تحلیل تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری بر اساس الگوی سه‌بُعدی فرکلاف

مقدمه

یکی از حوزه‌های کانونی برای پیشبرد تحولات پایدار شهری بهبود شیوه‌های مدیریت منابع است. شهرها منابعی بزرگ را انباشته کرده‌اند که بسیاری از آنها ظرفیت بیکاری زیادی دارند (Enochsson et al., 2021). اماکن، پارکینگ‌ها، اتومبیل‌ها، دوچرخه‌ها، ماشین‌های لباسشویی، ابزارها و حتی لباس‌ها در بیشتر طول عمر خود بدون استفاده می‌مانند (Frenken & Schor, 2017). بنابراین، ایدۀ اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده (Mont, 2025) به عنوان یک راه‌حل بالقوه برای بسیاری از چالش‌های پایداری شهری برجسته شده است و راهی جدید برای توزیع منابع است که توسط پلتفرم‌های آنلاین تسهیل می‌شود که در آنها، به کالاهای متعلق به شهروندان و سازمان‌های شهری دسترسی موقت داده می‌شود (Daunoriene et al., 2015  Ertz & Leblanc-Proulx, 2018). اشتراک‌گذاری در سال‌های اخیر از طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات و شبکه‌های اجتماعی (برای مثال، پلتفرم‌های دیجیتال) محبوبیت پیدا کرده و اقتصاد اشتراکی را ممکن کرده است. این ایده به دلیل سهم بالقوه‌اش در فعالیت‌های اقتصادی آینده، «ایده‌ای که جهان را تغییر خواهد داد» نامیده شده است (Palm et al., 2019). اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده شامل شیوه‌ها و صنایعی بسیار ناهمگن است که از اشتراک‌گذاری کالاها گرفته تا خدمات، مهارت‌ها و قابلیت‌ها، اشکال سازمانی از ابتکارات انتفاعی تا غیرانتفاعی و از پلتفرم‌های جهانی تا ابتکارات محلی و جامعه‌محور (Cao et al., 2023) را در بر می‌گیرد. از یک سو، اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده به عنوان یک مدل اقتصادی جدید (Ivanova et al., 2026) در نظر گرفته شده است که قادر به پیشبرد توسعۀ اقتصادی، تقویت انسجام اجتماعی، تحریک کارآفرینی نوآورانه و کاهش اثرات زیست‌محیطی (Chen et al., 2025) و حرکت به سمت یک اقتصاد اخلاقی‌تر است. از سوی دیگر، همچنین به عنوان نوعی از سرمایه‌داری پلتفرمی (Anttiroiko, 2026) در نظر گرفته شده است که الگوی اقتصادی ناپایدار فعلی را تقویت می‌کند و علتی بالقوه‌ برای افزایش مصرف بیش از حد و مشکلات زیست‌محیطی مرتبط است (Barile et al., 2021).

با وجود آنکه اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری در ابتدا به عنوان راهکاری آرمان‌شهری و غیربازاری برای مدیریت منابع راکد و ارتقای پایداری شهری مطرح شد، در عمل به یک میدان نبرد ایدئولوژیک تبدیل شده است؛ از این‌ رو، پرسش اصلی پژوهش حاضر این است: «گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری چگونه در تعامل دیالکتیکی با تحولات و چرخش‌های ایدئولوژیک غالب تحول پیدا کرده و بازنگری شده است؟». اهداف این پژوهش شامل تحلیل انتقادی سیر تحول این گفتمان بر اساس الگوی سه‌بُعدی فرکلاف، رمزگشایی از پویایی‌های پنهان قدرت در حکمروایی شهری و ارائۀ مدل مفهومی این دگردیسی هستند. ضرورت انجام این پژوهش در آن نهفته است که با وجود گسترش ادبیات موضوع، سه شکاف اصلی در پژوهش‌های گذشته قابل شناسایی هستند. شکاف نخست آن است که پژوهش­های پیشین عمدتاً بر جنبه­های اقتصادی (Sundararajan, 2016)، فنی (McLaren & Agyeman, 2015) و مصرف­­مبنا (Hamari et al., 2016) تأکید کرده‌اند؛ چنانچه از توجه به تعامل­های دیالکتیکی بین چرخش­های ایدئولوژیکی و تحول­های زبانی گفتمان غفلت کرده‌اند. شکاف دوم مربوط به این است که بیشتر پژوهش‌های موجود  تحول­های گفتمانی را به صورت خطی و تکاملی بررسی کرده‌اند (Mont et al., 2020; Frenken & Schor, 2017)؛ در حالی که بر اساس شواهد، سیر تحول آن به صورت دیالکتیکی و غیر خطی است. شکاف سوم در خصوص نبود یک چارچوب تحلیلی است که به طور هم‌زمان بتواند سطوح متنی (استعاره‌ها و دال‌ها)، گفتمانی (شبکه‌های بینامتنی) و اجتماعی (اقتصاد سیاسی فضا) را یکپارچه کند. بر همین اساس، ضرورت بهره­گیری از الگوی سه‌بُعدی فرکلاف (سطوح متنی، عمل گفتمانی و عمل اجتماعی) برای پوشش این شکاف سه‌لایه احساس می­شود. از این رو، به منظور پرکردن این شکاف‌ها، پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه گرایش­های انسان‌محورانۀ دوران نخست تحت هژمونی «سرمایه‌داری پلتفرمی» مصادره و به ابزارهایی برای گردآوری داده، تحمیل اقتصاد گیگ و بازتولید نابرابری‌های فضایی در دوران جامعۀ پلتفرمی تبدیل شده‌اند.

مفهوم نظری

چندین نظریه در تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری تأثیرگذار بوده­اند. نظریۀ مشترکات شهر[i] به ضوابط و قراردادهایی مشترک اشاره دارد که مشخصۀ تولید فضای شهری هستند (Charitonidou, 2022). تبلور نظریۀ مشترکات شهر در ابتکارات مردمی در اجتماعات شهری نمود پیدا می‌کند. برای مثال، برخی از اجتماعات شهری خود را وقف حفظ فضاهای سبز و تنوع زیستی در شهر کرده‌اند. آنها با ایجاد باغ‌های اجتماعی، ایجاد گروه‌های دوستدار پارک و تقویت کشاورزی شهری به این هدف دست می‌یابند. گروه‌هایی دیگر از ساکنان با بازگرداندن اقلام دورریخته‌شدۀ پس از تعمیر به چرخۀ مصرف، مصرف منابع را به حداقل می‌رسانند و از این راه آنها را دوباره قابل استفاده می‌کنند (Polko, 2024). پایه‌های نظریۀ مشترکات شهر در تولیدات علمی گستردۀ الینور اوستروم منعکس شده است (Van Laerhoven & Ostrom, 2007). هس^[ii] (2008) نقشه‌ای از منابع مشترک جدید، از جمله منابع مشترک فرهنگی، منابع مشترک دانش، منابع مشترک محله و منابع مشترک زیرساخت‌ها را ترسیم کرد.

