الزامات و لطائف معلمیِ خردمندانه: کاوشی پدیدارشناختی در عوامل مؤثر بر آموزش‌وپرورش موفق

آموزش‌وپرورش یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی است که زیربنای توسعۀ پایدار جوامع به شمار می‌آید. افراد بخشی قابل ملاحظه از لحظات طلایی زندگی خود را در مدارس سپری می‌کنند و این نهاد به ‌عنوان عرصه‌ای کلیدی، نقشی تعیین‌کننده‌ در رشد فردی، اجتماعی و اقتصادی آنان دارد. در دهه‌های اخیر، تحولات شتابان فناورانه، اجتماعی و فرهنگی، نظام‌های آموزشی را با چالش‌هایی پیچیده و نوین مواجه کرده است. این شرایط اهمیت بازاندیشی در رویکردهای آموزشی و تربیتی و به ‌ویژه در صلاحیت‌ها و نقش‌آفرینی معلمان را دوچندان کرده است (Darling-Hammond et al., 2017). مدرسه به دلیل ماهیت فراگیر و بلندمدت خود بستری ایده‌آل برای شکل‌دهی تغییرات بنیادی به شمار می‌آید؛ زیرا دانش‌آموزان و معلمان بخشی عمده‌ از زمان خود را در این محیط می‌گذرانند (Brown, 2019). در این میان، معلمان محوری‌ترین عنصر در نظام آموزشی هستند (Estaji et al., 2023). کیفیت آموزش، رشد تحصیلی و حتی شکل‌گیری هویت دانش‌آموزان به میزان زیادی وابسته به صلاحیت‌ها، منش و رفتار معلمان است (Coombe, 2020)؛ زیرا برداشت‌های اولیه تأثیری قابل ملاحظه و ماندگار بر نگرش‌ها، رفتارها و شناخت‌ها در زمینه‌های مختلف دارند و می‌توانند بر تعاملات و قضاوت‌های بعدی برای مدت طولانی تأثیر بگذارند (Rivera et al., 2023) و نحوۀ تعامل آنان با دانش‌آموزان از عوامل اصلی تعیین‌کنندۀ کیفیت یادگیری است (Perry et al., 2007) که می‌تواند پیشرفت تحصیلی و عملکرد دانش‌آموزان را به میزانی چشمگیر بهبود بخشد (Chowdhary, 2025). گاهی معلم می‌تواند با طرح پرسش‌های کلیدی، مسیر یادگیری صحیح را برای شاگردان هموار کند (Płóciennik, 2018)؛ از این رو، ارتقای علمی و حرفه‌ای معلمان یکی از اولویت‌های اساسی در سیاست‌های آموزشی است (Macleod, 2020). در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش (۱۳۹۰)، معلم فردی تعریف شده است که رسالت خطیر تربیت نسل آینده را به عهده دارد و به‌ عنوان هدایت‌گر و مؤثرترین عنصر در تحقق مأموریت‌های نظام آموزشی شناخته می‌شود. در این سند، منش و رفتار معلمان به ‌عنوان مؤلفه‌ای اساسی در پرورش دانش‌آموزان معرفی شده و بر ضرورت برخورداری معلم از فضایل اخلاقی، شایستگی‌های حرفه‌ای و هویت یکپارچۀ توحیدی تأکید شده است. به ‌علاوه، طراحی و ارتقای نظام تربیت حرفه‌ای معلمان از اولویت‌های کلیدی دانسته شده است. با وجود تأکید بر دانش و مهارت‌های حرفه‌ای، تجربه‌های جهانی و داخلی نشان داده است دانش صرف یا مهارت‌های فنی به‌تنهایی برای ایفای نقش معلمی کافی نیست. آنچه کیفیت آموزش را متمایز می‌کند، برخورداری معلم از نوعی قضاوت عملی، حساسیت اخلاقی و توانایی تصمیم‌گیری متعادل در موقعیت‌های پیچیده است؛ امری که در ادبیات نظری با عنوان «خردمندی»[1] و «خرد عملی»[2] از آن یاد می‌شود (Admirall, 2024; Schwartz & Sharpe, 2010).

