به‌کارگیری روش بهترین-بدترین در رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی بر اساس نظریۀ شش‌ضلعی تقلب

تقلب در صورت‌های مالی شامل تحریف عمدی یا طبقه‌بندی اشتباه اقلام در صورت‌های مالی به قصد تأثیرگذاری بر فرایندهای تصمیم‌گیری ذی‌نفعان و القای وضعیت مالی مطلوب شرکت است (Yahaya & Ibrahim, 2024). از این رو، یک دستکاری هدفمند برای ارائۀ تصویری مطلوب از عملکرد شرکت به منظور تحقق اهدافی از جمله اخذ پاداش بر مبنای سود حسابداری، حفظ یا افزایش قیمت بازار و کمینه‌کردن بدهی‌های مالیاتی، دست‌یابی به ارقام پیش‌بینی‌شده و تأمین مالی شرکت با کمترین هزینه تلقی می‌شود (بخردی‌نسب و خوشدل، 1401). اهمیت شناسایی و پیشگیری از وقوع تقلب در صورت‌های مالی را می‌توان از طریق پیامدهای گستردۀ آن بر اقتصاد درک کرد. طبق بررسی‌های جامعۀ بازرسان رسمی تقلب تقلب در صورت‌های مالی یکی از رایج‌ترین و پرهزینه‌ترین انواع تقلب محسوب می‌شود (Association of Certified Fraud Examiners [ACFE], 2024)؛ زیرا به ایجاد اخلال در نظام توزیع عادلانۀ ثروت و اتلاف منابع اقتصادی محدود، تضعیف قابلیت اطمینان و کیفیت فرایند گزارشگری مالی، تحمیل زیان‌های مالی هنگفت به سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان، تخریب ارزش شرکت، سلب اعتماد از جامعۀ تجاری و حرفۀ حسابداری و حسابرسی و در نهایت به خطر انداختن کارایی بازار سرمایه منجر می‌شود (Wang et al., 2023). با این اوصاف، نیازی مبرم به شناسایی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی احساس می‌شود؛ زیرا موجب افزایش توانایی پیش‌بینی، پیشگیری و کشف تقلب در صورت‌های مالی خواهد شد و امکان کاهش هزینه‌های سنگین مادی و غیرمادی ناشی از آن را فراهم می‌آورد.

در سال‌های اخیر، نظریه‌ها و دیدگاه‌هایی متفاوت دربارۀ بهبود توانایی ذی‌نفعان در پیش‌بینی، کشف و پیشگیری از وقوع تقلب در صورت‌های مالی ارائه شده‌اند؛ اما با گسترش روزافزون پرونده‌های تقلب در صورت‌های مالی و آمیخته‌شدن آن با مسألۀ ورشکستگیِ شرکت‌ها، نیازی مبرم به انجام پژوهش‌های بیشتر در زمینۀ شناسایی عوامل و روش‌های مؤثر بر پیش‌بینی، کشف و پیشگیری از وقوع تقلب در صورت‌های مالی احساس می‌شود. با توجه به بررسی‌های انجام‌شده، تا کنون پژوهشی دربارۀ شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی به کمک نظریۀ شش‌ضلعی تقلب با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیارۀ بهترین-بدترین (BWM)[1] در ایران انجام نشده است. بنابراین، پژوهش حاضر قصد پوشاندن شکاف مدنظر را در حد امکان دارد؛ از این رو، پرسش‌های پژوهش به صورت تجربی به شرح زیر مطرح و بررسی می‌شوند: 1. آیا نظریۀ شش‌ضلعی تقلب دارای رابطه‌ای معناداری با احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی است؟ 2. کدام عنصر نظریۀ شش‌ضلعی تقلب رابطه‌ای معنادار با احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد؟ 3. کدام عنصر نظریۀ شش‌ضلعی تقلب بیشترین یا کمترین تأثیرگذاری را بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد؟

با توجه به مطالب مطرح‌شده، به نظر می‌رسد برای بازگرداندن اعتماد ذی‌نفعان به بازارهای سرمایه لازم است پژوهش‌های بیشتری در این زمینه انجام شوند؛ از این رو، هدف پژوهش حاضر ارائۀ شواهد تجربی از تأثیرگذاری نظریۀ شش‌ضلعی تقلب در شناسایی صورت‌های مالی متقلبانه و ارائۀ یک مدل قابل اتکا برای کشف تقلب در صورت‌های مالی به کمک اطلاعات شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی 1394 تا 1403 به کمک مدل تقلب F-Score برای شناسایی و تفکیک شرکت‌های متقلب از غیرمتقلب، با بهره‌گیری از مدل معادلات ساختاری و روش بهترین-بدترین به عنوان یکی از روش‌های نوین تصمیم‌گیری چندمعیاره برای وزن‌دهی و رتبه‌بندی عناصر شش‌ضلعی تقلب است. پژوهش حاضر از جنبۀ بدیع‌بودن موضوع و گسترش ادبیات تقلب در صورت‌های مالی و همچنین، کنترل و پیشگیری از وقوع تقلب در صورت‌های مالی در راستای افزایش توانایی حسابرسان، مدیران مالی، سرمایه‌گذاران، تحلیلگران مالی و تمامی ذی‌نفعان قابل کاربرد است. در ادامه، ساختار پژوهش به شرح زیر خواهد بود: ابتدا مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش بیان می‌شود، سپس جامعۀ آماری و روش اجرای پژوهش و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها ارائه خواهد شد و بخش نهایی پژوهش نیز به مرور نتایج به‌دست‌آمده، پیشنهادها و محدودیت‌های پژوهش اختصاص دارد.