نظریۀ مصرف دسترسی­­مبنا[iii] از دیگر نظریه­هایی است که در این حوزه از اهمیت زیادی برخوردار است. مصرف دسترسی­­مبنا به الگویی از مصرف گفته می­شود که بر مبنای آن، دسترسی موقت جایگزین مالکیت می‌شود؛ به این معنا که ارزش‌آفرینی در تملک نیست، بلکه در بهره­گیری از ظرفیت مازاد منابع است (Bardhi & Eckhardt, 2012). این مفهوم به مثابۀ نخستین شکاف گفتمانی در حوزۀ اشتراک‌گذاری تلقی می­شود؛ چنانچه استعارۀ دسترسی موقت به ظرفیت مازاد به جای مالکیت سنتی مطرح شده است (Lundgren et al., 2022). به سخن بهتر، دسترسی مصرف­مبنا در بافت و محیط کالبدی شهر به گونه­ای است است که فضا خود به شیء قابل دسترس تبدیل می‌شود (Sankari, 2019). باردی و اکهارت^[iv] (2012) شش بُعد را برای نظریۀ مصرف دسترسی­­مبنا پیشنهاد کرده‌اند. این ابعاد متشکل از زمان‌مندی، ناشناس‌بودن، واسطه‌گری بازار،  مشارکت مصرف‌کننده، نوع شیء مورد دسترسی و در نهایت مصرف‌گرایی سیاسی هستند. زمان‌مندی (دسترسی) به فراوانی دسترسی مربوط می‌شود. بُعد ناشناس‌بودن مکانی از صمیمیت تا صمیمیت کمتر در رابطه با نزدیکی به کاربران نهایی متغیر است. در بُعد میانجی‌گری بازار، بین سودآوری و غیرانتفاعی تمایز قائل می‌شوند. در زمینۀ مکانی، سانکاری^[v] (2019)  مدل‌های کسب‌وکار اشتراکی را توسعه داده و آنها را به غیرانتفاعی (دفاتر عمومی، مکان‌های سوم و مراکز همکاری) و انتفاعی (هتل‌های اشتراکی، مراکز رشد و استودیوهای مشترک) تقسیم کرده است. بُعد مشارکت مصرف‌کننده به سطح ارائۀ خدمات مربوط می‌شود که در یک طرف آن خدمات کامل و در سوی دیگر آن سلف سرویس قرار دارد ­(Bardhi & Eckhardt, 2012; De Jong et al., 2008; Peters &Manz, 2007). بُعد نوع شیء قابل دسترسی (عملکردی) تعیین می‌کند آیا شیء به دلیل ویژگی‌های فیزیکی یا تجربی‌اش قابل دسترسی است یا خیر. مصرف‌گرایی سیاسی مبتنی بر ترویج منافع ایدئولوژیک است که اساس این بُعد را تشکیل می‌دهد (Lundgren et al., 2022).

از دیگر نظریه­های مطرح‌شده، سرمایه‌داری پلتفرمی است. سرمایه‌داری پلتفرمی به مجموعه­ای از شیوه­های جدید کار و ارزش­آفرینی گفته می­شود که به واسطۀ پلتفرم­های دیجیتال به وجود آمده و از راه پیشرفت در فناوری­های اطلاعات و ارتباطات، الگوریتم­های یادگیری ماشین، داده‌های کلان و تغییر در اولویت­های و ترجیحات مصرف تشکیل شده است. در این الگو، پلتفرم­ها به عنوان زیرساخت­های واسطه­ای عمل می‌کنند؛ به این معنا که ارزش و داده را از کاربران شهری گردآوری می‌کنند و در انحصار غول­های فناوری قرار می­دهند (Langley & Leyshon, 2017; Srnicek, 2017). نظریۀ «سرمایه‌داری پلتفرمی» مجموعه‌ای پویا از شیوه‌های جدید کار را در بر می‌گیرد که توسط پلتفرم‌ها ایجاد شده‌اند و از طریق پیشرفت در فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، تعدیل در شیوه‌ها و ترجیحات مصرف و تغییرات در نحوۀ درک کار ایجاد شده‌اند (Liang et al., 2022). سرمایه‌داری پلتفرمی در دل یک الگوی فناوری گسترده‌تر نهفته است که از پیشرفت‌ها در بیوژنتیک (خلق مواد بیولوژیکی مصنوعی)، الگوریتم‌های یادگیری ماشین، هوش مصنوعی، فناوری نانو، رباتیک و تجزیه‌وتحلیل کلان‌داده‌ها پدید آمده است (Fumagalli, 2025). به‌تازگی، توجه پژوهشگران به اصطلاح «پارادوکس سود» مرتبط با سرمایه‌داری پلتفرمی معطوف شده است. این پارادوکس به این دلیل ایجاد می‌شود که با وجود گسترش کلان‌داده‌ها، الگوریتم‌ها و رایانش ابری، فناوری‌هایی که در ابتدا انتظار می‌رفت هزینه‌های معاملات را کاهش دهند و واسطه‌ها را حذف کنند، عملاً هزینۀ بازار را افزایش داده­اند (Eeckhout, 2021). از این رو، چارچوب نظری پژوهش بر سه رویکرد مکمل متشکل از نظریۀ مشترکات شهر، نظریۀ مصرف دسترسی‌مبنا و نظریۀ سرمایه‌داری پلتفرمی استوار است. این سه نظریه به‌ترتیب ابعاد اجتماعی-نهادی، رفتاری-اقتصادی و فناورانه-اقتصاد سیاسی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری را تبیین می‌کنند (شکل 1).

شکل 1- چارچوب نظری پژوهش (منبع: یافته­های پژوهش، 1405)

مطالعۀ بنکلر^[vi] (2004) از جملۀ نخستین پژوهش‌هایی است که در حوزۀ اشتراک‌گذاری انجام شده است و به عنوان نقطۀ آغاز گفتمان به‌اشتراک‌گذاری اجتماعی شناخته می‌شود. بلک^[vii] (2010) اقدام به تمایز مفهومی به‌اشتراک‌گذاشته‌شده از شبه به‌اشتراک‌گذاشته‌شده کرده است. باتسمن و راجرز^[viii] (2010) گفتمان به‌اشتراک­گذاری را از دیدگاه عمومی و تجاری بررسی کرده‌اند. گانسکی^[ix] (2010) مفهوم به‌اشتراک­گذاری را وارد مدل کسب‌وکار کرده است. باردی و اکهارت (2012) اولین شکاف گفتمانی را در حوزۀ به‌اشتراک­گذاری مطرح و «دسترسی» را جایگزین «به‌اشتراک­گذاری» کرده‌اند. مک‌لارن و آگیمن^[x] (2015) به‌اشتراک­گذاری را بسط داده و آن را وارد حکمروایی شهری کرده‌اند. هاماری^[xi] (2016) گفتمان به‌اشتراک­گذاری را از دیدگاه انگیزۀ کاربران تحلیل کرده است. دیویدسون و اینفرانکا^[xii] (2016) ابعاد فضایی و شهری گفتمان به‌اشتراک­گذاری را پررنگ کرده‌اند. کداگنونه و مارتنز^[xiii] (2016) ابهام مفهومی و تنظیم­گری را ارائه و مطرح کرده‌اند. کوهن و مونوز^[xiv] (2016) گفتمان شهر به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را بسط و توسعه داده‌اند.

مارتین^[xv] (2016) اولین نقد جدی را نسبت به گفتمان آرمان‌گرایانۀ به‌اشتراک­گذاری مطرح کرده است. سونداراراجان^[xvi] (2016) از سرمایه‌داری مبتنی بر جمعیت در این حوزه دفاع کرده است. شولز^[xvii] (2016) مفهوم تعاونی‌های پلتفرمی را وارد گفتمان به‌اشتراک­گذاری کرده است. آکوئر^[xviii] و همکاران (2017) پارادوکس‌های اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را نظام‌مند کرده‌اند.  فرنکن و شور^[xix] (2017) قلمروهای مفهومی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را بازتعریف کرده‌اند. سرنیچک^[xx] (2017) اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را در چارچوب سرمایه‌داری پلتفرمی تحلیل کرده است. ون دایک و همکاران^[xxi] (2018) از زاویه‌ای دیگر به این گفتمان نگریسته و جامعۀ پلتفرمی و ارزش‌های عمومی را وارد حوزۀ گفتمان به‌اشتراک­گذاری کرده‌اند. زوولسکا^[xxii] و همکاران (2019) تغییرات نهادی را در حوزۀ گفتمان به‌اشتراک­گذاری بررسی کرده‌اند. مونت^[xxiii] و همکاران (2020) اقدام به انسجام­بخشی و یکپارچه‌کرده چهار حوزۀ اصلی به‌اشتراک‌گذاری مشتمل بر مفهوم، کاربر، کسب‌وکار و حکمرانی کرده­اند. شور و والاس^[xxiv] (2021) تحولات صورت‌گرفته در گفتمان به‌اشتراک‌گذاری را جمع‌بندی و تحولات این گفتمان از آرمان تا واقعیت را نقد کرده‌اند (جدول 1).