خردمندی نقطۀ پایانی ایده‌آل برای رشد انسان (Webster et al., 2018) و به اعتقاد سلیگمن، از جملۀ نقاط قوت آدمی است (Mongrain & Anselmo, 2012)؛ زیرا یک فضیلت انسانی بسیار مورد احترام و دارای میراث فرهنگی عمیق است (Weststrate et al., 2019). گلوک و همکاران معتقد هستند خردمندی ترکیبی از دانش عمیق، تجربۀ غنی و حساسیت اخلاقی است که به فرد امکان می‌دهد تصمیم‌هایی بگیرد که نه فقط سود فردی، بلکه خیر جمعی را نیز در نظر بگیرند (Glück et al., 2019). خرد عملی که با نام فرونسیس[3] نیز شناخته می‌شود، نوعی خاص از خرد است که بر توانایی تصمیم‌گیری خوب در موقعیت‌های عملی و روزمره تمرکز دارد. این فضیلت، فکری است که فرد را قادر می‌کند تا برای دست‌یابی به اهداف خاص، ابزاری درست مشخص و بر اساس آن عمل کند (Hacker-Wright, 2024). مرداک و سدلاکک معتقد هستند مداخلات خردمندانۀ معلمان به طور عمیق بر حوزه‌های آموزشی تأثیر می‌گذارد (Murdock & Sedlacek, 2018). فورمن بیان می‌کند معلم نیازمند آگاهی از الزاماتی است که برگرفته از خرد عملی است (Furman, 2018) و ادمیرال تدریس موفق در آموزش متوسطه را مبتنی بر خرد عملی می‌داند (Admiraal, 2024). لوننبرگ و کورتاگن رابطۀ مثلثی بین خرد عملی، نظریه و تجربه را مورد توجه قرارداده‌اند و بیان می‌کنند هر سۀ این‌ها ماهیتی متفاوت دارند؛ تجربه در رشد و توسعۀ خرد عملی مهم است، اما کافی نیست و دانش نظری عمیق نیز مورد نیاز است و این معلم است که این سه را روزانه در مدرسه تمرین می‌کند و این سه عنصر در معلم تجسم پیدا می‌کنند (Lunenberg & Korthagen, 2009). از دیدگاه عدالت آموزشی نیز برخورداری معلمان از خرد عملی ضرورتی اساسی است. فورمن معتقد است رعایت عدالت میان معلمان و دانش‌آموزان بدون بهره‌گیری از خرد عملی امکان‌پذیر نیست (Furman, 2016).

در فرهنگ ایرانی، خرد عموماً به توانایی بررسی و در نظر گرفتن تمامی جنبه‌های یک رویداد خاص اطلاق می‌شود و با ویژگی‌هایی مانند دوراندیشی، مهربانی، منطقی‌بودن و قابلیت دیدن زوایای مختلف یک وضعیت شناخته می‌شود. این تعاریف نشان‌دهندۀ تأثیر فرهنگ بر شکل‌گیری و مفاهیم مرتبط با این ساختار است (Asadi & Intezari, 2020). تاریخ اندیشۀ تربیتی در ایران نیز بر انتخاب معلمان شایسته و برخوردار از خرد و اخلاق تأکید داشته است. بزرگان در ایران باستان و پس از اسلام، معلم را فردی می‌دانستند که افزون بر دانش، باید واجد فضایل اخلاقی و خردمندی باشد؛ امروزه نیز تربیت نسلی فرهیخته و جامعه‌ای بالنده نیازمند چنین معلمانی است (فلاح مبارکه و همکاران، 1404).

 به طور کلی، می‌توان نتیجه گرفت معلم خردمند در مقام کنشگر تربیتی، تجسمی از تعامل دانش، تجربه و اخلاق است. چنین معلمی نه فقط انتقال‌دهندۀ اطلاعات، بلکه واسطه‌ای میان دانش و ارزش‌ها و تسهیل‌گر رشد اخلاقی و اجتماعی دانش‌آموزان محسوب می‌شود. پرورش و حمایت از معلمان خردمند ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آیندۀ آموزش‌وپرورش است؛ ضرورتی که هم در اسناد ملی و هم در پژوهش‌های بین‌المللی مورد تأکید قرار گرفته است. توجه به پرورش «خردمندی» غایتی تربیتی و مهارتی حیاتی برای زندگی فردی و اجتماعی است؛ زیرا جامعۀ بشری به علت نبود خردمندی با مشکلات زیادی مواجه شده است. اگر خروجی مدارس به نحوی بود که آدمی را به آیندۀ بشریت امیدوار می‌کرد، شاید می‌شد گفت به آموزش خرد نیازی نیست؛ ولی متاسفانه با وجود افزایش ضریب هوشی در سرتاسر جهان، هرج‌ومرج همچنان ادامه دارد (Strenberg, 2013). جهان امروزی با چالش‌های بسیاری مانند تسلیحات هسته‌ای، حکومت‌های غیر دموکراتیک و... روبه‌رو است (Sternberg & Karami, 2021). به اعتقاد ژانگ و همکاران، خردمندی روشی آگاهانه و سنجیده­ برای فراهم‌آوردن مسیری برای ایجاد دنیایی بهتر و هماهنگ­تر است (Zhang et al., 2023). مطالعات روان‌شناسی مثبت‌نگر نیز خردمندی را از جملۀ صفات عالی انسانی می‌دانند که در مواجهه با چالش‌های زندگی و تصمیم‌گیری‌های اخلاقی نقش کلیدی ایفا می‌کند (Ardelt, 2016). هرچند آموزش رسمی قادر است دانش مربوط به ظاهر و ویژگی‌های خرد را انتقال دهد، خرد واقعی که به عنوان یک عمل شناخته می‌شود، عمدتاً از طریق تجربیات و تأملات شخصی — چه در خود فرد و چه در دیگران — در فرایند غیرمستقیم پرورش می‌یابد (Küpers & Pauleen, 2015). با این حال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند دست‌کم در حدی، امکان پرورش خرد از طریق آموزش‌های رسمی نیز وجود دارد (Bruya & Ardelt, 2018). از طرفی، پژوهش خردمندی در رابطه با معلمان می‌تواند راهی ارزشمند برای پشتیبانی از پیشرفت‌ها و نوآوری‌ها در تدریس باشد و ممکن است تعمیم‌های موقعیتی در رابطه با تدریس و یادگیری را ممکن کند. برای مثال، هفت عاملی که رفتار خردمندانۀ معلمان را توصیف می‌کنند عبارت‌اند از: تمایل به خدمت و توسعۀ دیگران، تنظیم هیجانی، آمادگی برای یادگیری، سازمان‌دهی هیجانی، توانایی سازگاری، توانایی قضاوت، مهارت‌های مذاکره و اقناع (McGann et al., 2020).این عوامل را می‌توان از موارد ضروری در خردمندی معلمان برشمرد.

