقدان زبانی برای نقادی»

Figure 3. Four states of the intersection of “possibility/refusal of charitable activity” and “presence/absence of language for criticism”

1. در وضعیت اول، از یک سو، فرصت و امکان ظهور و بروز کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای فراهم نیست و ما با امتناع روبه‌رو هستیم؛ یعنی از یک سو، افراد جامعه نسبت به مشکلات و آلام یکدیگر دارای احساس بی‏تفاوتی اجتماعی هستند و «بی‏غم نسبت به محنت دیگران» به سر می‏برند و دولت نیز احساس مسئولیتی در این باره ندارد و مردمان را به حال خود رها کرده است. از دیگر سو، فقدان نهاد‏های مدنی و گروه‏های میانجی که بتوانند صدای دردمندان باشند و «تقلیل مرارت» و «کاستن آلام بشری» را از حکومت مطالبه کنند، وضعیت را بغرنج‏تر می‏کند.

برای مصادیق و نمونه‏های این وضعیت شاید در دورۀ معاصر و عصر کنونی نتوان موردی را نشان داد، اما مطالعات جامعه‏شناسیِ تاریخی نشان می‏دهد در گذشته در دوره‏های بحرانی مانند وقوع قحطی، بیماری‏های همه‏گیر، غارت و چپاول[22]، محاصرۀ طولانی‏مدت شهرها و روستا، این حالت به‌کرات رخ‏ داده است. برای نمونه، بنا به گزارش سیاحان و سفرنامه‏نویسان اروپایی، در زمان محاصرۀ شهر اصفهان، پایتخت صفویه، به دست افغان‏ها (1722-1729م)، وضعیتی بسیار اسفناک بر جامعه حاکم شده بود. فریار الکساندر مالاباری که در حین محاصر در شهر اصفهان بوده، وضعیت را این‏گونه توصیف می‏کند:

همۀ خیابان‏ها و باغ‏ها از اجساد پوشیده شده بود. به طوری که انسان در حین راه‌رفتن مدام به دو یا سه جسد برخورد می‏کرد که دچار عفونت شده بود. در پایان سپتامبر (مهر)... اسبان، الاغ‏ها، سگ‏ها، گربه‌‏ها، موش‏ها و هر چیز قابل خوردن با قیمت‏های بسیار بالا به فروش می‏رفت. اما وقتی اینها همه نیز خورده شدند، نوبت به اجساد انسان‏ها رسید چون چیز دیگری برای خوردن وجود نداشت. گوشت آدمی را بدون ذکر نام در بازار می فروختند. شمشیر گرسنگی آنچنان آخته است که نه فقط چون کسی جان می‏دهد همان دم دو یا سه نفر گوشت گرم جسد را بریده و بدون ادویه با لذتی تمام می‌بلعند بلکه اطفال خردسال (پسر و دختر) را نیز به قصد اطفای آتش گرسنگی ربوده و به قتل می‏رسانند. این ضیافت اندوهبار تا 23 اکتبر 1722م (1 آبان 1101ش) ادامه یافت (به نقل از فوران، 1384: 125).

در این وضعیت، از یک سو، احساسات و عواطف انسانی به پایین‏ترین درجۀ خود رسیده و خیرخواهی و نوع‏دوستی از معنی تهی ‏شده و به‌وضوح تعبیر هابزی «انسان گرگ انسان است» محقق شده بود؛ تا جایی که مردمان قحطی‏زده و گرسنگی‏کشیده به خوردن گوشت مردار انسان و اطفال بی‏جان روی آوردند و حکومت تحت امر شاه سلطان حسین هم هیچ‏ گونه امداد و کمکی به مردم نکرد و از دیگر سو، به خاطر استبداد و عدم وجود گروه‏ها و نهادهای میانجی، هیچ زبان یا صدایی نبود که صدای بینوایان باشد و این تراژدی مرگبار را بر سر دولت فریاد بزند و از دولت مطالبه‏گری کند.

2. در وضعیت دوم، کنش‏های خیرخواهانه و مشارکت نهادمند در مؤسسه‌های خیریه به شدت تقویت می‏شوند؛ گو اینکه این مؤسسه‌ها برای بیشترین و اثربخش‎ترین کار خیر و بخشش سخاوتمندانه خلق شده‏اند. به تعبیری، «دستِ بده» دارند و بر این «بخشیدن» و «دادن» تأکید می‎شود. در این «دهش» و «نیکوکاری»، بدون اینکه اشارۀ چندانی به نقش و مسئولیت اجتماعی دولت بشود، بر کنش‏های نیکوکارانه و مشارکت نهادی شهروندان تأکید می‏شود. به عبارت دیگر، در این حالت، دولت «غایب» است و حتی از غیبت و «عقب‏نشینی» دولت هم پرسش نمی‏شود و خیریه‏ها چنان سرگرم کار خیر و خدمت‏رسانی به جامعۀ هدف هستند که از این بابت خطری دولت و ساختارهای موجود و نظم حقوقی-سیاسیِ مستقر را تهدید نمی‏کند. چیزی که برجستگی می‏یابد و به عنوان یک ارزش اجتماعی تشویق می‏شود، مشارکت همگانی شهروندان در امور «خیر»، «دادن» و «بخشیدن» است. در ایران معاصر و در سه دهۀ اخیر (به ویژه از شروع دولت‏های پساجنگ)، بر این مدل از خیرخواهی تأکید فراوان شده است. گاه برای این نوع خیریه‏گرایی و امر «بخشیدن» و «دادن»، توجیهات و مبانی الهیاتی عرضه می‎شود و گاه با تبلیغ و ترویج ایده‏هایی همچون «برون‏سپاری خدمات دولتی»، رقابتی‏سازی، مردمی‏سازی، خصوصی‏سازی، چابک سازی دولت، کوچک‏سازی دولت و... نقش و بازیگری خیریه‏ها برجسته می‏شود.در این وضعیت، نهادهای مدنی و خیریه در پی این نیستند که «معادله را بر هم بزنند»، «بنیان نابرابری‏ها» را زیر سؤال ‏ببرند و در مقابل «برون‏سپاری خدمات اجتماعیِ دولتی» سکوت ‏نکنند.