 

مبانی نظری و تبیین فرضیه‌های پژوهش

تقلب به عنوان عملی غیرقانونی و عامدانه برای دستکاری یا ارائۀ نادرست اطلاعات به سایرین با هدف کسب مزایای شخصی یا گروهی همواره تهدیدی بزرگ برای همۀ سازمان‌ها، صرف‌نظر از نوع و اندازۀ آنها محسوب می‌شود (Yulianti et al., 2024). مطابق استاندارد حسابرسی شمارۀ ۲۴۰ ایران، به مواردی که سبب تحریف بااهمیت در صورت‌های مالی می‌شود تقلب اطلاق می‌شود که شامل تحریف ناشی از گزارشگری مالی متقلبانه و تحریف ناشی از سوءاستفاده از دارایی‌هاست. بر اساس گزارش جامعۀ بازرسان رسمی تقلب، تقلب‌های حرفه‌ای که توسط مدیران و کارکنان شرکت انجام می‌شوند به سه دستۀ فساد مالی، سوءاستفاده از دارایی‌ها و تقلب در صورت‌های مالی تقسیم می‌شوند که در این میان، تقلب در صورت‌های مالی رایج‌ترین و پرهزینه‌ترین نوع تقلب محسوب می‌شود (ACFE, 2024)؛ زیرا به کاهش اعتبار اطلاعات منتشرشده در صورت‌های مالی، سلب اعتماد عمومی از بازار سرمایه، گمراه‌کردن استفاده‌کنندگان برای اخذ تصمیم‌های مناسب اقتصادی و در نهایت، ایجاد بازارهایی با کارایی ضعیف منجر می‌شود (Martins & Ventura Junior, 2020). با توجه به پیامدهای مخرب رسوایی‌های مالی در سال‌های اخیر، پژوهشگران در پی شناسایی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب، نظریه‌هایی مختلف را مطرح کردند.

دونالد آرکریزی، با معرفی نظریۀ مثلث تقلب، اولین و تأثیرگذارترین چارچوب برای درک علل وقوع تقلب را پایه‌ریزی کرد؛ به این صورت که ابتدا شخص تحت تأثیر فشار ناشی از وضعیت مالی نامساعد یا شرایط روحی و خانوادگی نامناسب، انگیزۀ ارتکاب تقلب را پیدا می‌کند و به دنبال فرصتی برای ارتکاب تقلب می‌شود و بعد از ارتکاب تقلب با بهانه‌تراشی این عمل نادرست خود را توجیه می‌کند؛ از این رو، کریزی سه عنصر فشار (انگیزه)، فرصت و توجیه (منطقی‌سازی) را به عنوان اضلاع نظریۀ مثلث تقلب مطرح کرد (Cressey, 1950). ولف و هرمانسون اذعان داشتند با وجود این سه عنصر باز ممکن است تقلبی رخ ندهد، مگر اینکه مرتکب توانایی شناسایی و استفاده از فرصت و پنهان‌کردن تقلب را داشته باشد؛ بنابراین، با اضافه‌کردن عنصر توانایی یا قابلیت به نظریۀ مثلث تقلب، نظریۀ دیاموند یا لوزی تقلب را مطرح کردند (Wolfe & Hermanson, 2004). هوراث با پیشنهاد نظریۀ پنتاگون یا پنج‌ضلعی تقلب که تکبر یا غرور را به عنوان عنصر پنجم معرفی می‌کرد، نظریۀ تقلب را توسعه داد؛ زیرا معتقد بود با در نظر گرفتن این عنصر به نحوی کاراتر، می‌توان احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را شناسایی کرد؛ زیرا فرد متکبر باور دارد قوانین و مقررات و کنترل‌های داخلی در رابطه با وی صدق نمی‌کنند و این حس او را به انجام رفتارهای متقلبانه ترغیب می‌کند (Horwath, 2009). با این حال، وسیناس معتقد بود نظریۀ پنج‌ضلعی تقلب با توجه به پیشرفت روزافزون تقلب نیازمند به‌روزرسانی است؛ زیرا اگر عنصر تبانی بین کارکنان یک شرکت یا کارکنان با افراد خارج از سازمان وجود داشته باشد، آنگاه کشف و جلوگیری از وقوع تقلب دشوارتر خواهد شد. از این رو، عنصر ششمی به نام تبانی را به نظریۀ پنج‌ضلعی تقلب افزود و نظریۀ هگزاگون یا شش‌ضلعی تقلب را مطرح کرد (Vousinas, 2019).