در ایران نیز گل صنم لو و همکاران، الگوی معلم خوب را با توجه به سند تحول بنیادین بررسی و طراحی کردند که شامل دانش، توان، بینش، گزینش و آرامش است. منظور از«توان»، توان بیانی و برنامه‌ریزی و ارتباطی و مدیریتی است. منظور از «بینش»، بینش اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی است که به نوعی با عقل و خرد به دست می‌آید. «گزینش» بر اساس گزینش محتوا و کلمات درسی است و «آرامش» نمایانگر آرامش درونی و فکری و بیرونی بود (گل صنم لو و همکاران، 1400). حیدریه‌زاده و همکاران، با هدف شناسایی شایستگی‌های هیجانی و اجتماعی معلمان در قالب الگوی مفهومی معلم، پژوهشی کیفی انجام دادند که در آن، خردمندی به عنوان یکی از کدهای مؤثر در راهبرد توانمندسازی معلمان بیان شد (حیدریه‌زاده و همکاران، 1402). قائمی و همکاران، در پژوهشی که مدل تعادلِ کار-زندگی و تحمل ابهام با خردمندی معلمان دورۀ ابتدایی با نقش میانجیگری شادکامی را بررسی کرد، دریافت با آموزش مهارت تعادل کار و خانواده و تحمل شرایط مبهم می‌توان بخشی از شادکامی را بهبود بخشید و با ادراک شادمانی سطحی از دانایی، فضیلت و خرد را در زندگی اجرا و عملیاتی کرد (قائمی و همکاران، 1404).

با وجود شواهد گسترده در زمینۀ اهمیت نقش آموزش‌وپرورش، همچنان در کشور ما شکاف‌هایی قابل ملاحظه میان سیاست‌های مصوب و نتایج عملی وجود دارد. این امر ضرورت انجام پژوهش‌های بیشتر به منظور شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت نظام‌های آموزشی و ارائۀ راهکارهای کاربردی مبتنی بر شواهد علمی را دوچندان می‌کند؛ از این ‌رو، پژوهش حاضرتلاش دارد تا با تکیه بر پیشینۀ علمی معتبر و یافته‌های پژوهشی به‌روز و با توجه به نقش تأثیرگذار معلمان در رفتار دانش‌آموزان و پرورش خردمندی، به این پرسش پژوهشی پاسخ دهد: الزامات یک معلم خردمند برای آموزش خرد در دانش‌آموزانش چیست؟.

روش

روش، قلمرو پژوهش و شرکت‌کنندگان: رویکرد این پژوهش کیفی بوده و با استفاده از روش پدیدارشناختی، الزامات رفتاری یک معلمی خردمندانه از نظر معلمان را کشف کرده است.

قلمرو پژوهش شامل تمامی معلمان شهرستان یزد اعم از شاغل و بازنشسته بودند. در این پژوهش، ابتدا از جامعۀ دانشجویان سال اول و دوم دانشگاه یزد به صورت نمونۀ در دسترس در فضای مجازی در کانال­ها و صفحات مرتبط با دانشگاه یزد درخواست شد تا معلمانی که در طول تحصیل از نظرشان خردمند بوده­اند را به همراه راه ارتباطی با آنها معرفی و دلیل انتخاب خود را نیز بیان کنند. 60 نفر دانشجو فهرست معلمان خردمند خود را ارائه کردند. به عبارتی، معلمانی که بیشتر از یک بار معرفی شده بودند، در اولویت قرار گرفتند. بر این اساس، به روش نمونه‌گیری هدفمند و با استفاده از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با معلمان منتخب تماس گرفته و تا حد اشباع داده­ها، با 11 نفر معلم خردمند (3 مرد و 8 زن) مصاحبه شد. میانگین سن شرکت‌کنندگان 54 سال (کمترین 32 سال و بیشترین 59 سال) بود و از نظر وضعیت تحصیلی، 5 نفر دارای مدرک کارشناسی‌ارشد و 5 نفر دارای مدرک کارشناسی و یک نفر دارای مدرک فوق‌دیپلم بودند که در جدول 1 آورده شده است.