برای مثال، در تاریخ ایران مدرن اعم از قبل از انقلاب و بعد از انقلاب، دولت‏ها مدام بر نقش و کارکرد و نقش‏آفرینی نهادهای مدنی و خیریه‏ای چه در قالب سنتی مؤسسه‌های خیریه (با رویکرد ثواب و باقیات و صالحات) و چه در قالب جدید سازمان‏های غیردولتی و مردم‏نهاد (با رویکرد کارآفرینی و توانمندسازی و توسعه‏گرایی) تأکید کرده‏اند، اما بحث اصلی در رشد کمّی و کیفی و مشارکت اجتماعی این‏گونه تشکل‏ها و نهادها تمرکز و سوق‌دادن این‌گونه فعالیت‏ها به سمت کمک‏کردن و بخشیدن، امداد، و... بوده است و با سیاست‏زدایی از ماهیت و نقش این تشکل‏‏ها، آنها به وادی خیررسانی و کمک‏رسانی و کنشگری سوق داده شده‌اند و در نتیجه، به وجه انتقادی و مطالبه‏گری آنان نه فقط بهایی داده نشده، بلکه در بهترین حالت، مسکوت باقی مانده و در برخی موارد برخورد قهری صورت گرفته است. اوج فعالیت نهادهای مدنی اعم از خیریه و غیرخیریه‏ای به دورۀ اصلاحات (1376-1384) برمی‏گردد. از این دوره، می‏توان به دورۀ درخشان نهادهای جامعۀ مدنی و بهار فعالیت مدنی ـ که قابل مقایسه با قبل و بعد نیست ـ یاد کرد. برای نمونه، محمد خاتمی در این باره می‏گوید: «در دورۀ من تلاش زیادی برای توسعۀ تشکل‏های غیردولتی شد تا بخش‏هایی از کشور مثل زنان و جوانان و متخصصان هویت جمعی پیدا کنند و این بخش به عنوان سلول‏های اصلی جامعه مدنی عمل کنند» (خاتمی، 1385). بنا بر یک برآورد، اکنون تعداد سازمان‏های غیردولتی و مردمی روی‌هم‌رفته بالغ بر 20000 تشکل است که در مقایسه با سال 1358، پانرده برابر شده است (سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی، 1380: 45). همچنین، تعداد سازمان‏های غیردولتی زنان از 67 تشکل در سال 1376 به 248 تشکل در سال 1379 رسید که میزان رشدی معادل 320 درصد در فاصلۀ سه سال را نشان می‏دهد (سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی، 1380: 51). در تمام سال‏های سه دهۀ اخیر، همواره از مشارکت و کمک خیریه‏ها در امور فقرا و نیازمندان استقبال شده و حتی موضوع خیریه‏ها و خیّران وارد کتب درسی نیز شده است.[23]

یکی از ویژگی‏های این حالت و وضعیت این است که در معادلات خیرخواهانه و کنش‏ورزی‏های نیکوکارانه، نهاد دولت را کنار می‌گذارد و به نوعی عقب‏نشینی دولت از حوزۀ مسئولیت‏هایی اجتماعی را توجیه می‏کند. در واقع، روی دوم سکۀ فعالیت‏ها و کارزارهای خیرخواهانه عقب‏نشینی دولت از کارکردهای اجتماعی (آموزش، بهداشت، مسکن، تأمین اجتماعی، اشتغال شهروندان و...) است. تشویق شهروندان به مشارکت در امور خیریه مترادف است با عقب‏نشینی دولت از ایفای کارکردهای رفاهی و معیشتی خود در قبال شهروندان؛ از این رو، پرسش‏هایی مانند دولت کجای کار قرار دارد، وظیفۀ دولت چیست، آرایش اقتصاد سیاسی یک جامعه چه نقشی در گسترش فقر و نابرابری دارد و... در این مدل مطرح نمی‏شوند؛ زیرا خیریه‏ها و خیّران جای خالی دولت (عقب‏نشینی دولت) را پر می‏کنند.

3. در حالت سوم، امکان و توجیهی برای فعالیت نهادهای مدنی و خیریه باقی نمی‏ماند. این نهادها از یک سو، بازیگران نظام سیاسی و حاکمیت‏ تلقی می‎شوند که دانسته و ندانسته، آگاهانه و ناآگاهانه، زخم‏های این نظام را رفو و ترمیم می‏ و به تثبیت، بقا و داوم آن کمک می‏کنند. از این رو، در این حالت، ضمن حمله به ساختارهای اقتصاد سیاسی و نظم سیاسی و حقوقی مستقر، این نقد مطرح می‏شود که ‏نهادهای مدنی و داوطلب و مؤسسه‌های خیریه، «چرا فریاد نمی‏زنند؟»، «چرا نقد نمی‏کنند؟»، «چرا به چالش نمی‏کشند؟»، «چرا به این شرایط تن می‏دهند؟» و... . در مجموع، در این نگاه، بهای چندانی به کنش‏های خیریه‏گرای شهروندان و نهادهای مدنی و داوطلب ـ به مثابۀ هم‌دستان نظام موجود و هیئت حاکم ـ داده‏ نمی‏شود و به نوعی امتناع از امر خیر و تعطیلی نهادهای خیریه و کنش‏های خیر پیشنهاد می‏شود.

