بازتعریف هویت در عصر پلتفرم‌ها: کی‌پاپ به‌مثابۀ مصرف فرهنگی فعالانه در میان هواداران ایرانی

مقدمه و بیان مسئله

موج کره‌ای یا هالیو به فرایند گسترش جهانی محصولات فرهنگی کرۀ جنوبی، ازجمله دراماهای تلویزیونی، سینما، موسیقی پاپ کره‌ای و الگوهای سبک زندگی اشاره دارد. این موج از اواخر دهۀ 1990 تا سال 2007 با پخش سریال‌های دختر عجیب‌و‌غریب من، زمستان سوناتا و جواهری در قصر و سریال جومونگ به‌تدریج به یکی از جریان‌های اثرگذار فرهنگی در سطح جهانی تبدیل شده است و با عبور از مرزهای جغرافیایی، بخش‌های گسترده‌ای از آسیا، اروپا، آفریقا و خاورمیانه را در برگرفته است (بیدالله خانی، 1398: 45-46).

گسترش این موج فرهنگی در ایران هم‌زمان با پخش درام‌های تاریخی کره‌ای مانند جومونگ، یانگوم، دونگ‌یی، خورشید و ماه از رسانۀ ملی بود که زمینه‌ساز آشنایی نوجوانان و جوانان با فرهنگ، زبان و سبک زندگی کره‌ای و استقبال از آن شد (ذکایی و عزیزی‌همدانی، ۱۳۹۴: ۲۰). در ادامۀ این روند، موسیقی کی‌پاپ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هالیو، جایگاه ویژه‌ای در میان مخاطبان ایرانی پیدا کرد. کی‌پاپ به‌عنوان ژانری تلفیقی، مجموعه‌ای از سبک‌های پاپ، هیپ‌هاپ، راک و رقص را دربر می‌گیرد و از دهۀ ۱۹۹۰ با ظهور گروه‌هایی چون Seo Taiji and Boys وارد مرحلۀ حرفه‌ای شد (خوش‌صورت موفق و محسنی، ۱۴۰۳). گسترش این ژانر در ایران به شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌های هواداری در میان نوجوانان و جوانان انجامیده است. خرده‌فرهنگ‌هایی که کنش‌هایی نظیر حمایت سازمان‌یافته از گروه‌ها (استریم‌کردن[1] و ترندکردن هشتگ‌ها[2])، بازنمایی سبک‌های خاص زیباشناختی و تمایزگذاری با فرهنگ رسمی را دربر می‌گیرد (خیامی و بادین فکر، 1401؛ راودراد و دیگران، 1403؛ وفادار و همکاران، 1403).

ماهیت کنش‌هایی نظیر استریم آثار گروهی، رأی‌دادن در رقابت‌های آنلاین و ترندکردن هشتگ‌ها نشان می‌دهد که بخش عمدۀ فعالیت‌های اجتماعات هواداری کی‌پاپ در بستر شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های اختصاصی هواداری شکل می‌گیرد؛ ازاین‌رو، اجتماعات هواداران کی‌پاپ را می‌توان اجتماعاتی دیجیتال دانست که ساختار، هنجارها، نقش‌های اعضا و فرهنگ درونی آن‌ها در خلال تعاملات روزمرۀ آنلاین شکل می‌گیرد و تداوم می‌یابد (Keith, 2023)؛ بنابراین، می‌توان فضای دیجیتال را میدان اصلی حیات اجتماعی و فرهنگی هواداران دانست. پژوهش‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که این اجتماعات دیجیتال علاوه‌بر حمایت از هنرمندان، در تولید معنا، سازمان‌دهی کمپین‌های آنلاین و کنشگری اجتماعی و سیاسی نیز نقش فعالی ایفا می‌کنند؛ برای مثال دی.لکس‌مونو^[3] و ماهارانی^[4](2022) نشان دادند که چگونه طرفداران کی‌پاپ در فضای توییتر به حمایت از جنبش‌های مدنی و برقراری عدالت محیطی مشغول بودند. شافعی^[5] (2021) اهمیت کنشگری دیجیتال گروه‌های هواداری کی‌پاپ را در فضای مجازی بررسی کرده است. همان‌طور که این پژوهش‌ها نشان می‌دهد، خرده‌فرهنگ طرفداری فضاهایی برای شکل‌گیری هویت، تولید معنا و کنش جمعی در بستر دیجیتال به شمار می‌رود؛ ازاین‌رو، مطالعۀ فرایندهای هویت‌یابی و کنش‌های جمعی این اجتماعات، مستلزم توجه به تعاملات روزمرۀ آنان در بسترهای دیجیتال است.

بااین‌حال، بخش چشمگیری از پژوهش‌های داخلی، طرفداری از کی‌پاپ را پدیده‌ای محدود به دختران نوجوان و جوان دانسته و آن را ذیل علایق دورۀ بلوغ تحلیل کرده‌ است. چنین رویکردی ضمن نادیده‌گرفتن حضور پسران در این فضاها، با تقلیل این پدیده به گرایش موقتی از درک آن به‌مثابۀ فرایندی معناساز و هویت‌ساز در دورۀ جوانی باز می‌ماند.

ازآنجاکه تعاملات هواداران عمدتاً در بسترهای دیجیتال شکل می‌گیرد، مردم‌نگاری دیجیتال امکان مطالعۀ این اجتماعات و فرایندهای هویت‌یابی آنان را در میدان طبیعی تعاملاتشان فراهم می‌کند؛ بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی فرایند بازتعریف هویت در میان دختران و پسران جوان در گروه‌های طرفداری کی‌پاپ است. این پژوهش می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: ورود جوانان به گروه‌های طرفداری کی‌پاپ چه تغییراتی در هویت آنان ایجاد می‌کند؟ و این فرایند شکل‌گیری هویت چگونه رخ می‌دهد؟

پیشینۀ تجربی

باتوجه‌به اهمیت مرور پیشینه در شناسایی مسیر تحقیق و خلأهای پژوهشی، در این بخش مطالعات مرتبط با طرفداری کی‌پاپ بررسی شده است. این پیشینه در هشت محور شامل محور اول: «فرصت‌ها و محدودیت‌های رسانه»، محور دوم: «برساخت هویت»، محور سوم: «دلایل اقبال جوانان به موسیقی پاپ کره»، محور چهارم: «مطالعۀ هویت جنسیتی و مصرف فرهنگی نوجوانان»، محور پنجم: «حمایت اقتصادی _ اجتماعی طرفداران از آیدل»، محور ششم:«کی‌پاپ نوعی شیوۀ اعتراض»، محور هفتم: «تلاش برای برندینگ کرۀ‌ جنوبی» و محور هشتم: «تاثیرات روانی – اجتماعی موسیقی کره» تقسیم می‌شود.

نمودار1- دسته‌بندی پژوهش‌های پیشین مرتبط با گروه‌های هواداری

Fig1- Categorization of previous research on fan communities

محور اول به نقش رسانه در شکل‌گیری علایق افراد می‌پردازد. شمس اسمعیلی و همکاران (۱۴۰۳) در مقالۀ «اقتضائات پلتفرمی و چگونگی ابراز هواداری؛ با تمرکز بر هواداری موسیقی پاپ کره‌ای» با روش کیفی به این نتیجه رسیدند که پلتفرم‌های مجازی هم‌زمان امکانات و محدودیت‌هایی ازجمله تسهیل دسترسی ازطریق ترجمۀ محتوا و درمقابل، ضرورت یادگیری زبان برای تعامل مستقیم با آیدل‌ها برای هواداری ایجاد می‌کند. ماروس^[6] و باسک^[7] (2022) در مقالۀ «ساخت هویت اجتماعی آنلاین و فعالیت‌های فندومی طرفداران کی‌پاپ در توییتر» با روش کیفی به این نتیجه رسیدند که تعامل درون‌گروهی در شبکه‌هایی مانند توییتر به تثبیت جایگاه اعضا کمک می‌کند؛ اما می‌تواند به انتشار اطلاعات تحریف‌شده و بروز قلدری سایبری نیز منجر شود. ازانی^[8] (2019) در مقالۀ «ساخت هویت هواداران کی‌پاپ در توییتر» با روش کیفی مطرح می‌کند که هویت‌های آنلاین ازطریق عناصر نمایشی مانند پروفایل و بیوگرافی ساخته شده و حتی جایگزین یا پوشانندۀ هویت واقعی می‌شود.

محور دوم به مطالعۀ چگونگی استفاده از محصولات فرهنگی رسانه و چالش هویتی می‌پردازد. وفادار و همکاران (1403) در مقالۀ «نقش مصرف محصولات فرهنگی رسانه‌های آسیای شرقی (انیمه، کی‌دراما و کی‌پاپ) در هویت نوجوانان 12 تا 18 سال در تهران» با تأکید بر روش داده‌بنیاد به سه مؤلفۀ هویت‌آفرینی، هویت‌زدایی و هویت‌نمایی در مصرف محصولات رسانه‌های آسیای شرقی دست یافتند. خیامی و بادین‌فکر (1401) در مقالۀ «برهم‌کنش سبک زندگی و هویت در ساخت خرده‌فرهنگ‌های دیجیتالی جوانان؛ مورد مطالعه هواداران ایرانی گروه موسیقی کره‌ای اکسو» با روش کیفی به این نتیجه رسیدند که هوادارن اکسو با دل‌سپردن به کی‌پاپ و آشنایی با الگوهای خاص و متنوع سبک زندگی به برساخت هویت خود می‌پردازند. اوتمازگین^[9] و لیان^[10] (2013) در مقالۀ «هالیو در دل کویر: هواداری کی‌پاپ در اسرائیل و فلسطین» به این نتیجه دست یافتند که برای گروه‌های هواداری در اسرائیل و فلسطین با دین و موقعیت مکانی متفاوت، کی‌پاپ به‌مثابۀ راهی برای تمایز یا برقراری ارتباط با جهان خارج است.

محور سوم چگونگی اقبال طرفداران به موسیقی پاپ کره را مطالعه می‌کند و به این موضوع می‌پردازد که معنای موزیک‌ویدئوها در طرفداران انگیزۀ تغییر ایجاد می‌کند. حاجی‌هاشم و پاک‌سرشت (1402) در مقالۀ «واکاوی اقبال دختران نوجوان به موسیقی پاپ کره با تمرکز بر گروه بی‌تی‌اس» با استفاده از روش تحلیل مضمون به این نتیجه رسیدند که جذابیت کی‌پاپ صرفاً به موسیقی محدود نیست، بلکه عناصر بصری، روان‌شناختی و روایی نقش مهمی در جذب مخاطب دارد. بیچرانلو و اقبالی (1399) در مقالۀ «بررسی دلایل اقبال نوجوانان و جوانان ایرانی به موسیقی پاپ کره‌ای» به این نتیجه رسیدند که تولید سریال‌های کره‌ای در ژانرهای مختلف موجب اقبال نوجوانان و جوانان به سریال‌های کره‌ای و آشنایی با ستارگان کی‌پاپ می‌شود. ذکایی و عزیزی‌همدانی (1394) در مقالۀ «موج کره‌ای در ایران: انگیزه‌ها و آثار اقبال به فرهنگ عامه‌پسند کره‌ای در ایران» با شیوۀ مردم‌نگاری مجازی به این نتیجه رسیدند که هویت افرادی که ازطریق فضای مجازی به حمایت آیدل[11] می‌پردازند، به دلیل گسست زبانی، مکانی و فرهنگی به خلق تصویر فراواقع منجر می‌شود. ودادهیر و همکاران (1390) در مقالۀ «بررسی جامعه‌شناختی عوامل اجتماعی_فرهنگی مرتبط با گرایش دانشجویان تربیت معلم به موسیقی پاپ» با استفاده از روش پیمایش به این نتیجه رسیدند که سرمایۀ فرهنگی اجمله ذائقه و سلیقه بر تمایلات فرهنگی تاأثیرگذار است. ‌حکیم^[12] و همکاران (2021) در مقالۀ «شکل‌گیری هویت فردی در میان کی‌پاپرها» با روش پدیدارشناسی به این نتیجه رسیدند که مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی _ محیطی و گروه‌های مرجع، بستر آشنایی را با کی‌پاپ و ایجاد هویت جدید فراهم می‌کند.