جدول 1- روند تحول مفهومی و گفتمانی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده در پیشینۀ پژوهش

(منبع: یافته­های پژوهش، 1405)

روش پژوهش

پژوهش حاضر از لحاظ هدف، جزو پژوهش‌های بنیادی به حساب می­آید و از لحاظ ماهیت، کیفی است. روش این پژوهش مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی[xxv] و با پیروی از چارچوب سه‌بعدی فرکلاف[xxvi] (متنی، گفتمانی، اجتماعی) انجام شده است. علت استفاده از چارچوب سه‌بُعدی فرکلاف آن است که توانایی تحلیل هم‌زمان متن، زمینۀ تولید متن و ساختارهای اجتماعی آن را دارد؛ زیرا گفتمان فقط به مجموعه­ای از متون یا واژگان اطلاق نمی­شود، بلکه به مثابۀ کنش اجتماعی است که از راه تعامل میان متن، فرایندهای تولید متن و زمینه­های جغرافیایی، اجتماعی-اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایجاد می‌شود. از این رو، توانایی تحلیل تحولات مفهومی، ایدئولوژیک و سیاستی را دارد و در نتیجه، روشی مناسب برای تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری تلقی می‌شود. واحد تحلیل در پژوهش حاضر متن است. واحد ثبت مفهوم، گزاره، استعاره، واژۀ کلیدی یا دال مرکزی است. همچنین، واحد زمینه کتاب، مقاله و اسناد است.

متناسب با هدف پژوهش در خصوص تحلیل گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری، نمونه­گیری به صورت هدفمند[xxvii] انجام شده است. حجم نمونه متشکل از 20 منبع بنیادین در دو حوزۀ دانشگاهی(16 منبع مربوط به مقاله­ها و کتاب­ها) و سیاستی (4 سند با رویکرد سیاست­گذاری و حکمروایی) است. منابع انتخاب‌شده در بازۀ زمانی 2004-2021 هستند. تعیین حجم نمونه بر مبنای منطق اشباع نظری در روش‌شناسی کیفی و تحلیل گفتمان انتقادی صورت گرفته است. در تحلیل گفتمان، واحد تحلیل «متن» است. همچنین، واحد ثبت «مفهوم، گزاره، استعاره، واژۀ کلیدی یا دال مرکزی» است. بنابراین، معیار کفایت نمونه تعداد متون یا منابع نیست، بلکه معیار اصلی پوشش کامل زنجیرۀ معنایی و دگرگیسی­های گفتمانی است. پنج معیار برای انتخاب منابع پژوهش در نظر گرفته شده‌اند که عبارت­اند از: نخست، مرجع‌بودن مقاله، کتاب یا اسناد در زمینۀ اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری و همین‌طور تعداد زیاد استناد به آن؛ دوم، نقش بارز در بازتعریف مفاهیم و مؤلفه­های اصلی موضوع پژوهش؛ سوم، منتشرشده توسط ناشران معتبر یا مجله­های نمایه‌شده در پایگاه­های علمی از جمله وب‌آوساینس[xxviii] و اسکوپوس[xxix]؛ چهارم، یکی از مراحل تحول مفهومی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری را نمایندگی می­کند؛ پنجم، تأثیرگذاری منبع بر تحول نظری و سیاستی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری. در واقع، مبنا بر استفاده از منابع مرجع و آثاری است که به مثابۀ نقاط عطف گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری به حساب می­آیند. این نگرش ترکیبی به انتخاب متون زمینه را برای مقایسۀ تطبیقی تحول مفهومی با تحول سیاست­گذاری و برنامه­ریزی فراهم می‌کند (جدول 2).

جدول 2- چارچوب تحلیلی پژوهش بر اساس الگوی سه‌بُعدی فرکلاف

(منبع: یافته­ های پژوهش، 1405)

در رابطه با فرایند اشباع نظری، ابتدا منابع پژوهش به طور عمیق مطالعه شدند و نسبت به استخراج مفاهیم، استعاره­ها، واژگان کلیدی و دال‌های مرکزی اقدام شد. سپس، در مرحلۀ کدگذاری باز، به طبقه­بندی مفاهیم مشابه تحت مضامین محوری مبادرت شد. فرایند تحلیل تداوم یافت تا آنکه پس از منبع بیستم (Schor & Vallas, 2021)، مفهوم، استعارۀ شناختی متمایز و دال مرکزی جدیدی یافت نشد. به سخن بهتر، کدهای باز استخراجی تحت مضامین محوری شناسایی‌شده از متون (متشکل از سه دورۀ آرمان­شهر مشترکات، نهادگرایی و شهر هوشمند و سرمایه­­داری پلتفرمی) قابل طبقه­بندی بودند. در نتیجه، شکاف تازه یا گفتمانی جدید در سطوح متنی، گفتمانی و اجتماعی حاصل نشد. این وضعیت نشانگر اشباع نظری است؛ زیرا اشباع نظری در روش­شناسی تحلیل گفتمان انتقادی زمانی صورت می‌گیرد که اضافه‌کردن متن جدید موجب شناسایی الگوهای زبانی، استعاره­ای یا دال مرکزی جدیدی نشود و به تبع آن، زنجیرۀ بینامتنی گفتمان به طور کامل نمایان شود. افزون بر این، بازۀ زمانی 2004 تا 2021 نیز ابعاد موضوع را پوشش می­دهد؛ زیرا نقطۀ آغاز این گفتمان بنکلر (2004) است و جامع­ترین جمع­­بندی انتقادی مربوط به شور و والاس (2021) است. از این رو، دامنۀ منابع چرخۀ کامل گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری از پیدایش تا بلوغ و نقد را پوشش داده است (جدول 3).

جدول 3- تخصیص منابع به سطوح تحلیل فرکلاف

(منبع: یافته­ های پژوهش، 1405)

پژوهش حاضر نشان می دهد چگونه مکانیسم‌های تاریخی، زبانی و ایدئولوژیک روایت‌های دیالکتیکی را شکل می‌دهند (Fairclough, 2013). در سال‌های اخیر، تحلیل گفتمان توسط دانشگاهیان به عنوان روشی برای درک فرایند اجرای سیاست شهری، به ویژه روش‌های اعمال قدرت توسط بازیگران کلیدی، به کار گرفته شده است (Jacobs, 2006). تحلیل گفتمان انتقادی، نقش زبان را در مشروعیت‌بخشی یا به چالش کشیدن ساختارهای قدرت فضایی آشکار می‌کند (Dehghan & Dadashpoor, 2026). فرکلاف گفتمان را به عنوان یک میدان نبرد ایدئولوژیک در نظر می‌گیرد؛ جایی که واقعیت‌های اجتماعی از طریق مبارزات بینامتنی ساخته می‌شوند (Fairclough, 2013). با گسترش این رویکرد، پژوهش حاضر تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری در متون دانشگاهی و سیاستی را تحلیل می‌کند و ابزاری برای رمزگشایی از پویایی‌های پنهان قدرت در اقتصاد شهری و حکمروایی شهری ارائه می‌دهد. در این راستا، پرسش اصلی پژوهش حاضر این است: «گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری چگونه در تعامل دیالکتیکی با تحولات و چرخش‌های ایدئولوژیک غالب تحول پیدا کرده و بازنگری شده است؟». برای پاسخ‌دادن به این پرسش، روش پژوهش به شرح زیر ساختار یافته است:

فرایند تحلیل داده­های پژوهش در چهار مرحله صورت گرفته است. در مرحلۀ نخست، منابع پژوهش مطالعه شدند و در این مرحله، به استخراج مفاهیم، واژگان کلیدی، استعاره‌ها، دال‌های مرکزی و گزاره‌های تکرارشونده اقدام شده است. در مرحلۀ دوم، به کدگذاری باز مبادرت شده است و مفاهیم مشابه به صورت مضامین محوری طبقه­بندی شده‌اند. در مرحلۀ سوم، بر اساس الگوی سه‌سطحی فرکلاف، به تحلیل متون بر مبنای سطوح متنی، گفتمانی و اجتماعی اقدام شده است، با این هدف که نحوۀ شکل‌گیری، بازتولید و تغییر معانی مشخص شود. در مرحلۀ چهارم، به تحلیل تطبیقی نتایج حاصل از تحلیل متون اقدام شده است تا به این وسیله، روند تاریخی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری تبیین شود و دوره­های متمایز این تحول مشخص شوند. در این مرحله، به تحلیل تحول و تغییر در مفاهیم مرکزی، بازیگران اصلی، روابط قدرت، رویکردهای سیاستی و پیامدهای شهری مبادرت شده است. در نهایت، مدل مفهومی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری ارائه شده است.