جدول 1

مشخصات شرکت‌کنندگان در پژوهش

Table 1

Characteristics of the Participants in the Research

ابزار سنجش: گردآوری داده­ها با استفاده از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و تعدادی پرسش کلی از نمود­های رفتاری خردمندی معلمان انجام شد و پس از پاسخ افراد که مبتنی بر تجربۀ زیستۀ ایشان بود، پرسش‌هایی عمیق‌تر برای واکاوی اندیشه­ها و تجربیاتشان پرسیده ­شد. از پرسش‌های مصاحبه می­توان به موارد زیر اشاره کرد: چه تجربیاتی در خردمندی شما تأثیرگذار بوده است؟ شما از چه روشی برای آموزش خردمندی استفاده می‌کنید؟

روش اجرا و تحلیل: در مراحل اجرای این پژوهش، پس از تماس با مشارکت‌کنندگان و جلب اعتماد آنها برای همکاری، موضوع و هدف پژوهش برای آنها توضیح و در رابطه با محرمانه‌بودن اطلاعاتشان به آنها اطمینان داده شد. با توجه به اینکه پژوهش در جریان همه‌گیری ویروس کرونا انجام شد، بنا بر تمایل مشارکت‌کنندگان، مصاحبه به صورت غیرحضوری (تلفنی) یا حضوری در مکان پیشنهادی مشارکت‌کنندگان انجام شد. زمان مصاحبه­ها از 25 دقیقه تا 2 ساعت متفاوت بود. مصاحبه‌ها با دقت ثبت و کلمه به کلمه مکتوب و سپس به دقت خوانده شدند و پس از تطبیق مصاحبه­های مکتوب‌شده با گفته­های مصاحبه‌شوندگان، به درکی کلی از هر مصاحبه رسیده شد. مصاحبه­ها با استفاده از روش کلایزی (Northall et al., 2020) کدگذاری و تحلیل و عبارت‌های مهم آنها مشخص شدند و معنای عبارت مهم به صورت کد اولیه نوشته شد، سپس کدهایی که از لحاظ مفهومی به یکدیگر شبیه بوند، در قالب مقوله­ها قرار گرفتند.

به منظور بررسی قابلیت اعتماد مقوله­های استخراج‌شده، پژوهشگران تماس طولانی خود را با مشارکت‌کنندگان حفظ و برای جلوگیری از سوگیری­های احتمالی، با همتایانی که سروکاری با این پژوهش نداشتند، دربارۀ یافته‌ها بحث و تبادل نظر کردند. در این پژوهش، برای قابلیت تأییدپذیری و هم‌خوانی داده­ها با نتایج به‌دست‌آمده، نتایج با داده­های خام اولیه مقایسه و نیز در حین جمع و بررسی داده­ها، اندیشه­های ذهنی پژوهشگران یادداشت شد تا دیدگاه­های واردشده در پژوهش قابل ردیابی باشند و در نهایت، نتایج به‌دست‌آمده با تبادل نظر با اساتید مربوط بررسی شد.

یافته‌ها

پس از تحلیل، در نهایت، 9 مقولۀ فرعی و 2 مقولۀ اصلی با عنوان الزامات معلمی خردمندانه و لطائف معلمی خردمندانه طبقه‌بندی شدند که در ادامه هر یک به‌اختصار تبیین شده و در جدول 2 بیان شده است.

جدول 2

مقوله‌های فرعی و مقوله‌های اصلی

Table 2

 Secondary Concepts and Main Concepts

مقولۀ اصلی الزامات معلمی خردمندانه

زمانی ‌که سخن از خردمندی معلمان به میان می‌آید، باید بررسی کرد که معلم خردمند چه شاخصه‌ها و سکناتی باید داشته باشد. شخص معلم الگوی تأثیرگذار بر روی دانش‌آموز است و باید خردمندی در او بروز داشته باشد تا بتواند به دانش‌آموزان خود نیز منتقل کند و نسلی خردمند را پرورش دهد. در ادامه، مقوله‌های فرعی الزامات معلمی خردمندانه بررسی شده‌اند.