این نگاه سلبی و بعضاً منفی‏نگر به خیریه‏ها در ایران پدیده‌ای جدید و متأخر نیست. برای نمونه، شخصی به نام سید موسی گوشه‎گیر[24] در سال 1329 در مقاله‏ای انتقادی با عنوان «اجتماع در پرتگاه فقر، جهل و مرض» این‏گونه مسائل اجتماعی را به هیئت حاکم نسبت می‏دهد. وی می‏نویسد:

این اقلیت منحوس و کثیف که فقر و بیچارگی را میان اکثریت محروم از همه چیز بسط و توسعه می‌دهد همچنان در انتظار خاموش‏شدن شمع حیات اجتماع است. گاهی هم کلمات پوچ و بی‌معنایی به نام نوع‏خواهی و مردم‏دوستی نثار بدن‌های عور و یخ‏زده شکم‌های گرسنه و ناموس‌های بر باد داده‏شده می‌کنند. انجمن‌های خیریه، تیمارگاه، دارالعجزه، گرمخانه و ده‌ها نام دیگر جز فریب‏دادن و مماشات با بیچارگی چیز دیگر نیست» (گوشه‏گیر، 1329: 51-52).

برای مثالی هم از دهۀ اخیر، می‏توان به نقد فردی به نام پیام نیکوکار (1397) دربارۀ مسابقات ورزشی کودکان و نوجوانان موسوم به «پرشین لیگ» اشاره کرد که توسط مؤسسۀ خیریۀ «جمعیت امداد دانشجویی امام علی (ع)» در دهۀ نود برگزار می‏شد. اهم مواردی که نیکوکار به آنها توجه داشته است، عبارت‌اند از: پرشین لیگ در خدمت نهادینه‏کردن تبعیض و ابزاری برای سرکوب مهاجران، خدمت به سرکوب مضاعف دختران فرودست، رؤیاسازی در خدمت سرکوب کودکان فرودست، ساخت ابژۀ سرگرمی برای فرادستان، پرشین لیگ در خدمت حذف علت‏ها، منحرف‏کنندۀ نیروی اجتماعی، و قدرت‌زدایی از فرودستان. از نظر نگارنده، وی سعی دارد به واسطۀ پرشین لیگ، سازوکار پرشین لیگ و از طریق آن کار خیریه‏ای را نقد کند:

تمایز را می‏توان آغاز تبعیض دانست. می‏دانیم که آنها‏ به واسطۀ کودک کار بودنشان، به واسطۀ فقیربودنشان آنجا هستند و پرشین لیگ قرار است این تمایز را در آنها نهادینه کند... این تمایز نهادینه‏شده آغاز سرکوب است. هیچ دلیلی وجود ندارد که این فرایند حداقل از سوی داوطلبان جمعیت امام علی به صورت آگاهانه انجام شود. نیت‏های خیر نمی‏توانند جهان را تغییر دهند اما می‏توانند راه جهنم را سنگ‏فرش کنند. در یک کلام پرشین لیگ نمایش تام و کمال این موضوع است که جمعیت امام علی خود را کارگزار بهبود شرایط کودکان به حاشیه رانده‏شده می‏داند بدون قائل‏شدن سوژگی برای خود فرودستان. نهادهای خیریه یکی از کارکردهای اصلی‏شان همین حذف سوژگی فرودستان است... یک ساختار بالا به پایین متشکل از بالایی‏ها‏ی فرادست دارای سرمایه‏های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و... و پایین‏دستی‏های فرودست سرکوب‏شده شکل می‏گیرد. فرادستان خود را کارگزاران می‏دانند. لذا این کارگزاری در خدمت سرکوب سوژگی خود فرودستان خواهد بود. پرشین لیگ برای کودکان پسر شرکت‌کننده بیش از هر چیز یک رؤیاست. رؤیای مسی و رونالدو شدن؛ رؤیای دیده‏شدن؛ رؤیای رهایی از وضع موجود؛ رؤیای استثناشدن. پرشین لیگ برای این کودکان رؤیا می‏سازد. رؤیایی که قرار است این کودکان چند روز به امید آن زندگی کنند و یک عمر برای آن سرکوب شوند. از سوی دیگر، این رؤیاسازی کاذب برای استثناشدن است، یعنی کاملاً فردگرایانه است. هیچ امر جمعی‏ای در آن نهفته نیست، یعنی ذبح امر جمعی برای رهایی یک نفر. به بیان دیگر، این رؤیاسازی کاذب در خدمت سرکوب هرگونه امر جمعی نیز هست. پرشین لیگ، لیگ فوتبال پسران به حاشیه رانده‏شده است. تبلیغات جمعیت امام علی مستقیم یا غیرمستقیم همین است... این دقیقاً سوی دیگر ماجراست، یعنی کودکان به حاشیه رانده‌شده‏ای که تبدیل به ابژه‏ها‏ی سرگرمی دیگران می‏شوند. این همان توریسم آسیب‏های اجتماعی است. دیگر مسئله تغییر وضعیت کودکان نیست، بلکه مسئله تبدیل‏شدن فرودستان به ابژه‏های سرگرمیِ فرادستان است. مسئله در واقع این است که قرار است کودکان فرودست برای ساعاتی ابژه‏های سرگرمی تماشاگرانشان باشند و مهم‏تر از آن عذاب وجدان این تماشاگران را با توهم اکتیویسم به واسطۀ تماشای یک مسابقۀ فوتبال برای مدتی از بین ببرد. این سوی دیگر سوژه‏زدایی از فرودستان است. یکی از مشکلات اصلی کار خیریه‏ای، و در این مورد خاص پرشین لیگ که نمونۀ عالی آن محسوب می‏شود، این موضوع است که توجه به جای علت‏ها بر روی معلول‌هاست... جمعیت امام علی ادعا می‏کند که با رسانه‏ای‌کردن پرشین لیگ توجه را به کودکان کار جلب می‏کند. اما دقیق‏تر است که بگوییم رسانه‏ها به کودکان کار توجه می‏کنند که به کار کودکان توجه نکنند. این مسیری است که در عمل جمعیت امام علی می‏رود: پنهان‏سازی علت‏ها و رؤیت‏پذیرکردن معلول‏ها. اکثریت داوطلبین فعال برای پیشبرد پروژه پرشین لیگ و در کل هر عمل خیریه‏ای قطعاً به دنبال تغییر شرایط زندگی افراد به حاشیه رانده‏شده هستند. آنها‏ دغدغه‏مند هستند و حتماً پتانسیل‏هایی برای تغییر دارند. کار پرشین لیگ به طور خاص و هر کار خیریه به طور عام، منحرف‌کردن نیروی اجتماعی دغدغه‏مند و هرزدادن پنانسیل تغییر است. آنها با منحرف‏کردن نیروی اجتماعی از علت‏ها‏ به معلول‏ها، نیروی داوطلبی که با دغدغۀ تغییر پا به این خیریه‏ها گذاشته است را هرز می‏برند و مانعی می‏شوند برای به‌کارگیری این نیروی اجتماعی در جهت تغییر مناسبات (نیکوکار، 1397: 37-42).

