نقش میانجی نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی مرکزی و بخشش

تعارض بخش طبیعی و اجتناب‌ناپذیر روابط بین‌فردی است. با این حال، اگر تعارض‌ها و پیامدهای هیجانی ناشی از آنها به شیوه‌ای سازگارانه مدیریت نشوند، ممکن است به مرور زمان انباشته شوند و رنجی مداوم برای افراد درگیر ایجاد کنند. در همین‌جاست که اهمیت و نقش بخشش[1] آشکار می‌شود (Sengupta et al., 2025). می‌توان گفت، بخشش به عنوان یکی از موضوع‌های محوری در روان‌شناسی مثبت‌گرا، معمولاً به ‌عنوان نتیجه‌ای مطلوب پس از تعارض در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا می‌تواند به بهبود سلامت روانی قربانیان و نیز خطاکاران کمک کند (Elaheh et al., 2021). انرایت و همکاران بخشش را به‌ عنوان یک فضیلت اخلاقی یا هدیه‌ای که به فرد خطاکار اعطا می‌شود، مفهوم‌سازی می‌کنند؛ فرایندی که طی آن، فرد به‌ صورت آگاهانه از رنجش، قضاوت یا بی‌تفاوتی دست می‌کشد، در حالی که همچنان حق تجربۀ این احساسات را به رسمیت می‌شناسد (Elaheh et al., 2021; Enright et al., 2021). این مفهوم‌سازی، بخشش را در دو بُعد شناختی و عاطفی تبیین می‌کند. بُعد شناختی بخشش به تصمیم آگاهانه برای کنارگذاشتن کینه و اتخاذ نگرشی دلسوزانه‌تر نسبت به فرد خاطی اشاره دارد؛ در مقابل، بُعد عاطفی بخشش مستلزم کاهش تدریجی احساساتی مانند خشم، تلخی و میل به انتقام است. ادغام این جنبه‌ها افراد را قادر می‌کند تا بدون چشم‌پوشی از رفتار یا فراموش‌کردن پیامدهای آن، از آسیب عبور کنند (Skalski‐Bednarz et al., 2025). به ‌طور کلی، این مفهوم در سه شکل متمایز بروز می‌یابد: بخشش خود، بخشش دیگران و بخشش موقعیت (Thompson & Snyder, 2019). پژوهش‌ها نشان می‌دهند بخشش می‌تواند شدت واکنش‌های روان‌شناختی و رفتاری منفی افراد را پس از تجربۀ تخلف یا آسیب بین‌فردی کاهش دهد (Du & Wang, 2025; Lee & Enright, 2019). با توجه به اهمیت پیامدهای فردی و بین‌فردی بخشش، شناسایی عوامل روان‌شناختی مؤثر بر آن همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است (Cowden, 2024; Gordon et al., 2020). در این میان، خودارزشیابی‌ مرکزی (CSE)[2] به عنوان یکی از ویژگی‌های شخصیتی، با نحوۀ تفسیر تجربیات منفی بین‌فردی و شیوۀ واکنش افراد به این تجربیات، از جمله گرایش به بخشش، مرتبط است (Collard & Stephens, 2025; Collard et al., 2024).