1. داشتن علاقه و تعهد کاری با هدفی مقدس: زمانی که فردی در یک موقعیت شغلی قرار می‌گیرد، زیبنده است که با تمام امکانات و استعدادهایی که دارد تلاش کند تا به بهترین شکل ممکن مسئولیت‌های محول‌شده را انجام دهد. حال، وقتی از شغل شریف معلمی صحبت می‌کنیم، این نکته اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا معلم با تعدادی دانش‌آموز مواجه است که ساعات زیادی را با او سپری می‌کنند و ذره ذرۀ وجود آنها در ارتباط با او شکل می‌گیرد. برای مثال، طیبه، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 1، گفت: «معلم خردمند انتخاب کرده باشه معلم بودن رو با یک هدف مقدس. برا پول نیامده باشه، برا حقوقش نیومده باشه. متأسفم از اینکه خیلی از بچه‌هایی که می‌خوان انتخاب رشته بکنن می‌رن رشتۀ مثلاً فرهنگیان و می‌گن از اول حقوق داریم.»
2. زمان‌شناس‌بودن: یکی از محدودیت‌هایی که انسان دارد، محدودیت در زمان است. عمر انسان همچون ابر می‌گذرد و فرصت‌ها یکی پس از دیگری در حال گذار است، پس می‌توان گفت یکی از مؤلفه‌های مهم در مدیریت زندگی و برنامه‌ریزی، مدیریت زمان است؛ زیرا اگر فرد تسلیم این محدودیت شود، در رسیدن به اهدافش ناکام می‌شود و در زندگی با مشکل جدی مواجه می‌شود. در همین رابطه، جواد، شرکت‌کننده شمارۀ 7 با 54 سال سن، گفت: «یکی از چیزهای دیگه وقت‌شناسیه. من وقت خیلی برام مهمه، کم اتفاق افتاده توی این بیست سال، نه بیست‌وپنج سال. سی‌ودو ساله معلمم، بیست‌وپنج ساله کنکور درس می‌دم، شاید بتونم بگم به تعداد انگشت‌های دستم یه پنج دقیقه دیر اومدم یا یکی چند بارش یادم رفته. غیبت توی مدرسه‌ها ندارم. همۀ دوران سی‌ودو سالم رو شما برام جمع بزن بگو چند تا غیبت کردم.»
3. وجود مراقبت‌های علمی-آموزشی معلم: وقتی از آموزش و معلمی سخن به میان می‌آید، قطعاً یکی از مؤلفه‌های مهمی که به ذهن متبادر می‌شود، مبحث علم و پشتوانۀ علمی معلم است. البته در قرن اخیر که علم با سرعت بسیاری در حال رشد است و فناوری پیشرفتی چشمگیر و روزانه‌ دارد؛ معلم خردمند نیز سعی می‌کند علم خود را به‌روز نگه دارد و مدام در پی به‌روزرسانی‌کردن معلومات خود است. ریحانه، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 5 با 49 سال سن، در این باره گفت: «یعنی بچه باید بدونه که این معلم با اطلاع، یه معلمی بوده که اگر الان اطلاعات خوبی داره و می‌تونه جواب‌گوی خیلی از پاسخ‌هاشون باشه، چون معلمی بوده که اهل فکر بوده، اهل مطالعه بوده.»
4. وجود مراقبت‌های عاطفی-روانی از دانش‌آموزان: معلم خردمند نیز از آن نظر که مسئول پرورش و آموزش دانش‌آموزانش است، علاوه بر اینکه به مباحث علمی دانش‌آموزانش توجه دارد، باید به بُعد روانی و عاطفی آنان نیز دقت کند؛ زیرا بخشی از رفتار فرد را انگیزه‌ها و هیجانات برانگیخته می‌کند. در قدم اول، معلم باید علاقه به علم‌آموزی را در دانش‌آموزانش ایجاد کند تا آنان نیز با اشتیاق در کلاس درس حضور پیدا کنند. نکتۀ جالب توجه این است که در گذار ایجاد علاقه به علم‌آموزی، علاقه و محبت بین دانش‌آموز و معلم تأثیر بسیاری دارد. امیر، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 8 با 53 سال سن، گفت: «اونجایی که باید طردش بکنه با یک هیبت و شکوه خاص. اونجایی که باید جذبش بکنه با یک عاطفه با یک محبت زیبا اون رو بکشونه طرف خودش. پس یکی از چیزهایی که معلمی باید داشته باشه همون دافعه و جاذبه‌اش هست.»
5. تلاش برای کسب، استفاده و انتقال تجربیات معلمی: افراد زمانی‌ که در ابتدا در یک موقعیت شغلی قرار می‌گیرند، با شرایط و ظرایف و مشکلات آن کار آشنا نیستند و طبیعتاً اگر بخواهند کمتر دچار خطا و اشتباه بشوند، باید از تجربیات و مشورت کسانی استفاده کنند که در این حرفه باتجربه هستند. در رابطه با معلم هم همین مطلب صادق است و البته ضرورت بیشتری دارد؛ زیرا هر گونه خطا و اشتباهی می‌تواند نتایجی غیر قابل جبران را در پی داشته باشد؛ به همین دلیل، استفاده از تجربیات دیگران، به ویژه برای افرادی که تازه‌کار هستند، اهمیتی به‌سزا دارد. در رابطه با اهمیت کسب تجربه از پیشکسوتان، ریحانه، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 5 با 49 سال سن، گفت: «بله از همکارهای خودم ... از باتجربه‌تر از خودم ... با پیشکسوتایی که تو مدرسه‌های مختلف باهاشون برخورد داشتم استفاده کردم. از آگاهی‌هاشون، از تجربیاتشون، از راهنمایی‌هایی که کردن استفاده کردم.»