محور چهارم نقش سریال و موسیقی کره را در ایجاد هویت کاوش می‌کند و همچنین بیان می‌کند جنسیت تا چه اندازه در گرایش به کی‌پاپ اثرگذار است. خوش‌صورت موفق و محسنی (1403) در مقالۀ «بازنمود هویت جنسیتی ادراک‌شدۀ نوجوانان علاقه‌مند به موسیقی کی‌پاپ» با روش پدیدارشناسی به این نتیجه رسیدند که نوجوانان، به‌ویژه دختران، در بستر کی‌پاپ به بازتعریف هویت جنسیتی و ایجاد فضاهای گفتمانی مستقل روی می‌آورند. راودراد و همکاران (1403) در مقالۀ «دریافت هواداران نوجوان ایرانی از مصرف پاپ‌کره‌ای» با روش تحلیل مضمون به این نتیجه رسیدند که الگوگیری از آیدل‌ها در سبک زندگی، نگرش‌ها و ارزش‌ها مشهود است؛ هرچند مخاطبان در برخی زمینه‌ها به‌صورت گزینشی عمل می‌کنند. موردیانتو^[13] و زاخاری^[14] (2022) در مقالۀ «جوانان مسلمان اندونزیایی و موج پاپ کره‌ای: مطالعه موردی دانشجویان جوان مسلمان پونوروگو» با روش کیفی به این نتیجه دست یافتند که نوجوانان مسلمان ضمن آگاهی از اثرات منفی و مثبت کی‌پاپ، فرهنگ پاپ کره‌ای را به‌عنوان نمادی از نوآوری، مد روز بودن، منحصربه‌فرد بودن، رنگارنگ‌بودن و ترکیبی از عناصر مختلف درک می‌کنند.

محور پنجم به چگونگی حمایت اجتماعی و توجه طرفداران به آیدل‌ها می‌پردازد. عوض‌پور و حیدری‌مهر (1404) در مقالۀ «تحلیل مؤلفه‌های فرهنگی _ تربیتی پاپ کره‌ای با نظر به گروه بی.تی.اس» با روش تحلیل اسنادی و مطالعات کتابخانه‌ای به این نتیجه دست یافتند که فرهنگ هواخواهی یک‌ شبه‌دینی است که به ستایش‌گری آیدل منجر می‌شود. بیچرانلو و عزیزی (1404) در مقالۀ «هویت‌جویی نوجوانان ایران هوادار گروه‌های پاپ کره‌ای به‌مثابۀ ارتباطات آیینی» با استفاده از روش تحلیل مضمون به این نتیجه رسیدند که هواداری و حضور در گروه نوعی شبه‌آیینی قلمداد می‌شود. بادین‌فکر (۱۴۰۱) در مقالۀ «درآمدی بر الهیات هواخواهی، با تأکید بر هواخواهان ایرانی گروه موسیقی کره‌ای اکسو» به این نتیجه می‌رسد که هواخواهی به کنشی الهیاتی مبدل شده است که هواخواهان به آن آگاه نیستند، بلکه به‌صورت ضمنی کنش‌هایشان سویۀ الهیاتی و آیین‌مند را دنبال می‌کند. مک‌لارن^[15] (2017) در پژوهش «آن‌ها مرا بسیار خوشحال می‌کنند: اعمال، ادراکات و ارتباطات عاطفی طرفداران کی‌پاپ در کانادا» با روش کیفی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته در شبکه‌های آنلاین نشان می‌دهد که هویت‌ و دلبستگی‌های عاطفی طرفداران کی‌پاپ در اعمال و درک تفاوت‌های فرهنگی تا چه اندازه تأثیرگذار بوده است. دینگ و ژوانگ^[16] (2021) در مقالۀ «چرا به دنبال کی‌پاپ می‌رویم؟ آیا طرفداری واقعاً دیوانگی است؟ انگیزه‌ها و رفتارهای طرفداران کی‌پاپ»، با روش کیفی و مصاحبه به این نتیجه رسیدند که طرفداران چهار نوع رفتار دنبال‌کردن ستاره‌ها، تولید کالاهایی مثل نقاشی آیدل‌ها و آموزش چگونگی طرفداری و ایجاد گروه‌های هواخواهی و سازمان‌دهی فعالیت‌های گروهی (حمایت جمعی از کنسرت‌ها، جمع‌آوری کمک‌های مالی و تبلیغات برای آیدل‌ها) را انجام می‌دهند.

دستۀ ششم بیان می‌دارد که کی‌پاپ می‌تواند پوششی برای اعتراض به نظام دولت حاکم باشد. شاه‌قاسمی (1403) در مقاله‌ای با عنوان «بی‌تی‌اس در ایران: یک پژوهش ژرف» با روش تحلیل محتوا به این نتیجه رسیده است که کی‌پاپ ابزاری برای اعتراض و بیان نارضایتی‌های اجتماعی است.

در محور هفتم، کشور کره با ایجاد صنعت موزیک حرفه‌ای به دنبال جهانی‌شدن و ایجاد تصویر ملی کره است. محمدی (1404) در مقالۀ «بررسی وضعیت مصرف فرهنگی مرتبط با موج‌کره‌ای در میان نوجوانان ایرانی» با روش توصیفی _ پیمایشی نشان می‌دهد که جهانی‌شدن کره اصلی‌ترین عامل گسترش علاقه به کی‌پاپ است. کیم^[17] و همکاران (2022) در مقالۀ «پدیده و توسعۀ کی‌پاپ: رابطۀ بین عوامل موفقیت کی‌پاپ و تصویر ملی، رفتار شهروندی در شبکه‌های اجتماعی و قصد رفتاری گردشگران» با روش کمّی به این نتیجه رسیدند که موفقیت کی‌پاپ به بهبود تصویر ملی کره و افزایش جذابیت آن منجر شده است.

محور هشتم به تأثیرات روانی، اجتماعی و فرهنگی موزیک کره می‌پردازد. نصیری (1404) در مقالۀ «نقد و بررسی موج کره‌ای» با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی به این نتیجه می‌رسد که موج کره‌ای تأثیرات منفی مانند احساس ناکامی، خودکم‌بینی و فشارهای روانی ایجاد می‌کند. بادین‌فکر و آشنا (1403) در مقالۀ «هواداری به‌مثابۀ ابزار سیاست‌گذاری عمومی در عرصه‌های اقتصاد فرهنگی و دیپلماسی عامه‌پسند؛ با تأکید بر کی‌پاپ در ایران» با روش تحلیل مضمون بر کارکردهای کی‌پاپ در سیاست‌گذاری فرهنگی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های هواداری در عرصه‌های اقتصادی و دیپلماسی فرهنگی می‌پردازد.

ملاحظات نظری

مطالعۀ حاضر برای فهم فرایند شکل‌گیری هویت فندومی در میان هواداران کی‌پاپ از ترکیبی از نظریات مطالعات فندوم جنکنیز[18] (1992/2006)، مصرف فرهنگی دوسرتو[19] (1984)، جهانی‌شدن فرهنگ آپادورای[20] (1996) و هویت بازاندیشانۀ گیدنز[21] (1384) بهره می‌گیرد.

مطالعات فندوم با تأکید بر دیدگاه هنری جنکینز، نقش فعالی برای هواداران در نظر می‌گیرد و آن‌ها را صرفاً مصرف‌کنندگان منفعل محصولات فرهنگی نمی‌داند. جنکینز  فرهنگ طرفداری را نوعی فرهنگ مشارکتی معرفی می‌کند که در آن، مخاطبان به تولیدکنندگان معنا و حتی محتوا تبدیل می‌شوند (Jenkins, 1992: 23). ازنظر او، هواداران با بازتفسیر، بازتولید و بازآفرینی متون رسانه‌ای در فرایندی خلاقانه مشارکت می‌کنند و از این طریق، مرز میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را کم‌رنگ می‌سازند (Jenkins, 2006: 3). در این چارچوب، فندوم به‌مثابۀ فضایی اجتماعی _ فرهنگی عمل می‌کند که در آن، افراد ازطریق تعامل، اشتراک‌گذاری و خلق محتوا هویت‌های فردی و جمعی خود را شکل می‌دهند.

در ادامۀ عاملیت مصرف‌کنندگان در استفادۀ خلاقانه از محصولات فرهنگی دیدگاه دوسرتو اهمیت دارد. به نظر وی، مصرف‌کنندگان نه صرفاً دریافت‌کنندگان منفعل، بلکه کنشگرانی هستند که با تاکتیک‌های روزمره، معانی مسلط را بازتفسیر کرده و حتی آن‌ها را دگرگون می‌سازند (De Certeau, 1984: 30). دوسرتو در تمایز میان استراتژی[22] و تاکتیک[23] نشان می‌دهد که استراتژی‌ها متعلق به نهادهای قدرت مانند دولت‌ها، رسانه‌های رسمی و صنایع فرهنگی بوده که در پی سازمان‌دهی و کنترل معنا است؛ درحالی‌که تاکتیک‌ها به کنش‌های خرد و روزمرهۀ افراد عادی اشاره دارد که در دل ساختارها به شیوه‌هایی خلاقانه عمل می‌کند. از این منظر، مصرف فرهنگی نوعی تولید ثانویه[24] به شمار می‌آید (De Certeau, 1984: 31-37). در این چارچوب، هواداری کی‌پاپ فضایی است که در آن هواداران ازطریق تاکتیک‌های روزمره مانند انتخاب و بازنشر محتوا، تولید ترجمه‌های غیررسمی، ساخت ویدئوهای هواداری و تجربۀ طعم جدید به بازتفسیر و بازتولید معانی فرهنگی می‌پردازند.

مطابق با مفهوم هویت بازاندیشانۀ گیدنز هویت در جوامع مدرن امری ثابت، سنتی و ازپیش‌تعیین‌شده نیست، بلکه پروژه‌ای بازاندیشانه است که افراد به‌طور مستمر آن را می‌سازند، بازبینی می‌کنند و تغییر می‌دهند. از این منظر، خود در جهان پروژه‌ای است که فرد باید به‌طور فعال آن را مدیریت کند. این فرایند در بستر بازاندیشی رخ می‌دهد؛ به این معنا که افراد به‌طور مداوم اطلاعات جدید، تجربیات و منابع فرهنگی را ارزیابی کرده و در روایت زندگی خود ادغام می‌کنند. در چنین شرایطی هویت نه‌تنها ساخته شده، دائماً بازنگری می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم هویت بازاندیشانه، نقش سبک زندگی در شکل‌گیری آن است. گیدنز سبک زندگی را مجموعه‌ای از انتخاب‌ها و کنش‌های روزمره می‌داند که ازطریق آن‌ها افراد خود را تعریف می‌کنند و به دیگران نشان می‌دهند (گیدنز، 1384). در این چارچوب، مصرف فرهنگی ازجمله موسیقی، مد، زبان و حتی غذا به ابزاری برای بیان و تثبیت هویت تبدیل می‌شود. افراد با انتخاب و بازآفرینی این عناصر، روایت خاصی از خود می‌سازند.