خودارزشیابی‌ مرکزی یک مفهوم جامع و پایدار روان‌شناختی است که نمایانگر ارزیابی بنیادین و ناخودآگاه فرد از شایستگی‌ها، توانایی‌ها و ارزش‌های شخصی خود است (Stănescu & Romașcanu, 2025). افزون‌ بر این، خودارزشیابی مرکزی نحوۀ‌ نگرش فرد به جهان را شکل می‌دهد و بر ارزیابی او از رویدادها و تجربیات بیرونی تأثیر می‌گذارد (Hong & Wang, 2024). این مفهوم از چهار مؤلفۀ اساسی تشکیل شده است: عزت‌نفس، خودکارآمدی تعمیم‌یافته، منبع‌کنترل و روان‌رنجوری (Tian et al., 2025). عزت‌نفس به برداشت واقعی فرد از خود اشاره دارد (Bugay-Sökmez et al., 2023). خودکارآمدی تعمیم‌یافته بیانگر اعتماد یا باور فرد به توانایی لازم برای دست‌یابی به اهداف است (Guan et al., 2024). منبع‌کنترل به درک فرد از میزان کنترل خود بر محیط و شرایط پیرامون مربوط می‌شود (Chen et al., 2025). روان‌رنجوری نیز به گرایش فرد به تجربۀ هیجان‌های منفی اشاره دارد (Jamali et al., 2020). پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که خودارزشیابی مرکزی پایین‌تری دارند، اعتمادبه‌نفس کمتری دارند، خود را کم‌توان‌تر از دیگران می‌بینند و معمولاً بر ضعف‌ها یا شکست‌های خود تمرکز می‌کنند و ذهنیت قربانی‌بودن را در پیش می‌گیرند (Stănescu & Romașcanu, 2025). در مقابل، افرادی که خودارزشیابی مرکزی بالاتری دارند، احتمال بیشتری دارد که احساسات و افکار مثبت خود را حفظ کنند و نسبت به محیط خود واکنش‌هایی مثبت نشان دهند (Ding et al., 2022; Saleem & Salhotra, 2024). این افراد معمولاً خود را قادر به کنترل زندگی‌شان می‌دانند، توانایی بیشتری برای مدیریت محیط اطراف نشان می‌دهند و هنگام مواجهه با رویدادهای منفی، پریشانی کمتری تجربه می‌کنند (Yudes et al., 2025). در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد خودارزشیابی مرکزی بالاتر با شیوه‌های سازگارانه‌تر مواجهه با موقعیت‌های تنش‌زای بین‌فردی و آمادگی بیشتر برای بخشش همراه است (Collard & Stephens, 2025). علاوه بر ارتباط خودارزشیابی‌ مرکزی با بخشش، پژوهش‌ها نشان داده‌اند این سازه با نشخوار فکری[3] (Cross et al., 2023; George & Collard, 2024) و نیز با نشخوار خشم[4] (Chatzimike-Levidi & Collard, 2023) ارتباط دارد. از سوی دیگر، پژوهش‌ها نشان می‌دهند نشخوار خشم با تداوم تجربۀ خشم و دشواری در بخشش همراه است (Kalita & Vimala, 2023; Nedeljković et al., 2023; Zhai & Öztürk, 2025). بر این اساس، انتظار می‌رود نشخوار خشم یکی از عوامل تبیین‌کنندۀ ارتباط میان خودارزشیابی‌ مرکزی و بخشش باشد.

نشخوار خشم یکی از فرایندهای شناختی ـ هیجانی مرتبط با خشم است که با وجود ارتباط نزدیک با این هیجان، به ‌عنوان مفهومی نسبتاً متمایز در نظر گرفته می‌شود (Jiang et al., 2025). خشم را می‌توان هیجانی دانست که در پی ادراک یک تهدید ـ معمولاً ناشی از رفتارهای ناعادلانه یا نادرست دیگران ـ بروز می‌کند (Scaini et al., 2024). در این چارچوب، اگر خشم یک هیجان در نظر گرفته شود، نشخوار خشم به تفکر مکرر دربارۀ این هیجان اشاره دارد (علی اصغری لهداربنی و فرهادی، 1402). به‌ عبارت ‌دیگر، نشخوار خشم یکی از انواع نشخوار فکری است که به صورت فرایندی غیرارادی و تکرارشونده پس از تجربۀ‌ یک رویداد خشم‌برانگیز پدیدار می‌شود. افرادی که دچار نشخوار خشم می‌شوند، احساس خشم را بارها در ذهن خود بازآفرینی و آن را همراه با جزئیات هیجانی، افکار پرخاشگرانه و حتی خیال‌پردازی‌های مرتبط با انتقام تجربه می‌کنند (میکائیلی و همکاران، 1403). نشخوار بیش از اندازۀ خشم می‌تواند ظرفیت خودکنترلی و کارکردهای اجرایی را مختل کند، برانگیختگی جسمانی را افزایش دهد و احتمال بروز رفتارهای مخرب و پرخاشگرانه را بیشتر کند (ابراهیمی، 1402). همچنین، این فرایند دامنۀ‌ پاسخ‌های سازگارانه از جمله ارزیابی ‌مجدد و حل ‌مسئله را محدود می‌کند (Watkins & Roberts, 2020) و می‌تواند زمینه‌ساز تفسیرهای منفی از رویدادها و افزایش اسنادهای خصمانه نسبت به دیگران شود (Hou et al., 2024). در نهایت، نشخوار خشم با پیامدهایی همچون اختلال در عملکرد سازگارانۀ فرد و کاهش بخشش، جایگزینی روابط خصمانه به جای روابط مسالمت‌آمیز و حمایتگرانه، و تهدید سلامت جسمی و روانی همراه است (Ariyazangane et al., 2022; Nedeljković et al., 2023).