 بحث و یافته­ ها

یافته‌های تحلیل گفتمان انتقادی تحول اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری

تحلیل گفتمان انتقادی بر مبنای الگوی سه‌بُعدی فرکلاف طی چهار مرحله صورت گرفت. این چهار مرحله عبارت­اند از: شناسایی مفاهیم و دال­های مرکزی؛ کدگذای باز و دسته­بندی مضمون­های محوری؛ تحلیل سه‌سطحی منابع پژوهش؛ و در نهایت، تحلیل تطبیقی سیر تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری. بر اساس یافته­های پژوهش حاضر، سیر تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری به صورت خطی و تکاملی نیست، بلکه به مثابۀ یک میدان نبرد ایدئولوژیک است. در این میدان نبرد، مفاهیم از راه تعامل دیالکتیکی میان متن، فرایندهای تولید و بافت اجتماعی-اقتصادی شهر، دچار تحول شده‌اند. بر این اساس، در ادامه، یافته­ها در سه بخش مجزا و در عین حال، دارای ارتباط با هم ارائه می­شوند و در نهایت، به تحلیل تطبیقی سیر گفتمان و ارائۀ مدل مفهومی گفتمان تحول اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری اقدام می‌شود.

سطح نخست: تحلیل متنی: شناسایی و استخراج استعاره‌های شناختی، زبانی و دال‌های مرکزی

در سطح متنی، از راه واژگان، استعاره­های شناختی، زبانی و دال­های مرکزی بر چگونگی صورت­بندی مفاهیم تمرکز می­شوند. بر مبنای تحلیل متنی، زبان منابع نه فقط بیانگر واقعیت فضای شهری است، بلکه در مقام یک کنشگر، واقعیت را می­سازد، و در همین راستا، مرزهای مشترکات شهری را بازتعریف می‌کند. بر اساس یافته­های حاصل از پژوهش، استعاره­های متون سه مرحلۀ تکاملی را طی کرده‌اند؛ به این معنا که در مرحلۀ نخست، استعاره‌های اجتماع­مبنا و غیربازاری رواج بیشتری دارند. در مرحلۀ دوم، استعاره‌های تکنوکراتیک و دسترسی‌مبنا تسلط بیشتری دارند. در مرحلۀ سوم، فضا به سمت تسلط استعاره­های پلتفرمی حرکت کرده است. بنابراین، مسیر تحول از استعاره­های اجتماع‌مبنا به استعاره­های پلتفرمی بوده است. در نتیجه، این تحول نشانگر آن است که رژیم معنایی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری از انسجام و یکپارچگی به سمت کالایی­سازی حرکت کرده است. جدول (4) سیر تحول دال‌های مرکزی و استعاره‌های شناختی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری را منعکس کرده است. همان‌طور که این جدول نشان می­دهد، گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری از مفاهیم هنجاری به سمت مفاهیم ساختاری تحول یافته است. بر این اساس، واژگان اعتماد، انسجام و همبستگی و پایداری که در دورۀ نخست پررنگ هستند، در دورۀ سوم به‌شدت کم‌رنگ می­شوند. همچنین، توجه به واژگان پلتفرم، داده و الگوریتم در دورۀ دوم آغاز می‌شود و تأکید بر این واژگان در دورۀ سوم به صورت شتابان و انفجاری رشد کرده است. به موازات این موضوع، توجه به واژگان سرمایه­داری، استثمار و پارادوکس در دورۀ سوم بیشتر شده که نشانگر تسلط گفتمان انتقادی در حوزۀ اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری است. به سخن بهتر، نوعی گذار در مفاهیم اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری اتفاق افتاده که این گذار از گفتمان اجتماعی-اخلاقی به گفتمان سرمایه­داری- تکنوکراتیک و فناورانه در فضای کالبدی و حکمروایی شهری بوده است. این امر به کانون گفتمان انتقادی تبدیل شده است.

جدول 4- سیر تحول دال‌های مرکزی و استعاره‌های شناختی اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری

(منبع: یافته‌های پژوهش، 1405)

 سطح عمل گفتمانی؛ تولید، بازتولید و شبکه‌های بینامتنی

تمرکز اصلی عمل گفتمانی فرایندهای بر تولید، توزیع و مصرف متون است. بر اساس یافته­های پژوهش حاضر، گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری از راه یک شبکۀ بینامتنی پیچیده بازتولید شده است. این شبکۀ بینامتنی میان دانشگاه، سیاست­گذاری و بخش خصوصی است. نحوۀ ارجاع متون به یکدیگر بیانگر یک زنجیرۀ معنایی است. در این زنجیرة معنایی، مفاهیم نظری دانشگاهی به ابزارهای سیاست­گذاری تبدیل شده‌اند؛ پس از آن، نهادهای حکمروایی شهری نسبت به تثبیت این ابزارها اقدام کرده‌اند. اسناد سیاستی در دورۀ دوم (2012-2016) از منابع تولیدشده در دورۀ نخست استخراج شده­اند؛ چنانچه نقش اسناد سیاستی بر مصرف و تثبیت منابع دانشگاهی متمرکز بوده است. با وجود این، در دورۀ سوم، دانشگاه به سمت تولید متون و انتقادی حرکت کرده و به این وسیله، تلاش کرده است انحصار سیاست‌گذاران بر تعریف اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری را با چالش‌های جدی مواجه کند. همچنان که جدول (5) نشان می­دهد، سند سیاستی کداگنونه و مارتنز (2016) برای کمیسیون اروپا نمایانگر تثبیت گفتمان نئولیبرال در سطح جهانی است. این سند بر مبنای پژوهش باتسمن و راجرز (2010) استخراج شده است. تلاش این سند بر آن است تا اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را به عنوان یک چالش حقوقی برای شهرها تعریف نکند، بلکه به مثابۀ یک فرصت برای بازار به آن بنگرد. در شبکۀ بینامتنی، برخی از متون به دنبال آن هستند که هژمونی گفتمانی را دچار چالش کنند و آن را به هم بریزند. در این راستا، توماس شولز (2016) با مطرح‌کردن مفهوم پلتفرم تعاونی، به طور مستقیم گفتمان شرکت‌های بزرگ فناوری را نقد کرده است. او با برقراری ارتباطی بینامتنی انتقادی با این گفتمان، به‌وضوح نشان داده است پلتفرم‌های سرمایه‌دارانه ارزش‌های اشتراک‌گذاری را مصادره کرده‌اند. فرنکن و شور (2017) به بازترسیم مرزهای گفتمانی مبادرت کرده‌اند. در این راستا، آنها بین اشتراک‌گذاری واقعی (دسترسی موقت به ظرفیت مازاد) و اقتصاد تقاضا/گیگ (مانند اوبر) تمایز قائل شده‌اند. از دیدگاه آنها، بسیاری از پلتفرم‌ها فقط به مثابۀ واسطه‌های بازار به حساب می­آیند و هیچ‌گونه اشتراک‌گذاری واقعی در آنها اتفاق نمی­افتد. این کنش گفتمانی به مثابۀ تلاش دانشگاهی تلقی می­شود که در جست­و­­جوی بازپس‌گیری معنای اشتراک‌گذاری از سیاست‌گذاران نئولیبرال است. افزون بر این، زوولسکا و همکاران (2019) مفهوم کار نهادی را مطرح کرده­اند. هدف آنها از مطرح‌کردن این مفهوم این است که نشان دهند سازمان­های دخیل در تحقق­پذیری اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری نمی­توانند با نهادهای موجود منطبق شوند؛ زیرا این سازمان­ها در جست­و­جوی تغییر قواعد بازی در فضای شهری هستند، و از این رو، نهادهای سنتی مدیریت شهری را مختل می‌کنند.