مفاهیم جریان‌های فرهنگی جهانی و قلمروزدایی در اندیشۀ آپادورای برای فهم پدیده‌هایی همچون فندوم کی‌پاپ و گسترش آن در بستر جهانی اهمیت بسیاری دارد. آپادورای (1996) در تحلیل خود از جهانی‌شدن بر این نکته تأکید می‌کند که فرهنگ در جهان معاصر ازطریق جریان‌های پیچیده، چندلایه و نامتوازن درحال حرکت است و دیگر نمی‌توان آن را در چارچوب‌های سرزمینی محدود کرد (Appadurai, 1996: 33). او برای تبیین این فرایند از مفهوم منظر استفاده می‌کند و جریان‌های فرهنگی جهانی را در پنج بُعد منظرهای قومی، رسانه‌ای، تکنولوژیک، مالی و ایدئولوژیک صورت‌بندی می‌کند (Appadurai, 1996: 33-36). منظرهای قومی به جابه‌جایی و تحرک انسان‌ها یعنی مهاجران، گردشگران و دانشجویان اشاره دارد؛ درحالی‌که منظرهای رسانه‌ای به جریان تصاویر، روایت‌ها و بازنمایی‌هایی می‌پردازد که ازطریق رسانه‌های جمعی و دیجیتال در سطح جهانی منتشر می‌شود. منظرهای تکنولوژیک نیز به انتقال و گسترش فناوری‌ها در مقیاس جهانی مربوط است. منظرهای مالی به جریان سرمایه و اقتصاد جهانی اشاره دارد؛ درنهایت، منظرهای فکری شامل گردش ایده‌ها، ارزش‌ها و ایدئولوژی‌ها در سطح جهانی است. در این چارچوب، مفهوم قلمروزدایی جایگاه محوری دارد. آپادورای (1996) معتقد است که در جهان معاصر، پیوند میان فرهنگ و مکان جغرافیایی سست شده و عناصر فرهنگی از بسترهای بومی خود جدا شده و در فضاهای جدید بازتولید می‌شوند (Appadurai, 1996: 49)؛ این امر موجب می‌شود که افراد بتوانند بدون حضور فیزیکی در یک مکان با فرهنگ‌های دوردست ارتباط برقرار کرده و آن‌ها را در زندگی روزمرۀ خود ادغام کنند.

کاربرد این مفاهیم در مطالعۀ فندوم کی‌پاپ نشان می‌دهد که چگونه این پدیده در تقاطع چندین جریان جهانی شکل می‌گیرد. به‌طور خاص، منظرهای رسانه‌ای ازطریق شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های دیجیتال امکان دسترسی گسترده به موسیقی، ویدئوها و محتوای مرتبط با کی‌پاپ را فراهم می‌کند. منظرهای تکنولوژیک بسترهای ارتباطی لازم برای تعامل هواداران را مهیا می‌سازد و منظرهای فکری، ارزش‌ها و سبک‌های زیستی خاصی را منتقل می‌کند که توسط هواداران بازتفسیر می‌شود؛ در‌این‌میان، قلمروزدایی باعث می‌شود که جوانان در زمینه‌های فرهنگی ایران بتوانند بدون حضور در کرۀ جنوبی در این فرهنگ مشارکت کرده و آن را به بخشی از هویت خود تبدیل کنند.

با تلفیق این چهار رویکرد، چارچوب مفهومی پژوهش حاضر بر این نکته تأکید دارد که هویت هوادارن کی‌پاپ حاصل مصرف فرهنگ مشارکتی جنکینز (1992)، تاکتیک‌ها و کنش فعالانۀ دوسرتو (1984)، بازاندیشی هویت و سبک زندگی گیدنز (1384) و منظرهای جهانی‌شدن آپادورای (1996) است. این چارچوب امکان می‌دهد که مصرف محصولات فرهنگی کره نه به‌عنوان مصرف منفعلانه، بلکه سبک مصرفی خلاقانه درک شود.

روش‌شناسی

پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری دیجیتال انجام شده است. مردم‌نگاری دیجیتال با تمرکز بر مطالعۀ فرهنگ و تعاملات در بستر شبکه‌های اجتماعی، از دهۀ 1980 توسط ساچمن[25] در مطالعات انسان‌شناسی فناوری‌های دیجیتال مطرح شد (Geismar & Knox, 2021: 12). این روش از مشاهدۀ برخط و مصاحبه برای بررسی تعاملات کاربران شامل لایک‌ها، نظرات و الگوهای مشارکت در فضای مجازی استفاده می‌کند (نظری، 1401: 51؛ ذکایی و عزیزی‌همدانی، 1394: 89-90؛ سلیمانی و مؤمنی، 1403: 120). مطابق با شکل‌گیری اجتماعات هواداری در بسترهای دیجیتال، میدان این پژوهش فضاهای مجازی مرتبط با فرهنگ هواداری بود. پژوهش میدانی از فروردین تا دی 1404 به‌صورت حضور مستمر در شبکه‌های اجتماعی، کانال‌های تلگرامی، صفحات اینستاگرام، وبلاگ و وب‌سایت‌های مرتبط انجام شد. فضاهای موردمطالعه براساس سه معیارِ میزان تعامل کاربران، تداوم فعالیت و ارتباط مستقیم با فرهنگ هواداری کی‌پاپ انتخاب شد. این فضاها در چهار گروه دسته‌بندی می‌شود:

نخست، فضاهای مصرف فرهنگی شامل سایت‌های اینترنتی کی‌پاپ مارکت، چیمی‌شاپ، دریم‌شاپ و کایدل‌آلبوم است که به فروش محصولات آیدل شامل پوسترها، استیکرها، اکشن‌فیگورها، آلبوم‌ها، انواع لوازم فانتزی مانند لوازم‌التحریر، زیورآلات و پوشاک می‌پردازد. طراحی بصری این فروشگاه‌ها با استفاده از تصاویر آیدل‌ها، رنگ‌بندی و نمادی رایج در فرهنگ کی‌پاپ تجربۀ مصرف فرهنگی هواداری را بازتولید می‌کند و به همین دلیل بخشی از میدان مردم‌نگاری محسوب می‌شود.

عکس1- کی‌پاپ مارکت، 3/10/1404 (منبع: https://kpopmarket.ir)

Photo1- K-Pop Market, 2025-12-24

 عکس2- چیمی شاپ، 3-10-1404 (منبع: https://chiimmy.ir)

Photo2- Chimi Shop, 2025-12-24

فضاهای دوم شامل فضاهای تولید، ترجمه و بازنشر محتوا در کانال‌های تلگرامی BTS News, GOT7 IRV, JACKSONWANG  ونورلند کی‌پاپرز است. این کانال‌ها با ترجمۀ موزیک‌ویدئو و برنامه‌ها از زبان کره‌ای و انگلیسی به فارسی نقش مهمی در گردش اطلاعات در گروه‌های هواداری دارد.

فضای سوم، فضاهای یادگیری و بدنمندی شامل کانال‌ها و صفحات آموزش رقص کی‌پاپ است؛ برای مثال کانال‌هایKPOP DANCE  و Joy Media Iran ضمن آموزش آیدل‌شدن به حمایت از رقصنده‌های ایرانی و آموزش آنان می‌پردازد. همچنین، فعالیت دنسرهای ایرانی مانند دانیال، وَندا، لئو، ویهان و ویولتا که موزیک‌های پرطرفدار کره را پوشش می‌دهند، بخشی از این میدان را تشکیل می‌دهند. فضای چهارم شامل گروه‌های ‌مترویی eri و Iran Kpop گپ کی‌پاپ ایران است که به فضایی برای گردهمایی آنلاین هوادران برای گفت‌وگو دربارۀ مسائل روز بدون ترس از قضاوت تبدیل شده است.

مشاهدۀ میدانی در این فضاها به مطالعۀ متن پیام‌ها محدود نبود، بلکه پژوهشگر به‌صورت روزانه نحوۀ تعامل اعضا، شیوۀ بازنشر محتوا، الگوهای لایک و کامنت، استوری‌ها، تصاویر پروفایل، طراحی اتاق‌ها و فضاهای شخصی مشارکت‌کنندگان، پوشش، زیورآلات، نحوۀ چیدمان محصولات فندومی، شیوۀ معرفی آیدل‌ها، آموزش‌های رقص، اشتراک‌گذاری تجربه‌های غذایی و کنش‌های روزمرۀ هواداران را ثبت و در قالب یادداشت‌های میدانی مستند کرد.

تمامی گروه‌ها، کانال‌ها و صفحات موردمطالعه، فضاهای عمومی یا نیمه‌عمومی بود که عضویت در آنها یا با ارسال درخواست عضویت یا ازطریق لینک دعوت امکان‌پذیر بود و پژوهشگر بدون دریافت مجوز ویژۀ پژوهشی و همانند سایر کاربران وارد این فضاها شد. ازآنجاکه پژوهشگر میدانی پیش از آغاز پژوهش عضوی از اجتماعات هواداری کی‌پاپ بود، با زبان، اصطلاحات، هنجارهای ارتباطی و قواعد نانوشتۀ هواداری آشنایی داشت. این تجربۀ پیشینی، ورود به میدان، برقراری ارتباط با اعضا و جلب اعتماد آنان را تسهیل کرد و موجب شد حضور پژوهشگر در بسیاری از تعاملات، حضوری طبیعی و پذیرفته‌شده تلقی شود؛ باوجود این، حضور پژوهشگر در فضاهای مجازی متناسب باتوجه‌به نوع بستر و میزان دسترسی متفاوت بود. در کانال‌های تلگرامی که ارتباط یک‌سویه میان تولیدکنندۀ محتوا و مخاطب برقرار بود، نقش پژوهشگر عمدتاً به مشاهده‌گر محدود می‌شد. در این فضاها پژوهشگر به ثبت و تحلیل پست‌ها، استوری‌ها، تصاویر، ویدئوها، شیوۀ بازنشر محتوا، الگوهای تعامل کاربران، نظرات، واکنش‌ها و تغییرات صفحات در طول زمان می‌پرداخت و مشاهدات خود را در قالب یادداشت‌های میدانی ثبت می‌کرد. درمقابل، در گروه‌های تلگرامی که امکان تعامل دوسویه میان اعضا فراهم بود، پژوهشگر نقش مشارکت‌کنندۀ مشاهده‌گر را بر عهده داشت. حضور فعال در گفت‌وگوها، دنبال‌کردن بحث‌های روزمره، طرح پرسش در موارد لازم، پاسخ به پرسش‌های اعضا و مشارکت محدود در گفت‌وگوها امکان درک بهتر هنجارها، اصطلاحات، شیوه‌های تعامل و معناسازی هواداران را فراهم می‌کرد.

در کنار مشاهده، برای تکمیل داده‌های مشاهده، دوازده مصاحبۀ‌ ساختارنیافته با هواداران (هفت دختر و پنج پسر) در بازۀ سنی20تا30 به‌صورت حضوری و مجازی انجام شد. پیش از مصاحبه، هویت و هدف پژوهش به‌طور کامل برای مشارکت‌کنندگان توضیح داده شد و درصورت رضایت آنان، مصاحبه‌ها ضبط گردید؛ اما انجام مصاحبه با دو چالش دشواری جلب اعتماد در فضای مجازی و نگرانی برخی هواداران به‌ویژه پسران از قضاوت اجتماعی همراه بود. این اتفاق سبب شد یکی از مشارکت‌کنندگان با نام دخترانه در گروه‌های هواداری فعالیت کند. به دلیل همین چالش‌ها، پژوهشگر برای شروع مصاحبه به سراغ دوستان خود رفت.

بعد از جمع‌آوری داده‌ها، داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA 2024 و روش تحلیل مضمون کدگذاری و تحلیل شد. مراحل تحلیل داده‌ها براساس چارچوب پیشنهادی براون و کلارک[26] (2006) شامل 1) آشنایی با داده‌ها، 2) کدگذاری اولیه، 3) جست‌وجوی مضامین، 4) بازبینی مضامین، 5) تعریف و نام‌گذاری مضامین و 6) درنهایت نگارش گزارش پژوهش بود. براون و کلارک (2006) بر این نکته تأکید دارند که تحلیل مضمون می‌تواند به دو شیوه انجام شود: استقرایی[27] (مضامین مستقیماً از داده‌ها استخراج می‌شود، بدون اینکه چارچوب نظری پیشینی تحلیل را هدایت کند) و قیاسی یا نظری[28] (تحلیل براساس مفاهیم نظری یا پرسش‌های خاص پژوهش انجام می‌گیرد و داده‌ها در پرتو آن چارچوب تحلیل می‌شود). در پژوهش حاضر، رویکرد استقرایی به کار گرفته شد.