در مجموع، اگرچه پژوهش‌های پیشین ارتباط خودارزشیابی‌ مرکزی با بخشش (Collard & Stephens, 2025; Collard et al., 2024) و نشخوار خشم (Chatzimike-Levidi & Collard, 2023) و نیز ارتباط نشخوار خشم با بخشش (احمدی و حکم‌آبادی، 1403 Kalita & Vimala, 2023; Nedeljković et al., 2023;) را به ‌طور جداگانه نشان داده‌اند، بر اساس جست‌وجوی انجام‌شده، مطالعه‌ای یافت نشد که نقش میانجی نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی‌ مرکزی و بخشش را به ‌طور مستقیم بررسی کرده باشد؛ از این ‌رو، بررسی این مدل میانجی (شکل 1) می‌تواند به درک دقیق‌تر چگونگی ارتباط ویژگی‌های شخصیتی با بخشش کمک کند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میانجی نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی‌ مرکزی و بخشش انجام شد. انتظار می‌رود خودارزشیابی‌ مرکزی بالاتر از طریق کاهش نشخوار خشم با افزایش بخشش همراه باشد.

شکل 1

مدل مفهومی پژوهش

Figure 1

Conceptual Model of the Study

روش

روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، توصیفی _ همبستگی از نوع مدل‌یابی بود. جامعۀ ‌آماری پژوهش شامل افراد بزرگسال شهر مشهد بود و فرایند جمع‌آوری داده‌ها در بهار 1403 انجام شد. با توجه به استفاده از روش مدل‌یابی در پژوهش حاضر، بر اساس پیشنهاد هو، حداقل حجم نمونۀ مورد نیاز 200 نفر بود (Hoe, 2008)؛ از این رو، تعداد 202 نفر با استفاده از روش نمونه‌گیری در دسترس و از طریق انتشار پرسشنامه در بسترهای آنلاین انتخاب شدند. از میان شرکت‌کنندگان، 143 نفر زن و 59 نفر مرد بودند. همچنین، بیشتر شرکت‌کنندگان دارای تحصیلات کارشناسی‌ارشد (80 نفر) و افراد مجرد (103 نفر) بودند. ابزار سنجش: پرسشنامۀ خودارزشیابی مرکزی (CSES)[5]: این مقیاس توسط جاج و همکاران[6] در سال 2003 ساخته شده و دارای 12 پرسش است (Judge et al., 2003). این مقیاس عزت‌نفس، خودکارآمدی تعمیم‌یافته، منبع‌کنترل و روان‌رنجوری را می‌سنجد. در این پرسشنامه، از شرکت‌کنندگان خواسته می‌شود تا عقاید خودشان را دربارۀ‌ هر مورد بر روی یک مقیاس پنج‌درجه‌ای مشخص کنند. پرسش‌های 11-9-7-5-3-1 با گزینه‌های کاملاً مخالفم (1)، مخالفم (2)، نظری ‌ندارم (3)، موافقم (4) و کاملاً موافقم (5) و پرسش‌های 12-10-8-6-4-2 به صورت معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. بر ‌اساس این روش، نمره­های به‌دست‌آمده از 12 پرسش جمع می‌شوند. حداقل نمرۀ ممکن 12 و حداکثر نمره 60 خواهد بود. نمرۀ بین 12 تا 24 نشان‌دهندۀ‌ میزان خودارزشیابی پایین، نمرۀ بین 24 تا 36 نشان‌دهندۀ‌ میزان خودارزشیابی متوسط و نمرۀ بالاتر از 36 نشان‌دهندۀ‌ میزان خودارزشیابی بالاست. جاج و همکاران پایایی این پرسشنامه را با استفاده از روش آلفای کرونباخ 84/0 و روایی همگرای آن را 64/0 گزارش کردند (Judge et al., 2003). این مقیاس توسط هاشمی ‌شیخ‌شبانی و همکاران‌ (1390) نرم شده است. در پژوهش آنها، ضریب آلفای کرونباخ کل 71/0 به دست آمده و ضریب آلفای کرونباخ مقیاس خودارزشیابی‌ مرکزی در حد قابل قبول است. در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ برای این مقیاس 83/0 به دست آمد.