اما نکته اینجاست که با توجه به عواطف بشری و بی‏تفاوت‏نبودن فطری و ذاتی انسان‏ها نسبت به هم‏نوعان خود (غریزۀ نوع‏دوستی) و توصیۀ ادیان و مذاهب مختلف و نیز آموزه‏های اخلاقی و انسانی به ترحم و شفقت و دستگیری از نیازمندان از یک سو، و وجود فقر و نابرابری و شرایط دشوار زندگی برای جمعی کثیر از انسان‏ها از سوی دیگر، نمی‏توان تا اطلاع ثانونی (تغییرات رادیکال و بنیادین در نظام سیاسی) دست روی دست گذاشت و کاری برای فقرا و نیازمندان انجام نداد. به عبارت دیگر، فقط به صرف اینکه این‌گونه کارها بازی‏کردن در زمینِ بازیِ نظام سرمایه‏داری و حکومت است و قطعه‏ای از پازل سرمایه‏داری هستند و نباید فریب این بازی‏ها را خورد و...، نمی‏توان شهروندانِ نیکوکار و نهادهای خیریه‏ای را از مشارکت‏های نیکوکارانه و انسان‏دوستانه بر حذر داشت.

4. در وضعیت چهارم، می‏توان یک وجه دیگر از مدل نظری و چارچوب تحلیلی را در نظر گرفت تا از یک سو، بشود به شکل مشروط از نهادهای خیریه دفاع و استقبال کرد و از سوی دیگر، بر نقش و مسئولیت دولت تأکید کرد. در این بُعد چهارم مدلِ نظری-تحلیلی، نهادهای خیریه‏ هم «دستی برای دادن» و هم «زبانی برای مطالبه‏گری و نقدکردن» دارند؛ به عبارت موجز، «دستِ بده و زبانِ مطالبه‏گر و گویا و نقاد» دارند. هدف نهایی در این مدل کاهش نابرابری‏های اجتماعی، پاسخ‌گوکردن دولت و تقویت دموکراسی‏خواهی^[25] خواهد بود. در این حالت، انجمن‏های خیریه هم باید مشارکت مدنی و کنش اجتماعی خیریه‏گرایانه و حمایت رفاهی از شهروندان را محقق ‏کنند و هم به عنوان یک نهاد مدنی مطالبه‏گرانه و پرسشگرانه عمل ‏کنند. این مطالبه‏گری باید نقش دولت در حوزۀ مسائل رفاهی، تأمین اجتماعی، آموزش عمومی و... را مدام یادآوری ‏کند؛ در مقابلِ «عادی‎سازی» و «عادی‏شدن» عقب‏نشینی دولت از کارکردهای رفاهی مقاومت ‏کند؛ «مسئولیت‏زدایی از حکومت» را نه فقط توجیه نکند، بلکه به طور مدام «مسئولیت‎پذیری دولت» را گوشزد ‏کند. امروزه، تعدادی زیاد از خیریه‏ها در کشور مشغول فعالیت هستند که هم در امداد و کمک‏ و خدمات‏رسانی به تهی‌دستان فعال هستند و هم در مطالبه‏گری از دولت و یادآوری وظایف و کارکردهای رفاهی و خدماتی که قانون اساسی به عهدۀ دولت گذاشته است.