 

عنصر فشار و تقلب در صورت‌های مالی

عنصر فشار شرایطی را ایجاب می‌کند که در آن فرد احساس می‌کند محرکی او را به سمت دستکاری صورت‌های مالی به منظور ارائۀ تصویری مطلوب از صورت‌های مالی با هدف تحقق اهداف شخصی یا منفعت شرکت ترغیب می‌کند. مدیران معمولاً تحت تأثیر فشارهایی خاص یا در پی وجود انگیزه‌ای مرتکب تقلب می‌شوند. جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا در بیانیۀ شمارۀ ۹۹ استانداردهای حسابرسی بیان می‌کند مؤسسه‌ها به دلیل عواملی از جمله تحقق اهداف مالی از پیش تعیین‌شده، برقراری ثبات مالی، وجود فشار برون‌سازمانی و تأمین نیاز مالی مدیران، تحت فشار قرار می‌گیرند و در نتیجه، مرتکب تقلب در صورت‌های مالی می‌شوند (American Institute of Certified Public Accountants [AICPA], 2003). در این پژوهش، به منظور سنجش عنصر فشار یا انگیزه، از سیزده متغیر برگرفته از مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش به شرح زیر استفاده خواهد شد:

تحقق اهداف مالی از پیش تعیین‌شده - نرخ بازده دارایی‌ها: همواره شرکت‌ها به منظور دست‌یابی به اهداف مالی از پیش تعیین‌شده‌ به عنوان کانون توجه بسیاری از استفاده‌کنندگان از صورت‌های مالی در راستای ارزیابی میزان موفقیت شرکت در تلاش هستند. بر اساس نظریۀ نمایندگی، مدیران متعهد به تحقق اهداف مالی از پیش تعیین‌شده هستند؛ زیرا معیاری برای تعیین میزان حقوق و پاداش‌های دریافتی به مدیران تلقی می‌شود (Pramana et al., 2019). بنابراین، مدیران به منظور دست‌یابی به اهداف مالی شرکت در راستای بیشینه‌کردن منافع دریافتی با فشار زیادی مواجه هستند. این فشار شرایطی را به وجود می‌آورد که در آن مدیران تشویق می‌شوند تا صورت‌های مالی را دستکاری کنند (Feizi & Puttri, 2024). یکی از شاخص‌های مالی استفاده‌شده به منظور ارزیابی میزان موفقیت مدیران در استفادۀ بهینه از دارایی‌ها در راستای تحقق اهداف مالی، نسبت بازده دارایی‌هاست (Bader et al., 2024) که افزایش در این نسبت نشان‌دهندۀ استفادۀ بهینۀ مدیران از دارایی‌های تحت مالکیت شرکت است. در شرایط بحرانی، مدیران در راستای نمایش تصویری مطلوب از عملکرد شرکت در استفادۀ بهینه از دارایی‌ها ممکن است حساب‌های تشکیل‌دهندۀ نسبت بازده دارایی را با هدف جذب سرمایه‌گذاران دستکاری کنند (Febriani et al., 2024). در این راستا، نتایج پژوهش فرانسیسکا و سوهارتونو، ساپوترا، ندیم و همکاران، هیودا و یورومسا، جونوس و همکاران، شاله و ثمرین و راهایو و سوسیلوانی (2025) نشان می‌دهد نسبت بازده دارایی‌های شرکت رابطه‌ای معنادار با وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد (Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Junus et al., 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025 ).

تحقق اهداف مالی از پیش تعیین‌شده - نرخ بازده حقوق صاحبان سهام: نرخ بازده حقوق صاحبان سهام از جملۀ نسبت‌های مهم سودآوری است که کارایی مدیریت را در استفادۀ بهینه از منابع مالی نشان می‌دهد و از آنجا که هدف هر شرکت دست‌یابی به حداکثر بازده برای سرمایه‌گذاران است، دست‌یابی هرچه بیشتر به این بازده معیاری اساسی برای سنجش میزان موفقیت شرکت در دست‌یابی به تخصیص کارآمد سرمایه و کاهش سوءاستفاده از منابع سرمایه تلقی می‌شود (مقدم و همکاران، 1403). تأثیر نرخ بازده حقوق صاحبان سهام به عنوان عاملی برای سنجش تحقق اهداف مالی از پیش تعیین‌شده بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را می‌توان در پژوهش مرادی و همکاران (1394)، ابراهیمی و همکاران (1395) و معصومی و همکاران (1399) مشاهده کرد.