پرسشنامۀ بخشش هارتلند (HFS) [7]: این مقیاس توسط تامپسون و همکاران در سال 2005 ساخته شده و دارای 18 پرسش است (Thompson et al., 2005). پاسخ هر پرسش به صورت طیف لیکرت هفت‌درجه‌ای از کاملاً مخالفم (1)، مخالفم (2)، تقریباً مخالفم (3)، نظری ‌ندارم (4)، تقریباً موافقم (5)، موافقم (6) و کاملاً موافقم (7) است و سه مؤلفۀ بخشش خود (پرسش‌های 1 تا 6)، بخشش دیگران (پرسش‌های 7 تا 12) و بخشش موقعیت (پرسش‌های 13 تا 18) را می‌سنجد. پرسش‌های 17-15-13-11-9-7-6-4-2 به صورت معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. برای محاسبۀ‌ نمرۀ‌ کلی این مقیاس، باید نمرۀ همه‌ پرسش‌ها را با هم جمع کرد. دامنۀ‌ نمرۀ این مقیاس بین 18 تا 126 است. هرچه نمرۀ حاصل‌شده از این مقیاس بیشتر باشد، نشان‌دهندۀ‌ میزان بیشتر بخشش خواهد بود و برعکس. این پرسشنامه پایایی و روایی مناسبی دارد و اعتبار آن در پژوهش‌های متعدد تأیید شده است. این مقیاس در پژوهش تامپسون و همکاران سازگاری درونی خوبی دارد (آلفای کرونباخ = 87/0) (Thompson et al., 2005) و همچنین، توسط سرمد و همکاران (1390) نرم شده است. این نویسندگان آلفای کرونباخ این مقیاس را 83/0 گزارش کرده‌اند. همچنین، در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ برای خرده‌مقیاس بخشش خود، بخشش دیگران، بخشش موقعیت و کل پرسشنامه به ترتیب 65/0، 77/0، 77/0 و 85/0 به دست آمد.

پرسشنامۀ نشخوار خشم (ARS)[8]: این مقیاس توسط سوخودولسکی و همکاران[9] در سال 2001 ساخته شده و دارای 19 پرسش است که تمایل به تفکر دربارۀ موقعیت‌های خشم‌برانگیز فعلی و یادآوری تجربه‌های خشم‌برانگیز گذشته را می‌سنجد (Sukhodolsky et al., 2001). پرسش‌های این پرسشنامه نشخوار خشم را در اندازه‌های چهاردرجه‌ای لیکرت از خیلی ‌کم (1)، کم (2)، زیاد (3) و خیلی ‌زیاد (4) نمره‌گذاری می‌کنند. نمره‌گذاری آزمون به صورتی است که نمرۀ بیشتر بیانگر نشخوار خشم بیشتر است. حداقل نمرۀ ممکن 19 و حداکثر نمرۀ ممکن 76 است. این پرسشنامه از پایایی و روایی مناسبی برخوردار است. در پژوهش سوخودولسکی و همکاران، پایایی این مقیاس با ضریب آلفای کرونباخ  91/0 گزارش شده است (Sukhodolsky et al., 2001). این مقیاس توسط بشارت (1397) نرم شده‌ است. در این پژوهش، ضریب آلفای کرونباخ 95/0 محاسبه شده که نشانۀ‌ همسانی درونی خوب این مقیاس است. همچنین، در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ برای این پرسشنامه 95/0 به دست آمد.

روش اجرا و تحلیل: ابزارهای پژوهش پس از تدوین، به ‌صورت الکترونیکی در قالب یک پرسشنامۀ جامع طراحی شدند و از طریق شبکه‌های مجازی (تلگرام، اینستاگرام، واتساپ، ایتا، بله و روبیکا) در اختیار افراد واجد شرایط قرار گرفتند. لینک پرسشنامه در گروه‌ها، کانال‌ها و صفحات مجازی مرتبط منتشر شد و شرکت‌کنندگان پس از مطالعۀ توضیحات اولیه پژوهش، معیارهای ورود شامل داشتن دست‌کم ۱۸ سال سن و مقیم‌بودن در شهر مشهد و ملاحظات اخلاقی[10] شامل رضایت آگاهانه و تضمین محرمانگی اطلاعات، در صورت تمایل، پرسشنامه‌ها را به ‌صورت داوطلبانه تکمیل کردند. پس از دست‌یابی به حجم نمونۀ مدنظر، لینک دسترسی غیرفعال شد و داده‌ها پس از استخراج و کدگذاری، برای انجام تحلیل‌های آماری به نرم‌افزار SPSS 26 و سپس  AMOS 24  منتقل شدند. به‌ منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، از آزمون همبستگی پیرسون و تحلیل مسیر استفاده شد.