جدول 5- شبکۀ بینامتنی و جریان قدرت از دانشگاهی تا سیاست‌گذاری اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری

(منبع: یافته­های پژوهش، 1405)

سطح عمل اجتماعی؛ اقتصاد سیاسی فضا و نبرد ایدئولوژیک

بر اساس یافته‌های پژوهش، در سطح عمل اجتماعی، تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌‌شدۀ شهری نشانگر چندین تحول بزرگ است؛ این تحولات به پویایی­های حاکم بر اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری، از نئولیبرالیسم تا سرمایه‌داری نظارتی ردیابی می­شوند. تحلیل سطح عمل اجتماعی بیانگر آن است که گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌‌شدۀ شهری روابط قدرت در فضای شهری را دچار تحول و آنها را بازتولید کرده است. بازتولید روابط قدرت در فضای شهری از دو محور اصلی قابل تحلیل است:

نخست: از انسجام سنتی شهری تا استخراج داده‌های پلتفرمی: گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌‌شدۀ شهری یک چرخش ایدئولوژیک را تجربه کرده و این چرخش در تقابل با ارزش‌های سنتی و معاصر شهری قابل مشاهده است. در ابتدا، سعی گفتمان اشتراک­گذاری بر آن بود تا در برابر مصرف‌گرایی مدرن مقاومت کند و در راستای این موضوع به دنبال بازتولید ارزش­های سنتی از جمله احیای همسایگی، تقویت اعتماد محلی و استفادۀ بهینه از منابع راکد شهری بود. در این راستا، بلک (2010) بر احساس به‌اشتراک‌گذاشته‌شده تأکید می‌کند که یک پدیدۀ اجتماعی و روان‌شناختی در فضای شهری است. به موازات این امر، هاماری و همکاران (2016) در تحلیل مشارکت مردمی، بر این موضوع متمرکز شده­اند که ارزش‌های اجتماعی و محیط‌زیستی بر انگیزه‌های اولیۀ کاربران در مشارکت تأثیر بیشتری دارند. بنکلر (2004)، از دیدگاه اقتصاد سیاسی فضا، مفهوم کالاهای به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را تحلیل و اشتراک‌گذاری را به مثابۀ شیوۀ تولید اقتصادی مطرح کرده است. از دیدگاه او، این شیوۀ تولید در تقابل با بازار و سلسله‌مراتب قرار دارد. با وجود این، در سیر تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری، این ارزش­ها به‌تدریج کم‌رنگ شدند و تحت تسلط منطق سرمایه‌داری پلتفرمی قرار گرفتند. در این راستا، سونداراراجان (2016) مفهوم ظهور سرمایه‌داری مبتنی بر جمعیت را مطرح کرده است. او نشان داده است منطق بازار بر فضای شهری مسلط شده و آن را به یک بازار عظیم بدون اصطکاک تغییر داده است. در این گفتمان جدید، نقش شهروند شهری نیز دچار تغییر و تحول شده است؛ چنانچه حقوق شهری دچار نوعی تقلیل­گرایی شده است و حقوق شهروند به یک کارگر گیگ تقلیل پیدا کرده است. در این راستا، مارتین (2016) به‌وضوح تأکید کرده است اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌‌شدۀ شهری به سوی تحقق هدف­های شهر پایدار حرکت نکرده است، بلکه به کابوسی از سرمایه‌داری نئولیبرال تبدیل شده است؛ زیرا این اقتصاد خدمات عمومی شهری را دگرگون کرده و در معرض کالایی‌سازی قرار داده است. این امر بیانگر هستۀ مرکزی تحول در سطح عمل اجتماعی گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌‌شدۀ شهری است؛ به طوری گفتمان از پایداری محیطی به سمت استثمار نئولیبرال حرکت کرده است.

دوم: حکمروایی شهری در عصر جامعۀ پلتفرمی و بازتولید روابط قدرت: بر اساس یافته‌های سطح اجتماعی، تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری تأثیری بارز بر الگوی حکمروایی شهری گذاشته است. در این تحول، شهرها به عنوان فضای فیزیکی برای تبادلات اقتصادی شناخته نمی­شوند، بلکه به عنوان فضای زیرساخت‌های استخراج داده مطرح شده­اند. در این راستا، ون دایک و همکاران (2018) بر جامعۀ پلتفرمی تأکید کرده و نشان داده‌اند منطق داده­مبنا چالش­های جدی برای ارزش­های عمومی از جمله عدالت فضایی، دسترسی همگانی و برابری ایجاد کرده است. به همین علت، جایگاه شهروند به یک کاربر تولیدکنندۀ داده تقلیل پیدا کرده است. به موازات این تحلیل، سرنیچک (2017)  مفهوم سرمایه‌داری پلتفرمی را مطرح کرده است. از دیدگاه او، پلتفرم‌ها به عنوان زیرساخت‌های واسطه‌ای عمل می‌کنند؛ به این معنا که این پلتفرم‌ها ارزش را از کاربران شهری استخراج و آن را در انحصار شرکت­های بزرگ فناوری متمرکز می­کنند. بر این اساس، حاکمیت شهروندان بر فضا تضعیف می شود و فضا در تسلط صاحبان پلتفرم‌هایی قرار می­گیرد که داده‌های آن فضا را استخراج می‌کنند. مونت و همکاران (2020) به واکاوی حکمروایی در اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری توجه داشته‌اند. بر اساس تحلیل آنها، الگوی حکمروایی شهرها دچار تحولاتی عمیق شده است؛ به طوری که در دورۀ دوم، بر تسهیل­گری تأکید شده، اما در دورۀ سوم، تنظیم­گیری سختگیرانه جایگزین تسهیل­گری شده است. مک‌لن و آگیمن (2015) و کوهن و مونوز (2016) گفتمان شهر به‌اشتراک‌گذاشته‌شده را مطرح کرده‌اند، با این هدف که حکمروایی شهری را به سمت تحقق پایداری تشویق کنند، اما در دورۀ سوم، منطق سرمایه‌داری تحقق این هدف را با چالش­های زیادی مواجه کرده است. بر همین اساس است که شور و والاس (2021) تقابل وعده و واقعیت را به عنوان یک موضوع مهم در گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری مطرح کرده‌اند. بر اساس تحلیل آنها، این گفتمان نتوانسته است وعده­های اولیۀ خود برای تغییر الگوی مصرف شهری را تحقق بخشد، بلکه به یک ساختار اقتصادی تبدیل شده است. در این ساختار اقتصادی، وعده‌های رهایی‌بخش اولیه (از جمله دموکراتیزه‌کردن فضا، توانمندسازی و مقتدرسازی اقشار گوناگون شهری) به فراموشی سپرده شده و با واقعیت­های نامناسب دیگری از جمله از بین رفتن امنیت شغلی، تمرکز ثروت و امکانات، و تبعیض الگوریتمی در فضای شهری جایگزین شده‌اند. در همین راستا، آکوئر و همکاران (2017) از وعده‌ها و تناقض‌ها رمزگشایی کرده‌اند و نشان داده­اند پارادوکس‌های ذاتی گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری موجب بازتولید نابرابری‌های فضایی شهری شده‌اند. افزون بر این، روند دیالکتیکی بالا تحول‌هایی بارز برای شهرهای درحال توسعه و وابسته به اقتصاد کشاورزی ایجاد می­کند. از جملۀ این تحولات می­توان به شکل‌گیری بستری برای استخراج ارزش از فضاهای محلی و انتقال آن به فراتر از مرزهای شهری اشاره کرد. این موضوع در نهایت به تضعیف جایگاه گروه‌های فقیر و کم­درآمد و بیرون‌ رانده‌شدن آنها از بافت مرکزی شهرها منجر خواهد شد. همین‌طور، تحلیل نتایج پژوهش حاضر با نظریۀ منابع مشترک استروم (به مثابۀ یکی از نظریه­های پایه‌ای به‌اشتراک‌گذاشته‌شده) بیانگر نکاتی مهم است؛ چنانچه نظریۀ استروم مبتنی بر منابع محدود و یک اکوسیستم بسته است، در حالی که اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته­شده یک پدیدۀ چندوجهی و مبتنی بر دارایی­های ملموس و داده­ها در یک اکوسیستم باز و سیال است. با وجود این، در فضای شهری پلتفرم مبنا، امکان تحقق اصول هشت‌گانۀ استروم مانند شفافیت اولیه، نظارت کاربران و تحریم‌ها وجود ندارد؛ زیرا به علت انحصار اطلاعات و قدرت زیاد الگوریتم‌های تجاری، تراژدی منابع مشترک در سطحی بالاتر تکرار می‌شود. به سخن بهتر، وعدۀ استرومی دورۀ اول، در دورۀ سوم به ضد خود تبدیل خواهد شد. پیشگیری از این موضوع مستلزم تقویت و استقرار نهادهای تنظیم­گر شهری فراتر از پلتفرم است.