ثبات مالی - نسبت تغییرات مجموع دارایی‌ها: وجود ثبات مالی شاخصی کلیدی برای سنجش سلامت مالی شرکت محسوب می‌شود؛ از این رو، مدیران همواره تحت فشار برای تحققِ پایداری یا ثبات مالی در راستای حفظ ارزش سهام و متعاقباً جذب سرمایه‌گذاران به درون شرکت قرار دارند. شرکت‌ها در شرایط مطلوب و رو به رشد شاهد افزایش در ارزش دارایی‌های تحت مالکیت خود هستند (Skousen & Twedt, 2009)؛ از این رو، اندازه یا حجم دارایی‌های یک شرکت برای سرمایه‌گذاران و اعتباردهندگان از اهمیتی ویژه‌ برخوردار است و معمولاً از آن به عنوان یک عامل کلیدی در فرایند تصمیم‌گیری با هدف سنجش ثبات مالی استفاده می‌کنند (Alfarago et al., 2023). این موضوع ممکن است به تحمیل فشار بر مدیران برای افزایش اندازۀ دارایی‌های تحت مالکیت شرکت منجر شود (Bader et al., 2024). این ادعا توسط نتایج پژوهش‌های آمالیا و همکاران، آندریادیا، مقریزا، اردیانا و پوسپیتا، اداویه و همکاران، فرانسیسکا و سوهارتونو و ساپوترا بررسی شد (Amalia et al., 2025; Andriadia, 2025; Maghriza, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Addawiyah et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025).

ثبات مالی - نرخ گردش دارایی‌ها: نسبت گردش دارایی‌ها به عنوان معیاری برای سنجش کارایی مدیریت در استفادۀ بهینه از دارایی‌ها برای بیشینه‌کردن میزان فروش یا سودآوری شرکت می‌تواند شاخصی از ثبات مالی شرکت تلقی شود (Puspitha & Yasa, 2018). بنابراین، هرچه این نسبت بزرگ‌تر باشد، نشان‌دهندۀ استفادۀ بهینه از دارایی‌ها برای  تولید درآمد است و نرخ پایین‌تر به تحمیل فشار بر مدیران برای بیشینه‌سازی میزان آن و در نتیجه، افزایش احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی منجر می‌شود (Bader et al., 2024). نتایج پژوهش اسکوزن و همکاران، بادر و همکاران و اوکتاویا و رینالدو نشان می‌دهد نرخ گردش دارایی‌ها تأثیری منفی و معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی خواهد داشت (Skousen et al., 2008; Bader et al., 2024; Oktavia & Rinaldo, 2024).

ثبات مالی - رشد فروش: شرکت‌ها در راستای تأمین منابع مالی جدید و افزایش قیمت سهام همواره تحت فشار قرار دارند؛ به این صورت که اگر نرخ رشد فروش شرکت روندی نزولی داشته باشد، متعاقباً قیمت سهام روند کاهشی پیدا می‌کند و به کاهش پاداش دریافتی مدیران منجر می‌شود. در این مواقع، مدیران در تلاش برای مخفی‌کردن روند نزولی فروش و حفظ رشدِ پایداریِ ظاهری، اقدام به دستکاری صورت‌های مالی خواهند کرد. از جملۀ پژوهش‌ها در این زمینه مطالعات آنگراینی و سوریانی است (Anggraini & Suryani, 2021). همچنین، معصومی و همکاران (1399) و ستایش و منفرد (1402) در پژوهش خود تأثیر رشد فروش شرکت بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند.

ثبات مالی - جریان وجه نقد عملیاتی: جریان وجه نقد عملیاتی نشان‌دهندۀ توانایی شرکت در ایجاد وجه نقد از طریق عملیات اصلی شرکت است و این توانایی در پرتو رشد سود عملیاتی گزارش‌شده معیاری برای سنجش ثبات مالی شرکت به حساب می‌آید؛ زیرا مقدار مثبت آن عاملی برای جذب سرمایه‌گذاران به درون شرکت و گویای اثربخشی مدیریت سرمایۀ در گردش و کوتاه‌بودن چرخۀ تبدیل وجه نقد است. از این رو، جریان منفیِ وجه نقد عملیاتی می‌تواند عاملی برای تشویق مدیران به دستکاری صورت‌های مالی تلقی شود (معصومی و همکاران، 1399). معصومی و همکاران (1399) نشان دادند اگر شرکتی برای دو سال متوالی جریان منفی وجه نقد عملیاتی را تجربه کند، احتمالاً به منظور ارائۀ تصویری مطلوب از اوضاع نقدینگی شرکت مرتکب تقلب در صورت‌های مالی خواهد شد.

ثبات مالی - حاشیۀ سود ناخالص: موفقیت مدیر در بهبود عملکرد شرکت در راستای افزایش سودآوری به افزایش ارزش سهام، جذب سرمایه‌گذاران جدید و متعاقباً افزایش پاداش مدیران منجر می‌شود. از این رو، مدیران در مواجهه با زیان‌های متوالی به دستکاری صورت‌های مالی ترغیب می‌شوند؛ زیرا پاداش آنها تحت تأثیر این عملکرد ضعیف قرار خواهد گرفت (Ukhriyawati et al., 2017). در همین راستا، اسکوزن و همکاران، آنگراینی و سوریانی و ادهانیا و همکاران اثرگذاری حاشیۀ سود ناخالص به عنوان شاخصی برای سنجش ثبات مالی بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Skousen et al., 2008; Anggraini & Suryani, 2021; Adhania et al., 2024). از جملۀ پژوهش‌های داخلی در این زمینه می‌توان به مطالعات معصومی و همکاران (1399) و ستایش و منفرد (1402) اشاره کرد.