 یافته‌ها

شرکت‌کنندگان شامل 143 زن و 59 مرد بودند که میانگین سن آنها 60/30 با انحراف معیار 91/7 بود. میانگین و انحراف ‌معیار متغیرهای پژوهش در جدول 1 گزارش شده است.

جدول 1

شاخص­های توصیفی متغیرهای پژوهش

Table 1

Descriptive Statistics of the Study Variables

به منظور تجزیه‌وتحلیل داده­ها از ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل‌ مسیر استفاده شد. برای نرمال‌بودن نمرات متغیرهای پژوهش، کجی^[11] و کشیدگی^[12] این نمرات بررسی شد. در بررسی نمرات خودارزشیابی مرکزی، نشخوار خشم و بخشش، قدر مطلق مقادیر کجی (04/0-51/0) و کشیدگی (05/0-59/0) در بازۀ قابل قبول بودند که بیانگر نرمال‌بودن داده­های این متغیرها بود. در این پژوهش، شاخص­های تشخیص هم­خطی برای نمرۀ کل خودارزشیابی مرکزی و نشخوار خشم به عنوان متغیرهای پیش‌بین (برون‌زا و میانجی در مدل­ پیشنهادی) بررسی شدند. نتایج نشان داد مقدار تورم واریانس (52/1) برای متغیرهای پیش­بین بزرگ‌تر از 10 نیست و همچنین، مقدار شاخص تحمل (65/0) نیز برای این متغیرها در بازۀ صفر و یک قرار دارد. بنابراین، هم‌خطی چندگانه بین متغیرهای پیش‌بین وجود نداشت. برای بررسی مفروضۀ استقلال خطاها از آمارۀ دوربین _ واتسون استفاده شد. اگر مقدار این آماره کمتر از 4 باشد، بیانگر عدم وجود خودهمبستگی است. مقادیر آمارۀ دوربین _ واتسون برای پیش‌بینی مؤلفه­های بخشش (86/1-93/1) از طریق متغیرهای موجود در مدل پیشنهادی کمتر از 4 به دست آمد. بنابراین، پیش‌­فرض­ استقلال خطاها برای متغیرهای بالا برقرار است. در مجموع، نتایج بالا حاکی از برقراری پیش‌فرض‌های ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل‌ مسیر است. در ادامه، نتایج مربوط به این تحلیل‌ها ارائه شده است.

در جدول 2، ضرایب همبستگی متغیرهای پژوهش ارائه شده است. رابطۀ دوبه‌دوی تمامی متغیرها معنادار است.

جدول 2

ضرایب همبستگی متغیرهای پژوهش

Table 2

 Correlation Coefficients of the Study Variables

001/0***p<

برای بررسی نقش میانجی نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی مرکزی و بخشش، خودارزشیابی مرکزی به عنوان متغیر برون‌زا، نشخوار خشم به عنوان متغیر میانجی و سه مؤلفۀ بخشش به عنوان متغیرهای درون‌زا در نظر گرفته شدند و برازش مدل‌ با روش تحلیل ‌مسیر ارزیابی شد. برازش مدل از طریق شاخص­های مجذور خی­دو، شاخص برازندگی تطبیقی (CFI)^[13]، شاخص نیکویی برازش (GFI)^[14]، شاخص نیکویی برازش تعدیل‌شده (AGFI)^[15] و ریشۀ خطای میانگین مجذورات تقریب (RMSEA)^[16] بررسی شد. برای برازش مدل لازم بود این شاخص‌ها دارای استانداردهایی باشند. این استانداردها عبارت‌اند از: نسبت مجذور خی‌دو به درجۀ آزادی کمتر از 3؛ شاخص­های برازندگی تطبیقی (CFI)، نیکویی برازش (GFI) و نیکویی برازش تعدیل‌شده (AGFI) نزدیک به 1؛ و ریشۀ میانگین مجذورات تقریب (RMSEA) بین 0 تا 05/0 (بیانگر برازش خوب) یا 05/0 تا 10/0 (بیانگر برازش قابل قبول). با وجود آنکه برای بررسی نیکویی برازش معمولاً از شاخص مجذور خی‌دو استفاده می‌شود، از آنجا که این شاخص با افزایش حجم نمونه و درجۀ آزادی افزایش می­یابد، استفاده از شاخص ریشۀ خطای میانگین مجذورات تقریب (RMSEA) توصیه شده است (میرز و همکاران، 1391). با در نظر گرفتن آنچه گفته شد، شاخص­های کلی برای مدل اولیۀ مربوط به بخشش بررسی شدند و مقادیر این شاخص­ها حکایت از برازش «قابل قبول» مدل داشتند (32/2 = χ²/df، 08/0 = RMSEA ، 99/0GFI = ، 93/0AGFI = ، 99/0 CFI =). اما پس از اعمال اصلاحاتی بر روی مدل که شامل حذف مسیر غیرمعنادار خودارزشیابی به بخشش دیگران بود، مدل با برازش «خوب» تأیید شد (38/1 = χ²/df، 04/0 = RMSEA، 99/0GFI = ، 95/0AGFI = ، 99/0 CFI =).