به سخن بهتر، تجلی این گفتمان در دورۀ سوم به نفی آرمان­های اولیه و حتی تبدیل این آرمان­ها به نقطۀ مقابل خویش انجامیده است؛ به این معنا که انحصارهای چندگانه ایجاد شده‌اند و در نتیجه، دسترسی به فضای شهری به کالایی کمیاب و گران‌قیمت تبدیل شده است. برای مثال، وعدۀ کاهش بار ترافیکی و استفادۀ مطلوب از فضای شهری موجب افزایش گردشگری و فشار بر زیرساخت­های محله‌های آسیب‌پذیر می‌شود.  علاوه بر این، یکی از بحران‌های بارز شهرهای کنونی مدیریت منابع آبی است. در این راستا، مفهوم آب مجازی بیانگر آن است که منطق سود شخصی ممکن است به تخریب و زوال منابع محلی منجر شود. آب مجازی به آبی اطلاق می‌شود که در فرایند تولید یک کالا مصرف می‌شود. هنگامی که تولیدکنندگان فقط با هدف به حداکثر رساندن سود شخصی و بدون در نظر گرفتن حد بهینۀ اجتماعی، به تولید کالاها در مناطق دارای بحران آبی اقدام و از راه تجارت جهانی آن را به سایر مناطق صادر می‌کنند، به طور عملی، آب محدود آن منطقه را به خارج از منطقه منتقل می­کنند. نتیجۀ این فرایند محروم‌شدن اجتماع محلی از دسترسی به آب آشامیدنی است. از این وضعیت به نوعی تراژدی منابع مشترک تعبیر می­شود، با این تفاوت بارز که برخلاف الگوی استروم، نهاد محلی مؤثری برای نظارت و پایش رفتار تولیدکنندگان وجود ندارد. از طرف دیگر، مصرف‌کنندۀ نهایی که در فاصلۀ جغرافیایی دوری قرار گرفته است، از پیامدهای زیان­آور مصرف خود بر منابع آبی منطقۀ آبی مبدأ اطلاعی ندارد. این مثال به‌وضوح نشانگر آن است که انحصار اطلاعات و قدرت تحت تسلط الگوریتم­ها و پلتفرم­های تجاری تا چه حد فراتر از ظرفیت نهادهای محلی برای مدیریت پایدار منابع است. در نتیجه، ضرورت بازاندیشی در ساختارهای حکمرانی فرامحلی به‌شدت احساس می‌شود، در عین حال که باید نسبت به ایجاد و توسعۀ نهادهای تنظیم­گر در سطحی بالاتر از پلتفرم اقدامات لازم صورت گیرد. در این نقطه، سیر دیالکتیکی گفتمان به ضد خود تبدیل می­شود؛ به گونه­ای که مفهوم اشتراک­گذاری که با هدف تقلیل مشکلات مالکیت خصوصی و توزیع عادلانۀ منابع مطرح شده بود، اکنون به ابزاری برای تمرکز ثروت، انحصار داده­ها و تثبیت داده­سالاری تبدیل شده است.

تحلیل تطبیقی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری

بر مبنای یافته­های حاصل از تحلیل تطبیقی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری، روند تاریخی این گفتمان سه دورۀ متمایز را تجربه کرده است. هر دوره منعکس­کنندۀ یک چرخش ایدئولوژیک خاص در اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری است. این دوره­های متمایز تحول گفتمان عبارت­اند از:

دورۀ نخست: ظهور گفتمان و آرمان‌شهر مشترکات (2004-2010): گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری در این دوره با مقالۀ بنکلر (2004) شروع شده و با آثاری مانند باتسمن و راجرز (2010) و گانسکی (2010) تداوم پیدا کرده است. در سطح متنی، مهم‌ترین دال­های مرکزی دورۀ نخست عبارت­اند از: اشتراک‌گذاری اجتماعی، کالاهای به‌اشتراک‌گذاشته‌شده و مصرف به‌اشتراک‌گذاشته‌شده. همچنین، استعاره‌های غالب شامل اقتصاد به مثابۀ خانواده و اشتراک‌گذاری دوستانه هستند. این موضوع بیانگر آن است که گفتمان در مقام نوعی ضدگفتمان در مقابل مصرف­گرایی مدرن و منطق غالب بازار مطرح شده است. با وجود این، تحلیل سطح گفتمانی به‌وضوح نمایان می­کند که چرا این آرمان­شهر نتوانسته است در مقابل سرمایه­داری تأثیرگذار باشد؛ زیرا شبکۀ بینامتنی این دوره نتوانسته است یک نهاد سیاست­گذار تثبیت­کننده را تشکیل دهد و فقط در سطح دانشگاهی و کنشگری مدنی ایفای نقش کرده است. بنکلر (2004) به تعریف اشتراک­گذاری با محوریت تقابل با بازار و سلسله‌مراتب مبادرت کرده است. این تعریف تقابلی فضایی مساعد برای جذب آن توسط بازار ایجاد کرده است؛ زیرا هر زمان گفتمانی فقط در تقابل با ساختار موجود اعلام موجودیت کند و در عین حال نتواند بدیل نهادی قابل عملیاتی را ارائه دهد، در نخستین تقابل با قدرت اقتصادی، یا جذب یا خنثی می­شود. همچنین، در سطح عمل اجتماعی، این دوره مفاهیمی مانند سرمایۀ اجتماعی و اعتماد بین­فردی را مطرح کرده است که بلک (2010) آنها را تحت احساس به‌اشتراک­گذاشته‌شده مفهوم­سازی کرده است. با وجود این، تحلیل انتقادی نشانگر آن است که ساختار نهادی و حکمروایی مشخصی برای تحقق این مفاهیم مطرح نشده است؛ از این رو، در دوره­های بعد، پلتفرم‌های تجاری مفاهیم سرمایۀ اجتماعی و اعتماد بین‌فردی را تصاحب کرده و به خدمت منطق بازار درآورده‌اند. به عبارت دیگر، آنچه در این دوره به عنوان اعتماد مورد توجه قرار گرفته است، در دورۀ دوم به رتبه­بندی الگوریتمی و در دورۀ سوم به پایش داده­ای تبدیل شده است. این تحولات آشکار می‌کند آرمان‌شهر مشترکات به علت نبود چارچوب حکمروایی فعال در مقابل هژمونی نئولیبرال به‌شدت آسیب‌پذیر بوده است.

