| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,922 |
| تعداد مقالات | 15,635 |
| تعداد مشاهده مقاله | 47,694,851 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,199,436 |
واکاوی چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر در دوره ابتدایی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| رویکردهای نوین آموزشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 44، مهر 1405، صفحه 31-68 اصل مقاله (1.28 M) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/nea.2026.148762.2214 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| یوسف ادیب* 1؛ آیدا محمدی2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1استاد، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2دانشجوی دکتری، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| تحقق عدالت آمورشی در دورۀ بنیادین ابتدایی مستلزم نهادینهسازی آموزش فراگیر است؛ از این رو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر در این دوره انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از لحاظ رویکرد کیفی است و به شیوۀ سنتزپژوهی ششمرحلهای روبرتس انجام شده است. جامعۀ آماری پژوهش شامل اسناد و مقالههای علمی معتبر داخلی و خارجی در زمینۀ آموزش فراگیر در بازۀ زمانی 2013-2025 بود که از طریق نمونهگیری هدفمند، 28 سند علمی برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. معیار ورود اسناد ارتباط با هدف پژوهش و اجرای آن در دورۀ ابتدایی و معیار خروج ضعف اعتبار نشریه و عدم گزارش اطلاعات کافی بود. تحلیل دادهها با استفاده از کدگذاری باز و محوری انجام شد. روایی محتوایی مؤلفهها با نظر متخصصان تأیید و پایایی کدگذاری با ارزیابی دو کدگذار مستقل بررسی شد. ضریب کاپای کوهن (74/0) بیانگر توافق قابل قبول بین ارزیابان بود. یافتههای این پژوهش نشان میدهد موفقیت در اجرای آموزش فراگیر محصول اقدامات جزیزهای و تکبُعدی نیست، بلکه نیازمند تحولی نظاممند و هماهنگ در پنج حوزۀ اصلی است: سیاستگذاری و مدیریت کلان، زیرساختها، منابع انسانی، آموزش و برنامۀ درسی، و فرهنگسازی. چارچوب ارائهشده با شناسایی تمامی چالشها و ارائۀ راهکارهای متناظر با هر کدام، اجرای اثربخش و پایدار آموزش فراگیر را تضمین میکند؛ از این رو، میتواند به عنوان مبنایی معتبر مورد توجه سیاستگذاران آموزشی و برنامهریزان درسی قرار گیرد. نوآوری این پژوهش گذار از تقلیلگرایی رایج ادبیات پیشین و ارائۀ چارچوبی جامع برای تبیین همزمان چالشها و راهکارهاست. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| آموزش فراگیر؛ چالشها؛ راهکارها؛ دورۀ ابتدایی؛ سنتزپژوهی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آموزشوپرورش همواره به مثابۀ ابزاری بنیادین برای برابرسازی اجتماعی و تسهیل دسترسی به فرصتهای رشد همهجانبه تلقی شده است؛ با این حال، تجربیات فراملی نشان میدهد در عمل، گروههایی از دانشآموزان به ویژه کودکان دارای ناتوانی و اقشار کمبرخوردار، با طرد و محرومیت ساختاری روبهرو بودهاند؛ وضعیتی که گویای ناکامی در تحقق وعدۀ عدالت آموزشی است. در پاسخ به این واگرایی، مفهوم «آموزش فراگیر» به عنوان تحولی پارادایمی و محرکی تحولآفرین در پداگوژی معاصر مطرح شد تا حق همگانی دسترسی به آموزش باکیفیت را به رسمیت بشناسد (Jardinez & Natividad, 2024). در این میان، دورۀ ابتدایی به عنوان نقطۀ آغازین نظام آموزشی، پایهگذار رشد شخصیت، ساختارهای شناختی و مهارتهای اساسی کودکان است؛ از این رو، موفقیت یا شکست فرایند فراگیرسازی در این مقطع حساس نقشی حیاتی، سرنوشتساز و ساختاردهنده در آیندۀ آموزشی و اجتماعی کشور ایفا میکند (Yusli & Sain, 2025). از دیدگاه نظری، این رویکرد فرایندی مستمر است که هدف آن شناسایی و حذف موانع پیش روی مشارکت، حضور مؤثر و موفقیت تحصیلی همۀ دانشآموزان است؛ به ویژه آن دسته از فراگیرانی که در معرض طرد اجتماعی، به حاشیه رانده شدن یا افت عملکرد تحصیلی هستند (Ainscow, 2005). فلسفۀ وجودی آموزش فراگیر بر این اصل استوار است که کثرت و تنوع خصلت ذاتی و گریزناپذیر جوامع انسانی است؛ جوامعی متشکل از تفاوتهای نژادی، مذهبی، آرمانی و طیفی وسیع از توانمندیها و ناتوانیها. با ابتنا بر این دیدگاه، محیط مدارس باید آینۀ تمامنمای تکثر جامعۀ واقعی باشد تا کودکان بتوانند شایستگیهای کلیدی برای زیستن در چنین بسترهایی را کسب کنند. در این میان، کودکان دارای نیازهای ویژه نیز مستحق تجربۀ یک زندگی تحصیلی رضایتبخش، کرامتمدار و آموزنده هستند که عزتنفس، خوداتکایی و مشارکت فعال اجتماعی آنان را تضمین و تسهیل کند (قبادیان و همکاران، 1401). به بیان کلی، فراگیرسازی نه یک پیوند صوری یا الحاق اداری، بلکه به معنای بخشی جداییناپذیر از یک کل منسجم به حساب آمدن است (امیری مجد و یوسفی، 1391). از دیدگاه بازسازی اجتماعی و پداگوژی مثبت، آموزش فراگیر با بازتعریف مفهوم عدالت، باورهای سنتی دربارۀ برتری آموزشی را به چالش میکشد و رسالت خود را به توسعۀ بهزیستی و یادگیری اجتماعی-عاطفی تحولآفرین تسری میدهد تا حس تعلق و همزیستی برابر را در فرهنگ مدرسهای بازآفرینی کند (Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Legette et al., 2022; Kozleski et al., 2015; Mapuranga et al., 2015). بر همین اساس، تدوام این مسیر نیازمند آن است که سیاستها و راهبردهای ملی هرچه بیشتر با چارچوبهای نظری معاصر و نگاه حقوق بشری به آموزش فراگیر تطبیق یابند (Rodríguez et al., 2024). در سطح بینالمللی نیز، اسناد تاریخسازی همچون گزارش وارنک در سال 1978، بیانیۀ سالامانکا در سال 1994، کنوانسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد در سال 2007 و کنوانسیونهای آموزشی یونسکو، مبانی قانونی و اخلاقی این پدیده را تقویت و مسیر تغییرات سیاستی را در سطح جهانی هموار کردهاند (Pappas et al., 2018). با وجود گسترش این گفتمانهای نظری و اسناد حمایتی بینالمللی برای بازآفرینی عادلانۀ نظامهای آموزشی، تحقق عینی آموزش فراگیر در سطح مدارس ابتدایی پس از گذشت چندین دهه، همچنان با موانعی چندوجهی و سیستماتیک روبهرو است (Grima-Farrell et al., 2011; Limaye, 2016). چنین وضعیتی بیانگر ایستایی و رکود مفهومی در بسیاری از نظامهای آموزشی است که سبب شده است سیاستگذاران به الگوهای ادغام سطحی و ظاهری بسنده کنند؛ پدیدهای که از آن تحت عنوان «شبهفراگیری» یاد میشود و در قالب تداوم ساختارهای تبعیضآمیز در پوششی صوری نمود مییابد (Orru, 2018). این تحولات عمدتاً تغییراتی نمادین و واکنشی به فشارهای بیرونی برای انطباق با گفتمان جهانی عدالت آموزشی هستند و کمتر به دگرگونیهای ساختاری و پایدار منجر میشوند؛ وضعیتی که ریشه در بیمیلی دولتها به بهرهگیری از دانش تخصصی و راهنمایی متخصصان در فرایندهای کلان سیاستگذاری دارد (Saloviita, 2018). ادبیات پژوهشی معاصر با تمایز میان ابعاد افقی و عمودی این پارادایم، تعاریفی محدود و گسترده از فراگیرسازی ارائه میدهد که گویای پیچیدگی این مفهوم در میدان عمل است (Deroncele-Acosta & Ellis, 2024)؛ وضعیتی که سبب شده است واکاوی جامع و همزمان این چالشها به عنوان یکی از اولویتهای کلیدی و نیازهای فوری نظامهای آموزشی در سراسر جهان تلقی شود (Amor et al., 2019; Cabatay et al., 2024; Yusli & Sain, 2025). در واکاوی این موانع، شواهد پژوهشی متأخر