در مجموع و در نگاه اجمالی و فشردۀ تاریخ ایران، گاه شاهد ظهور و بروز و حتی فوران امر اجتماعی خیر و کنش‏های خیریه‏گرایانه بوده‏ایم، گاه شرایط تاریخی و سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و روانی حاکم بر جامعه کنش‏های خیر را به محاق برده و امکان بروز و نمود نیکوکاری را به صفر رسانده و گاه امور خیریه مورد تقبیح و نقد شدید قرار گرفته و در مذمت کنش خیر صحبت شده است. در فراز پایانی، باید افزود یافته‏های پژوهش حاضر به برساخت یک مدل نظری و چارچوب تحلیلی چهار وجهی در حوزۀ مشارکت مدنی و نهادمندِ خیریه‏ای/رفاهی منجر شده است که به اختصار آنها را 1. «بی‏خیریه‏ای»^[26]، 2. «خیریه‏ستایی»^[27] ، 3. «خیریه‏زدایی»^[28] و 4. «خیریه‏گرایی‏ مطالبه‏گر»^[29] مفهوم‏پردازی و نام‏گذاری کرده‏ایم (شکل 4).

شکل 4. وضعیت‏های چهارگانۀ کنش خیر

Figure 4. The four states of beneficent action

وضعیت شمارۀ‏ 1، یعنی «تقبیح و امتناع کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای، بدون زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها» را که معادلِ «نبودن دستی برای دادن و بخشیدن» و نیز «فقدان زبانی برای مطالبه‏گری و نقدکردن و فریادزدن» است، می‏توان «بی‏خیریه‏ای» نامید. حالت بی‏خیریه‏ای اگرچه در عصر ما احتمال وقوع آن بنا به دلایل ژئوپولوتیک، سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و ارتباطات جهانی، بسیار اندک است، به‌کرات در تاریخ گذشتۀ ایران به ویژه در برهه‏های زمانیِ طولانی‏مدت غارتگری بیگانگان یا هجوم اقوام بیابانگرد به شهرنشینان و روستانشینان اتفاق افتاده است.

وضعیت شمارۀ 2، یعنی «تبلیغ و امکان کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای» و به عبارتی «وجود دستی برای دادن و بخشیدن» البته «بدون زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها» را می‏توان تبلیغ و تمجید و ستایش از کنش‏های خیرخواهانه و نهادهای خیریه‏ و به تعبیری «خیریه‏ستایی» نامید که بیشترین هم‌نوایی را با سنت‏های محافظه‏کار/لیبرال/ نئولیبرال دارد.

وضعیت شمارۀ 3، یعنی «تقبیح و امتناع کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای» که مترادفِ «تقبیح دستی برای دادن و بخشیدن» توأم با «وجود زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها» است را می‏توان «خیریه‏زدایی» نامید که بیشترین هم‌نوایی را با سنت‏های کمونیستی و چپ رادیکال دارد.

وضعیت شمارۀ 4، یعنی «تبلیغ یا امکان کنش و مشارکت نهادمند در فعالیت خیریه‏ای» و به عبارت موجز «وجود دستی برای دادن و بخشیدن» توأم با «داشتن زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد نسبت به مسئولیت‏گریزی دولت‏ها» را می‏توان «خیریۀ مطالبه‏گر» یا کنش «خیر مترقی»^[30] نامید که بیشترین هم‌نوایی را با سنت‏های سوسیال دموکراتیک/تعاونی‏گرا/ برابری‏خواهانه/جماعت‏گرایی دارد.

در مجموع، می‏توان گفت وضعیت شمارۀ 1 یا «بی‏خیریه‏ایی» فقط جنبۀ تاریخی دارد و احتمال وقوع آن در عصر ما بسیار اندک است. وضعیت شمارۀ 3 یا «خیریه‏زدایی» هم بیشتر بُعد نظرورزی و نقادی لفاظانه دارد و جنبۀ کنشگری ندارد، اما وضعیت‏های شماره‌های 2 و 4 شرایطشان متفاوت است. بیشتر فعالیت‏های خیریه‏ای ایران قابلیت قرار‏گیری ذیل وضعیت شمارۀ 2 یا «خیریه‏ستایی» را دارند، به ویژه آنهایی که در یک زیست‏جهان سنتی به سر می‏برند. البته، حجمی قابل ملاحظه از فعالیت‏های خیریه‏ای یکی دو دهۀ اخیر را هم می‏توان ذیل وضعیت شمارۀ 4 یا «خیریه‏گرایی مطالبه‏گرانه» قرار داد و صورت‏بندی کرد و یا در حال گذار از وضعیت 2 به 4 هستند؛ در این گذار، وجه نقادی و مطالبه‏گری به وجه امدادی-دستگیرانه افزوده می‏شود و کنشگری خیر و فعالیت نیکوکارانه با نگاهی مدرن، مطالبه‏گرانه و توسعه‏نگرانه همراه می‏شود. برای مثال و با مقداری تسامح، می‏توان مواردی مانند مؤسسۀ خیریه دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس (ع)[31]، جمعیت امداد دانشجویی امام علی (ع)[32] و... را در این وضعیت صورت‏بندی کرد.

• بحث و نتیجه‏گیری

در ادوار مختلف تاریخ، انسان ایرانی به صورت فردی یا گروهی به فعالیت‌های خیرخواهانه، نوع‏دوستانه و عام‌المنفعه اقدام کرده است. سنت خیرات و مبرات، فرهنگ وقف، سفره‏های احسان و اطعام، انواع دارالایتام‏ها و دارالعجزه‏ها و... همگی مصداق‌هایی از فعالیت‌های داوطلبانه و خیرخواهانه و نمودهایی آشکار از کنش‏های نوع‏دوستانه و دیگرخواهانه در سرزمین ایران بوده‌اند.