مقولۀ اصلی لطائف معلمی خردمندانه

برخی از نکات در آموزش وجود دارند که اگر معلم به آنها توجه داشته باشد، انگیزه‌ای مضاعف در او ایجاد می‌شود تا در مسیر آموزش، به ویژه آموزش خردمندی، قدمی مستحکم‌تر و پیوسته بردارد و از هر موقعیتی برای پرورش نسل خردمند استفاده کند. در واقع، معلم خردمند، علاوه ‌بر ضروریاتی که باید در رفتار خود داشته باشد، یک‌سری لطائف را نیز باید رعایت کند تا موفق‌تر شود. در ادامه، مفاهیم و مقوله‌های فرعی مقولۀ اصلی لطائف معلمی در پرورش نسلی خردمند بررسی می‌شوند.

1. توجه به تأثیر جاودانۀ معلم: با نگاهی به افسانه‌ها و داستان‌ها، دریافته می‌شود که بسیاری از نبردها و خصومت‌ها بر سر جاودانه‌ماندن بوده‌اند. این در حالی است که همگان می‌دانند جاودانگی فقط در افسانه‌هاست و در واقعیت همۀ انسان‌ها دیر یا زود مرگ به سراغشان خواهد ‌آمد. اما نکته اینجاست که اگر جسم انسان نمی‌تواند جاودانه باشد، اما آثار اعمال و رفتار او می‌توانند حتی پس از مرگش باقی بمانند. حامد، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 11 با 45 سال سن، دربارۀ تأثیر همیشگی و جاودانۀ کلمات گفت: «آموزش یه ارتباطیه که بین شما و طرف مقابلتون هست. ببینید کلمه از «کَلَمَ» گرفته می‌شه به معنی جراحت، یعنی اینکه کلمات که از دهان ما بیرون می‌آد در روح طرف مقابلمون یک اثر می‌گذاره، خش ایجاد می‌کنه. این خش نه به معنی بد؛ می‌تونه خوب هم باشه، یعنی تأثیرگذاری کلمات، یعنی تأثیرگذارن و جراحت به معنی خش و به معنیه یه چیز خوب حتی می‌تونه باشه. این می‌ره ولی اثرش رو مثل اینکه شما یه چیزی رو پاک می‌کنید، اثر باقی می‌مونه تو روح طرف ما.»
2. تأمل دقیق بر کنش‌ها و واکنش‌ها: معلم خردمند اهمیت رفتار خود را می‌فهمد و می‌داند که دورۀ کودکی چقدر در یادگیری و آموزش مهم و تأثیرگذار است؛ بنابراین، سعی می‌کند ایرادات خود را برطرف کند. همچنین، اگر در طول دوران تحصیل خود رفتاری اشتباه از اساتید و معلمان خود دید، آن را انجام نمی‌دهد و به نوعی این رشتۀ تکرار رفتار اشتباه گذشتگان را قطع و ترمیم و اصلاح می‌کند. اکرم، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 2 با 59 سال سن، در این باره گفت: «سعی می‌کنم رفتارهای غلط اونها رو که با منِ نوعی انجام دادن، این رفتارها رو سر کلاس نداشته باشم.»
3. اهمیت برداشت‌های نخستین (به ویژه ظاهر آراسته): در نهایت، یکی دیگر از نکات مهمی که معلم خردمند باید به آن دقت کند، اولین دیدار و اولین مواجهه با دانش‌آموزان است. اینکه دانش‌آموز در رابطه با معلم خویش چه پیش‌داوری می‌کند، در مواجهه و ارتباط‌گیری او با معلم در آینده تأثیر می‌گذارد. جمیله، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 4 با 56 سال سن، گفت: «چون که بچه‌ها اولین برخوردشون همیشه خیلی شرط مهمیه به نظر من. اون ظاهر معلم که خیلی مهمه، یعنی معلم خردمند باید بدونه که اولین برخوردی که بچه‌ها باهاش می‌کنن، حتی شاید شاگردای امسالش نباشن، مثلاً شاگردای سال سوم، چهارم، پنجم، سال‌های پایین‌تر. معلم‌هایی که سال پنجم، ششم هم هستن رو می‌بینن، در مورد این یه برداشتی می‌کنن.»
4. شکل‌گیری تحولات مثبت در دانش‌آموزان: اگر فردی در زندگی خود متوجه شود که وجودش و رفتارش تأثیر‌گذار بوده و زحماتش بیهوده نبوده است، جوانۀ امید و انگیزه در او رشد می‌کند و به او توانی مضاعف می‌دهد تا در این راه ثابت‌قدم بماند. برای معلم، دیدن پیشرفت و رشد شاگردانش بسیار شیرین است و بهای زیادی که همان وقت و عمرش بوده، برای آن داده است. پس وقتی ثمرۀ آن را که همان تغییرات و پیشرفت دانش‌آموزانش است ببیند، احساس شعف می‌کند و انگیزۀ بیشتری پیدا می‌کند. ریحانه، شرکت‌کنندۀ شمارۀ 5 با 49 سال سن، گفت: «از خود بچه‌ها می‌دیدم. ببیند مثلاً بچه‌های سال اول من الان سی‌وهفت‌هشت سالشونه، ولی همچنان من باهاشون در ارتباط هستم. خب خیلی خود من تشویق می‌شم دیگه و روی کار من اثر داره.»