دورۀ دوم: نهادگرایی و شهر هوشمند (۲۰۱۲-۲۰۱۶): آثار فراوانی در شکل­گیری این دوره نقش دارند. با وجود این، دورۀ دوم با مقالۀ باردی و اکهارت (2012) آغاز شده است. تداوم این دوره مدیون تلاش­های نویسندگانی از جمله مک‌لارن و آگیمن (2015)، دیویدسون و اینفرانکا (2016)، شولز (2016)، مارتین (2016)، سونداراراجان (2016)، هاماری و همکاران (2016)، کداگنونه و مارتنز (2016) و کوهن و مونوز (2016) است. در سطح متنی، چرخش زبانی از اشتراک­گذاری به دسترسی صورت گرفته است. این موضوع یک تغییر واژگانی به حساب نمی­آید، بلکه نمایانگر یک چرخش مفهومی عمیق است. باردی و اکهارت (2012) با جایگزین‌کردن دسترسی موقت به جای مالکیت، نخستین شکاف گفتمانی را به وجود آوردند؛ به گونه­ای که بار اجتماعی و اخلاقی اشتراک‌گذاری را تضعیف کردند و جایگاه آن را به سطح یک مدل مصرفی تقلیل دادند. این شکاف گفتمانی زمینۀ زبانی مساعدی برای ورود پلتفرم­های تجاری به فضای شهری را فراهم کرد. در سطح عمل گفتمانی، تحلیل بینامتنی بیانگر آن است که سند سیاستی کداگنونه و مارتنز (2016) از گفتمان آرمانی دورۀ نخست عبور کرده و آن را به فرصت رشد اقتصادی تغییر داده است. به این وسیله، این سند بار انتقادی و ضدبازاری اشتراک‌گذاری را خنثی کرده است. این سند به مثابۀ نوعی تثبیت هژمونیک در چارچوب فرکلاف به حساب می­آید؛ به این معنا که دانشگاه به تولید مفهوم اقدام می‌کند، در عین حال، سیاست­گذار آن را در راستای منافع سرمایه بازتعریف و تثبیت می­کند. در سطح عمل اجتماعی، این دوره نمایانگر چرخش مهم نئولیبرال است که به سمت تکنوکراسی شهری گرایش پیدا کرده است. در این راستا، مک‌لارن و آگیمن (2015) استعارۀ شهر به مثابۀ سرویس را مطرح کردند. به این وسیله، آنها مفهوم پایداری را از یک مفهوم اجتماعی و اخلاقی تغییر دادند و آن را به یک شاخص تکنوکراتیک مدیریت شهری تبدیل کردند. به تناسب این تغییرات، دال­­های مرکزی جدیدی شکل می­گیرند که از جملۀ آنها می­توان به دسترسی، پلتفرم، شهر به‌اشتراک‌گذاشته‌شده و سرمایه‌داری مبتنی بر جمعیت اشاره کرد. متناسب با این شرایط، استعاره‌های غالب گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری نیز تغییر می­یابند و استعاره‌هایی از جمله شهر به مثابۀ سرویس، دسترسی جایگزین مالکیت و هم‌افزایی هوشمند مطرح می‌شوند. از این رو، بازیگرانی جدید در فضای شهری نمایان می‌شوند که از جملۀ آنها می­توان به پلتفرم‌های فناوری، سیاست‌گذاران شهری و کارآفرینان خرد اشاره کرد. روابط قدرت جدید در فضای شهری بر اساس چالش‌های حقوقی و مقرراتی در حال شکل‌گیری هستند. رویکرد سیاست‌گذاری در این دوره بر مبنای تثبیت گفتمان نئولیبرال و تنظیم‌زدایی است. پیامدهایی خاص در این دوره ظاهر شده‌اند که از جملۀ مهم‌ترین آنها کالایی‌سازی خدمات شهری و نمایان‌شدن چالش‌های حقوقی در اجتماعات و محله­های شهری است. مارتین (2016) نخستین انتقاد جدی را در این دوره مطرح کرده است؛ چنانچه تأکید کرده اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته­شده از توجه به هدف­های پایداری غفلت کرده و بیشتر به سمت کالایی‌سازی خدمات عمومی شهری حرکت کرده است. بر این اساس، دورۀ دوم به عنوان یک مصادرۀ گفتمانی قابل بررسی و تحلیل است؛ به این معنا که وعده­های آرمانی دورۀ نخست به وسیلۀ منطق بازار جذب و بازتعریف شده‌اند.

دورۀ سوم: هژمونی و سرمایه‌داری پلتفرمی (۲۰۱۷-۲۰۲۱): نویسندگان فراوانی در شکل‌گیری گفتمان این دوره نقش دارند که از جملۀ آنها می‌توان به فرنکن و شور (2017)، آکوئر و همکاران (2017)، سرنیچک (2017)، ون دایک و همکاران (2018)، زوولسکا و همکاران (2019)، مونت و همکاران (2020) و شور و والاس (2021) اشاره کرد. گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری در این دوره تحولاتی چشمگیر را تجربه کرده است؛ چنانچه به یک هژمونی سرمایه‌دارانه تبدیل شده است که توسط غول­های بزرگ فناوری کنترل می‌شود. متناسب با آن، دال‌های مرکزی نیز تغییر یافته‌اند؛ به طوری که داده­کاوی، کار نامرئی و شناور، انحصارگرایی، نظارت، پلتفرمیسم، وعده و واقعیت و کار نهادی به مهم­ترین دال‌های مرکزی این دوره تبدیل شده­اند. متناسب با این تحولات در گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری، استعاره‌هایی جدید نیز نمایان شده‌اند. از مهم­ترین این استعاره­ها می­توان به پلتفرم به مثابۀ ماشین استخراج، اقتصاد گیگ، محاصرۀ داده‌ها و جامعۀ پلتفرمی اشاره کرد. بازیگرانی جدید در این فضا ظاهر شده­اند؛ به طوری که غول­های بزرگ فناوری، کارگران گیگ و تنظیم‌گران سخت‌گیر به بازیگران اصلی اقتصاد به ‌اشتراک‌ گذاشته‌شدۀ شهری در این دوره تبدیل شده­اند. روابط قدرت نیز تغییراتی بنیادین را تجربه کرده‌اند؛ به طوری که انحصار داده‌ها و الگوریتم‌ها قدرت را به‌شدت در دست غول‌های بزرگ فناوری متمرکز کرده است. رویکرد سیاست‌گذاری شهری بر اساس تنظیم‌گری سخت‌گیرانه و حکمروایی فعال است. این تحولات پیامدهای زیادی بر فضای شهری تحمیل کرده است که از جملۀ این پیامدها می­توان به تسلط داده‌های شهری، تبعیض الگوریتمی، از بین رفتن امنیت شغلی و چالش حق به شهر اشاره کرد.

مدل مفهومی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری

مدل مفهومی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری بر مبنای یافته‌های مربوط به تحلیل سه‌بُعدی فرکلاف و تحلیل تطبیقی تاریخی ارائه شده است (شکل 2). مدل ارائه‌شده به صورت دیالکتیکی و غیرخطی است؛ چنانچه نمایانگر تحول گفتمان در سه دورۀ تاریخی است و اینکه سه سطح تحلیل در تعامل با یکدیگر موجب تحولات گفتمان شده­اند. این مدل در سطح متنی، با نمایش تغییرات زبانی و مفهومی از دال‌های اشتراک‌گذاری اجتماعی در دورۀ نخست تا دال‌های دسترسی در دورۀ دوم و دال‌های داده‌کاوی در دورۀ سوم، به شناخت پویایی‌های زبانی کمک می‌کند. همچنین، این مدل در سطح گفتمانی، مراحل تولید گفتمان توسط دانشگاه، تثبیت آن به‌ وسیلۀ حوزۀ سیاست‌گذاری و در نهایت، به چالش کشیدن آن توسط دانشگاه را نشان می‌دهد. در نهایت، این مدل در سطح اجتماعی، تکامل گفتمان تحت تأثیر اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری را به تصویر می‌کشد. بر مبنای تعامل دیالکتیکی سه سطح، تغییر در یک سطح موجب تحول در دو سطح دیگر می‌شود. برای مثال، تغییر دال‌ها در سطح متنی (افول اعتماد و رشد پلتفرم) ماحصل تغییر در شبکه‌های بینامتنی (تثبیت گفتمان نئولیبرال توسط اسناد اروپایی) است. این امر به نوبۀ خود نمایانگر تحولات سرمایه‌داری جهانی (پیدایش سرمایه‌داری پلتفرمی) است. این مدل مبنایی قدرتمند برای کالبدشکافی و رمزگشایی از پویایی­های پنهان قدرت در اقتصاد شهری و حکمروایی شهری را ارائه کرده است. همین‌طور، بیانگر این است که چگونه گفتمان در تعامل دیالکتیکی با تغییرات و چرخش‌های ایدئولوژیک غالب تکامل یافته و بازاندیشی شده است. تحلیل سه دورۀ تاریخی گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاشته‌شدۀ شهری یک سیر دیالکتیکی و پر از تناقض را به نمایش گذاشته است. در این سیر تاریخی، وعده‌های رهایی‌بخش اولیه (دوره‌های نخست و دوم) به‌سرعت جایگزین می­شوند؛ چنانچه واقعیت‌های تلخ استثمار و انحصار (دورۀ سوم) جایگزین آنها شده‌اند.