جدول 1- مشخصات مشارکت‌کنندگان پژوهش

Table1- Characteristics of the study participants

ردیف Row	نام مستعار Nickname	گروه مورد علاقه Favorite Group	جنسیت Gender	سن Age	تحصیلات Education	شهر City
1	آرتین Artin	بلک‌پینک، بی‌تی‌اس، نیوجینز، دریم‌کچر، انهایپن Blackpink, Bts, Newjeans, Dreamcatcher, Enhypen	مرد Man	22	دانشجو Undergraduate	تهران Tehran
2	المیرا Elmira	اکسو EXO	زن Woman	22	دانشجو Undergraduate	کرج Karaj
3	زهرا Zahra	اکسو EXO	زن Woman	22	دانشجو Undergraduate	کرج Karaj
4	مینا Mina	دابل501، اکسو SS501, EXO	زن Woman	22	دانشجو Undergraduate	کرج Karaj
5	سارا Sara	مولتی فن Multi-fandom	زن Woman	23	دانشجو ارشد Master’s student	تهران Tehran
6	رها Raha	اکسو، گات‌سون EXO, GOT7	زن Woman	27	دانشجو ارشد Master’s student	همدان Hamadan
7	علی Ali	اکسو، استری‌کیدز، اتیز، تی‌اکس‌تی، شاینی، ایتزی EXO, Stray Kids, ATEEZ, TXT, SHINee, ITZY	مرد Man	20	دانشجو Undergraduate	تهران Tehran
8	نگین Negin	بی‌تی‌اس , BTS	زن Woman	22	دانشجو Undergraduate	یزد Yazd
9	محدثه Mohaddeseh	سونتین، اکسو، ایتزی، مامامو SEVENTEEN, EXO, ITZY, MAMAMOO	زن Woman	30	لیسانس Bachelor’s degree	یزد Yazd
10	حسین Hossein	اکسو EXO	مرد Man	23	لیسانس Bachelor’s degree	یزد Yazd
11	مجتبی Mojtaba	بی‌تی‌اس، توایس، بلک‌پینک، اکسو، اسپا BTS, TWICE, BLACKPINK, EXO, aespa	مرد Man	21	دانشجو Undergraduate	قم Qom
12	حامد Hamed	بنگتن، بلک‌پینک، استری کیدز BANGTAN, BLACKPINK, Stray Kids	مرد Man	20	دانشجو Undergraduate	همدان Hamadan

تأمین روایی و پایایی همواره از دغدغه‎های پژوهشگران کیفی بوده است. برای تأمین آن از روش‌های مقایسۀ یافته‌های پژوهش، شرح فرایند پژوهش، تبادل نظر بازبینی، قواعد یادداشت‌های میدانی و مدت حضور در میدان استفاده می‌کنند (فیلک،1376: 958-933)؛ بر همین اساس، در پژوهش حاضر برای تأمین اعتبار، مشاهدات میدانی و مصاحبه مکمل یکدیگر بودند. از شیوۀ بازبینی مشارکت‌کنندگان استفاده شد. بدین صورت که مصاحبه و مشاهده در اختیار مشارکت‌کنندگان قرار گرفت و نظرات آنان پرسیده شد. حضور طولانی‌مدت محقق در میدان و شرح ورود به میدان و جمع‌آوری داده از دیگر موارد تأمین اعتبار است.

تعهدات اخلاقی از بخش‌های مهم تحقیق مردم‌نگاری است. پژوهشگر باید ضمن احساس همبستگی با افراد موردمطالعۀ خود، نتایج کار را در اختیار آنان قرار دهد تا از درستی برداشت‌هایش اطمینان حاصل کند (فکوهی، 1396: 31-32). همچنین مشارکت‌کنندگان باید رضایت آگاهانه داشته باشند (فیلک،1376: 118)؛ به همین منظور پژوهشگر ضمن معرفی کامل خود، دربارۀ نحوۀ سؤال‌کردن، چگونگی استفاده از پاسخ‌ها (پیاده‌سازی، کدگذاری و تحلیل) به آنان توضیح داد. همچنین به آنان اطمینان داد که از اسامی مستعار استفاده می‌کند.

 یافته‌های پژوهش

مطابق با نظریات، هویت امری ثابت و ایستا نیست، بلکه حاصل تعاملات روزمره است و در بستر ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد (Jenkins, 2022: 7-8). این تلقی از هویت در امتداد دیدگاه گیدنز (2005) قابل‌فهم است. او هویت را پروژه‌ای بازاندیشانه می‌داند که افراد در جریان زندگی روزمره به‌طور مداوم آن را بازسازی می‌کنند؛ براین اساس، در فرایند کدگذاری و تحلیل داده به برساخت تدریجی هویت متعادل فندومی در میان گروه‌های هوادار کی‌پاپ توجه شد. مطابق با نمودار 2، این هویت در چهار مرحلۀ «وضعیت پیشافندومی»، «نقطۀ عطف آشنایی با کی‌پاپ»، «دوران گذار فندومی» و درنهایت «هویت فندومی متعادل» شکل می‌گیرد.

نمودار 2- مراحل شکل‌گیری هویت فندومی متعادل، خروجی مکس‌کیودی‌ای 2024 (منبع: نگارندگان)

Fig2- Stages of Balanced Fandom Identity Formation, MAXQDA2024 output, authors

وضعیت پیشافندومی

وضعیت پیشافندومی به دوران پیش از آشنایی مشارکت‌کنندگان پژوهش به موسیقی کی‌پاپ اشاره دارد. در این دوران، گذران اوقات فراغت مشارکت‌کنندگان ترکیبی از مصرف رسانه‌ای و فعالیت‌های روزمره از گوش‌دادن به موسیقی و تماشای فیلم و سریال گرفته تا بازی‌های سنتی و دیجیتال، فعالیت‌های آموزشی و خلاقانه (نقاشی، کاردستی و اوریگامی) است. در جریان مشاهده‌های میدانی، هنگامی که گفت‌وگو به علایق دوران نوجوانی کشیده می‌شد، برخی از مشارکت‌کنندگان بلافاصله پوشه‌ها، دفترها یا صفحۀ اینستاگرام خود را برای نشان‌دادن نقاشی‌ها و کاردستی‌هایشان در اختیار پژوهشگر قرار می‌دادند. اشتیاق آنان در بازگویی این تجارب نشان می‌داد که این فعالیت‌ها صرفا سرگرمی نبوده است، بلکه نشانۀ علایق پایدار آنان است؛ برای نمونه، مهدیار نقاشی را از سرگرمی به فعالیتی حرفه‌ای تبدیل کرده و آثار خود را در صفحۀ اینستاگرامش منتشر می‌کند.

در سطح مصرف فرهنگی، الگوی شنیداری مشارکت‌کنندگان معطوف به موسیقی پاپ غربی، روسی و ایرانی بود. آنان به آثار خوانندگانی همچون آریانا گرانده، جاستین بیبر، جنیفر لوپز، ویکد، ریحانا، تایلور، تنتاسیون، ادل و هنرمندان ایرانی مانند یاس، شروین، جونی و رئوف گوش می‌دادند. در جریان گفت‌وگو المیرا و محدثه فهرست موسیقی تلفن همراه خود را در اختیار پژوهشگر قرار دادند تا مسیر تغییر سلیقۀ موسیقی‌شان را نشان دهند. مرور این فهرست نشان می‌داد که پیش از آشنایی با کی‌پاپ آثار خوانندگان پاپ غربی و ایرانی سهم چشمگیری دارد. محدثه نسخه‌هایی از آهنگ‌های محبوب خود، ازجمله Jan Jan از اینگا و انوش یا Wolves از سلناگومز در دورۀ پیش از آشنایی با کی‌پاپ را نیز با پژوهشگر به اشتراک گذاشت؛ اما بعد از آشنایی با کی‌پاپ زمینه برای آشنایی با کشورهای چین، ژاپن، تایلند و پذیرش تفاوت فرهنگی ایجاد شد و موسیقی Suzume no Tojimari از ردویمپز و کازوما جینوچی یا Come Closer از فورد و فورث به لیست موسیقی او اضافه شد. آرتین 22ساله دربارۀ علاقه به موسیقی پاپ غرب پیش از آشنایی با کی‌پاپ گفت:

«دقیقا قبل کی‌پاپ من یکم طرفدار موسیقی پاپ بودم و بیشتر آریانا گرانده و سلنا گومز. سلنا گومز رو خیلی دوست داشتم»

این الگوی شنیداری نشان‌دهندۀ فقدان دلبستگی هویتی عمیق به سبک یا هنرمندی خاص است؛ بااین‌حال، گرایش به موسیقی‌های نوین به معنای حذف کامل موسیقی سنتی ایرانی از مصرف محصولات فرهنگی نیست. رهای 27ساله گفت:

«من هنوزم گاهی موسیقی سنتی گوش میدم و این خیلی ارزشمنده.»

علاوه‌بر موسیقی، تماشای سریال‌های خارجی در ژانرهای معمایی، مهیج و اکشن از شیوه‌های اصلی گذران اوقات فراغت مشارکت‌کنندگان در وضعیت پیشافندومی بود. این محتواها ازطریق تلویزیون ملی، وب‌سایت‌ها و ماهواره در دسترس آنان بود و در برخی موارد شامل سریال‌های کره‌ای نیز می‌شد. طی یکی از مصاحبه‌های حضوری که در منزل محدثه انجام شد. فضای اتاق محدثه اطلاعاتی دربارۀ علایق فرهنگی او در اختیار پژوهشگر قرار داد. روی قفسه، مجموعه‌ای از سی‌دی‌های سریال‌های کره‌ای ازجمله «پسران برتر از گل و «برای تو که زیبایی» قرار داشت و در لپ‌تاپ او نیز پوشه‌هایی از سریال‌های کره‌ای و غیرکره‌ای ذخیره شده بود. این مشاهده نشان می‌داد که علاقۀ او به محصولات فرهنگی شرق آسیا پیش از هوادارشدن کی‌پاپ در او شکل گرفته بود. باوجود تماشای سریال‌های غیرکره‌ای، برای برخی از مشارکت‌کنندگان سریال‌های کره‌ای از منظر فیلم‌نامه، شیوۀ روایت، پوشش و زیبایی بازیگران جذابیت بیشتری داشت. محدثه 30ساله دربارۀ جذابیت فیلم‌های کره‌ای گفت:

«من هم فیلم‌های خارجی، هم کره‌ای می‌دیدم؛ ولی خب فیلم‌های کره‌ای هم ازلحاظ فیلم‌نامشون خیلی قوی بود، یکی دیگه ازلحاظ مد و لباس پوشیدنشون پسندم بود؛ یکی دیگم اینکه بازیگراشون هم خوشگل بودن هم خوش‌فیس بودن. چه دختر چه پسر... .»

روایت‌های مشارکت‌کنندگان و مشاهدات پژوهشگر نشان می‌داد که در دوره‌های مختلف، الگوی بازی و سرگرمی آنان متناسب با تغییرات فناوری دگرگون شده است. در خاطرات آنان، پیش از فراگیرشدن تلفن‌های هوشمند، بازی‌های سنتی ایرانی و بازی‌های فکری مانند منچ، ماروپله، راز جنگل، تیزبین و برج هیجان چوبی جایگاه پررنگی داشت. با گسترش استفاده از تلفن همراه، بازی‌هایی مانند Pou, Subway Surfers, Plants vs. Zombies و Fruit Ninja به بخشی از تجربۀ روزمرۀ آنان تبدیل شد؛ هرچند برخی همچنان به فعالیت‌هایی مانند اوریگامی و کاردستی علاقه‌مند بودند. حسین 23ساله دربارۀ بازی‌های سرگرم‌کننده گفت:

«یه بازی گرگم به هوا، دزد و پلیس، خاک‌بازی می‌کردیم، بعدش پلی‌استیشن دو بوده، سِگا...، پلی‌استیشن فور. لپ‌تاپم داشتم از کلاس ششم تا یازدهم که اکثر بازی‌ها رو بازی می‌کردم.»