نشان میدهند چالشهای تحقق عینی آموزش فراگیر در مدارس ابتدایی شبکهای درهمتنیده از عوامل در سطوح فردی، نهادی و اجتماعی را در بر میگیرد. چالشهایی مانند نابرابریهای اقتصادی، کمبود شدید زیرساختها، محدودیت در دسترسی فیزیکی به فضاهای آموزشی، چالشهای لجستیکی و توزیع نابرابر مدارس فراگیر، نخستین لایه از موانع را در مسیر عدالت آموزشی شکل میدهند (Isnawati et al., 2025; Judijanto, 2025; Limaye, 2016). این تنگناهای مادی-فیزیکی به طور مستقیم با ضعف در شایستگیهای حرفهای کارگزاران آموزشی پیوند خوردهاند؛ به طوری که صلاحیت محدود معلمان، پیشینۀ آموزشی ناکافی در زمینۀ نیازهای ویژه و احساس ناکفایتی حرفهای در مواجهه با تفاوتهای یادگیرندگان، اثربخشی این رویکرد را در میدان عمل با چالش جدی مواجه میکند (Isnawati et al., 2025; Tavil, 2025). موانع نگرشی و لایههای فرهنگی جامعه نیز به عنوان سدی مقاوم در برابر تغییر رخ مینمایند؛ زیرا انگزنیهای پایدار اجتماعی، نگرشهای منفی والدین و عموم جامعه نسبت به پدیدۀ ناتوانی، تبعیضهای جنسیتی و فقدان پذیرش اجتماعی، فرایند حس تعلق و ادغام واقعی این کودکان را مختل میکند و آنان را به حاشیۀ نظام رسمی میراند (Isnawati et al., 2025; Limaye, 2016). در نهایت، این چرخۀ فرساینده توسط عدم آمادگی نهادی، کمتوجهی مسئولان، ضعف در همکاریهای بینسازمانی و به ویژه تداوم کلانسیاستهای دولتی متمرکز بر آموزش تفکیکی پشتیبانی میشود (Isnawati et al., 2025; Limaye, 2016; Tavil, 2025). ریشۀ این ناکارآمدی را میتوان در بستر تحلیلهای انتقادی کلانتر جستوجو کرد. از یک سو، بسط سیاستهای نئولیبرالیِ نظارت و دادهمحوری بار مسئولیت فراگیرسازی را از دوش ساختارهای حاکمیتی برداشته و بر دوش مدارس و معلمان تنزل داده است (Van de Putte et al., 2018). از سوی دیگر، اجرای همزمان فراگیرسازی با برنامههایی متضاد همچون استانداردسازی شدید و رقابت آموزشی، این مفهوم را به زبانی شعاری و دور از واقعیت اجرایی فروکاسته است (Schlessinger, 2018; Slee & Tomlinson 2018). این تقلیلگرایی حتی در آموزش عالی نیز با تفکیک ساختاری دروس آموزش ویژه از آموزش ابتدایی، دوگانگی ذهنی معلمان آینده را بازتولید میکند (Jackson et al., 2018). علاوه بر این، فقدان رهبری ارزشمدار در مدارس برای کاهش سلسلهمراتب قدرت فرایند فراگیرسازی جامع را با بنبست مواجه کرده است (Liasidou & Svensson, 2014). از این رو، غلبه بر این موانع چندوجهی درهمتنیده مستلزم عبور از نگاههای جزیرهای و اتخاذ راهبردهای کلنگر، سیاستگذاریهای هدفمند، ایجاد همافزایی میان نهادها، توسعۀ برنامههای آگاهیبخشی عمومی و ارتقای نظاممند فرصتهای آموزش ضمنخدمت برای معلمان و متخصصان است (Isnawati et al., 2025; Judijanto, 2025; Tavil, 2025). در همین راستا، درک و تحقق عمیق آموزش فراگیر در گرو بازشناسی نظام ارزشی حاکم بر جامعه و نحوۀ بازتاب آن در سیاستهای آموزشی است. از آنجا که آموزش ذاتاً کنشی اجتماعی و سیاسی است، تقلیل آن به ابزارهای اقتصادی و مصلحتگرایانه، به جای برطرفکردن نابرابری، به بازتولید آن میانجامد. بر این اساس، نهادینهسازی پایدار این رویکرد نیازمند نگاهی سهبُعدی به مفهوم ارزش ـ شامل ارزش ذاتی (آرمان عدالتمحور)، ارزش اجرایی (سیاستها و رویهها) و ارزش اجتماعی (نیروی محرک تحول فرهنگی) ـ است تا ضمن همافزایی با ارزشهای دموکراتیک، عدالت آموزشی بازتعریف شود (Anderson, 2020). با ابتنا بر این چارچوب ارزشی، فراگیری جامع بسیار فراتر از حضور فیزیکی یادگیرندگان در کلاسهای درس است و دگرگونی بنیادین در تمامیت نظام آموزشی را میطلبد؛ تحولی که مستلزم بازطراحی همهجانبۀ مؤلفههایی مانند قوانین، نظام تأمین مالی، الگوهای مدیریتی، برنامههای درسی و ساختار سازمانی مدارس است تا ریشههای تبعیض به طور کامل برچیده شوند (Mizel, 2025). مجموعۀ این عوامل نشان میدهد مسئلۀ آموزش فراگیر صرفاً به گسترش کمّی مدارس محدود نمیشود، بلکه نیازمند بازنگری و بازآفرینی عمیق در مسائل زیربنایی جامعه است (Isnawati et al., 2025). با وجود پشتیبانی گستردۀ نظری از رویکرد آموزش فراگیر، شکاف عمیق میان این مبانی آرمانی و آمادگی عملی نظامهای آموزشی ضرورت انجام پژوهشهای یکپارچه و مداخلات هدفمند را دوچندان میکند (Rivas, 2025). مرور انتقادی پیشینۀ پژوهش نشان میدهد اگرچه مطالعات متعدد موانع این حوزه را واکاوی کردهاند، دستاوردهای آنان عمدتاً پراکنده، جزیرهای و تکبُعدی بودهاند و از ارائۀ تصویری جامع از تلاقی چالشها و راهکارها بازماندهاند. افزون بر این، با فاصلهگیری از نگاههای سادهانگارانه که این رویکرد را پدیدهای جهانشمول، بیطرف و خودکارآمد میپندارند، واکاوی مرزهای واقعی ظرفیتها و محدودیتهای آن در بسترهای اجرایی اجتنابناپذیر است؛ زیرا بیتوجهی به این اقتضائات خطر تقلیل آموزش فراگیر به تحولی سطحی و کمعمق را در پی دارد. در پاسخ به این خلأ دانشی، پژوهش حاضر با هدف واکاوی چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی و با اتخاذ روش «سنتزپژوهی» انجام شده است تا با گردآوری، تحلیل و ترکیب نظاممند شواهد کیفی موجود، چارچوبی یکپارچه و راهبردمدار در اختیار سیاستگذاران و مجریان آموزشی قرار دهد. بر این اساس، مطالعۀ حاضر درصدد پاسخگویی به پرسشهای کلیدی زیر است:
روش پژوهش پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از لحاظ رویکرد کیفی است و به شیوۀ سنتزپژوهی[1] ششمرحلهای روبرتس انجام شده است. سنتزپژوهی که در برخی از موارد معادل فراتحلیل کیفی نیز به کار میرود، شامل ترکیب ویژگیها و عوامل خاص ادبیات پژوهش است. این روش سعی دارد پژوهشهایی را که پوشش میدهد، تحلیل و تعارضات موجود در ادبیات آنها را حل کند و موضوعهای اصلی را برای پژوهشهای آینده مشخص کند. در این روش، دانستههای مطالعات مختلف و پراکنده گردآوری میشوند؛ سپس دانستهها پیوند مییابند و مجدداً سازماندهی و تفسیر میشوند. در واقع، هدف صرفاً کنار هم قرار دادن دانشهای قبلی نیست، بلکه هدف یافتن روابط جدید بین آنهاست (Cooper & Hedges, 2009). جامعۀ آماری این پژوهش شامل تمامی اسناد و مقالههای علمی معتبر داخلی و خارجی در زمینۀ آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی بود که در بازۀ زمانی 2013-2025 انتشار یافته بودند. از طریق نمونهگیری هدفمند و جستوجوی منظم در پایگاههای اطلاعاتی مجلههای تخصصی نورمگز[2]، بانک اطلاعات نشریات کشور[3]، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی[4]، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران[5]، پرتال جامع علوم انسانی و جویشگر فارسی علم نت[6]، گوگل اسکولار[7]، ساینس دایرکت[8]، اریک[9]، پروکوئست[10]، الزویر[11]، اشپرینگر[12]، اسکوپوس[13]، تیلور و فرانسیس[14]، 456 سند علمی شناسایی و در نهایت، پس از غربالگری و اعمال معیارهای ورود و خروج، تعداد 28 مورد برای تحلیل نهایی انتخاب شدند (شکل 1). معیارهای اصلی ورود مقالهها در این پژوهش شامل موارد زیر هستند: الف) مقالهها و پژوهشهای داخلی در بازۀ زمانی 1392 تا 1404 و پژوهشهای خارجی در محدودۀ زمانی 2013 تا 2025 در حوزۀ آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی بودند. ب) پژوهشها باید کاملاً مرتبط با اهداف پژوهش باشند؛ از این رو، کفایت یک پژوهش برای بررسی در این مقاله گزارش چالشهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی و راهکارهای برطرفکردن آنها بود.