مسئلۀ اصلی جستار پژوهشی حاضر این بود: کنش خیر نهادمند در ایران چه پیشینه و سیما و وضعیتی دارد و چگونه می‏توان یک چارچوب تحلیلی دربارۀ فعالیت‏های خیریه‏ای نهادمند در ایران را صورت‏بندی و مفهوم‏پردازی کرد؟ برای تحقق این مهم از نظر روش‏شناسی‏پژوهش، ترکیبی از چند روش و تکنیک و رویکرد پژوهشی مانند روش جامعه‏شناسی تاریخی، راهبرد پژوهشی استفهامی و مفهوم ایده‏ال تایپ یا نوع آرمانی وبر استفاده شد.

بنا به دلایل سیاسی، تاریخی و حقوقی، تشکل‏مندی امور خیریه در ایران بسیار دیر به وقوع پیوست. از نظر جامعه‏شناسیِ تاریخی، اجرای فعالیت‌ها خیرخواهانه و داوطلبانه به صورت متشکل، رسمی و روشمند در قالب تشکل‌های مدنی شناسنامه‎دار و نهادهای خیریۀ غیردولتی در کشور ما سابقه‏ای یک‌صدوده‌ساله دارد (با تأسیس دارالعجزۀ تبریز و مشهد در سال 1295 شمشی). یافته‏های پژوهش نشان داد از نظر جامعه‏شناسی تاریخی، صورت‏بندی فعالیت‏های خیریه‏ای در ایران به شرح زیر بوده است: الف) از نظر انگیزه و فضای حاکم بر کنش‏های خیر شامل سه دستۀ 1. سنتی (کسب ثواب)، 2. جدید (توسعه‏گرا) و 3. خیریۀ پورسانتی هستند؛ ب) از نظر ماهیت شامل دو دستۀ 1. غیررسمی و 2. رسمی هستند؛ پ) از نظر راهبرد دارای دو راهبرد 1. اضطراری و 2. غیراضطراری هستند؛ و ت) از نظر نحوۀ انجام کنش خیر در دو قالب 1. فردی و 2. جمعی فعالیت می‏کنند. همچنین، اجرای فعالیت‌های خیرخواهانه در قالب تشکل‏های رسمی، نهادمند و شناسنامه‎دار، سابقه‏ای یکصدوده‌ساله دارد و نهادهایی مانند دارالعجزۀ تبریز و دارالعجزۀ مشهد (تأسیس سال 1295) در نهادهای مدنیِ خیریه‏ای در ایران پیشرو هستند.

در راستای هدف اصلی نوشتار پژوهشی حاضر، یعنی صورت‏بندی وضعیت‏های کنش خیر در ایران، می‏توان گفت با توجه به اینکه کارکرد اصلی نهادهای داوطلب و مدنیِ خیریه‏گرا (با شدت و غلظت متفاوت) تلاش برای کاهش فقر و دستگیری از نیازمندان و افزایش رفاه تهی‌د‏ستان بوده است، می‏توان با در نظر گرفتن دو متغیر الف) امکان/امتناع دستی برای بخشیدن و ب) وجود/فقدان زبانی برای مطالبه‏گری و انتقاد، می‏توان چهار وضعیت را صورت‎بندی کرد که این وضعیت‏های چهارگانه را به ترتیب 1. «بی‏خیریه‏ای»، 2. «خیریه‏ستایی»، 3. «خیریه‏زدایی» و 4. «خیریۀ‏ مطالبه‏گر» نام‏گذاری و مفهوم‏پردازی و شرح مختصر آن را در جدول 2 بازنمایی کرده‏ایم.

جدول 2. وضعیت‏های چهارگانۀ کنش اجتماعی خیر و فعالیت خیریه‏ای در تلاقی دست و زبان

Table 2. Four situations of social action, charity and charitable activity at the intersection of hand and tongue

وضعیت نخست بارها در ادوار تاریخ گذشته و دور ایران رخ داده است؛ اگرچه احتمال وقوع آن در دورۀ ما بسیار اندک است. وضعیت دوم در تاریخ ایران، به ویژه تاریخ معاصر و در چهار دهۀ اخیر، نمود فراوانی داشته است و هنوز هم بیشترین غلظت را دارد و پررنگ‏ترین وضعیت است. وضعیت سوم هم در برخی از ادوار، به ویژه در عصر غلظتِ گفتمان‏ها و اندیشه‏های رادیکال چپ و کمونیستی، نمود و بروز داشته است، اما وضعیت چهارم که مدل مترقی و مطالبه‏گر کنش خیر در ایران است، طبق شواهد میدانی و گفت‌وگو با فعالان و صاحب‎نظران حوزۀ خیریه، اگرچه به‌کندی و بطئی ولی در حال رشد و گسترش است، می‏خواهد به عنوان یک گفتمان جدید و الگوی بدیل در حیات اجتماعی ایرانیان نقش‏آفرینی کند. نکتۀ آخر اینکه این چارچوب تحلیلی اگرچه برای فعالیت‏های خیریه‏ای طراحی و برساخت شده است، در موارد مشابه فعالیت‏های مدنی مانند سازمان‏های مردم‌نهاد، کنشگران زیست‏محیطی و تشکل‏های فعال در حوزۀ محیط‌زیست، انجمن‏های علمی و... نیز می‏تواند مورد استناد قرار بگیرد.