وضعیت پیشافندومی تنها به تفاوت در شیوه‌های گذران اوقات فراغت محدود نمی‌شود، بلکه افراد در افق‌های معنایی و اهداف زندگی محدودیت‌هایی دارند. برخی در این دوره، زندگی‌ خود را حول هدفی محدود مانند قبولی در کنکور و ورود به رشته‌ای خاص تعریف می‌کردند. رهای 27ساله در بازاندیشی دربارۀ هدف خود گفت:

«مگه میشه آدم فقط یک نقطه تو زندگیش باشه که قبول بشه و بعدش چی؟ وقتی به خودم اومدم، دیدم خیلی نگرش کوته‌فکرانه‌ایه و خیلی بچگانست. حقیقت تلخی بود که محکم کوبیده شد تو صورت من. کی‌پاپ و کی‌دراما اینو برا من آشکار کرد که زندگی باید آزادانه و رؤیاپردازانه‌تر از محدودۀ افکارم باشه.»

 تجربۀ احساس تنهایی و فقدان حمایت عاطفی خانواده در این دوره برجسته است. در روایت برخی مشارکت‌کنندگان، تجربۀ احساس تنهایی و کمبود حمایت عاطفی از عواملی بود که آنان را به سوی موسیقی کی‌پاپ سوق داده بود. سارای 23ساله گفت:

«من با تنهایی خیلی مشکل داشتم؛ یعنی کلاً دختری‌ام که اهل اینم که یکی ازم حمایت کنه. بعد خیلی موقع‌ها توی خانواده آدم این احساس حمایتِ رو دریافت نمی‌کنه. اینجوری بودم که اوکی جایگزین می‌کنیم و اون خواننده‌ها رو جایگزین کردم و اتفاقاً خیلی خوب بود؛ یعنی صبر‌کردن و تلاش‌کردن رو یاد گرفتم.»

در روایت برخی مشارکت‌کنندگان، نارضایتی از پوشش و محدودیت در انتخاب لباس به دلیل ترجیحات خانواده یکی از تجربه‌های پیش از عضویت در فندوم کی‌پاپ بود. مینای 22ساله گفت:

«مامانا به زور می‌پوشونن لباسای گل‌منگولی و اینا رو تن بچه‌هاشون. تقریباً داشتم این شکلی می‌پوشیدم؛ ولی دوست نداشتم قشنگ احساس نارضایتی می‌کردم از لباسایی که تنم بود. بعد دیدم که چقدر مثلاً یه دونه پیرهن و یه دونه شلوار می‌تونه جذاب باشه و از اونجا به بعد استایلم عوض شد. کلاً اسپرت می‌پوشیدم.»

درمجموع، وضعیت پیشافندومی مرحله‌ای از هویت‌یابی است که در آن تنوع در مصرف محصولات فرهنگی، تجربۀ خلاهای عاطفی و محدودیت در افق‌های معنایی به‌طور هم‌زمان حضور دارد. این وضعیت، نه حالتی ایستا بلکه بستری بالقوه برای گذار است که آشنایی با کالایی فرهنگی مانند کی‌پاپ می‌تواند به نقطۀ‌ عطف در مسیر هویت‌یابی تبدیل شود.

نقطۀ عطف؛ آشنایی با کی‌پاپ

نقطۀ عطف به لحظه‌ای در مسیر هویتی اشاره دارد که فرد برای نخستین‌بار با منبعی فرهنگی مواجه می‌شود که جهت‌گیری‌های پیشین او را دستخوش بازتعریف می‌کند. در پژوهش حاضر، آشنایی با کی‌پاپ فقط تجربۀ مصرفی نیست، بلکه نقطۀ آغاز بازاندیشی هویتی تلقی می‌شود. این نقطۀ عطف در قالب دو بُعد درونی و بیرونی قابل‌فهم است. بُعد درونی شامل محتوای موسیقی کی‌پاپ و ویژگی فردی هواداران آن است. مشارکت‌کنندگان معتقد بودند که مواجهه با پیام‌های کی‌پاپ، فشارهای هنجاری موفقیت خطی را کاهش داده و نگاه آنان به زندگی را فرایندی‌تر کرده است. رهای 27 ساله گفت:

«ببین یه دوره‌ای هست که فکر می‌کنی از همه جا موندی، عقب افتادی. باید بیست‌سالگی حتماً هدفت رو پیدا کرده باشی، وگرنه شکست می‌خوری؛ اما زندگی مسابقۀ دو نیست. اینو من بارها از آیدُلم شنیدم که زندگی مسابقۀ دو نیست. برو تلاش کن.»

آشنایی با کی‌پاپ شیوۀ گذارن اوقات فراغت مشارکت‌کنندگان را نیز دگرگون کرده بود. در جریان مشاهدات میدانی مشخص شد که هواداران تنها شنوندۀ موسیقی نبودند، بلکه زندگی روزمرۀ آیدل‌ها، برنامه‌های سرگرمی و فعالیت آنان را نیز دنبال می‌کردند. یکی از مشارکت‌کنندگان بخش‌هایی از برنامه‌های Knowing bros, Idol room, K-Pop Star را همراه با توضیحاتی دربارۀ شخصیت اعضای گروه برای پژوهشگر پخش کرد. همچنین یکی از هواداران، پژوهشگر میدانی را برای تماشای برنامۀ آیدل به منزل خود دعوت کرد. رها دربارۀ این برنامه‌ها گفت:

«برنامه‌های کی‌پاپ مثلاً اکسولَدر[29] نردبان اکسو آخر خندست. [...] خب من یه شو سرگرمی برای خودم پیدا کردم.»

ویژگی‌های فردی هوادار شامل علاقۀ پیشینی به موسیقی، وسواس تمیزی، کنجکاوی و تمایل به تفاوت می‌شود. علاقۀ پیشینی به موسیقی، جذب به کی‌پاپ را تسهیل می‌کند و افراد با پیش‌زمینۀ موسیقایی سریع‌تر با این سبک ارتباط برقرار می‌کنند. در یکی از دیدارها، محدثه آهنگ‌های محبوب خود از خوانندگان کره‌ای، انگلیسی و ژاپنی را برای پژوهشگر پخش کرد. همچنین، مشاهدۀ صفحات اینستاگرام هوادارن نشان می‌داد که موسیقی استفاده‌شده در استوری و کلیپ‌ها عمدتاً متعلق به گروه‌هایExo, BTS, Stray Kids,TXT, Seventeen, Ateez, Enhypen, Twice و ... بود. سارای 23ساله دربارۀ علایق موسیقی خود قبل از آشنایی با کی‌پاپ گفت:

«کلاً علاقه به موسیقی داشتم. خیلی فوری کی‌پاپ رو گرفتم؛ یعنی پیش‌زمینش رو داشتم.»

مشاهدۀ صفحات اینستاگرام، استوری‌ها و محتوای منتشرشده از آیدل‌ها نشان می‌داد که ظاهر و استایل یکی از عناصر مهم بازنمایی فرهنگ کی‌پاپ است. آیدل‌ها در اجراهای رسمی و تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی معمولاً با پوششی هماهنگ، آرایش حرفه‌ای و ترکیب رنگ‌های دقیق ظاهر می‌شدند؛ اما در تصاویر و استوری‌های مربوط به زندگی روزمره نیز پوشش آنان از اجراهای رسمی متنوع‌تر و آزادانه‌تر است؛ برای مثال، آی‌یو با پوشش کراپ تاپ، دامن‌های مینی، شلوارک‌های کوتاه، بلوزهای بافت فانتزی و ... به الگویی برای استایل برخی از مشارکت‌کنندگان تبدیل شده بود.

علاو‌بر پوشش، برخی مشارکت‌کنندگان توجه آیدل‌ها و کمپانی‌های سرگرمی به تمیزی، نظم و ظاهر آراسته را یکی از عوامل جذابیت فرهنگ کی‌پاپ می‌دانستند. حامد ۲۰ساله دراین‌باره گفت:

«روی تمیزی خیلی حساسم. وقتی موبایل خریدم، پسرای کره‌ای رو می‌دیدم که خیلی تمیزن و اونا رو الگوی خودم قرار دادم.»

مشاهدۀ صفحات اینستاگرام، استوری‌ها، برنامه‌های سرگرمی و ویدئوهای پشت صحنه نیز نشان می‌داد که توجه به ظاهر، مراقبت از بدن و آراستگی، بخشی از زندگی روزمرۀ آیدل‌هاست. در تصاویر منتشرشده، آیدل‌های مرد غالباً بدون ریش و سبیل ظاهر می‌شدند، امری که با هنجارهای زیبایی رایج در فرهنگ کرۀ جنوبی همخوانی دارد. همچنین، تنوع سبک پوشش و آزادی بیشتر در انتخاب لباس تفاوتی محسوس با هنجارهای جنسیتی رایج در ایران ایجاد می‌کرد. این تفاوت‌های ظاهری برای برخی مشارکت‌کنندگان تنها به تغییر سلیقه در پوشش محدود نمی‌شد، بلکه آنان را با الگوهای متفاوتی از مردانگی نیز آشنا می‌کرد. آرتین 22ساله گفت:

«خب ببین ازلحاظ ظاهری که خب خیلی به خودشون میرسن و خیلی وقت میذارن و کلاً آدم خب لذت می‌بره از دیدن زیباییشون. چیزیه که اصلاً واسۀ پسرها مرسوم نیست که انقدر زیبا باشه. خب آدم جذبش میشه.»

شخصیت کنجکاو هواداران باعث می‌شود بعد از تماشای سریال‌های کره‌ای به جست‌وجو دربارۀ شخصیت بازیگر بپردازند و با فعالیت‌های دیگر بازیگر مثل موسیقی پاپ آشنا می‌شوند. ازآنجاکه بسیاری از آیدل‌های کی‌پاپ در سریال‌هایی مانند پسران برتر از گل، عاشقان ماه، هوارانگ، زیبای حقیقی، شاهزاده صد روزه من، مرد پولدار، دلباخته‌ای در شهر و پسر روان‌سنج ایفای نقش کرده‌اند، مرز میان کی‌دراما و کی‌پاپ برای بسیاری از هواداران از میان می‌رود. رهای 27ساله گفت:

«.من رفتم یه بازیگر کی‌دراما رو درموردش خیلی تحقیق کنم، یهو تصویر خواننده رو دیدم و اون خواننده باعث شد جذبش بشم.»

در بُعد بیرونی، مفاهیم پیام کی‌پاپ، جذابیت طبیعی‌بودن، شخصیت آیدل، جذابیت زیبایی‌شناختی، دوستان، عامل عاطفی، کی‌دارما، نشانگان کی‌پاپر، کرونا و ورود به دنیای دیجیتال، محیط زندگی آپارتمانی و دروازۀ ورود به دنیای دیجیتال مطرح است. کی‌پاپ پیام‌های متعددی ازقبیل احترام به علایق دیگری، روابط عاشقانه، فضای فمینیست، زندگی آزادانه، راستگویی، انسانیت و مهربانی دارد. این پیام‌های متعدد زمینه را برای جذب هوادار فراهم می‌کرد. مینای 22ساله دربارۀ اهمیت اعتماد به خود گفت:

«یه ام‌وی بود، لاو شات[30] این‌جوری بود که اگر ایده‌ای داره با قاطعیت و جرئت باید از اون دفاع بکنی یا جرئت به آدم می‌داد.»

باتوجه‌به اینکه آیدل مشکلاتی را در دوران جوانی و نوجوانی از سر گذارنده است و این مشکلات در موسیقی نمود پیدا می‌کند، هواداران با آن احساس همدلی می‌کنند. سارای 23ساله گفت:

«مشکلاتی که جوون‌ها و نوجوون‌ها در ابتدای ورودشون به جامعه باهاش دست‌وپنجه نرم می‌کنن، افسردگی دارن، خودکشی دارن [...] وقتی در روایت بیان میشه، حس خوبی داره از اینکه یک همدلی و همراهی رو احساس می‌کنی. به‌خصوص اینکه اعضای بی‌تی‌اس کسایی بودن که خودشون این مشکلات رو لمس کردن.»