شکل 1: فرایند انتخاب مطالعات بر اساس نمودار جریان Figure 1: Flow Diagram of the Study Selection Process با توجه به جستوجوهای انجامشده از میان پژوهشها با کلیدواژههای مربوط، 256 پژوهش داخلی و 200 پژوهش خارجی انتخاب شدند که تعدادی از این مطالعات برای ورود به تحلیل نهایی مناسب نبودند و بر اساس ملاکهای خروج از فرایند تحلیل این پژوهش خارج شدند. ملاکهای خروج این پژوهش شامل موارد زیر هستند: الف) پژوهشهایی که اطلاعات کافی در زمینۀ هدف پژوهش گزارش نکرده بودند. ب) پژوهشهایی که در مجلههای نامعتبر منتشر شده بودند. برای تحلیل نهایی در پژوهش حاضر، از یافتههای 28 سند علمی استفاده شده است که در جدول (1) مشخصات این پژوهشها بر اساس کد سند، نام نویسندگان، عنوان سند، سال انتشار و نام مجله/روش پژوهش قابل ملاحظه است. کدگذاری واحدهای معنایی تا رسیدن به حد اشباع، یعنی زمانی که دیگر کد جدیدی به دست نیاید، ادامه داده شد. بعد از اتمام فرایند کدگذاری باز، این کدها بر اساس شباهت و قرابتی که با هم داشتند مقولهبندی و در نهایت، ابعاد فرعی و اصلی از دادههای کیفی استخراج شدند. در پژوهش حاضر، برای شناسایی ابعاد چالشها و راهکارهای متناظر از الگوی ششمرحلهای روبرتس استفاده شده است که در ادامه اقدامات انجامشده در هر یک از مراحل تشریح میشود:
جدول 1: اطلاعات پژوهشهای مورد بررسی Table 1: Characteristics of the Included Studies
مرحلۀ اول: شناسایی نیاز، اجرای جستوجوی مقدماتی و شفافسازی نیاز با وجود گفتمان قدرتمند و اسناد بینالمللی حمایتی و پس از گذشت چندین دهه از این تحولات نظری و سیاستی، تحقق واقعی آموزش فراگیر در سطح مدارس ابتدایی با مجموعهای از چالشها و موانع چندوجهی در سطوح کلان و خرد روبهرو است که باید به صورت همزمان بررسی شوند (Limaye, 2016; Grima-Farrell et al., 2011). از این رو، در ادبیات پژوهشی معاصر، آموزش فراگیر به عنوان یکی از اولویتهای کلیدی و نیازهای فوری نظامهای آموزشی در سراسر جهان شناخته میشود (Yusli & Sain, 2025; Cabatay et al., 2024; Amor et al., 2019). در جستوجوی مقدماتی مشخص شد مطالعاتی متعدد در رابطه با چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی انجام شدهاند؛ اما عمدتاً در هر یک از پژوهشها بر ابعادی محدود تأکید شده است و برخی از موارد مغفول ماندهاند. این پراکندگی باعث شده است تصویری منسجم و جامع از چالشها و راهکارهای حرفهای متناظر در کنار هم در دسترس نباشد؛ از این رو، نیاز به یک سنتزپژوهی احساس شد تا با تجمیع و تحلیل یافتههای مطالعات پیشین، تصویری جامع و یکپارچه از موارد یادشده ارائه شود. مرحلۀ دوم: اجرای پژوهش به منظور بازیابی اطلاعات این مرحله به شناسایی و بازیابی منابع همسو با مسئلۀ محوری پژوهش اختصاص دارد. برای این منظور، با جستوجوی نظاممند در میان مطالعات معتبر داخلی و بینالمللی انجامشده در حوزۀ آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی، منابعی که بیشترین انطباق را با هدف اصلی پژوهش داشتند استخراج و انتخاب شدند. کلیدواژههای اصلی بهکاربردهشده شامل آموزش فراگیر، دانشآموزان دارای نیازهای ویژه، دورۀ ابتدایی، چالشهای آموزش فراگیر و راهکارهای آموزش فراگیر بودند. مرحلۀ سوم: گزینش، پالایش و سازماندهی جامعۀ آماری شامل کلیۀ مقالههای معتبر داخلی و خارجی چاپشده در مجلههای معتبر، پایاننامهها و اسناد مرتبط با موضوع در پایگاههای اطلاعاتی بود که با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند، کلیدواژههای اصلی و ارتباط با موضوع و بازۀ زمانی، پژوهشها برای بررسی انتخاب شدند. در این مرحله، مطالعات مرتبط با هدف پژوهش و ملاکهای مدنظر مشخص و در نهایت، 28 مقالۀ علمی برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. معیارهای اصلی ورود مقالهها در این پژوهش شامل موارد زیر هستند: الف) مقالهها و پژوهشهای داخلی در بازۀ زمانی 1392 تا 1404 و پژوهشهای خارجی در محدودۀ زمانی 2013 تا 2025 در حوزۀ آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی بودند. ب) پژوهشها باید کاملاً مرتبط با اهداف پژوهش باشند؛ از این رو، کفایت یک پژوهش برای بررسی در این مقاله گزارش چالشهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی و راهکارهای برطرفکردن آنها بود. با توجه به جستوجوهای انجامشده از میان پژوهشها با کلیدواژههای مربوط، 256 پژوهش داخلی و 200 پژوهش خارجی انتخاب شدند که تعدادی از این مطالعات برای ورود به تحلیل نهایی مناسب نبودند و بر اساس ملاکهای خروج از فرایند تحلیل این پژوهش خارج شدند. ملاکهای خروج این پژوهش شامل موارد زیر هستند: الف) پژوهشهایی که اطلاعات کافی در زمینۀ هدف پژوهش گزارش نکرده بودند. ب) پژوهشهایی که در مجلههای نامعتبر منتشر شده بودند.
مرحلۀ چهارم: چارچوب ادراکی و متناسبکردن آن با اطلاعات حاصل از تحلیل این مرحله چارچوبی پیونددهنده است که در آن اطلاعات بهدستآمده از مراحل قبلی ترکیب میشود؛ از این رو، چارچوب ادراکی شکلگرفته در این پژوهش حول دو مفهوم اصلی است: 1- چالشهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی: منظور از این چالشها کلیه موانع، مشکلات و مسائل بالقوه و بالفعل است که در سطوح کلان و خرد در مسیر اجرای این رویکرد نوین آموزشی وجود دارند و در صورت نادیده گرفته شدن، مانع تحقق اثربخش اهداف آن میشوند. 2- راهکارهای متناظر با هر یک از چالشها: منظور از این راهکارها، راهحلهای کلیدی هستند که با رویکردی واقعبینانه و همچنین آیندهگر، ضمن برطرفکردن چالشها و موانع کنونی، از بروز بحرانهای احتمالی نیز پیشگیری میکنند. در این پژوهش، راهکارها به صورت مستقل استخراج نشدند، بلکه پس از شناسایی و طبقهبندی چالشها، بر اساس مسئله یا مانعی که برای برطرفکردن آن پیشنهاد شده بودند، کدگذاری و تحلیل شدند. در نتیجه، هر راهکار در پیوند مستقیم با یک چالش یا مجموعهای از چالشهای مرتبط قرار گرفت و چارچوب نهایی بر مبنای الگوی تطبیقی «چالش–راهکار» سازماندهی شد. مرحلۀ پنجم: پردازش، ترکیب و تفسیر در قالب فرآوردههای ملموس ابتدا با روش کیفی سنتزپژوهی، مؤلفههای مربوط به چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی شناسایی شدند. جامعۀ آماری شامل مقالههای داخلی و خارجی چاپشده در مجلههای معتبر، کتب داخلی و خارجی، پایاننامهها و اسناد مرتبط با موضوع، محدود بر 12 سال اخیر بود که با بهرهگیری از پایگاههای اطلاعاتی و به شیوۀ نمونهگیری هدفمند انتخاب شدند. برای تحلیل دادههای حاصل از سنتزپژوهی از تحلیل محتوای کیفی و بررسی روابط میان مضامین مربوط استفاده شد. در این مرحله، یافتههای مطالعات منتخب به صورت باز کدگذاری شد و سپس، بر اساس فرایند کدگذاری محوری، کلیۀ کدهای باز بر اساس مفاهیم مشترک دستهبندی شدند. مرحلۀ ششم: ارائۀ نتایج در این بخش، بر مبنای فرایند و بروندادهای حاصل از سنتزپژوهی، تصویری کلان از چالشها و راهکارهای آموزش خدمتمحور در نظام آموزش عالی ارائه شد؛ به این صورت که در گام نخست، تمامی چالشهای اصلی از طریق کدگذاری باز شناسایی و همزمان، راهکارهای متناظر با هر چالش نیز از دل متون استخراج شدند. در ادامه، کدهای اولیه با بازبینی و مقایسۀ مستمر در کنار یکدیگر قرار گرفتند و از طریق ادغام موارد دارای همپوشانی و قرابت معنایی، مضامین سطح بالاتر در قالب کدگذاری محوری شکل گرفتند. در مرحلۀ نهایی، با بهرهگیری از کدگذاری گزینشی، مضامین همخانواده در طبقات مفهومی جامعتر سازماندهی شدند. به منظور سنجش اعتبار محتوایی مؤلفههای استخراجشده، دیدگاه متخصصان دانشگاهی رشتۀ برنامهریزی درسیِ صاحبنظر در حوزۀ آموزش فراگیر اخذ شد. همچنین، برای اطمینان از انسجام و دقت کدگذاری، دو ارزیاب مستقل که هر دو عضو هیئتعلمی و دارای تخصص در روششناسی پژوهش کیفی بودند، فرایند کدگذاری مجدد بخشی از مطالعات منتخب را به صورت مستقل از یکدیگر و بدون اطلاع از نتایج کدگذاری اولیه انجام دادند. پایایی نتایج از طریق محاسبۀ ضریب کاپای کوهن بررسی شد که مقدار 74/0 به دست آمد؛ رقمی که بیانگر سطح توافق قابل قبول میان ارزیابان در طبقهبندی کدهاست.