شکل 2

 مدل نهایی پژوهش

Figure 2

Final Model of the Study

بر اساس مدل نهایی پژوهش (شکل 2)، خودارزشیابی مرکزی اثر مستقیم مثبت بر بخشش خود (001/0p<، 50/5 t=) و بخشش موقعیت (001/0p<، 05/8 t=) و اثر مستقیم منفی بر نشخوار خشم (001/0p<، 30/10- t=) دارد. همچنین، نشخوار خشم اثر مستقیم منفی بر بخشش خود (001/0p<، 94/3- t=)، بخشش دیگران (001/0p<، 94/10- t=) و بخشش موقعیت (001/0p<، 99/5- t=) دارد.

جدول 3

 اثرات غیرمستقیم و کل در مدل نهایی برای بخشش

Table 3

Indirect and Total Effects on Forgiveness in the Final Model

در جدول 3، ضرایب اثرات غیرمستقیم و کل متغیرهای پژوهش ارائه شده است. بر اساس این نتایج، خودارزشیابی مرکزی بر بخشش خود (05/0p<، 16/0 β=)، بخشش دیگران (05/0p<، 35/0 β=) و بخشش موقعیت (05/0p<، 20/0 β=) اثر غیرمستقیم معناداری از طریق نشخوار خشم داشته است. به عبارتی، متغیر میانجی نقشی معنادار برای رابطۀ خودارزشیابی مرکزی و بخشش ایفا کرده است. همچنین، نتایج این جدول نشان می­دهد اثر کل متغیر خودارزشیابی مرکزی بر بخشش خود (05/0p<، 54/0 β=) و بخشش موقعیت (01/0p<، 67/0 β=) نیز مثبت و معنادار است.

 شاخص  میزان واریانس تبیین‌شدۀ متغیر درون‌زا را نشان می‌دهد. کوهن مقادیر ، 26/0، 13/0 و 02/0 را به ترتیب قوی، متوسط و ضعیف توصیف می‌کند (Cohen, 1992). شاخص  یعنی ضریب تعیین متغیر بخشش در مدل نهایی نیز برابر 41/47 بود که نشان می­دهد خودارزشیابی مرکزی و نشخوار خشم می‌توانند حدود 48 درصد از تغییرات بخشش را پیش‌بینی کنند که این میزان در حد قوی است.

 بحث

این پژوهش با هدف بررسی نقش میانجی نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی مرکزی و بخشش انجام شد. نتایج تحلیل مسیر نشان داد خودارزشیابی مرکزی با بخشش رابطۀ مثبت و معنادار و با نشخوار خشم رابطۀ منفی و معنادار دارد؛ همچنین، نشخوار خشم با بخشش رابطه‌ای منفی و معنادار نشان داد. این یافته‌ها هم‌سو با نتایج پژوهش‌هایی است که ارتباط این متغیرها را بررسی کرده‌اند (احمدی و حکم‌آبادی، 1403 Chatzimike-Levidi & Collard, 2023; Collard et al., 2024; Collard & Stephens, 2025; Cross et al., 2023; George & Collard, 2024; Kalita & Vimala, 2023; Nedeljković et al., 2023; Zhai & Öztürk, 2025). در نهایت، یافته‌ها نشان داد نشخوار خشم در رابطۀ بین خودارزشیابی مرکزی و بخشش نقش میانجی معناداری ایفا می‌کند؛ به این معنا که بخشی از نقش خودارزشیابی مرکزی بر بخشش از طریق کاهش نشخوار خشم تبیین می‌شود. این یافته‌ها نشان می‌دهد خودارزشیابی مرکزی نه فقط به ‌صورت مستقیم با گرایش بیشتر به بخشش مرتبط است، بلکه از طریق تأثیر بر فرایندهای شناختی مرتبط با خشم نیز می‌تواند بر بخشش اثرگذار باشد.