همچنین روایت‌محور بودن موزیک‌ویدئوها و داشتن خط داستانی مبتنی بر پذیرش، تغییر و ادامه‌دادن باعث جذب هوادار می‌شود. سارای 23ساله گفت:

«یه خط داستانی دنبال می‌کنه که مبتنی بر واقعیت‌های زندگی اجتماعیه؛ یعنی چی؟ یعنی مبتنی بر تغییرِ، مبتنی بر پذیرفتنِ، مبتنی بر ادامه‌دادنِ، مبتنی بر رنج و همۀ ما»

در جریان ورود به میدان و جست‌وجوی صفحات مرتبط با کی‌پاپ، پژوهشگر علاوه‌بر صفحات هواداری، صفحات رسمی آیدل‌ها را نیز دنبال کرد. مشاهدۀ استوری‌ها، تصاویر و پخش‌های زندۀ آنان نشان می‌داد که آیدل‌ها در کنار تصاویر حرفه‌ای و صحنه‌ای، بخش‌هایی از زندگی روزمرۀ خود را نیز با مخاطبان به اشتراک می‌گذارند. در بسیاری از این تصاویر و لایوها، آنان با آرایش بسیار کم یا بدون آرایش، پوشش روزمره و ظاهری غیررسمی ظاهر می‌شدند. تصویری که تفاوت محسوسی با ظاهر آنان در اجراها و موزیک‌ویدئوها داشت. حسین 23ساله دربارۀ ظاهر طبیعی آیدل‌ها گفت:

«خب یکی از چیزایی که اکسو داره، میکاپی ندارن. برعکس بی‌تی‌اس و اینا... یه میکاپ جزئی. حتی انقدری با فناشون راحتن که لایو اینستا باز می‌کنن. سر صبح بیدار شدن با موهای ژولیده اومده تو ویدئو، دارن صحبت می‌کنن.»

شخصیت حمایتگر و بذله‌گوی آیدل به جذب هواداران منجر می‌شود. رهای 27ساله گفت:

«جکسون یه شخصیت خیلی شیطونی داره و بدم نیومد که دنبالش کنم؛ چون باعث می‌شد وقتی نگاه می‌کنم، بخندم. همچنین من یه گروهی رو دارم و اون‌ها به من میگن امشب اگه ناراحتی، خسته‌ای عیب نداره، فردا صبح از نو شروع کن. رؤیاتو زندگی کن. نگران نباش. تلاش کن.»

صنعت موزیک کره به جذابیت زیبایی‌شناختی معروف است که شامل خلاقیت موزیک‌ویدئوها، جذابیت صوتی و تصویری می‌شود. جذابیت صوتی موسیقی کره به دلیل ترکیب صداهای متفاوت نازک و بم به‌صورت وکال و رپ است؛ برای مثال در موزیک‌ویدئوی CHK CHK BOOM  فلیکس[31] از اعضای استری کیدز[32] به نسبت دیگر اعضا صدای بم‌تری دارد و وکال و رپ انجام می‌دهد یا در گروه اکسو[33]، بکهیون[34] صدای نازک‌تری از دیگر اعضا دارد. چان[35] و به‌خصوص سهون[36] صدای بم دارند. علی 20ساله گفت:

«یکی از دوستام بود، آهنگای بی‌تی‌اس و اکسو می‌فرستادم. خوشش میومد. صداهای متفاوت خوشش میومد.»

مشاهدۀ موزیک‌ویدئوهای گروه‌های مختلف نیز نشان می‌داد که این آثار بر هماهنگی دقیق میان موسیقی، رقص، طراحی صحنه، نورپردازی، رنگ، پوشش و حرکت دوربین استوار است. در بسیاری از موزیک‌ویدئوها تغییر مداوم صحنه‌ها، استفاده از رنگ‌های متنوع، لباس‌ها و اکسسوری‌های هماهنگ با محتوای هر اثر و اجرای هم‌زمان اعضای گروه، تجربه‌ای دیداری منسجم برای مخاطب ایجاد می‌کرد. حرکات رقص نیز با ریتم موسیقی و روایت تصویری هماهنگ بود و در کنار استفاده از تماس‌های بدنی، حالات چهره و حرکات نمایشی به انتقال احساسات ترانه کمک می‌کرد. این ویژگی‌ها باعث می‌شد موزیک‌ویدئو برای بسیاری از هواداران تنها یک اثر شنیداری نباشد، بلکه تجربه‌ای دیداری و احساسی نیز محسوب شود. حامد 20ساله گفت:

«از موزیک‌ویدئوهاش من هم به‌خاطر اینکه خیلی رنگی‌رنگی بود و همه‌چیز تمیز بود و برق می‌زنن، خیلی دوست داشتم.»

همچنین، خلاقیت موزیک‌ویدئو اشاره به موسیقی غنی، خط داستانی موزیک، تمرکز روی موسیقی و تصویرسازی و ترکیبی‌بودن دارد. موسیقی پاپ کره مجموعه‌ای از موسیقی‌های پاپ، هیپ‌پاپ، الکترونیک، راک و ... است که ترکیب کاملی از نور، صدا، تصویر و رقص به هواداران خود ارائه می‌دهد. به‌طوری‌که به باور مشارکت‌کنندگان، این ترکیب یک ترکیب پخت‌وپزشده و رضایت‌بخش است. مجبتی 21ساله گفت:

«میشه گفت توی هیچ سبکی هیچ‌وقت چنین ترکیب پخت‌وپزشده‌ای رو بهت نمیدن تو موسیقی؛ یعنی چیزی که کی‌پاپ بهت میده، یه موسیقی واقعاً غنی و پره.»

کی‌پاپرها ازطریق مجموعه‌ای از نشان‌ها و نمادهای روزمره، تعلق خود به این فرهنگ را در فضای مجازی و زندگی روزانه به نمایش می‌گذارند. نشان‌هایی که بیشتر حس کنجکاوی دیگران را برمی‌انگیزد و به نقطۀ آغاز گفت‌وگو دربارۀ کی‌پاپ تبدیل می‌شود. استفاده از پیکسل و جاکلیدی‌هایی با طرح آرم گروه یا تصویر آیدل، انتشار استوری‌های موزیک‌ویدئو، به‌کارگیری نمادهای مرتبط با گروه‌ها و درج نام گروه موردعلاقه در بیوگرافی تلگرام یا اینستاگرام ازجملۀ این نشانه‌هاست. در جریان مشاهدات میدانی، یکی از هواداران دفترچۀ شخصی خود را در اختیار پژوهشگر قرار داد. صفحه‌های دفتر با عکس‌های چاپ‌شدۀ آیدل‌ها، متن ترانه‌ها و یادداشت‌های شخصی تزیین شده بود و او هنگام ورق‌زدن دفتر دربارۀ هر تصویر و دلیل انتخاب آن توضیح می‌داد. همچنین، در مشاهدۀ اتاق چند تن از مشارکت‌کنندگان، بخشی از فضا به کی‌پاپ اختصاص یافته بود؛ پوسترها، عکس آیدل‌ها، آلبوم‌ها و وسایل تزیینی مرتبط با گروه‌های محبوب در این قسمت قرار داشت و این چیدمان، حضور کی‌پاپ را به بخشی از فضای روزمرۀ زندگی آنان تبدیل کرده بود.

تصویر1- کمد اتاق المیرا، 22/4/1404

Image1- The wardrobe in Elmira's room, 2025-7-13

 

تصویر2- گوشۀ اتاق مینا، 3/5/ 1404

Image2- A corner of Mina's room, 2025-7-26

همچنین پخش سریال‌های کره‌ای از تلویزیون زمینه را برای آشنایی با کی‌پاپ فراهم کرده بود. سارای 23ساله هم‌زمان با پخش سریال‌های کره‌ای از تلویزیون با کی‌پاپ آشنا شد. شیوع ویروس کرونا و هم‌زمان خانه‌نشینی باعث شد تا افراد به دنبال راهی برای سرگرم‌کردن خود و رهایی از ترس و وحشت آن باشند. رهای 27ساله دربارۀ این تجربه گفت:

«بعد از کرونا من اون حس خفگی، اون حس آشفتگیم رو و اون حس حال بدها و اون چیزها رو فقط و فقط با کی‌دارما و کی‌پاپ اوکی می‌کردم.»

ورود به دنیای دیجیتال شامل اتصال به اینترنت و خرید گوشی لمسی افراد را در مسیر کی‌پاپر شدن قرار داد. دسترسی به اینترنت و گوشی لمسی باعث شد تا افراد به‌راحتی با فرهنگ‌های دیگر آشنا شوند. همچنین، موزیک‌ویدئوها به‌سرعت در فضای مجازی پخش می‌شد و با ذخیره‌کردن در گوشی ساعت‌ها هواداران را سرگرم می‌کرد. رهای 27ساله گفت:

«دسترسی آن‌چنانی به اینترنت و فضای مجازی نبود. زمان من، همین‌جور به‌مرور که گذشت و دسترسی یکم بهتر شد. بعد می‌تونم بگم اوجش برای من در دبیرستان بود.»

دوران گذار فندومی

دوران گذار فندومی به مرحله‌ای آستانه‌ای از شکل‌گیری هویت اشاره دارد که در آن فرد میان الگوهای پیشین زیست روزمره و عناصر فرهنگی جدید در نوسان است. در این وضعیت، مصرف فرهنگی به‌صورت ناقص، آزمایشی و انتخابی صورت می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های این گذار، تجربۀ بدن و مصرف غذایی است. مواجهه با تصاویر غذاهای کره‌ای در کی‌دراما و محتوای کی‌پاپ، میل به تجربۀ این خوراک‌ها را در میان برخی مشارکت‌کنندگان ایجاد می‌کند. حسین 23ساله دربارۀ علاقه‌اش به مصرف غذای کره‌ای گفت:

«دوست دارم سوشی رو امتحان کنم. دوست دارم نودل امتحان کنم.»

بااین‌حال، این میل فرهنگی در عمل با محدودیت‌های اقتصادی، دسترسی و تفاوت ذائقه مواجه می‌شود و تجربۀ بدنی هوادار را به سطحی محدود کاهش می‌دهد. زهرا 22ساله دربارۀ تجربۀ غذایی خود گفت:

«البته من رو این اعتقادم که اصلاً شبیه اونا نتونسته بودن درست کنن؛ چون این آدم عادی این طعم غذا رو دوست نداره. جاجانگمیونش خیلی طعم سس سویا می‌داد و میگن هیچ‌کدومشو خوب درست نکردن، حتی کیمچی.»

باوجود محدودیت برای تهیۀ غذای کره‌ای، مشاهدات صفحات اینستاگرام هوادارن نشان داد که آنان به تصاویر نودل، جاجانگمیون، دوکبوکی، کیمچی و دیگر غذاهای کره‌ای علاقه نشان می‌دادند. همچنین، در بخش ذخیره‌های اینستاگرام یکی از مشارکت‌کنندگان مجموعه‌ای از دستورهای تهیۀ غذاهای کره‌ای و دیگر کشورهای شرق آسیا مشاهده شد که نشان می‌داد علاقه به این غذاها پیش از تجربۀ عملی در فضای دیجیتال شکل گرفته است. برای برخی از هواداران این آمادگی ذهنی به آمادگی مهارتی تبدیل می‌شود. برخی از مشارکت‌کنندگان با اشتیاق دربارۀ تجربه‌های خود در تهیۀ غذاهای کره‌ای صحبت کردند و مراحل مختلف آزمون و خطا در تهیۀ کیمچی را برای پژوهشگر توضیح دادند. همچنین مشاهدۀ صفحۀ اینستاگرام یکی از دنسرهای ایرانی نشان داد که او بخشی از هایلایت‌های خود را با عنوان غذاهای کره‌ای به تصاویر و ویدئوهایی از غذاهای رستورانی، غذاهای دست‌پخت خود و مواد اولیۀ مورداستفاده مانند سس سویا اختصاص داده بود.