یافتهها در این بخش، یافتههای حاصل از سنتز تحلیلی ۲۸ مطالعۀ منتخب ارائه میشود. تحلیل و تفسیر نظاممند مطالعات نشان داد چالشها و راهکارهای آموزش فراگیر مجموعهای از عوامل مستقل نیستند، بلکه در قالب یک شبکۀ تعاملی و چندسطحی سازمان مییابند؛ به گونهای که عملکرد هر سطح به طور متقابل بر سایر سطوح اثر میگذارد و از آنها نیز تأثیر میپذیرد. بر این اساس، چالشهای آموزش فراگیر در پنج مضمون اصلی شامل «فرهنگی-اجتماعی»، «سیاستگذاری و مدیریت کلان»، «زیرساختها و امکانات»، «نیروی انسانی» و «آموزشی و برنامۀ درسی» و در مجموع ۲۱ مضمون فرعی سنتز شدند. همچنین، راهکارهای متناظر با این چالشها بر پایۀ الگوی تطبیقی «چالش–راهکار» استخراج و سازماندهی شدند. به منظور حفظ انسجام و پرهیز از طولانیشدن متن، فهرست کامل مضامین پایه، فرعی و مضامین اصلی چالشها و راهکارها به ترتیب در پیوستهای (۱) و (۲) ارائه شده است. در راستای ارائۀ دستاوردهای کاربردی این پژوهش، در ادامه، یک جدول تطبیقی (جدول 2) از کلیدیترین چالشهای شناساییشده و راهکارهای متناظر با آنها برای تسهیل الگوبرداری سیاستی تدوین شده است. جدول 2: ماتریس تطبیقی چالشهای کلیدی و راهکارهای متناظر آموزش فراگیر Table 2: Comparative Matrix of Key Challenges and Corresponding Strategies for Inclusive Education
بنیادیترین لایۀ موانع در ناخودآگاه جمعی و هنجارهای نانوشتۀ اجتماعی (چالشهای فرهنگی-اجتماعی) ریشه دارد. سه جریان اصلی در این حوزه مقاومت را تغذیه میکنند: تداوم نگرشهای انگآمیز و کلیشههای منفی نسبت به معلولیت و تفاوت؛ فقر درک عمومی از فلسفۀ فراگیرسازی؛ و وضعیت اقتصادی ضعیف خانوادهها. این سه جریان با سایر سطوح رابطهای دیالکتیکی و متقابل دارند: ضعف سیاستی ناآگاهی عمومی را عمیقتر میکند و مقاومت فرهنگی اجرای سیاستهای حمایتی را به بنبست میکشاند. از این رو، راهکارهای فرهنگسازی فراگیر شرط امکان هر گونه تحول ساختاری هستند؛ اما تأثیر آنها نیز از کیفیت سیاستها و برنامههای اجرایی متأثر است. این راهکارها، با هدف زدودن کلیشهها، ارتقای سواد عمومی نسبت به تفاوتها، و توانمندسازی خانوادهها در مواجهه با تنوع، بستر روانی-اجتماعی لازم را فراهم میآورند. در غیاب این بستر، هر مداخلۀ سیاستی با مقاومت ذینفعان روبهرو و بهسرعت خنثی میشود؛ و خود این شکستها، به نوبۀ خود، بر نگرشهای فرهنگی منفی پیشین میافزایند. پس از تهیۀ بسترهای فرهنگی، ساختارهای کلان و ارادۀ سیاسی، به عنوان موتور محرک نظام، نقش مشروعیتبخش را ایفا میکنند. در سطح کلان و سیاستی، سه جریان مهم به چشم میخورند. نخست، «شکاف میان سیاست و اجرا» که به پدیدۀ «شبهفراگیری» (ادغام صوری دانشآموزان در مدارس عادی) میانجامد و بار سنگین جبران این ناکارآمدی را به طور غیرمستقیم بر دوش معلمان و مدارس میافکند. دوم، «بحران تخصیص منابع مالی» که برخلاف تصور رایج، ریشه در کمبود مطلق بودجه ندارد، بلکه از نگاه هزینهای و کوتاهمدت به فراگیرسازی و نیز ضعف در نظام برنامهریزی عادلانهی دولت نشئت میگیرد. این نارسایی، توزیع ناعادلانۀ بودجه را در پی دارد و مناطق محروم را از کمترین پشتیبانیهای مالی بیبهره میکند. سوم، فقدان ارادۀ سیاسی کافی برای حمایت واقعی از فراگیرسازی که فضایی ایجاد میکند که در آن، مدرسه به عنوان یک نهاد مجری، بدون پشتوانۀ حمایتی لازم، بهحال خود رها میشود. بنابراین، راهکارهای سیاستی نقش «مشروعیتبخش نهادی» و «تأمینکنندۀ منابع پایدار» را ایفا میکنند؛ با این حال، کارآمدی این راهکارها در گروِ تعامل سازنده با سطوح دیگر است و هر گونه اصلاح سیاستی باید توأم با بازخوردگیریِ مستمر از سطوح اجرایی باشد. موفقیت این راهکارها در گروِ انعطافپذیری و تعدیل در مواجهه با بازخوردهای دریافتی از سطوح پایینتر است. پس از فراهمسازی بستر فرهنگی و مشروعیت سیاستی، بُعد مادی و فیزیکی عدالت در قالب زیرساختها تجلی مییابد. از این رو، راهکارهای زیرساختسازی فراگیر (فضا، فناوری و خدمات) بسترساز حضور اثربخش دانشآموزان با نیازهای ویژه هستند؛ اما تأمین پایدار آنها، خود در گروِ سیاستگذاری عادلانه و فرهنگسازی مؤثر است و بدون بازخوردگیری مداوم از وضعیت واقعی مدارس و انطباق پویا با نیازهای متغیر و جدید، میسر نخواهد بود. همپایِ چالشهای زیرساختی، سرمایۀ انسانی به عنوان حساسترین حلقۀ اجرایی مطرح میشود که خود نیز از سایر سطوح تأثیر میپذیرد و بر آنها اثر میگذارد. سه جریان اصلی ناکارآمدی عبارتاند از: شکاف معرفتی-مهارتی معلمان که حاصل فاصلۀ میان آموزشهای نظری و نیازهای عینی کلاسهای فراگیر است؛ توزیعِ ناعادلانۀ سرمایۀ تخصصی که طی آن، معلمان آموزشدیده در مناطق شهری متمرکز میشوند و مدارس روستایی با کمبود شدید نیروی ماهر مواجه هستند؛ و ضعف راهبردی مدیران مدرسه که به دلیل درک سطحی از فلسفۀ فراگیرسازی، به جای رهبری تحولآفرین، به اعمال رویههای اداری محافظهکارانه روی میآورند. این سه جریان، در تعامل بازخوردی با یکدیگر و با سایر سطوح، چرخهای فرساینده را شکل میدهند که در آن، معلم به عنوان آسیبپذیرترین کنشگر، سنگینترین فشارها را تحمل میکند و این فشارها، خود به تضعیف نگرشها و عملکرد او دامن میزنند. بر این اساس، توانمندسازی نیروی انسانی پیششرط اجتنابناپذیر هر گونه تحول آموزشی است؛ اما اثربخشی آن به طور مستقیم به کیفیت سیاستهای حمایتی، زیرساختها و بستر فرهنگی بستگی دارد و بدون بازخوردگیری مستمر از معلمان و انطباق پویا با نیازهای آنها میسر نخواهد بود. در نهایت، تمامی سطوحِ پیشین، در کلاس درس به عنوان نقطۀ تمرکز و عینیترین سطح تحول، به هم میرسند؛ اما این نقطه نه پایان یک زنجیره، که کانون تعامل پویا و بازخوردیِ تمامی عوامل محسوب میشود. چهار جریان مزاحم در این میدان عبارتاند از: انجماد و عدم انعطاف برنامۀ درسی که با الگوی خطی و تجویزی، امکان پاسخگویی به تفاوتهای فردی را از معلم سلب میکند؛ یکدستیِ روشهای تدریس و ارزشیابی که تحت فشارهای نهادی (بازرسیهای استاندارد، نظام رتبهبندی و انتظارات والدین) تداوم مییابد و به برچسبزنی و افت تحصیلی گروههای خاص دامن میزند؛ بار روانی-مدیریتی طاقتفرسا بر معلمان که حاصل تلاقی تراکم کلاس، تنوع نیازها، فقدان راهنمای عملی و نبود پشتیبان تخصصی است (و خود، بازخوردی از ناکارآمدی سطوح بالاتر محسوب میشود)؛ و پیامدهای تعاملی-عاطفی مخرب مانند طرد، انزوا و افت تحصیلی دانشآموزان با نیازهای ویژه که در غیاب زیرساختهای حمایتی، کلاس را به محیطی تبعیضآمیز بدل میکنند. به این ترتیب، راهکارهای آموزشی و برنامۀ درسی نقطۀ کانونی تحول هستند؛ اما اثربخشی آنها نه فقط به تأمین سطوح ماقبل، که به تعامل پویا و بازخوردی مستمر با آنها وابسته است. بازنگری بنیادین برنامههای درسی به سوی انعطافپذیری چندسطحی، استقرار روشهای تدریس تفکیکی با بهرهگیری از فناوریهای هوشمند، اصلاح شیوههای ارزشیابی به سوی رویکردهای تطبیقی، و طراحی مدیریت کلاس مبتنی بر نسبت بهینۀ دانشآموز به معلم، به همراه فعالیتهای گروهی و برنامههای جبرانی ارکان اساسی این راهکارها را شکل میدهند؛ اما این اقدامات، بدون بازخوردگیری مستمر از کلاسهای درس و انطباق پویا با واقعیتهای میدانی، بهسرعت به رویههای منجمد پیشین بازمیگردند. در نهایت، سنتز تحلیلی یافتهها به ارائۀ چارچوب نهایی به شرح زیر منجر شد:
شکل 2: الگوی مفهومی آموزش فراگیر Figure 2: Conceptual Model of Inclusive Education همانگونه که در شکل (2) مشاهده میشود، چارچوب مفهومی حاصل از سنتز مطالعات نشان میدهد تحقق آموزش فراگیر در قالب یک چارچوب تعاملی چندسطحی قابل تبیین است. در این چارچوب، سطح کلان شامل فرهنگ و جامعه و نیز سیاستگذاری و مدیریت کلان، بستر و جهتگیری نظام آموزش فراگیر را شکل میدهد؛ سطح میانی شامل زیرساختها و امکانات و نیروی انسانی، نقش واسط میان سیاستها و فرایندهای اجرایی را ایفا میکند؛ و سطح خرد در قالب آموزش و برنامۀ درسی، محل تجلی و اجرای عملی آموزش فراگیر است. پیکانهای دوسویه تعامل و وابستگی متقابل میان سطوح را نشان میدهند و حلقۀ بازخورد بیانگر آن است که پیامدهای حاصل از اجرا به طور مستمر زمینۀ اصلاح و بازتنظیم سایر سطوح را فراهم میآورند. بر این اساس، آموزش فراگیر نه حاصل عملکرد مستقل هر سطح، بلکه برآیند تعامل نظاممند و پویای سطوح کلان، میانی و خرد است. بحث و نتیجهگیری در پاسخ به پرسش اول پژوهش، نتایج نشان داد در مجموع، چالشهای آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی را میتوان در قالب 21 مضمون فرعی و 5 مضمون اصلی شامل چالشهای سیاستگذاری و مدیریت کلان؛ چالشهای زیرساختی و امکانات؛ چالشهای نیروی انسانی؛ چالشهای آموزشی و برنامۀ درسی؛ و چالشهای فرهنگی-اجتماعی دستهبندی کرد. این طبقهبندی گویای آن است که آموزش فراگیر چالشهای پیچیده، چندسطحی و درهمتنیدۀ زیادی را در سطوح کلان و خرد برای تمام ذینفعان ایجاد کرده است. اولین چالش یا مضمون اصلی استخراجشده که در سطح کلان بسیار مهم و قابل ملاحظه است، چالشهای سیاستگذاری و مدیریت کلان است که از ترکیب سه مضمون فرعی ضعف در چارچوب قانونی و راهبرد ملی، بودجهبندی، و هماهنگی، نظارت و ساختار مدیریتی کلان تشکیل شده است. نتایج این بخش با یافتههای پژوهشهای پیشین (کشتهگر و همکاران، 1401؛ قبادیان و همکاران، 1401؛ دهقان، 1401؛ جهان و همکاران،1396؛ Isnawati et al., 2025; Rivas, 2025; Yusli & Sain, 2025; Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Ediyanto et al., 2024; Komarudin & Kaeni, 2023; Shanjuvigasini et al., 2023; Jannah & Hermanto, 2022; Anderson, 2020; Mitiku et al., 2014; Bouillet, 2013) همسو است. در تبیین و تحلیل یافتهها، میتوان گفت اگرچه نظامهای آموزشی در سطح رسمی دارای اسناد سیاستی و تعاریف مکتوب از آموزش فراگیر هستند، این سیاستها معمولاً فاقد تعاریف عملیاتی و سازوکارهای اجرایی روشن هستند؛ همین ابهام، زمینه را برای تفسیرهای متفاوت و اجرای ناهماهنگ در سطوح پایینتر فراهم میکند. به عبارت دیگر، شکاف میان سیاستگذاری و اجرا ریشه در ضعف راهبردی و مفهومی در بالاترین سطوح نظامهای آموزشی دارد (Anderson, 2020). سیاستها و راهبردهای ملی آموزش فراگیر باید هرچه بیشتر با چارچوبهای نظری معاصر در زمینۀ درک ناتوانیها و نگاه حقوق بشری به آموزش فراگیر تطبیق یابند و همراستا و همسو شوند (Rodríguez et al., 2024). تاملینسون بر این نکته تأکید میکند که ریشۀ بسیاری از موانع آموزش فراگیر در ساختارهای نابرابر جامعه و سیاستهای بازتولیدکنندۀ آن نهفته است (Tomlinson, 2017). جوامع با شکاف طبقاتی-اقتصادی معمولاً به حفظ نظام آموزشی سلسلهمراتبی تمایل دارند که تفاوتها را بازتولید میکند. بیشتر نظامهای آموزشی کنونی، به دلیل غلبۀ دیدگاه کارکردگرایانه و رقابتمحور، از اهداف انسانی به ویژه یادگیری با هم زیستن فاصله گرفتهاند. نتیجه آن است که آموزش به جای آنکه وسیلهای برای پرورش قابلیتهای انسانی به منظور ساخت جامعهای عادلانه باشد، خود به عاملی در بازتولید فاصلهها و طرد اجتماعی تبدیل شده است؛ وضعیتی که از آن با عنوان «شبهفراگیری» یاد میشود و در قالب تداوم ساختارهای تبعیضآمیز در پوششی صوری نمود مییابد (Orru, 2018). یکی دیگر از چالشهای بنیادین فقدان بودجۀ کافی و نظام مالی کارآمد است. بسیاری از سیاستگذاران اجرای آموزش فراگیر را برنامهای پرهزینه تلقی میکنند؛ در حالی که مسئلۀ اصلی کمبود بودجه نیست، بلکه نحوۀ تخصیص و مدیریت نادرست آن است؛ پس نارسایی مالی در واقع بازتاب ضعف سیاستگذاری و فقدان نگاه عدالتمحور در توزیع منابع است، نه صرفاً کمبود منابع اقتصادی (چناری و ایرانپور، 1401). در کل، یافتهها مؤکد نقش پررنگ ارادۀ سیاسی در حرکت به سوی آموزش فراگیر است. در زمینۀ زیرساختها و امکانات، ضعف در مناسبسازی فضا و تجهیزات، فناوری و مواد آموزشی، خدمات تخصصی و توانبخشی بینرشتهای و حملونقل از جملۀ چالشهای اساسی شناسایی شدند. این کمبودها مستقیماً به کاهش کیفیت حضور و مشارکت مؤثر دانشآموزان دارای نیارهای ویژه منجر میشود. یافتههای این بخش با پژوهشهای پیشین (کشتهگر و همکاران، 1401؛ قبادیان و همکاران، 1401؛ دهقان، 1401؛ جهان و همکاران، 1396؛ عزیزی و همکاران، 1396؛ Isnawati et al., 2025; Rivas, 2025; Judijanto, 2025; Yusli & Sain, 2025; Lestari et al., 2024; Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Ediyanto et al., 2024; Komarudin & Kaeni, 2023; Jannah & Hermanto, 2022; Anderson, 2020; Mitiku et al., 2014; Bouillet, 2013) همسو است. در زمینۀ نیروی انسانی، ضعف در صلاحیت تخصصی، توسعۀ حرفهای و شبکهسازی، نظام گزینش و مدیریت نیروی انسانی، و رهبری و مدیریت مدرسهای از جملۀ عمدهترین چالشها به شمار میروند. نتایج پژوهشهای پیشین (کشتهگر و همکاران، 1401؛ دهقان، 1401؛ جهان و همکاران، 1396؛ عزیزی و همکاران، 1396؛ و پوشنه و مالمیر، 1396؛ Rivas, 2025; Tavil, 2025; Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Ediyanto et al., 2024; Shanjuvigasini et al., 2023; Jannah & Hermanto, 2022; Anderson, 2020; Bouillet, 2013) مؤید یافتههای این بخش است. همانطور که اشاره شد، یکی از موانع بنیادین تحقق آموزش فراگیر فقدان رهبری کارآمد در مدارس (مدیرانی که درکی عمیق از فلسفۀ فراگیرسازی ندارند و صرفاً مجری دستورات هستند) است. برای تحقق رهبری آموزشی مؤثر، مدیران باید میان وظایف مدیریتی و رهبری آموزشی تعادل برقرار کنند؛ اما گستردگی و تنوع مسئولیتها باعث میشود بیشتر مدیران میان این وظایف ناگزیر به انتخاب شوند و معمولاً چتر مسائل مدیریتی بر رهبری آموزشی سایه میاندازد. بنابراین، یکی از علل اصلی رهبری ناکارآمد فقدان تعادل میان الزامات اداری و آموزشی مدیران است (Pennock, 2021). در زمینۀ آموزشی و برنامۀ درسی، ضعف در طراحی و انطباق برنامۀ درسی، روشهای تدریس، ارزشیابی، مدیریت کلاسی، و تأثیرات و نتایج آموزشی از جملۀ مهمترین چالشها محسوب میشوند (دهقان، 1401؛ مؤمنی و همکاران، 1400؛ عزیزی و همکاران، 1396؛ Rivas, 2025; Tavil, 2025; Yusli & Sain, 2025; Lestari et al., 2024; Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Ediyanto et al., 2024; Komarudin & Kaeni, 2023; Shanjuvigasini et al., 2023; Mitiku et al., 2014; Bouillet, 2013). در بسیاری از کلاسها، ساختار آموزش همچنان بر حفظ طوطیوار مطالب و پیروی دقیق از کتب درسی مبتنی است؛ رویهای که یادگیری را به فرایند مکانیکی تقلیل میدهد و با اصول آموزش فراگیر و پداگوژی کودکمحور در تناقض است. از طرفی، گاهی معلمان از ترس بازخورد منفی بازرسان یا مدیران از اجرای رویکردهای نو اجتناب میکنند و به این ترتیب، فرصت تجربه و اصلاح روشهای تدریس را نخواهند یافت؛ از این رو، فرهنگ مدرسهای تحملکنندۀ ریسک و حمایتگر یکی از شروط لازم برای اجرای فراگیرسازی است (Hasan et al., 2018). چالشهای مرتبط با روشهای تدریس و مدیریت کلاسی موجب میشوند آموزش ارائهشده نتواند پاسخگوی تفاوتهای فردی و نیازهای واقعی دانشآموزان باشد. ریشۀ این چالش را میتوان در فاصلۀ میان آموزشهای نظری معلمان در دانشگاه و مهارتهای عملی مورد نیاز برای آموزش فراگیر دانست. این شکاف باعث میشود تا بسیاری از معلمان در مواجهه با موقعیتهای پیچیده احساس ناکارآمدی کنند (Tavil, 2025). فقدان آموزش تخصصی و تجربۀ معلمان در کار با کودکان دارای نیازهای ویژه به طور مستقیم در کاهش میزان تحقق واقعی فراگیرسازی نقش دارد (Hartshorn, 2024). این ضعف سبب میشود معلمان در اجرای برنامههای شخصیسازیشده، ارزشیابی تطبیقی و مدیریت کلاسهای فراگیر با شکست روبهرو شوند. بنابراین، این عامل را میتوان یکی از علل ریشهای بروز چالشهای آموزشی تلقی کرد. از دیدگاه فرهنگی-اجتماعی، ضعف در فرهنگ اجتماعی، نگرش اجتماعی، آمادگی و آگاهی اجتماعی، ارتباط و همکاری و شرایط اقتصادی از جملۀ چالشهای کلیدی محسوب میشوند. (کشتهگر و همکاران، 1401؛ قبادیان و همکاران، 1401؛ دهقان، 1401؛ ادیب و همکاران، 1396؛ جهان و همکاران، 1396؛ عزیزی و همکاران، 1396؛ پوشنه و مالمیر، 1396؛ Isnawati et al., 2025; Rivas, 2025; Tavil, 2025; Yusli & Sain, 2025; Judijanto, 2025; Lestari et al., 2024; Deroncele-Acosta & Ellis, 2024; Ediyanto et al., 2024; Komarudin & Kaeni, 2023; Shanjuvigasini et al., 2023; Anderson, 2020; Bouillet, 2013). آموزش فراگیر در بطن خود با باورهای تاریخی و فرهنگی در رابطه با تفاوتها گره خورده است. این معانی تثبیتشده در طول زمان موجب بازتولید مرز میان عادی و غیرعادی میشوند و در نتیجه، تلاشهای فراگیرسازی را با چالشهای عمیق فرهنگی و نگرشی روبهرو میکنند (Artiles & Kozleski, 2016). یکی از مهمترین چالشها مقاومتها به ویژه از سمت معلمان است. مطالعات حاکی از آن است که این امر عمدتاً ناشی از فقدان آمادگی کافی معلمان است؛ معلمان جوان، کمتجربه و فاقد صلاحیت تخصصی معمولاً انگیزه و اعتماد لازم را برای مدیریت کلاسهای ادغامشده ندارند. بنابراین، میزان آموزش، تجربه و تحصیلات معلمان نقشی تعیینکننده در پذیرش و حمایت آنها از آموزش فراگیر دارد (Mngo & Mngo, 2018). پژوهشها نشان میدهند مقاومت برخی از معلمان بیش از آنکه ناشی از مخالفت بنیادی با فراگیرسازی باشد، ریشه در خودکارآمدی کم آنها دارد؛ وقتی معلمان احساس میکنند برای مواجهه با تفاوتهای فردی و نیازهای ویژه آماده نیستند و منابع کافی در اختیار ندارند، در برابر تغییرات آموزشی واکنش تدافعی و مقاومتی نشان میدهند (Garcia, 2024). در پاسخ به پرسش دوم پژوهش، راهکارهای متناظر با هر کدام از چالشهای شناساییشده در قالب ۱۹ مضمون فرعی و ۵ مضمون اصلی دستهبندی شدند که عبارتاند از: راهکارهای فرهنگسازی فراگیر؛ راهکارهای سیاستگذاری فراگیر و مدیریت کلان؛ راهکارهای منابع انسانی فراگیر؛ راهکارهای زیرساختی فراگیر؛ و راهکارهای آموزشی و برنامۀ درسی فراگیر. در نخستین اولویت، رکن فرهنگسازی فراگیر به مثابۀ بستر هنجاری و پیشنیاز قطعی فراگیرسازی قرار دارد. پیش از هر اقدام ساختاری، آمادگی فرهنگی ذینفعان در سطوح خانواده، مدرسه و جامعه شرط لازم است؛ زیرا در غیاب این آمادگی، هر مداخلۀ سیاستی با مقاومت اجتماعی روبهرو و در سطح کلاس درس خنثی میشود. راهکارهایی مانند کمپینهای آگاهیبخش، توانمندسازی خانوادهها در مواجهه با تنوع و تفاوت، و توسعۀ شبکههای همکاری مدرسه-جامعه از مؤثرترین ابزارهای این رکن به شمار میروند. در دومین اولویت، رکن سیاستگذاری فراگیر و مدیریت کلان نقش موتور محرک و تأمینکنندۀ مشروعیت را ایفا میکند. پس از ایجاد حساسیت و آمادگی فرهنگی، سیاستگذار باید از طریق بازنگری نظاممند سیاستهای ملی، تخصیص بودجۀ هدفمند و ایجاد ساختارهای قانونی منعطف، منابع و مشروعیت لازم را برای تغییرات بعدی فراهم کند. بدون این اراده در سطح کلان، سایر مداخلات به اقداماتی جزیرهای و فاقد انسجام نظاممند تبدیل خواهند شد. در سومین اولویت، توانمندسازیهای اجرایی متشکل از ارکان منابع انسانی و زیرساختها به صورت موازی و همافزا قرار میگیرند. با تکیه بر پشتوانۀ سیاستی ایجادشده، توسعۀ فضاهای آموزشی فراگیر، تجهیز به فناوریهای کمکی، و ارائۀ خدمات میانرشتهای باید همگام با تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی متخصص پیش برود. صلاحیتهای حرفهای معلمان و مدیران از طریق چرخهای از آموزشهای کارورزمحور پیش از خدمت تا نظامهای منتورینگ و شبکهسازی حرفهای در دوران خدمت ارتقا مییابد؛ همچنین، بازتعریف نقش مدیران و کاهش بار اداری آنان به منظور ایجاد ظرفیت برای رهبری تربیتی از ضرورتهای این مرحله است. در چهارمین اولویت، رکن آموزشی و برنامۀ درسی فراگیر قرار میگیرد. زمانی که بستر فرهنگی مهیا، سیاستها ابلاغ، زیرساختها فراهم و نیروی انسانی متخصص مستقر شد، معماری آموزشی نیازمند بازنگری عمیق است. برنامۀ درسی باید از الگوی خطی و تجویزی به سمت انعطافپذیری چندسطحی، روشهای تدریس مشارکتی و شخصیسازیشدۀ مبتنی بر فناوری و ارزشیابی تطبیقی سوق یابد؛ در غیر این صورت، هر گونه تغییر در سطوح سیاستی یا زیرساختی در آستانۀ کلاس درس خنثی خواهد شد. بنابراین، آموزش فراگیر موفق محصول همافزایی نظاممند و تعادل پویا میان این پنج رکن است و اجرای گسستۀ آنها توازن کل سیستم را بر هم میزند و فلسفۀ فراگیرسازی را به انحراف میکشاند. پیشنهاد میشود سیاستگذاران آموزشی به جای سرمایهگذاری پراکنده، این مدل مداخلهای را مبنای عمل قرار دهند تا از اتلاف منابع و شکست زودهنگام طرحهای فراگیرسازی جلوگیری شود. در مجموع، نتایج این مطالعه بهوضوح نشان میدهد نهادینهسازی آموزش فراگیر در دورۀ ابتدایی فقط از طریق رویکردی کلنگر، تدریجی و مبتنی بر مشارکت فعال تمام عیار ذینفعان ممکن است. آموزش فراگیر فقط زمانی میتواند به مثابۀ رویکردی اثربخش و پایدار ایفای نقش کند که تمام مؤلفههای آن در سطوح کلان، میانی و خردتر به شکلی منسجم و هماهنگ مورد توجه قرار گیرند. غفلت از هر یک از ابعاد این پژوهش سبب انحراف از فلسفۀ اصلی این رویکرد و ناکامی در تحقق اهداف آن خواهد شد. در پرتو چالشها و کاستیهای شناساییشده در این مطالعه، مسیرهایی نوین برای پژوهشهای آینده پیشنهاد میشوند که میتوانند به تعمیق نظری و توسعۀ عملی آموزش فراگیر بینجامند. در پاسخ به سیاستها و راهبردهای ملی ناکارآمد، پیشنهاد میشود مطالعات تطبیقی از تجربیات کشورهای پیشرو و موفق در اجرای آموزش فراگیر برای الگوبرداری سیاستی انجام شوند. پیشنهاد دوم طراحی مدل بومی و نظاممند برای استقرار آموزش فراگیر در نظام آموزشی ایران است؛ و در نهایت، چالشهای فرهنگی-اجتماعی ایجاب میکنند پژوهشهای کیفی پدیدارشناسانه از تجربیات زیستۀ ذینفعان درگیر انجام شوند تا موانع پنهان، نگرشها و مقاومتها عمیقتر درک و تحلیل شوند. در نهایت، همانند سایر پژوهشها، پژوهش حاضر نیز با محدودیتهایی همراه بود. نخست اینکه، امکان دسترسی به تمامی منابع و پایگاههای اطلاعاتی مرتبط وجود نداشت؛ از این رو، احتمال دارد برخی از مطالعات واجد شرایط در فرایند تحلیل وارد نشده باشند. دوم، محدودشدن جستوجو به بازۀ زمانی 2013 تا 2025 ممکن است به حذف برخی از شواهد ارزشمند مرتبط منجر شده باشد. افزون بر این، همانند سایر پژوهشهای کیفی، فرایند استخراج و طبقهبندی مضامین تا حدی متأثر از تفسیر و قضاوت پژوهشگران است؛ هرچند تلاش شد از طریق اخذ نظر متخصصان و بررسی پایایی، این محدودیت به حداقل برسد. همچنین، تفاوت بسترهای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی مطالعات منتخب، تعمیم مستقیم یافتهها به همۀ نظامهای آموزشی را با احتیاط همراه میکند. سپاسگزاری بدینوسیله، از تمام اساتید گرامی که در فرایند بررسی اعتبار یافتهها یاریگر بودند، صمیمانه قدردانی میشود. [1] The research synthesis [2] Noormags [3] Magiran [4] SID [5] Irandoc [6] Elmnet [7] Google Scholar [8] Science Direct [9] Eric [10] ProQuest [11] Elsevier [12] Springer [13] Scopus [14] Taylor & Francis | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
ادیب، یوسف، میرنسب، میرمحمود، رفیعیان، کیوان، رشیدزاده عبداله، و ختمی، اعظم (1396). درک تجارب معلمان مدارس با نیازهای ویژه از آموزش فراگیر: یک مطالعۀ پدیدارشناسی. فصلنامۀ سلامت روان کودک، 4(4)، 193-204. http://childmentalhealth.ir/article-1-317-fa.html
امیری مجد، مجتبی، و یوسفی، آیتاله (1391). موانع، چالشها و فواید آموزش فراگیر دانشآموزان دیرآموز از دید مدیران مدارس. علوم رفتاری، 4(3)، 9-21. https://sid.ir/paper/190527/fa
بهبودی، هایده، معظمی، مجتبی، و هاشمی سیدمحمود (1401). واکاوی مؤلفههای آموزش فراگیر برای دانشآموزان با نیازهای ویژه در آموزشوپرورش ایران. پژوهش در برنامهریزی درسی، 19(45)، 192-205. https://www.sid.ir/paper/1031899/fa
پوشنه، کامبیز، و مالمیر، فرنگیس (1396). نگرش معلمان پایۀ ابتدایی نسبت به آموزشوپرورش فراگیر. مدیریت و برنامهریزی در نظامهای آموزشی، 10(1)، 147-157. https://mpes.sbu.ac.ir/article_98438.html