شکل 2- مدل مفهومی پژوهش (منبع: یافته­های پژوهش، 1405)

نتیجه ­گیری

پژوهش حاضر، با واکاوی دیالکتیکی تحول گفتمان اقتصاد به‌اشتراک‌گذاری‌شدۀ شهری بر اساس الگوی سه‌بعدی فرکلاف، نمایانگر آن است که این سیر تکاملی، مسیری خطی و مبتنی بر پیشرفت‌های فناورانه نیست، بلکه یک «میدان نبرد ایدئولوژیک» است که در آن، وعده‌های رهایی‌بخش و اخلاق‌مدار «آرمان‌شهر مشترکات»، طی یک فرایند بینامتنی پیچیده، ابتدا توسط سیاست‌گذاری‌های نئولیبرال «شهر هوشمند» خنثی و در نهایت، به هژمونی «سرمایه‌داری پلتفرمی» مصادره شده‌اند. از لحاظ نظری، این یافته‌ها ثابت می‌کند تغییر رژیم‌های معنایی (از استعاره‌های اجتماع‌مبنا و اعتماد به ماشین‌های استخراج داده و اقتصاد گیگ) نشانگر چرخش‌های کلان در اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری است. پایداری و ناپایداری این اقتصاد به صورت ساختاری و منوط به الگوی حکمروایی است. به بیان دیگر، شبکۀ بینامتنی میان دانشگاه و اسناد سیاستی ابتدا مفاهیم را برای کالایی‌شدن خدمات شهری مشروعیت داد. با وجود این، با ظهور پارادوکس­هایی مانند انحصار داده و تبعیض الگوریتمی، گفتمان انتقادی به مثابۀ یک عنصر بازدارنده در مقابل تسلط شرکت­های فناوری و بازپس‌گیری معنای اصیل اشتراک گذاری شکل گرفت.

از نظر کاربردی و سیاست‌گذاری شهری، این دگردیسی گفتمانی هشداری بنیادین برای مدیران و برنامه‌ریزان شهری است تا از خوش‌بینی فناورانه و رویکرد «تسهیل‌گری منفعل» فاصله بگیرند. واقعیت امروز شهرها نشان می‌دهد شهروند کنشگرِ دورۀ نخست به «کارگر گیگ» و «تولیدکنندۀ رایگان داده» در دورۀ سوم تقلیل یافته است؛ از این رو، بازپس‌گیری «حق به شهر» و عدالت فضایی مستلزم گذار از حکمروایی بازارمحور به «حکمروایی فعال و تنظیم‌گری سخت‌گیرانه» بر الگوریتم‌ها و جریان داده‌ها است. در این مسیر، عملیاتی‌شدن حکمروایی فعال و بازپس‌گیری «حق به شهر» مستلزم شناخت و برطرف‌کردن موانع ساختاری مشارکت شهروندان در فرایند تصمیم­گیری و سیاست­گذاری شهری و ارتقای پیشران­های اجتماعی و اقتصادی تأثیرگذاری واقعی آنها در مدیریت فضاهای شهری است (جمینی و همکاران، 1401؛ جمینی و جمشیدی، 1403). بر این اساس، دست‌یابی به پایداری واقعی شهری نه از طریق انفعال در برابر پلتفرم‌های خصوصی، بلکه از طریق حمایت از بدیل‌هایی مانند «تعاونی‌های پلتفرمی» و ایجاد زیرساخت‌های داده‌ای عمومی امکان‌پذیر خواهد بود تا ارزش‌های استخراج‌شده از فضای شهری مجدداً به نفع انسجام اجتماعی و مشترکات شهری بازتوزیع شوند.

در راستای ارائۀ راهکارهای عینی و سیاستی، مدیران و نهادهای حکمروایی شهری باید از رویکرد تسهیل‌گری منفعل در مقابل پلتفرم‌های تجاری عبور و به سمت تنظیم‌گری فعال و سخت‌گیرانۀ الگوریتمی حرکت کنند. از جملۀ راهکارهای عملیاتی می‌توان به الزام پلتفرم‌ها به شفافیت الگوریتمی و ممیزی دوره‌ای کدهای برنامه‌نویسی توسط نهادهای ناظر شهری برای جلوگیری از تبعیض‌های فضایی و دستمزدی اشاره کرد. همچنین، شهرداری‌ها می‌توانند با ایجاد زیرساخت‌های داده‌ای عمومی و پلتفرم‌های متن‌باز شهری، مالکیت داده‌های تولیدشده در فضای شهر را از انحصار شرکت‌های فناوری خارج کنند. افزون بر این، تخصیص مشوق‌های مالی، حقوقی و فضایی (مانند اعطای کاربری‌های خاص) به تعاونی‌های پلتفرمی و ابتکارات مردمی مبتنی بر مشترکات شهری راهکاری عینی برای بازتوزیع ارزش‌های استخراج‌شده به نفع شهروندان و احیای اعتماد و سرمایۀ اجتماعی در محله­های شهری خواهد بود.

در خصوص پیشنهادهای مطالعاتی برای آینده، پژوهش‌های آتی می‌توانند با عبور از رویکرد صرفاً کیفی و گفتمانی، به سمت روش‌های ترکیبی و کمی حرکت کنند تا میزان آگاهی شهروندان از حقوق دیجیتال و ارزش واقعی داده‌های تولیدشده توسط آنان در پلتفرم‌های شهری را بسنجند. همچنین، انجام مطالعات تطبیقی میان کلان‌شهرهای کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته در خصوص نحوۀ مواجهۀ نهادهای محلی با انحصار پلتفرم‌ها می‌تواند الگوهای بومی حکمروایی را غنا بخشد. علاوه بر این، واکاوی موردی چگونگی شکل‌گیری، بقا یا شکست تعاونی‌های پلتفرمی در بافت‌های خاص اجتماعی-اقتصادی و همچنین، بررسی تأثیر فناوری‌هایی نوظهور همچون هوش مصنوعی و اینترنت اشیا بر آیندۀ مشترکات شهری از دیگر مسیرهای پژوهشی پیشنهادی است.

[i] Urban Commons Theory

[ii] Hess

[iii] Access-Based Consumption Theory

[iv] Bardhi & Eckhardt

[v] Sankari

[vi] Benkler

[vii] Belk

[viii] Botsman & Rogers

[ix] Gansky

[x] McLaren & Agyeman

[xi] Hamari

[xii] Davidson & Infranca

[xiii] Codagnone & Martens

[xiv] Cohen & Muñoz

[xv] Martin

[xvi] Sundararajan

[xvii] Scholz

[xviii] Acquier

[xix] Frenken & Schor

[xx] Srnicek

[xxi] van Dijck

[xxii] Zvolska

[xxiii] Mont

[xxiv] Vallas

[xxv] Critical Discourse Analysis (CDA)

[xxvi] Fairclough’s three-dimensional framework

[xxvii] Purposeful Sampling

[xxviii] Web of Science

[xxix] Scopus