یکی دیگر از ویژگی‌های این مرحله، درگیرشدگی فندومی غیرمشارکتی است. در این وضعیت، هوادار موزیک‌ویدئو و استریم را تماشا می‌کند، اما هنوز خود را عضو فعالی از فندوم نمی‌داند و تمایلی به دنبال‌کردن کانال، گروه و اطلاعات زندگی و کاری آیدل ندارد. حسین23ساله گفت:

«فن معمولی‌ام. علاقه دارم؛ ولی فنم فندوم نیستم. اون قدری که برم سمتشون تو کانالایی که مثلاً درموردشون صحبت می‌کنه، من اونطوری نیستم. من موزیکشون رو گوش میدم.»

درنهایت طرفداران به مرزبندی آگاهانۀ هویتی می‌رسند و میان الزامات زندگی روزمره و علایق فندومی تمایز قائل می‌شوند؛ برای نمونه، کنکور از مهم‌ترین مراحل زندگی نوجوانان ایرانی است که تفریحات و سرگرمی ازجمله کی‌پاپ را رها کرده و تنها به درس توجه می‌کنند. رها 27ساله گفت:

«بعد از کنکور دوباره آشتی کردیم با اون قضیۀ کی‌پاپ و کی‌دراما و دوباره گوش دادم. یه خورده افتاد تو جو فندوم. یه چندتا آهنگ و استریم زدم.»

همچنین، المیرا ۲۲ساله معتقد بود که تفاوت شرایط زندگی در ایران با سبک زندگی آیدل‌های کره‌ای، امکان تقلید کامل از آنان را از بین می‌برد. این موضوع در مشاهدات میدانی نیز قابل‌مشاهده بود. او در فضای عمومی با چادر رفت‌وآمد می‌کرد؛ اما تصاویر منتشرشده در حساب کاربری‌اش در شبکه‌های اجتماعی، استایلی متفاوت با رنگ‌های متنوع، پوشش اسپرت و عناصر الهام‌گرفته از فرهنگ کی‌پاپ را بازنمایی می‌کرد.

هویت فندومی متعادل

هویت فندومی متعادل مرحله‌ای است که در آن هوادار به نوعی ثبات نسبی در تجربۀ فندومی دست می‌یابد و رابطه‌ای کنترل‌شده، گزینشی و بازاندیشانه با کی‌پاپ برقرار می‌کند. در این مرحله، کی‌پاپ دیگر صرفاً موضوعی برای سرگرمی نیست، بلکه در ابعاد مختلف زندگی روزمره، از سبک پوشش و مراقبت از بدن گرفته تا گفتار، کنش‌های خلاقانه، ذائقۀ غذایی و نگرش‌های فرهنگی، حضوری انتخابی و آگاهانه پیدا می‌کند؛ بااین‌حال، این تغییرات به معنای پذیرش کامل فرهنگ کره‌ای نیست، بلکه هواداران به‌طور مداوم میان عناصر فرهنگی جدید و هویت ایرانی خود مرزبندی می‌کنند. این مرحله شامل درگیری فندومی سبک، کی‌پاپ، محرک کنش خلاقانه، تغییر ظاهری، تغییر رفتار، تغییر گفتار، تغییر ذهنی، تغییر آیین غذاخوردن، تلاش فعالانه برای تجربۀ غذایی، شکل‌گیری ذائقۀ کره‌ای، مصرف گزینشی، ذائقۀ ایرانی، مرز هویت فرهنگی و درگیری بدنی می‌شود. درگیری فندومی سبک به این معنی است که مصرف فرهنگی آنان از حالت فراگیر به حالت انتخابی و کنترل‌شده تبدیل می‌شود؛ برای نمونه، برخی از مشارکت‌کنندگان تنها یک آیدل خاص را انتخاب می‌کنند. رها27ساله گفت:

«برا استریم زدن فقط جکسون رو انجام میدم؛ ولی بقیه رو عادیم.»

 کی‌پاپ صرفاً وسیله‌ای برای پرکردن اوقات فراغت نیست، بلکه می‌تواند محرک و الهام‌بخش کنش‌های خلاقانه مانند نقاشی باشد. علی 20ساله گفت:

«اصلاً آهنگاشون که گوش می‌کنم، خیلی می‌تونم راحت نقاشی بکشم.»

در سطح بدن و سبک زندگی، تغییرات ظاهری از شاخص‌ترین ابعاد هویت فندومی متعادل است. مشارکت‌کنندگان بعد از آشنایی با کی‌پاپ، نحوۀ ترکیب آزادتر پوشش و پذیرش استایل اسپرت را تجربه کردند. زهرا 22ساله گفت:

«از وقتی که مثلاً با اونا آشنا شدم، دیگه این تفکر بستۀ مثلاً لباس اینجوری نباشه و آرایش اینجوری نباشه، ندارم. استایلم آزادتر شد.»

تصویر3- استایل پوشش المیرا 12/01/1405

Photo3- Elmira's clothing style, 2025-4-1

در صفحه‌های اینستاگرام دنسرهای ایرانی، استفاده از تیشرت یا رکابی مشکی، کت‌های کتان، پیراهن‌های یقه‌باز، پیراهن سفید همراه با کراوات مشکی، هودی، زیورآلات و دستکش‌های مخصوص به دفعات مشاهده شد. در میان برخی مشارکت‌کنندگان نیز پوشش‌هایی مانند پیراهن و جلیقه، پیراهن همراه با هودی یا استایل تامبوی دیده می‌شد که نشان می‌داد عناصر زیبایی‌شناختی کی‌پاپ به پوشش روزمرۀ آنان راه یافته است. همچنین مشاهده شد که در سال‌های اخیر، برخلاف گذشته که هواداران صرفاً با مشاهدۀ آیدل‌ها از سبک پوشش آنان تقلید می‌کردند، اکنون وب‌سایت‌ها و فروشگاه‌های متعددی به معرفی و فروش لباس‌های موسوم به استایل کره‌ای می‌پردازند.

تغییرات ظاهری تنها به پوشش محدود نبود، بلکه مراقبت از بدن نیز دستخوش تغییر شده بود. توجه به محصولات مراقبت پوستی، مدل مو، فرم ناخن، زیورآلات و فرم بدن در میان مشارکت‌کنندگان به چشم می‌خورد. حامد 20ساله از تجربۀ استفادۀ کرم پودر برای پوشش جوش‌های صورتش گفت. همچنین یکی از دنسرهای مرد ایرانی مراجعه به مراکز پاکسازی پوست را در صفحه اینستاگرام خود ثبت می‌کرد و در استوری‌ها بهترین محصولات مراقبت از پوست را به دنبال‌کنندگان معرفی می‌کرد. مدل مو نیز به یکی از نشانه‌های هویتی هوادارن تبدیل شده بود. سه نفر از مشارکت‌کنندگان خانم موهای خود را کوتاه کرده بودند و یکی از آنان موهایش را به رنگ‌های فانتزی مانند آبی، قرمز، سبز و طوسی درآورده بود. همچنین در صفحات اینستاگرام رنگ موهای دنسرهای مرد آبی، قرمز و قهوه‌ای روشن بود. مینا 22ساله گفت:

«حتی اون لحظه سبک ناخنامو من مقایسه می‌کردم که ناخن‌های من نسبتاً گرد بود و اکثر اونا مثلاً مثل بیون بکهیون ناخن‌های باریک و کشیده‌ای داشت. الآن که مثلاً بعضی وقتا ناخونامو بلند می‌کنم، بیشتر به فرمی در میارم که انگشتامو کشیده نشون بده.»

استفاده از زیورآلاتی مانند گردنبند، دستبند، گوشوارۀ میخی و حلقه‌ای و انگشتر در میان مشارکت‌کنندگان رایج بود. همچنین، نگرش آنان به پرسینگ تغییر کرده بود. آرتین 22ساله دربارۀ ذهنیت پرسینگ گفت:

«مثلاً یه سری چیزا به نظرم اومد که دیگه عادیه. چیزایی که مثلاً من از پرسینگ خوشم میومد؛ ولی خب توی اطرافیانم اصلاً توی جامعۀ ما اصلاً چیز طبیعی نیست؛ ولی خب وقتی می‌دیدم چقدر برای اونا طبیعیه یه بار این‌جوری بودم، این خیلی چیز طبیعیه؛ چیزیه که تو کشور ما طبیعی نیست.ً چیزی نیست که مثلا اون چیزه طبیعی نباشه و جامعۀ ما طبیعیه، بلکه برعکسشه.»

این تغییرات موجب بازاندیشی در هنجارهای زیبایی و مردانگی می‌شود و نگرش‌های جدیدی به آرایش، مراقبت از بدن و زیباشناسی مردانه شکل می‌گیرد. به نظر مشارکت‌کنندگان، زیبایی مختص به زنان نیست، بلکه همه خواهان آن هستند. تماشای زیبایی و آرایش آیدل‌های مرد، طرفداران را به سمت پذیرش آرایش مردان سوق می‌دهد. حامد20ساله گفت:

«ما نباید بگیم که چون این یک پسره حق نداره زیبا باشه. همۀ آدم‌ها دوست دارن زیبا باشن و خیلی‌ها که ذاتاً چهرۀ خیلی زیبایی ندارند [...] میان میکاپ می‌کنند؛ برای اینکه بتونن زیباتر باشند و برای اینکه بتونن اعتمادبه‌نفس خیلی بیشتری پیدا بکنن.»

در مشاهدات صفحۀ اینستاگرام لئو که از دنسرهای اینستاگرام است، تصاویر متعددی از محصولات مراقبت پوستی مورداستفادۀ او وجود داشت و به‌طور مداوم محصولات مراقبت پوستی را به دنبال‌کننده‌ها معرفی می‌کرد. این تصاویر نشان می‌داد که نمایش مراقبت از پوست برای مردان نه‌تنها امری پنهان نیست، به بخشی از بازنمایی هویت آنان در فضای مجازی تبدیل شده است. تغییر تعریف زیبایی به ترجیح چهره‌های آسیایی، تمایل کمتر به ریش و سبیل و فاصله‌گرفتن از الگوهای رایج زیبایی اروپایی انجامیده بود. در تصاویر پروفایل و صفحات اینستاگرام مشارکت‌کنندگان و دنسرها صورت‌های بدون ریش و سبیل جلب توجه می‌کرد.

در سطح رفتاری و گفتاری، برخی مشارکت‌کنندگان به تغییراتی مانند افزایش صبوری، رفتار عاقلانه، بهبود فن بیان و احترام به تفاوت‌ها اشاره کردند. مینای 22ساله گفت:

«مثلاً مدل صحبت‌کردن بکهیون رو خیلی دوست داشتم و به‌خاطر اون من رفتم فن بیان کار کردم.»

حامد 20ساله از تجربۀ خود دربارۀ احترام به عقاید متفاوت گفت:

«یاد گرفتم بیشتر به علایق و سلایق دیگران احترام بذارم؛ چون به علایق خودم احترام گذاشته نمی‌شد. من سعی کردم که این رفتار رو با دیگران نداشته باشم و دیگران را از روی علایق، گرایش یا حالا هر چیزی که یه چیز کاملاً شخصیه و به دیگران هیچ ارتباطی نداره، جاجشون نکنم.»

در سطح عاطفی و شناختی، کی‌پاپ به‌عنوان منبعی برای بازسازی امید و معنا در زندگی عمل می‌کند. برخی موسیقی‌ها مانند Don't fight the feelingاز اکسو یا Escape to me از یونگجه گاتسون[37] به‌طور واضح دربارۀ امید صحبت می‌کند.

در حوزۀ غذا علاقه به فرهنگ کره‌ای باعث تغییر آیین غذاخوردن می‌شود. هواداران به طعم و مزۀ غذای کره‌ای علاقه نشان می‌دهند و با چاپستیک تمرین غذاخوردن می‌کنند و به استفاده از آن مشروعیت علمی می‌دهند. دراین‌باره رهای 27ساله گفت:

«چاپستیک [...] هوش خیلی خوبه؛ یعنی مثلاً میگن باعث میشه جلوگیری از الزایمر میشه.»