جهان، جواد، صفری، علی، و فتحی، مهران (1396). آموزشوپرورش فراگیر، نیاز امروز کودکان استثنایی کشور (تحلیل چالشها و ارائه راهکارها). روانشناسی و علوم رفتاری ایران، 3، 98-1 04. https://psyj.ir/user/articles/390
چناری، مهین، و ایرانپور، زهره (1401). سازندهگرایی اجتماعی و دلالتهای تربیتی آن برای آموزشوپرورش فراگیر. دوفصلنامۀ فلسفۀ تربیت، 2(6)، 5-27. http://pesi.saminatech.ir/fa/Article/39913
داودی، رسول، و حبیبی حسن (1398). ارزیابی اثربخشی طرح آموزش تلفیقی فراگیر و راهبردهای ارتقای آن. فصلنامۀ کودکان استثنایی، 19(4)، 119-130. https://joec.ir/article-1-814-fa.html
دهقان، محمدرضا (۱۴۰۱). بررسی پدیدارشناسانۀ آموزش فراگیر در مدارس شهرستان بیرجند از دیدگاه معلمان [پایاننامۀ کارشناسیارشد، دانشگاه بیرجند]. گنج. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/a935e938bd013f035cc42e4eca978005
طالبزاده شوشتری، لیلا، و مؤمنی، آزاده (1400). مطالعۀ کیفی مهارتهای مورد نیاز معلمان برای اجرای موفق آموزش فراگیر (نمونۀ مورد مطالعه: معلمان شهرستان تربتحیدریه). مدیریت و برنامهریزی در نظام های آموزشی، 14(1)، 255-286. https://mpes.sbu.ac.ir/article_100730.html
عزیزی، لقمان، جهان، جواد، فتحی، افشین، و شیخمرادی، مهران (1396). کندکاوی در آموزشوپرورش فراگیر و مسائل پیش روی آن. روانشناسی و علوم رفتاری ایران، (11)، 105-111. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1819621
عاشوری، محمد، و جلیل آبکنار، سیده سمیه (1392). از عادیسازی تا آموزش فراگیر، تحولی در نظام آموزشی. تعلیم و تربیت استثنایی، 4(17)، 49-60. https://exceptionaleducation.ir/article-1-44-fa.html
غلامی، ناصر (1400). بررسی میزان دانش معلمان مدارس عادی شهر بیجار دربارۀ دانشآموزان با نیازهای ویژه و آموزش فراگیر و آمادگی آنها برای پذیرش این دانشآموزان در کلاس خود. آموزشپژوهی نوین، 7(27)، 21-38. https://researchbt.cfu.ac.ir/article_1817.html
قبادیان، مسلم، بگیان کوله مرزی، محمد جواد، فولادوند، شاپور، رحیمی، روح الله، و حقانی، مریم (1401). شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت برنامههای آموزش فراگیر. فصلنامۀ کودکان استثنایی، 22(3)، 57-76. https://joec.ir/article-1-1492-fa.html کشتهگر، ناهید، افضلی، میثم، و دستآموز، محمدرضا (1401). عوامل مؤثر بر موفقیت در اجرای آموزش فراگیر (مرور سیستماتیک). راهبردهای نو در روانشناسی و علوم تربیتی، (13)، 58-78. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1908476/
مؤمنی، آزاده، صانعی، فرزانه، و طالبزاده شوشتری، لیلا (1400). بررسی نگرش معلمان در خصوص ضرورت آموزش فراگیر و راهکارهای اجرای موفق آن. فصلنامۀ پژوهشهای کاربردی روانشناختی، 12(4)، 227-250. https://doi.org/10.22059/japr.2022.320503.643790
نعمتی، سمیه (1404). تجارب زیستۀ معلمان از آموزش فراگیر: مفاهیم، موانع و راهکارها. فصلنامۀ تجارب معلمی، 3(4)، 36-50. https://doi.org/10.48310/istt.2025.20771.1177
References
Adib, Y., Mir Mahmoud, M. M., Rafieyan, K., Rashidzade, A., & Katmi, A. (2018). Perception of the experiences of special schools' teachers from inclusive education: A phenomenological study. Journal of Child Mental Health, 4(4), 193–204. http://childmentalhealth.ir/article-1-317-fa.html [In Persian]
Ainscow, M. (2005). Developing inclusive education systems: What are the levers for change?. Journal of Educational Change, 6(2), 109–124. https://doi.org/10.1007/s10833-005-1298-4
Amiri Majd, M., & Yousefi, A. (2012). Obstacles, challenges, and benefits of inclusive instruction to slow-learning students from school managers' viewpoint. Behavioral Sciences, 4(3), 9–21. https://sid.ir/paper/190527/fa [In Persian]
Amor, A. M., Hagiwara, M., Shogren, K. A., Thompson, J. R., Verdugo, M. Á., Burke, K. M., & Aguayo, V. (2019). International perspectives and trends in research on inclusive education: A systematic review. International Journal of Inclusive Education, 23, 1277–1295. https://doi.org/10.1080/13603116.2018.1445304
Anderson, J. (2020). Leadership for inclusive education: The knowledges, attitudes and practices of primary school principals. University of Exeter.
Artiles, A., & Kozleski. E. (2016). Inclusive education’s promises and trajectories: Critical notes about future research on a venerable idea. Education Policy Analysis Archives, 24, 1-29. https://doi.org/10.14507/epaa.24.1919
Ashoory, M., & Jalil Abkenar, S. S. (2013). From mainstreaming to inclusive education: A transition in the educational system. Journal of Exceptional Education, 4(17), 49–60. http://exceptionaleducation.ir/article-1-44-fa.html [In Persian]
Azizi, L., Jahan, J., Fathi, A., & Sheykh-Moradi, M. (2017). An inquiry into inclusive education and its challenges. Iranian Journal of Psychology and Behavioral Sciences, (11), 105–111. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1819621 [In Persian]
Behboodi, H., Moazami, M., & Hashemi, S. M. (2022). Analysis of the components of inclusive education for students with special needs in Iranian education. Research in Curriculum Planning, 19(45), 192-205. https://www.sid.ir/paper/1031899/fa [In Persian]
Bouillet, D. (2013). Some aspects of collaboration in inclusive education—Teachers’ experiences. Center for Educational Policy Studies Journal, 3(2), 93–117. https://doi.org/10.26529/cepsj.241
Cabatay, M., Hermanto, H., & Aningrum, R. (2024). Contributing factors to the progress of inclusive education implementation in Indonesia. Inklusi, 11(1), 45–62. https://doi.org/10.14421/ijds.110103
Chenari, M., & Iranpoor, Z. (2022). Social constructivism and its educational implications for inclusive education. Journal of Philosophy of Education, 2(6), 5–27. http://pesi.saminatech.ir/fa/Article/39913 [In Persian]
Cooper, H., & Hedges, L. V. (2009). Research synthesis as a scientific process. In H. Cooper, L. V. Hedges, & J. C. Valentine (Eds.), The handbook of research synthesis and meta-analysis (2nd ed., pp. 3–16). Russell Sage Foundation.
Davoudi, R., & Habibi, H. (2020). Evaluation of the effectiveness of integrated inclusive education and its promotion strategies. Journal of Exceptional Children, 19(4), 119–130. https://joec.ir/article-1-814-fa.html [In Persian]
Dehghan, M. R. (2022). A phenomenological investigation of inclusive education in schools in Birjand County from teachers’ perspectives [Master’s thesis, University of Birjand]. Ganj. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/a935e938bd013f035cc42e4eca978005 [In Persian]
Deroncele-Acosta, A., & Ellis, A. (2024). Overcoming challenges and promoting positive education in inclusive schools: A multi-country study. Education Sciences, 14, 1169. https://doi.org/10.3390/educsci14111169
Ediyanto, E., Mahanani, P., Aprilia, I. D., Ramadhani, R. S., & Wulandary, V. (2024). Optimizing inclusive education: Uncovering challenges and strategies in primary schools through a literature review. Mimbar Sekolah Dasar, 11(2), 385–395. https://doi.org/10.53400/mimbar-sd.v11i2.71803
Garcia, V. A. (2024). Promoting inclusive education through professional development: A document analysis of California school district plans for general fiscal resources. California State University.