بحث

اینکه تأثیر منش معلمان در پرورش خردمندی از نگاه معلمان بررسی شود، از آن نظر مورد توجه است که معلم بیش از هر فرد دیگری درگیر چالش­های آموزشی است و نگاهش به مسائل، نگاهی برخواسته از تجربیات آموزشی او است که همین می‌تواند به وجود تفاوت در دیدگاه معلمان با دیدگاه سایر مردم منجر ­شود.

مشارکت‌کنندگان در توضیح الزامات معلم خردمند در آموزش خردمندی، بر این نکته تأکید داشتند که معلم خردمند باید یک‌سری ویژگی‌ها و سکنات رفتاری را دارا باشد تا بتواند خرد را به دانش‌آموزانش منتقل کند و نسلی خردمند را پرورش دهند. آنها معتقد بودند تا معلم علاقه به شغل خود نداشته باشد و به عنوان شغلی انسان‌ساز به آن نگاه نکند، در شغل خود موفق نیست و نباید نگاه مادی به این شغل داشت. معلم خردمند همیشه وقت‌شناس است و فرصت‌های آموزشی خود را از دست نمی‌دهد و نباید با دیر و زود کردن وقت دانش‌آموزان خود را که امانتی در اختیار او هستند، تلف کند. معلم در کلاس فرصت چندانی برای فکرکردن و سنجیدن ابعاد مختلف ندارد؛ در نتیجه، باید زمان‌شناس باشد و بتواند حتی از زمان خود جلوتر باشد. از آنجا که رسالت اولیه و ابتدایی معلم انتقال دانش و علم‌آموزی است، معلم خردمند در مسیر پرورش خرد باید همیشه به دنبال علم و دانش به‌روز باشد و این علم خود را نیز به دانش‌آموزانش منتقل کند. این نکته حائز اهمیت است که تا معلم پشتوانۀ علمی نداشته باشد، دانش‌آموزان به حرف او اعتماد نمی‌کنند و این یک نقص برای او محسوب می‌شود. مک لئود یادگیری حرفه‌ای مداوم و بهبود شیوه‌های تدریس را برای حفظ کیفیت بالای معلم ضروری دانست که هم‌سو با تأکید معلمان بر پشتوانۀ علمی داشتن و تأثیر آن در پرورش خردمندی است (Macleod, 2020). در عین حالی که معلم باید به ظرفیت علمی توجه داشته باشد، لازم است ابعاد دیگر مانند ابعاد روانی و عاطفی دانش‌آموزانش را نیز مورد توجه قرار دهد، شرایط روحی دانش‌آموزان برایش مهم باشد و تبعیضی بین آنان ایجاد نکند و در نظرش همۀ دانش‌آموزان بااهمیت و مورد توجه باشند. پژوهش‌ها نشان دادند اثرات انتظار معلم که در آن، باورهای معلمان دربارۀ دانش‌آموزان بر نتایج دانش‌آموزان نیز تأثیر می‌گذارد، توسط عواملی مانند همدلی و سوگیری‌های ادراکی تعدیل می‌شود (Murdock & Sedlacek, 2018). همچنین، پری و همکاران، هم‌سو با نظر مشارکت‌کنندگان، بیان می‌دارند معلمانی که حمایت آموزشی و اجتماعی-عاطفی مانند توجه به علایق دانش‌آموزان و ایجاد روابط اجتماعی مثبت را ارائه می‌دهند، مهارت‌های تحصیلی، دستاوردهای رفتاری و شایستگی خودانگارۀ دانش‌آموزان را به طرزی قابل ملاحظه افزایش می‌دهند (Perry et al., 2007). استاجی و همکاران در رابطه با وجود عدالت آموزشی در تحصیل توسط معلمان پژوهش انجام دادند و بر نقش معلمان به عنوان عامل اصلی عدالت تأکید داشتند و بیان کردند عادلانه رفتارکردن معلم به انگیزه و یادگیری بهتر دانش‌آموزان منجر می‌شود که با توضیحات مشارکت‌کنندگان در رابطه با عدم تبعیض هم‌سو است (Estaji et al., 2023).