تلاش فعالانه برای تجربۀ غذایی اشاره به بازسازی طعم کره‌ای دارد. افراد علاقمند به غذای کره‌ای تلاش می‌کنند تا در تهیۀ غذا با استفاده از ادویه و سس‌های مخصوص همان طعم را بازتولید کنند. آرتین 22ساله دربارۀ تهیه غذای کره‌ای گفت:

«واقعا به مدل ادویه‌ها و سساشون علاقمند شدم، خودم میرم برا خودم می‌گیرم و سعی می‌کنم به اون طعمِ نزدیک باشه.»

شکل‌گیری ذائقۀ کره‌ای شامل امتحان‌کردن طیف متنوع غذاهای کره‌ای ازجمله مرغ تریاکی، دوکبوکی، گیمباپ و ... می‌شود؛ اما همچنان این تمایل گزینشی است و شامل خوراکی‌های خاصی مثل بابل‌تی، ادویه وسس کره می‌شود. همچنین تلاش می‌کند غذاهای کره را با ذائقۀ شخصی خود تغییر دهد یا برای مصرف آن توجیه پزشکی پیدا کند. رها 27ساله گفت:

«کیمچی خیلی خواص داره؛ ولی خب باید تندیش رو کم کنی به نسبت که برای همه قابل‌تحمل باشه. تازه کیمچی به‌خاطر اون حالت تخمیری که داره، خیلی برا روده و معده خوبه.»

باوجود علاقه به غذاهای کره‌ای، ذائقۀ ایرانی به دلیل خام‌بودن، باورهای مذهبی مثل حرام‌بودن گوشت خوک، طعم بسیار تند و شور و ارزش غذایی پایین اجازۀ پذیرش کامل آن را نمی‌دهد و مرزی بین هویت هوادار ایرانی و کره‌ای ایجاد می‌کند. مینای 22ساله به خام‌بودن غذاهای کره‌ای اشاره می‌کند:

«اکثراً بیشتر غذاهاشون نیمه‌پخته‌ست یا خام یا نیمه‌پخته‌ست؛ واسه همین خیلی دوست ندارم و تو می‌تونی دونه‌دونه مخلفاتی که داخل غذایی که داری می‌خوری رو به‌خاطر اینکه کامل نپخته، کامل مزشون یکی نشده، تفکیک کنی.»

رها 27ساله به ارزش غذایی پایین نودل اشاره کرد:

«از غذاهای خمیری و اینا زیاد خوشم نمیاد؛ چون نودل واقعاً خاصیت غذایی نداره. آدم باید یه چیزی بخوره که ارزشمند باشه.»

تجربۀ بدنی به غذا محدود نمی‌شود، بلکه هواداران با تمرین دنس و اجرای کارائوکه‌های فردی و کاور[38] موزیک‌های کره درگیری بدنی محدودی را تجربه می‌کنند که استفاده از کی‌پاپ در چارچوب مصرف متعال باقی می‌ماند.

بحث و نتیجه‌

پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری دیجیتال به فهم فرایند شکل‌گیری هویت در میان دختران و پسران جوان هوادار کی‌پاپ در ایران پرداخت. یافته‌ها نشان داد که هویت فندومی در قالب فرایندی پویا و چندمرحله‌ای شامل وضعیت پیشافندومی، نقطۀ عطف آشنایی با کی‌پاپ، دوران گذار فندومی و هویت فندومی متعادل شکل می‌گیرد.

 مرحلۀ پیشافندومی پیش از آشنایی افراد با موسیقی کی‌پاپ است. در ادامه، نقطۀ عطف آشنایی با کی‌پاپ از خلال تحلیل‌های درونی و بیرونی شکل می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که پیام‌های الهام‌بخش و معنا‌بخش موسیقی در امتداد یافته‌های بیچرانلو و اقبالی (۱۳۹۹) و بیچرانلو و عزیزی (۱۴04) در فرایند هویت‌یابی نقش ایفا می‌کند. همچنین، همان‌گونه که شاه‌قاسمی (۱۴۰۳) و خوش‌صورت موفق و محسنی (۱۴۰۳) نشان داده‌اند، عواملی چون دوستان، جست‌وجوی آنلاین، فضای مجازی، همه‌گیری کووید۱۹ و کنجکاوی به بازیگران کی‌دراما در آشنایی با کی‌پاپ مؤثر است؛ بااین‌حال، یافته‌های این پژوهش با برجسته‌سازی مضامینی چون وسواس تمیزی، تمایل به تمایز، بازتعریف مردانگی و مسائل زیستۀ نوجوانان و جوانان به غنای این ادبیات می‌افزاید؛ افزون بر این، نتایج پژوهش عوض‌پور و حیدری‌مهر (۱۴۰۴)، حاجی‌هاشم و پاک‌سرشت (1402) دربارۀ جذابیت‌های ظاهری، باطنی و خلاقیت‌های موزیک‌ویدئو با یافته‌های حاضر همسو است. درعین‌حال، برخلاف یافته‌های ذکایی و عزیزی همدانی (1394) که بر غلبۀ زیبایی‌های برساخته و غیرواقعی تأکید دارند، مشارکت‌کنندگان این پژوهش نشان دادند که مواجهه با چهره‌های بی‌پیرایش آیدل‌ها به تقویت احساس نزدیکی و پیوند عاطفی منجر می‌شود. در بُعد درونی، پیام‌های کی‌پاپ مثل احترام به خود و دیگران و آینده‌نگری به تغییر نگاه هوداران منجر شده است؛ درحالی‌که این داده برخلاف پژوهش نصیری (1404) است که عنوان می‌کند کی‌پاپ به ناکامی و خودکم‌بینی منجر می‌شود.

در دوران گذار فندومی، مشارکت‌کنندگان با دوگانگی میان الگوهای فرهنگی بومی و عناصر فرهنگی نوظهور مواجه می‌شوند و ازطریق کنش‌های مصرفی (موسیقی، پوشش، زبان و غذا) به آزمون و ادغام این عناصر در زندگی روزمره می‌پردازند. امری که با دیدگاه گیدنز (2005) دربارۀ بازاندیشی هویت همخوان است. یافته‌های پژوهش راودراد و همکاران (۱۴۰۳) دربارۀ الگوگیری منشی _ رفتاری، هنری _ حرفه‌ای و سبک زندگی نیز در همین راستا تفسیرپذیر است؛ هرچند پژوهش حاضر با تمرکز بر تجربۀ هوادار، لایه‌های عمیق‌تری از این فرایند را آشکار می‌سازد؛ علاوه‌براین، در چارچوب مفهوم تاکتیک‌های مصرف دوسرتو (1992/2006)، کنش‌هایی نظیر یادگیری زبان کره‌ای، ترجمۀ غیررسمی محتوا و بازتوزیع آن، نشان‌دهندۀ عاملیت خلاق طرفداران در بازتفسیر و بازتولید معانی فرهنگی در بستر ایرانی است.

درنهایت، مرحلۀ هویت فندومی متعادل بیانگر تثبیت نسبی هویتی چندلایه، گزینشی و کنترل‌شده است که در آن، افراد ضمن حفظ تعلق به جهان کی‌پاپ به بازتعریف خود در بستر اجتماعی _ فرهنگی ایران می‌پردازند. برخلاف نتایج پژوهش‌های وفادار و همکاران (۱۴۰۳) و خوش‌صورت موفق و محسنی (۱۴۰۳) که بر ابعاد افراطی و گسست‌زا به‌ویژه در میان نوجوانان دخترتأکید دارد، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که جوانان با گسترش تجربۀ اجتماعی و تعامل با جهان پیرامون، به سوی تلفیق فرهنگی، عاملیت آگاهانه و تأکید بر حق انتخاب فردی حرکت می‌کنند. به‌گونه‌ای که حتی بازتعریف‌هایی در حوزه‌هایی چون مردانگی نیز قابل‌مشاهده است.

درمجموع، این پژوهش با ارائۀ مدلی فرایندی از هویت فندومی نشان می‌دهد که هواداری کی‌پاپ نه صرفاً نوعی مصرف فرهنگی، عرصه‌ای برای بازاندیشی، مذاکره و بازتعریف هویت در بستر جهانی‌شدن فرهنگی است. در چارچوب مفهوم مشارکت فرهنگی جنکینز (1992)، این نتایج بر نقش فعال کاربران در تولید، بازتوزیع و معناسازی فرهنگی تأکید داشته است؛ بنابراین، هویت هواداری کی‌پاپ بیش از آنکه نمونه‌ای از جذب کامل در فرهنگ جهانی باشد، نشانه‌ای از هویت بازاندیشانه است. هویتی که در آن افراد، عناصر فرهنگ جهانی را به‌صورت انتخابی با ارزش‌ها، محدودیت‌ها و زمینۀ فرهنگی خود تلفیق می‌کنند.

 حامی مالی

پژوهش حاضر بدون حمایت مالی انجام شده است.

مشارکت نویسندگان

نویسنده اول: (طراحی پژوهش، نظارت بر مراحل انجام پژوهش، بررسی و کنترل نتایج، اصلاح کدگذاری پژوهش، اصلاح و بازبینی یافته‌ها، روش پژوهش، چارچوب مفهومی و نهایی‌سازی ساختار مقاله.)

نویسنده دوم: گردآوری داده‌های کیفی، تجزیه و تحلیل اولیه داده‌ها، تهیه پیشینه پژوهش و پیش نویس اولیه مقاله

تعارض منافع

بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.

پیروی از اصول اخلاق پژوهش

نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.

بیانیه دسترسی به داده ها

داده های پژوهش حاضر در صورت درخواست از نویسندگان قابل دسترسی است.

سپاسگزاری

قدردان مشارکت‌کنندگان پژوهش حاضر هستیم که زمان خود را در اختیار ما گذاشتند.

خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی

در تهیه این مقاله، از هوش مصنوعی .مدل ChatGPT. نسخه.GPT6. جهت بهبود نگارش در بخش پیشینه پژوهش و یافته‌ها استفاده گردید. نویسندگان محتوای تولیدشده را بازبینی و ویرایش کرده و مسئولیت کامل محتوای نهایی مقاله را برعهده دارند.

[1] استریم به محتوای صوتی یا تصویری زنده گفته می‌شود که هم‌زمان با ارسال آن توسط تهیه‌کننده، مخاطب می‌تواند به‌صورت زنده آن را دریافت کند؛ طرفداران موسیقی کره در لایو استریم برای نشان‌دادن حمایت خود فعالیت‌هایی مانند کامنت، لایک و ... انجام می‌دهند که استریم‌کردن می‌گویند.

[2] وقتی کلماتی مانند کی‌پاپ، بی تی اس، اکسو و ... توجه بسیاری از افراد را به خود جلب ‌کند و برای یکدیگر ارسال کنند، ترند‌کردن هشتگ می‌گویند.

[3] D. Leksmono

[4] Maharani

[5] Shafie

[6] Maros

[7] Basek

[8] Ezani

[9] Otmazgin

[10] Lyan

 Idol [11] اصطلاحی برای معرفی یک خواننده یا رقصنده در موسیقی پاپ کره است.

[12] Hakim

[13] Murdianto

[14] Zachari

[15] McLaren

[16] Ding&  Zhuang

[17] Kim

[18] Jenkins

[19] De Certeau

[20] Appadurai

[21] Giddnes

[22] Strategy

[23] Tactic

[24] Secondary Production

[25] Suchman

[26] Braun & Clarke

[27] Data-driven

[28] Theory-driven

[29] Exo ladder

[30] Love shot

[31] Feliks

[32] Stray kids

[33] Exo

[34] Baekhyun

[35] Chan

[36] Sehun

[37] Got7

[38] دنسر روی موزیک کره، رقص همانند خود آیدل انجام می‌دهد؛ گاهی اوقات هم رقص جدیدی طراحی می‌کند.

تعداد مشاهده مقاله: 225

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 48