خودارزشیابی مرکزی نقشی مهم در نحوۀ مواجهۀ افراد با چالش‌های زندگی و تفسیر رویدادهای روزمره ایفا می‌کند. همچنین، به افراد کمک می‌کند تا به احساساتشان نسبت به خود و دیگران آگاه‌تر باشند و بتوانند افکار درونی و رفتار بیرونی خود را بهتر تنظیم کنند. افرادی که از خودارزشیابی مرکزی بالاتری برخوردار هستند، معمولاً رویدادهای تنش‌زا را کمتر تهدیدآمیز ادراک می‌کنند و از راهبردهایی سازگارانه‌تر برای مقابله با هیجان‌های منفی استفاده می‌کنند. در مقابل، ضعف در مؤلفه‌های خودارزشیابی مرکزی می‌تواند افراد را در برابر فشارهای روان‌شناختی آسیب‌پذیرتر کند. در همین راستا، پژوهش‌ها نشان داده‌اند افرادی که دارای عزت‌نفس پایین‌تری هستند، پس از تجربۀ رویدادهای ناکام‌کننده بیشتر درگیر نشخوار فکری می‌شوند (Bugay-Sökmez et al., 2023). همچنین، روان‌رنجوری بالاتر با تجربۀ مکرر خشم، تداوم هیجان‌های خصمانه و افزایش افکار نشخواری مرتبط است (Jamali et al., 2020). افزون بر این، افراد دارای منبع کنترل بیرونی بیشتر از راهبردهای مقابله‌ای هیجان‌محور استفاده می‌کنند (Chen et al., 2025). از این ‌رو، می‌توان انتظار داشت افرادی که دارای خودارزشیابی مرکزی پایین‌تری هستند، در مواجهه با رویدادهای منفی بیشتر درگیر نشخوار خشم شوند. نشخوار خشم فرایندی است که در اثر تفکر مداوم، رویدادهای خشم‌برانگیز را احیا می‌کند و اگرچه به طور موقت تجربۀ خشم را در کوتاه‌مدت کاهش می‌دهد، معمولاً در کاهش خشم بی‌اثر است و معمولاً در درازمدت نتیجۀ معکوس می‌دهد (Chatzimike-Levidi & Collard, 2023). بنابراین، نشخوار خشم موجب افزایش هیجانات منفی می‌شود و اجازۀ فرایند خنثی‌سازی و چارچوب‌دهی مجدد واکنش‌های منفی به تجربیات رنجش‌آور و جایگزین‌شدن آنها با هیجانات مثبت را نمی‌دهد و در نتیجه، موجب کاهش جنبه‌های مثبت در زندگی می‌شود.