ثبات مالی - نسبت‌های فروش به حساب دریافتنی و نسبت موجودی کالا به فروش: نسبت‌های فروش به حساب دریافتنی و نسبت موجودی کالا به فروش می‌توانند به عنوان معیارهایی برای سنجش ثبات مالی در کشف تقلب در صورت‌های مالی مفید واقع شوند (Anggraini & Suryani, 2021). به منظور سنجش این ادعا، اسکوزن و همکاران و آنگراینی و سوریانی اثرگذاری این عوامل بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند. از جملۀ پژوهش‌های داخلی در این زمینه می‌توان به مطالعۀ انجام‌شده توسط ستایش و منفرد (1402) اشاره کرد.

فشار برون‌سازمانی - اهرم مالی: شرکت‌ها در راستای انجام فعالیت‌های خود نیازمند تأمین منابع مالی از سوی سرمایه‌گذاران و اعتبار‌دهندگان هستند. حال اگر وضعیت نقدینگی و بازپرداخت بدهی‌ها نامساعد باشد، مدیران به منظور افزایش رقابت‌پذیری در جذب منابع مالی تحت فشار قرار می‌گیرند و به دستکاری صورت‌های مالی با هدف افزایش کفایت نقدینگی و توانایی در بازپرداخت بدهی‌ها ترغیب می‌شوند (Situngkir & Triyanto, 2020). از این رو، هرچه سطح بدهی‌های شرکت بیشتر باشد، فشاری که مدیران را به تقلب در ارائۀ صورت‌های مالی تشویق می‌کند، بیشتر خواهد شد (Faidah & Suwarti, 2018). اداویه و همکاران، امانوئلا و موستیکا، اردیانا و پوسپیتا، ساپوترا و هیودا و یورومسا نتایجی مشابه ارائه کردند و نشان دادند نسبت اهرم مالی به عنوان شاخصی از فشار برون‌سازمانی رابطه‌ای معنادار با احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد (Addawiyah et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Saputra, 2025; Hioda & Urumsah, 2025).

فشار برون‌سازمانی - جریان نقد آزاد: در صورت وجود مقدار زیادی از جریان نقد آزاد در شرکت، مدیران برای استفادۀ بهینه از این مبالغ تحت فشار قرار می‌گیرند؛ از این رو، مدیران برای کاهش مقدار جریان نقد آزاد به انجام معاملات غیرضروری روی می‌آورند و به این ترتیب، راهی برای انجام فعالیت‌های متقلبانه پیش روی مدیران گشوده می‌شود (Anggraini & Suryani, 2021). در این راستا، اسکوزن و تودت، نیندیتو، آنگریانی و سوریانی و ناگروهو و دیانتی در پژوهش خود اثرگذاری جریان نقد آزاد بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Skousen & Twedt, 2009; Nindito, 2018; Anggraini & Suryani, 2021; Nugroho & Diyanty, 2022 ).

نیازهای مالی مدیران - سهام مدیریتی: برخی از شرکت‌ها در راستای جذب یا ایجاد انگیزه در مدیران با هدف افزایش سطح عملکردی شرکت، به پرداخت پاداش یا مزایای جانبی از طریق ارائۀ سهام مدیریتی یا گواهی اختیار سهام به مدیران اقدام می‌کنند؛ چنین طرح‌هایی موجب تحریک مدیران برای هرچه بهترکردن نتایج عملیات شرکت یا در شرایط بحرانی، به دستکاری صورت‌های مالی به منظور ارائۀ تصویری مطلوب از نتایج عملکرد شرکت با هدف افزایش ارزش سهام و متعاقباً افزایش سرمایه و تأمین نیاز مالی شخصی منجر می‌شوند (Bader et al., 2024). بنابراین، مدیران در راستای تحقق منافع شخصی خود و رهایی از فشارهای موجود مرتکب تقلب خواهند شد (Lastrini & Suartana, 2023). طبق نتایج پژوهش آنگراینی و سوریانی، ساری و ناگروهو، ساری و ویتوساری، بادر و همکاران و اوکتاویا و رینالدو، هرچه درصد سهام مدیریتی بیشتر باشد، احتمال بروز تقلب در صورت‌های مالی نیز بیشتر خواهد شد (Anggraini & Suryani, 2021; Sari & Nugroho, 2021; Sari & Witosari, 2022; Bader et al., 2024; Oktavia & Rinaldo, 2024).

سایر فشارها - احتمال ورشکستگی: مدیران در مواجهه با شرایط نامطلوب مالی به دنبال انتقال اطلاعات و اخبار خوب به بازار سرمایه هستند تا از این طریق از کاهش ارزش سهام شرکت خود جلوگیری کنند؛ از این رو، مدیران به منظور حفظ قیمت سهام و بیشینه‌کردن پاداش خود انگیزه‌های زیادی برای ارتکاب تقلب در صورت‌های مالی خواهند داشت (Lara et al., 2012). لاستارینی و سوارتانا و اینگیل و مورتانتو در پژوهش خود این ادعا را بررسی کردند (Lastrini & Suartana, 2023; Inggil & Murtanto, 2024).