1-5 محدودیت‏های پژوهش

هر پژوهش در طراحی، اجرا و انجام و... دارای محدودیت‏هایی است. پژوهش حاضر هم از این قاعده مستثنا نیست. همچنین، علاوه بر محدودیت‏های مرسوم در اجرای پژوهش‏ها (محدودیت‏های مالی، زمانی، موضوعی و...)، این پژوهش دارای یک محدودیت ویژه است:

از آنجا که این پژوهش فقط بر کنش خیر نهادمند (انجمنی، رسمی، به‌ثبت‏رسیده) متمرکز بوده است و انواع فعالیت‏ها و اقدامات خیرخواهانه اعم از سازمان و تشکیلات وقف، نذورات و... این موارد و موارد مشابه از دایرۀ پژوهش بیرون مانده‌اند، قابلیت تعمیم آن کاهش می‏یابد. بدیهی است این پژوهش نمی‏تواند مدعی بازنمایی کامل کنش‏های خیریه‏ای در ایران باشد؛ از این رو، در این کار هرچه بر گسترۀ موضوعی مورد مطالعه افزود شود، این میزان بازنمایی و بالتبع قابلیت تعمیم آن نیز افزایش می‏یابد.

2-5 چند پیشنهاد پژوهشی و سیاستی (سیاست‌گذاری)‎

پژوهش حاضر به توجه دغدغه‏ها و علایق پژوهشی مؤلفان بر روی «مفهوم‏پردازی برای ارائۀ یک چارچوب تحلیلی در حوزۀ فعالیت‏های خیریه‏ای نهادمند» متمرکز شده و به نتایجی هم دست یافته است، اما برای پژوهش‏های آتی، موضوع‌های زیر پیشنهاد می‏شود:

1. بررسی تاریخی و تطبیقی شکلگیری نهادهای خیریه در جوامع مسلمان؛ مطالعۀ موردی ایران، هند، ترکیه، اندونزی، عراق.
2. بررسی تطبیقی شکلگیری نهادهای خیریه در مذاهب زردشتی، کلیمی، مسیحی و اسلامی در ایران.
3. بررسی نقش مهم‌ترین عوامل و متغیرهای تاریخی، حقوقی/قانونی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در شکل‏گیری انجمن‏ها و مؤسسه‌های خیریه در ایران.

دو پیشنهاد سیاستی (سیاست‌گذاری اجتماعی) هم بیان می‏شود:

1. دولت و مشخصاً مجموعه وزارت کشور در راستای سهولت فعالیت‏های نهادی و مردمی خیریه‏ای، در مصوبۀ موسوم به «آیین‏نامۀ تشکل‏های مردم‏نهاد»[33] و بالتبع «شورای ملی توسعه و حمایت از تشکل‏های مردم‏نهاد» تجدید نظر و آن را اصلاح کند.
2. وجود موازی‏کاری و نهادهای متولی هم‌سو (وزارت کشور، سازمان بهزیستی، سازمان اوقاف و امور خیریه، سازمان تبلیغات اسلامی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت ورزش و جوانان و...) و وظایف متداخل این دستگاه‏ها موجب شده است نوعی سردرگمی، ابهام و عدم شفافیت در حوزۀ متولی‏گری و صدور مجوز و نظارت بر نهادهای مدنی و خیریه‏ای ایجاد شود. در این میان، وجود یک خلأ قانونی بزرگ (فقدان قانون مصوب مجلس برای این حوزۀ فعالیتی) بر این ابهام می‏افزاید. پیشنهاد می‏شود مجلس با تصویت یک قانون جامع، وضعیت این حوزه را به سامان کند.

مقاله حامی مالی ندارد.

مقاله تعارض منافع ندارد.

در تدوین مقاله از هوش مصنوعی استفاده نشده است.

 [1] خسته‏خانه‏ها: جایی که پیران ناتوان و بیماران درمان‏ناپذیرو کودکان بی‏کس را در آن نگاهداری می‏کنند (دهخدا، 1377: 532).

[2]  برای مثال، ژان شاردن (1643-1713م) سیاح فرانسوی که در اواخر قرن هفدهم به ایران سفر کرده و بیش از هفت سال در ایران اقامت داشته، از کاروانسراهایی سخن گفته است که خیّران آنها را بنا و سپس وقف سکونت رایگان افراد ابن‏السبیل می‏کردند (شاردن، 1338: 45).

 [3] برای نمونه، ابوالحسن خرقانی عارف معروف قرون چهارم و پنجم هجری (352-425 ﻫ ق) بر سر در خانقاهش چنین نوشته بود: «هرکس در این سرا درآید نانش دهید و از ایمانش مپرسید؛ چه آن کس که به درگاه باری‌تعالی به جان ارزد، البته به خوان ابوالحسن به نان ارزد».

[4]  جعفر شهری می‏گوید: «از دیگر کارکردهای زورخانه، جمع‏آوری کمک‏های مردمی برای افراد مستمند بوده است» (شهری، 1381: 177).

[5]  یادآوری این نکته ضروری است که «نهاد وقف» اگرچه یک تشکیلات شرعی-حقوقی- فقهی بوده و در تاریخ ایران اعم از سراسر دوران اسلامی و حتی پیش از ورود اسلام به ایران نیز سابقه داشته است ـ که خود موضوع مطالعه‌ای مستقل است ـ، در اینجا مورد و موضوع مطالعۀ ما نبوده است و از دایرۀ پژوهش بیرون گذاشته شده است.

[6]  یادآوری این نکته ضروری است که «نهاد وقف» اگرچه یک تشکیلات شرعی-حقوقی- فقهی بوده و در تاریخ ایران اعم از سراسر دوران اسلامی و حتی پیش از ورود اسلام به ایران نیز سابقه داشته است ـ که خود موضوع مطالعه‌ای مستقل است ـ، در اینجا مورد و موضوع مطالعۀ ما نبوده است و از دایرۀ پژوهش بیرون گذاشته شده است.