مشارکت‌کنندگان استفاده از تجربیات و انتقال این تجربیات به دانش‌آموزان را در پرورش خرد برای معلم الزام‌آور دانستند. تجربه عنصری مهم در خردمندی محسوب می‌شود و ردپایی از آن را در تمامی تعریفات خردمندی می‌توان مشاهده کرد؛ زیرا عنصری مهم در پرورش خرد است و فرد به مرور زمان و کسب تجربیات گوناگون می‌تواند به خردمندی دست یابد، تا آنجا که علت اینکه برخی خرد را با افزایش سن مرتبط می‌دانستند به دلیل همین کسب تجربیات بود. لوننبرگ و کورتاگن در ارتباط بین تجربه و پشتوانۀ علمی و خرد معلم، از مثلث برای بیان ارتباط استفاده کردند؛ به این معنا که معلم هم از نظر نظری و علمی باید در حد قابل قبول باشد و علم داشته باشد و در عین حال، برای افزایش خرد عملی خود، نیاز به تجربه‌کردن و گذر زمان دارد (Lunenberg & Korthagen, 2009). معلم مبتدی احتیاج به کسب تجربه دارد تا خرد عملی در او پرورش یابد. گلوک و همکاران خردمندی را دانش شخصی مبتنی بر تجربه می‌دانند که با نظر مشارکت‌کنندگان در لزوم وجود تجربیات برای معلم خردمند هم‌سو است (Glück et al., 2019).

 همچنین، معلمان به لطائف رفتاری نیز اشاره داشتند که می‌تواند خردمندی معلم را نشان دهد. آنان بر تأمل و ارزیابی رفتارها در طول کلاس درس تأکید داشتند و ارزیابی منظم و بازخورد سازنده را بسیار مهم دانستند. معلمانی که به طور مؤثر از این ابزارها استفاده می‌کنند، می‌توانند پیشرفت دانش‌آموزان و حوزه‌های نیازمند بهبود را بهتر درک کنند و در نتیجه، نتایج یادگیری را افزایش دهند (Chowdhary, 2025). یکی دیگر از این لطائف رفتاری توجه به اولین مواجهۀ دانش‌آموز با معلم است و حتی ظاهر معلم را مهم تلقی کردند؛ زیرا مواجهه و ارتباط‌گیری اولیه با معلم در برداشت‌های دانش‌آموز تأثیر می‌گذارد و هم‌سو با نظر ریورا و همکاران است که برداشت‌های اولیه را مؤثر بر نگرش‌ها، رفتارها و شناخت‌ها در زمینه‌های مختلف می‌دانند (Rivera et al., 2023).

 در نهایت، آنان باور داشتند دیدن تحولات مثبت و پیشرفت دانش‌آموزان برایشان ایجاد انگیزه می‌کند تا با اقتدار بیشتری در مسیر آموزش خرد تلاش کنند و قدم بردارند. برای شکل‌گیری نسلی خردمند و پرورش خرد دانش‌آموزان که آینده‌سازان این کشور هستند، باید در نظام آموزشی کشور قواعد و ضوابطی را در نظر گرفت، و در عین حال، معلمانی خردمند را پرورش داد تا توان اجرای این ضوابط را داشته ‌باشند؛ زیرا تا معلم خود به درجه‌ای از خرد نرسیده باشد، نمی‌تواند خردمندی را آموزش دهد و نمی‌تواند الگویی مناسب برای خردمندی باشد. طبق بیان مشارکت‌کنندگان، معلم باید خود دارای الزامات و ویژگی‌هایی باشد تا بتواند خردمندی را آموزش دهد.

از آنجا که این پژوهش به روش کیفی انجام شده بود، دارای تعمیم‌پذیری کمتری نسبت به پژوهش‌های کمی است و از آنجا که خردمندی بسیار از فرهنگ تأثیرپذیر است، ممکن است در سایر فرهنگ­ها نتایجی متفاوت را در پی‌داشته باشد. از آن نظر که دانش‌آموزان هم از ارکان مهم آموزش هستند، می‌توان ویژگی‌های رفتاری معلمان در آموزش خردمندی از نگاه آنان را نیز بررسی کرد.

سپاسگزاری

از همۀ کسانی ‌که ما را در انجام این پژوهش همراهی کردند، کمال تشکر را داریم.

[1] wisdom

[2] practical wisdom

[3] Phronesis