فرضیۀ اول: عنصر فشار تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

عنصر فرصت و تقلب در صورت‌های مالی

فرصت شرایطی است که به فرد اجازۀ ارتکاب تقلب و پنهان‌کردن آن را می‌دهد و یکی از محرک‌های اصلی افزایش ریسک تقلب تلقی می‌شود (Boyle et al., 2015). در این میان، دارابودن ساختار کنترلیِ کارآمد و مؤثر مهم‌ترین اقدام برای از بین بردن یا کمینه‌کردن فرصت ارتکاب تقلب است (Jannah et al., 2021). جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا در بیانیۀ شمارۀ ۹۹ استانداردهای حسابرسی از ماهیت صنعت و نظارت کارآمد به عنوان شاخص‌های فرصت یاد کرده است (AICPA, 2003). از این رو، در پژوهش حاضر به منظور شناسایی فرصت ارتکاب تقلب در صورت‌های مالی از نه متغیر برگرفته از مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش به شرح زیر استفاده خواهد شد:

ماهیت صنعت - نسبت تغییرات موجودی کالا: ماهیت صنعت به مدیران فرصتی برای انجام قضاوت‌های شخصی دربارۀ حساب‌های برآوردی مانند مطالبات و موجودی کالا می‌دهد (Sikarini & Kurniawati, 2023). بنابراین، مدیران برای ارزشیابی میزان موجودی کالا به برآوردهای شخصی تکیه می‌کنند و در مواقعی که با کاهش ارزش موجودی کالا مواجه می‌شوند، به دستکاری صورت‌های مالی از طریق تغییر در میزان برآوردهای مربوط ترغیب می‌شوند (Bader et al., 2024). بنا بر نتایج پژوهش فبریانی و همکاران، سیکارینی و کورنیواتی، بادر و همکاران و شاله و ثمرین، می‌توان احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را به کمک نسبت تغییرات موجودی کالا بررسی کرد (Febriani et al., 2022; Sikarini & Kurniawati, 2023; Bader et al., 2024; Shaleh & Thamrin, 2025).

ماهیت صنعت - نسبت تغییرات حساب‌های دریافتنی: این انتظار وجود دارد که در شرایط بحرانی مدیران با هدف افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری در شرکت میزان مطالبات خود را دستکاری کنند (Siswanto et al., 2022). نتایج پژوهش آدهانیا و همکاران، اوکتاویا و رینالدو، فیضی و پوتری، شاله و ثمرین، آندریادیا، مقریزا، ساپوترا و جونوس و همکاران نشان می‌دهد تقلب در صورت‌های مالی تحت تأثیر میزان مطالبات شرکت به عنوان عاملی برای تعریف ماهیت صنعت قرار دارد (Adhania et al., 2024; Oktavia & Rinaldo, 2024; Feizi & Puttri, 2024; Shaleh & Thamrin, 2025; Andriadia, 2025;  Maghriza, 2025; Saputra, 2025; Junus et al., 2025).

ماهیت صنعت- فروش صادراتی: اسکوزن و همکاران، پوترا و آرفیانتی و جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا در بیانیۀ حسابرسی شمارۀ ۹۹ نشان دادند وجود فروش‌های صادراتی در شرکت نیز می‌تواند عاملی برای افزایش فرصت ارتکاب تقلب در صورت‌های مالی باشد (Skousen et al., 2008; Putra & Arfianti, 2024; AICPA, 2003 ).

نظارت مؤثر و کارآمد - استقلال رئیس و اعضای هیئت‌مدیره: نظارت مؤثر و کارآمد در کاهش احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی نقشی بسزا دارد، به ویژه اگر مدیران قصد انجام اقدام‌های نامناسب با بهره‌برداری از نقاط ضعف موجود در سیستم کنترل داخلی شرکت را داشته باشند (Sari & Witosari, 2022). بنابراین، به کمک طراحی یک سیستم نظارتی کارآمد و مؤثر در شرکت می‌توان احتمال وقوع تقلب را به کمترین حد ممکن رساند؛ زیرا در چنین مواقعی فرصت کمتری برای ارتکاب تقلب فراهم می‌شود (Jannah et al., 2021). یکی از این مکانیسم‌ها وجود استقلال در اعضای هیئت‌مدیره برای حصول اطمینان از موازنۀ قدرت و پاسخ‌گویی سیستم است (معصومی و همکاران، 1399) که عاملی مهم در افزایش قابلیت اطمینان و یکپارچگی صورت‌های مالی شرکت‌‌ها محسوب می‌شود. از این رو، وجود یک هیئت‌مدیرۀ مستقل در شرکت نظارت بر عملکرد شرکت را افزایش می‌دهد و از فرصت‌طلبی احتمالی مدیران جلوگیری به عمل می‌آورد (Jannah et al., 2021). ندیم و همکاران، اداویه و همکاران، امانوئلا و موستیکا، اردیانا و پوسپیتا و آمالیا و همکاران در پژوهش خود این ادعا را بررسی کردند که شرکت‌های متقلب به طور مداوم در مقایسه با شرکت‌های غیرمتقلب اعضای غیرموظف کمتری در هیئت‌مدیرۀ خود دارند (Nadhim et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Amalia et al., 2025).