[7] Problematic

[8] Focal questions

[9] برای اطلاع بیشتر به سه مورد از کارهای مشترک نویسندگان مقالۀ حاضر مراجعه شود: (غفاری، شریعتی و میرزایی، 1403: 167-188) و (غفاری، میرزایی و شریعتی، 1403: 106-109) و (میرزایی، غفاری و شریعتی، 1404: 177).

[10] Menzies

[11] Ideal type

[12] Abductive

 [13] علی اصغر مجتهدی، مؤلف کتاب تاریخ جمعیت شیرو خورشید سرخ تبریز، تاریخ تأسیس این خیریۀ دارالعجزه را سال 1327قمری می‏داند (مجتهدی، 1341: 7)، ولی به نظر ما تاریخ 1334 قمری صحیح‏تر باشد.

[14]  در مادۀ 2 نظام‏نامۀ دارالعجزۀ مشهد آمده است: «کلیۀ اشخاصی که در این موضوع مساعدت می‏نمایند وجهۀ نظرشان به اشخاص عاجز [و] تسهیل حال ضعفا بوده [و] از هر گونه نظر سیاسی مبری خواهند بود».

[15]  در مادۀ 584 قانون تجارت آمده است: «فعالیت‌های تشکیلات و مؤسساتی که برای مقاصد غیرتجارتی تأسیس شده یا بشوند از تاریخ ثبت، در دفتر ثبت مخصوصی که وزارت عدلیه معین خواهدکرد، شخصیت حقوقی پیدا می‌کنند».

[16]  در مادۀ ۵۸۵ این قانون نیز آمده است: «شرایط ثبت مؤسسات و تشکیلات مذکور در مادۀ فوق به موجب نظام‌نامۀ وزارت عدلیه معین خواهد شد. حق‌الثبت مؤسسات و تشکیلات مطابق نظام‌نامه از پنج ریال طلا تا پنج پهلوی و به علاوه مشمول مادۀ ۱۳۵ قانون ثبت اسناد املاک است».

[17]  این تصویب‌نامه با شمارۀ 15409 مورخ در 20/5/1315 به ثبت رسیده است (میرزایی، 1396: 19).

[18] https://atlas.kheir.ir/database

[19] https://www.irna.ir/news/85105269/

 [20] بیان این نکته در اینجا ضروری است که این تفکیک به معنای این نیست که ما با حوزه‏های کاملاً مستقل و منفک روبه‌رو هستیم؛ زیرا بسیاری از N.G.Os جدید نیز به امور خیریه ـ البته بعضاً با نگاهی غیردینی، مدرن، مشارکتی، توسعه‏گرا ـ توجه دارند.

[21] مفهوم «خیریۀ پورسانتی» یا حق‏العمل‏کاری خیریه‏ای را به این خاطر برساخت کرده‏ایم که در کشور ما برخی از مؤسسه‌های خیریۀ قانونی و رسمی وجود دارند که به شیوه‌ای عجیب با جمع‏آوری کمک‏های مردمی، درآمدزایی می‏کنند. در این گونه مؤسسه‌ها، تیمی از کارمندان و کارگزاران (عمدتاً از زنان و دختران) در طول روز و به صورت رندم (تصادفی) با افراد مختلف گفت‌وگوی تلفنی برقرار می‏کنند و ضمن معرفی مؤسسۀ خیریۀ متبوع خود، از افراد می‏خواهند که به این مؤسسۀ خیریه کمک مالی کنند. این کارگزاران تلفنی به‌ازای تعداد نفرات و مبالغی که جذب می‏کنند، سهم تناسبی یا پورسانت و حق‏العمل خود از کمک‏های مالی جمع‏آوری‌شده را از مؤسسه دریافت می‏کنند.

[22]  حبیب اله پیمان (1384) در کتاب ایران؛ ناامنی و بی‏ثباتی پایدار، بر تهاجم مکرر اقوام چادرنشین و قبایل صحراگرد به یکجا‏نشینان صحه گذاشته است.

 [23] برای مثال، در سال 1393، کتاب جدیدالتألیف مطالعات اجتماعی پایۀ هشتم (کد 807) در اختیار معلمان و دانش‏آموزان قرار گرفت و تا امروز نیز تدریس می‏شود. در این کتاب در درس دوم با عنوان تعاون (2)، به موضوع خیریه‏ها و سازمان‏های مردم‏نهاد و معرفی چند خیّر معروف و نیز جایزۀ «خورسید خیّران» اشاره شده است.

[24] پزشک و فعال سیاسی، از نزدیکان مظفر بقایی و عضو حزب زحمتکشان (شعبۀ دزفول و خوزستان)، مدیر مسؤل مجلۀ فرید، ارگان حزب زحمتکشان دزفول (درکتانیان، 1388: 79-80).

[25] مفهوم دموکراسی قابل فروکاستن به مشارکت صرف و چهار سال یک‏ بار شهروندان در پای صندوق رأی و انتخاب دولت‏مردان نیست. بُعد دیگر دموکراسی نظارت‏پذیرکردنِ دولت، پاسخ‌گوکردن و مسئولیت‏پذیرکردن آن است.

[26] Charity-free(lack of Charity)

[27] Charity incentism

[28] De-charitization

[29] Demanding Charitism

[30] Progressive Chartism

[31]  تأسیس 1380، حوزۀ فعالیت: بورسیۀ آموزشی دانش‏آموزان مستعدِ فاقد سرپرست مؤثر.

[32]  تأسیس 1378، حوزۀ فعالیت: فقر کودکان، کودکان کار و آسیب‏های اجتماعی.

[33] مصوب 6/6/1395 هیئت وزیران.