از سوی دیگر، بخشش فرایندی التیام‌بخش است که از طریق بازپس‌گیری انرژی روانی و رهاسازی نیروهای صرف‌شده برای حفظ جراحات روانی گذشته، به ارتقای سلامت روان کمک می‌کند و به فرد اجازه می‌دهد جایگاهی فراتر از ناکامی‌ها و آسیب‌های گذشته برای خود قائل شود و از طریق ایجاد فاصلۀ شناختی با تجربه‌های آسیب‌زا، از آنها رهایی یابد و آنها را به شیوه‌ای سازگارانه‌تر بازتفسیر کند. بر اساس دیدگاه گوردون و همکاران، بخشش مستلزم بازنگری در باورهای بنیادین و بازسازی شناختی تجربه‌های آزاردهنده است (Gordon et al., 2020). این سازه بازتابی از یک خودارزشیابی مرکزی منسجم است؛ بنابراین، می‌توان گفت مؤلفه‌های خودارزشیابی مرکزی نقشی تعیین‌کننده‌ در این فرایند ایفا می‌کنند. همان‌طور که پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند، تفاوت در سطح عزت‌نفس، تفاوت در توانمندی بخشش را به دنبال دارد (Elaheh et al., 2021). همچنین، سطوح بالاتر روان‌رنجوری با دشواری در مدیریت هیجان‌های منفی و کاهش تمایل به بخشش همراه است (Quan et al., 2025)؛ در حالی که خودکارآمدی بالاتر از طریق افزایش احساس کنترل و استفاده از راهبردهای سازگارانه‌تر، فرایند بخشش را تسهیل می‌کند (Collard et al., 2024). بر این اساس، می‌توان استدلال کرد افرادی که از خودارزشیابی مرکزی بالاتری برخوردار هستند، کمتر تخلفات را به عنوان نقضی برای ارزشمندی خود تفسیر می‌کنند و در نتیجه، کمتر درگیر واکنش‌های هیجانی شدید و انگیزه‌های انتقام‌جویانه می‌شوند. افزون بر این، توانایی بیشتر در تنظیم هیجان و بازپردازش شناختی رویدادهای آسیب‌زا زمینه را برای شکل‌گیری نگرش‌های بخشاینده و افزایش بخشش خود، دیگران و موقعیت‌ها فراهم می‌کند. با این حال، نشخوار خشم با حفظ توجه فرد به آسیب، بی‌عدالتی ادراک‌شده و هیجان‌های منفی مرتبط با آن، مانع این بازسازی شناختی می‌شود. در نتیجه، افرادی که بیشتر درگیر نشخوار خشم هستند، دشواری بیشتری در رهاکردن رنجش‌ها و حرکت به سوی بخشش تجربه می‌کنند. به عبارت دیگر، نشخوار خشم توانایی فرد را در مدیریت مؤثر تعارض، برقراری تعاملات سازنده با دیگران و به ‌ویژه گرایش به بخشش محدود می‌کند. این فرایند شناختی با افزایش تمایلات تلافی‌جویانه، می‌تواند فرایند بخشش را تضعیف یا مختل کند؛ چرا زیرا اشتغال ذهنی مداوم با افکار مزاحم مرتبط با تعارض، توان فرد را برای حل‌وفصل موقعیت‌های ناخوشایند کاهش می‌دهد (Nedeljković et al., 2023).

پژوهش حاضر همانند سایر پژوهش‌ها با محدودیت‌هایی همراه بود؛ از جمله محدودکردن ابزار پژوهش به پرسشنامه‌ها، استفاده از طرح مقطعی، عدم ‌تعادل جنسیتی نمونه (تعدادی چشمگیر از شرکت‌کنندگان را زنان تشکیل می‌دادند) که تعمیم‌پذیری یافته‌ها به هر دو جنس را با محدودیت مواجه می‌کند، و همچنین ماهیت نمونه، یعنی داوطلبان آنلاین که ممکن است منعکس‌کنندۀ جمعیت عمومی نباشد. بر این ‌اساس، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی از روش‌هایی مانند مصاحبه‌های عمیق به ‌منظور سنجش دقیق‌تر سازه‌های خودارزشیابی مرکزی، نشخوار خشم و بخشش بهره گیرند. همچنین، استفاده از طرح‌های طولی می‌تواند به روشن‌ترشدن روابط علّی و پیامدهای بلندمدت خودارزشیابی مرکزی بر نشخوار خشم و بخشش کمک کند. نمونه‌هایی با توزیع متعادل‌تر جنسیتی امکان تعمیم‌پذیری بیشتر یافته‌ها و بررسی تفاوت‌های جنسیتی بالقوه را فراهم خواهد کرد. در نهایت، انجام پژوهش‌هایی با تمرکز بر شناسایی و تقویت راهبردهایی که به ارتقای سطوح خودارزشیابی مرکزی می‌انجامند، می‌تواند به توسعۀ مداخلات مؤثر در پیشگیری و کاهش نشخوار خشم و در نهایت، تسهیل فرایند بخشش منجر شود.

 سپاسگزاری

در پایان، از تمامی افرادی که در انجام این پژوهش ما را یاری رساندند، صمیمانه تشکر و قدردانی می‌کنیم.

[1] Forgiveness

[2] Core Self-Evaluation

[3] Rumination

[4] Anger Rumination

[5] Core Self‐Evaluations Scale

[6] Judge et al

[7] Heartland Forgiveness Scale

[8] Anger Rumination Scale

[9] Sukhodolsky et al

[10] کمیتۀ اخلاق در پژوهش دانشگاه خیام با کد  IR.KHAYYAM.REC.1403.018 این مطالعه را تأیید کرد.

^[11] Skewness

^[12] Kurtosis 

[13] Comparative Fit Index

[14] Goodness of Fit Index

[15] Adjusted Goodness of Fit Index

[16] Root Mean Square Error of Approximation