Ghobadian, M., Bagian Kolemarzi, M. J., Fouladvand, S., Rahimi, R., & Haghani, M. (2022). Identify the factors affecting the success of inclusive education programs. Exceptional Children, 22(3), 57–76. https://joec.ir/article-1-1492-fa.html [In Persian]
Gholami, N. (2021). Investigating the level of knowledge of teachers in regular schools in Bijar regarding students with special needs and inclusive education and their readiness to accept these students in their classrooms. Quarterly Journal of Education Studies, 7(27), 14-26. https://researchbt.cfu.ac.ir/article_1817.html [In Persian]
Grima-Farrell, C. R., Bain, A., & McDonagh, S. H. (2011). Bridging the research-to-practice gap: A review of the literature focusing on inclusive education. Australasian Journal of Special Education, 35(2), 117-136. https://doi.org/10.1375/ajse.35.2.117
Hartshorn, C. (2024). Inclusive education in early childhood: A qualitative phenomenological study of the successes and barriers impacting successful early childhood inclusive education. University of Massachusetts Global.
Hasan, M., Halder, U. K., & Debnath, D. (2018). Inclusive education and education for all. International Journal of Research and Analytical, 5(3), 605-608. https://B2n.ir/sr2799
Isnawati, D., Zakaria, R. A., & Pratomo, L. C. (2025). Barriers to inclusion: Exploring the root causes of inclusive education challenges in Indonesia. Jurnal UNIK: Pendidikan Luar Biasa, 10(1), 57–66. https://dx.doi.org/10.30870/unik.v10i1.32033
Jackson, L., Fitzpatrick, H., Alazemi, B., & Rude, H. (2018). Shifting gears: Re-framing the international discussion about inclusive education. Journal of International Special Needs Education, 21(2), 11-22. https://doi.org/10.9782/2159-4341-21.2.01
Jahan, J., Safari, A., & Fathi, M. (2017). Inclusive education: A necessity for exceptional children in Iran today: An analysis of challenges and proposed solutions. Iranian Journal of Psychology and Behavioral Sciences, 3, 98–104. https://psyj.ir/user/articles/390 [In Persian]
Jannah, I., & Hermanto, H. (2022). Implementation of inclusive education at elementary schools during the COVID-19 pandemic. Jurnal Prima Edukasia, 10(2), 171–179. https://doi.org/10.21831/jpe.v10i2.48884
Jardinez, M. J., & Natividad, L. R. (2024). The advantages and challenges of inclusive education: Striving for equity in the classroom. Shanlax International Journal of Education, 12(2), 57–65. https://doi.org/10.34293/education.v12i2.7182
Judijanto, L. (2025). Challenges and opportunities in education equity through the 13-year compulsory education program in Indonesia. The Eastasouth Journal of Learning and Educations, 3(1), 1–8. https://doi.org/10.58812/esle.v3i01.510
Koshtegar, N., Afzali, M., & Dastamouz, M. R. (2022). Factors affecting successful implementation of inclusive education: A systematic review. New Strategies in Psychology and Educational Sciences, (13), 58–78. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1908476/ [In Persian]
Komarudin, K., & Kaeni, N. F. (2023). The obstacles of inclusive education implementation in Indonesia: A systematic review. GUIDENA: Jurnal Ilmu Pendidikan, Psikologi, Bimbingan dan Konseling, 12(3), 382–401. http://dx.doi.org/10.24127/gdn.v12i3.6537
Kozleski, E. B., Yu, T., Satter, A. L., Francis, G. L., & Haines, S. J. (2015). A never-ending journey: Inclusive education is a principle of practice, not an end game. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 40(3), 211–226. https://doi.org/10.1177/1540796915600717
Legette, K. B., Rogers, L. O., & Warren, C. A. (2022). Humanizing student–teacher relationships for black children: Implications for teachers’ social–emotional training. Urban Education, 57(2), 278-288. https://doi.org/10.1177/0042085920933319
Lestari, N., Widiyarti, G., Siregar, N., & Sari, D. N. (2024). Challenges and solutions in implementing inclusive education at UPT State Elementary School 067250 Medan. Jurnal Ilmiah Teunuleh, 5(3), 153–161. https://doi.org/10.51612/teunuleh.v5i3.165
Liasidou, A., & Svensson, C. (2014). Educating leaders for social justice: The case of special educational needs co-ordinators. International Journal of Inclusive Education, 18(8), 783-797. https://doi.org/10.1080/13603116.2013.835878
Limaye, S. (2016). Factors influencing the accessibility of education for children with disabilities in India. Global Education Review, 3(3), 43–56. https://B2n.ir/sn1156
Mapuranga, B., Dumba, O., & Musodza, B. (2015). The impact of inclusive education (IE) on the rights of children with intellectual disabilities (IDs) in Chegutu. Journal of Education and Practice, 6, 214–223. https://www.iiste.org/Journals/index.php/JEP/article/view/26732/
Mitiku, W., Alemu, Y., & Mengsitu, S. (2014). Challenges and opportunities to implement inclusive education. Asian Journal of Humanity, Art and Literature, 1(2), 118–135. https://doi.org/10.18034/ajhal.v1i2.288
Mizel, T. G. (2025). The lived experiences of disabled students in inclusive classrooms [Doctoral dissertation, University of San Diego]. ProQueest. https://B2n.ir/fm2427
Mngo, Z. Y., & Mngo, A. Y. (2018). Teachers’ perceptions of inclusion in a pilot inclusive education program: Implications for instructional leadership. Education Research International, Article 3524879. https://doi.org/10.1155/2018/3524879
Momeni, A., Saneie, F., & Talebzade Shoshtari, L. (2022). A study of teachers’ perspectives towards the requirement for inclusive education and courses of action for its successful implementation. Journal of Applied Psychological Research, 12(4), 227–250. https://doi.org/10.22059/japr.2022.320503.643790 [In Persian]
Nemati, S. (2025). Teachers’ lived experiences of inclusive education: Concepts, barriers, and solutions. Journal of Teacher Experiences, 3(4), 36–50. https://doi.org/10.48310/istt.2025.20771.1177 [In Persian]
Orru, S. E. (2018). Lesser inclusion: An essay inspired by Deleuze and Guattari’s “Kafka.” International Journal of Special Education, 33(3), 766–777. https://eric.ed.gov/?id=EJ1196717
Pappas, M. A., Papoutsi, C., & Drigas, A. S. (2018). Policies, practices, and attitudes toward inclusive education: The case of Greece. Social Sciences, 7(6), Article 90. https://doi.org/10.3390/SOCSCI7060090
Pennock, A. J. (2021). Principal multidimensional and overall attitudes toward inclusion in schools: A correlational study. Grand Canyon University.
Poshaneh, K., & Malmir, F. (2017). Elementary school teachers’ attitudes toward inclusive education. Journal of Management and Planning in Educational Systems, 10(1), 147–157. https://mpes.sbu.ac.ir/article_98438.html [In Persian]
Rivas, M. C. (2025). Exploring the challenges encountered by non-special education teachers in effectively instructing students with special needs in regular classroom setting. International Journal of Social Science and Human Research, 8(5), 3887–3930. https://doi.org/10.47191/ijsshr/v8-i5-119
Rodríguez, R. P., Rueda, C. S., & Sarrionandia, G. E. (2024). El sentir de los equipos de orientación educativa y psicopedagógica de la Comunidad de Madrid respecto a su situación y funciones en el marco del derecho a la educación inclusiva. Aula Abierta, 53(1), 89–98. https://reunido.uniovi.es/index.php/AA/article/view/20228
Saloviita, T. (2018). How common are inclusive educational practices among Finnish teachers? International Journal of Inclusive Education, 22(5), 560-575. https://doi.org/10.1080/13603116.2017.1390001
Schlessinger, S. L. (2018). Reclaiming teacher intellectualism through and for inclusive education. International Journal of Inclusive Education, 22(3), 268-284. https://doi.org/10.1080/13603116.2017.1362598
Shanjuvigasini, F. N. U., Pitchai, S., Staten, B. H., & Devi, K. A. (2023). The typical challenges and possible solutions for the successful implementation of inclusive education. Multidisciplinary Journal of Educational Research, 13(1), 369–378. https://www.namibian-studies.com/index.php/JNS/article/view/3666 Slee, R., & Tomlinson, S. (2018). Inclusive education isn't dead; it just smells funny. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429486869
Talebzade Shoshtari, L., & Momeni, A. (2021). A qualitative study on teachers’ necessary skills for successful implementation of inclusive education (Case study: Torbat-e Heydariyeh teachers). Journal of Management and Planning in Educational Systems, 14(1), 255–286. https://mpes.sbu.ac.ir/article_100730.html [In Persian]
Tavil, Y. Z. (2025). The challenges and solution proposals for teachers from non-special education fields working with intellectually disabled students. International Journal of Education, Technology and Science, 5(1), 93–106. https://ijets.org/index.php/IJETS/article/view/353
Tomlinson, S. (2017). A sociology of special and inclusive education. Exploring the manufacture of inability. Routledge.
Van de Putte, I., De Schauwer, E., Van Hove, G., & Davies, B. (2018). Rethinking agency as an assemblage from change management to collaborative work. International Journal of Inclusive Education, 22(8), 885-901. https://doi.org/10.1080/13603116.2017.1412514
Yusli, Y., & Sain, Z. H. (2025). Challenges and solutions for inclusive education in primary schools: Literature review. Al Hikmah: Journal of Education, 6(2), 197–210. https://dx.doi.org/10.54168/ahje.v6i2.419 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 222 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 39 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||