نظارت مؤثر و کارآمد - تعداد اعضای کمیتۀ حسابرسی: نقش اصلی کمیتۀ حسابرسی به عنوان یکی از مهم‌ترین کمیته‌های تخصصی هیئت‌مدیره، نظارت بر فرایند گزارشگری مالی به منظور تقویت مکانیسم نظارتی و افزایش کیفیت گزارشگری مالی شرکت‌هاست (Sun et al., 2014). بنابراین، وجود این کمیته و تعداد بیشتر اعضای آن به عنوان یکی از ویژگی‌های تأثیرگذار بر کیفیت گزارشگری مالی می‌تواند احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را به کمترین حد ممکن برساند (Yang & Krishnan, 2005; Abbott et al., 2004). این ادعا توسط اسکوزن و همکاران و آنگراینی و سوریانی (Skousen et al., 2008; Anggraini & Suryani, 2021) و همچنین ستایش و منفرد (1402) بررسی شد.

نظارت مؤثر و کارآمد - استقلال اعضای کمیتۀ حسابرسی: اثربخشی کمیتۀ حسابرسی به استقلال اعضای آن بستگی دارد؛ زیرا این استقلال موجب تقویت فرایند نظارتی و کسب اطمینان از یکپارچگی فرایند گزارشگری مالی می‌شود (Situngkir & Triyanto, 2020) و در صورت کشف تقلب، اعضای کمیته اقدام‌های لازم را برای مبارزه با تقلب بدون داشتن حس جانبداری در چارچوب قانون انجام می‌دهند (Bader et al., 2024). سیتونگکیر و تریانتو، آنگراینی و سوریانی و بادر و همکاران در پژوهش خود رابطۀ بین استقلال اعضای کمیتۀ حسابرسی و وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند ( Situngkir & Triyanto, 2020; Anggraini & Suryani, 2021; Bader et al., 2024).

نظارت مؤثر و کارآمد - تخصص اعضای کمیتۀ حسابرسی: وجود اعضای دارای تخصص مالی در کمیتۀ حسابرسی باعث افزایش کنترل و نظارت کمیته بر رفتار مدیران با هدف ارائۀ گزارش‌های مالی واقعی و کاهش احتمال رخداد اشتباه و تقلب در صورت‌های مالی می‌شود (Abbott et al., 2004). در این راستا، آنگراینی و سوریانی رابطۀ بین تخصص اعضای کمیتۀ حسابرسی و احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Anggraini & Suryani, 2021).

نظارت مؤثر و کارآمد - سرمایه‌گذاران نهادی: سرمایه‌گذاران نهادی به عنوان بازیگران اصلی بازارهای مالی و یکی از مکانیسم‌های حاکمیت شرکتی نقشی بسزا در جلوگیری از رفتار فرصت‌طلبانۀ مدیران ایفا می‌کنند (معصومی و همکاران، 1399). در این راستا، آپریلیانا و آگوستینا و آدهانیا و همکاران اثرگذاری میزان سرمایه‌گذاران نهادی بر کاهش احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Apriliana & Agustina, 2017; Adhania et al., 2024 ).

فرضیۀ دوم: عنصر فرصت تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

عنصر توجیه یا منطقی‌سازی و تقلب در صورت‌های مالی

عنصر توجیه یا منطقی‌سازی افکاری است که هنگام وقوع تقلب در ذهن مرتکب برای به رسمیت شناختن یا توجیه کارهای خطا ایجاد می‌شود و زمانی محقق می‌شود که مرتکب معتقد است عمل نادرست وی، معقول و از نظر اخلاقی، مورد قبول جامعه است؛ بنابراین، به فرد اجازه می‌دهد تا آگاهانه و عامدانه مرتکب این عمل نادرست شود (Sari & Nugroho, 2021). طبق بیانیۀ شمارۀ ۹۹ استانداردهای حسابرسی رسمی آمریکا، می‌توان از تغییر حسابرس و اظهارنظر حسابرس به عنوان شاخص‌های ارزیابی منطقی‌سازی مرتبط با وقوع تقلب در صورت‌های مالی استفاده کرد (AICPA, 2003) و از آنجا که منطقی‌سازی ارتباطی نزدیک با ارزیابی‌های ذهنی انجام‌شده توسط مدیران دارد، نسبت اقلام تعهدی می‌تواند نماینده‌ای دیگر از عنصر منطقی‌سازی باشد (Utami et al., 2024). همچنین، وجود صورت‌های مالیِ تجدیدارائه‌شده می‌تواند توجیه یا سرپوشی بر رفتارهای متقلبانۀ مدیران در نظر گرفته شود (مهرانی و رحیمی‌پور، 1402). بنابراین، در پژوهش حاضر، از این چهار متغیر برای شناسایی عنصر توجیه یا منطقی‌سازی به قرار زیر استفاده خواهد شد:

منطقی‌سازی - تغییر حسابرس: حسابرسان درکی عمیق از صورت‌های مالی تهیه‌شده در شرکت دارند و در صورت وجود تقلب، احتمال کشف آن توسط حسابرسانی با مدت همکاری بیش از یک سال بیشتر خواهد بود؛ از این رو، شرکت‌های متقلب عمدتاً اقدام به تغییر حسابرس می‌کنند تا تقلبی که مرتکب آن شده‌اند را پنهان کنند؛ زیرا حسابرس جدید شرایط شرکت را به‌سرعت درک نخواهد کرد و احتمالاً از تقلب انجام‌شده در گذشته آگاه نخواهد شد (Jannah et al., 2021). کایا و آریس و آلفاراگو و همکاران این ادعا را اثبات کردند (Cahya & Aris, 2023; Alfarago et al., 2023 ).

منطقی‌سازی - اظهارنظر حسابرس: اظهارنظر حسابرس شامل مجموعه‌ای مختصر از قضاوت‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و توصیه‌های حسابرس در قالب نظر کارشناسانه و حرفه‌ای در رابطه با میزان انطباق صورت‌های مالی با استانداردها و اصول پذیرفته‌شدۀ حسابداری است؛ از این رو، نوعِ اظهارنظر حسابرس تأثیری معنادار بر گزارشگری مالی متقلبانۀ شرکت خواهد داشت. یولفا و همکاران، نیندیتو، آنگراینی و سوریانی و سیکارینی و کورنیواتی اثرگذاری نوع اظهارنظر حسابرس بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Ulfah et al., 2017; Nindito, 2018; Anggraini & Suryani, 2021; Sikarini & Kurniawati, 2023).

منطقی‌سازی - نسبت اقلام تعهدی: مبنای تعهدی نشان‌دهندۀ ارزیابی‌ها و انتخاب‌های ذهنی مدیران است (Hakim et al., 2024). بنابراین، می‌توان چنین ادعا کرد که قضاوت‌ها و تصمیم‌های مدیران در مبنای تعهدی شرکت منعکس شده‌اند و با بررسی آنها می‌توان از میزان منطقی‌بودن اعمال مدیران آگاه شد (Skousen & Twedt, 2009). شواهد تجربی نشان می‌دهد مدیران از مبنای تعهدی برای ارتکاب تقلب در صورت‌های مالی استفاده می‌کنند؛ زیرا در این مبنا شناسایی یا ثبت درآمدها و هزینه‌ها در صورت وقوع بدون توجه به زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد انجام می‌شود (Cahya & Aris, 2023). کایا و اریس، ندیم و همکاران و جونوس و همکاران در پژوهش خود اثرگذاری نسبت اقلام تعهدی بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Cahya & Aris, 2023; Nadhim et al., 2025; Junus et al., 2025).

منطقی‌سازی - تجدید ارائۀ صورت‌های مالی: کمیسیون بورس اوراق بهادار آمریکا (SEC)[2] از تجدید ارائۀ صورت‌های مالی به عنوان عینی‌ترین معیار برای سنجش نادرستی ارائۀ صورت‌های مالی و نمادی واضح از تقلب در صورت‌های مالی یاد کرده است (نادری و همکاران، 1401). هرچند دلایلی مختلف در رابطه با ارائۀ نادرست ارقام در صورت‌های مالی و اصلاح آنها در دوره‌های آتی وجود دارند که ممکن است در طیفی وسیع از اصلاح اشتباه‌ سهوی تا گزارشگری عمدی متقلبانه قرار گیرند، به طور کلی، این دلایل ممکن است سرپوشی برای رفتارهای متقلبانه مدیران محسوب شوند (مهرانی و رحیمی‌پور، 1402).

فرضیۀ سوم: عنصر توجیه تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

عنصر توانایی و تقلب در صورت‌های مالی

عنصر توانایی به عنوان پیش‌زمینۀ لازم برای ارتکاب تقلب به موقعیت یا عملکرد یک فرد در سازمان برای  بهره‌برداری از فرصت‌های به‌وجودآمده برای ارتکاب تقلب در راستای کتمان یا پنهان کردن آن اشاره دارد (Inawati & Arief, 2022) و زمانی به وجود می‌آید که افراد به دلیل موقعیت شغلی، مهارت، تجربه و دانش، توانایی ارتکاب و کتمان تقلب را داشته باشند (Bader et al., 2024). در پژوهش حاضر، برای سنجش عنصر توانایی به کمک مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش از چهار متغیر به شرح زیر استفاده خواهد شد:

توانایی - تغییر مدیرعامل: زمانی که مدیران از موقعیت و توانایی‌های خود برای تأثیرگذاری بر دیگران و تسهیل فعالیت‌های متقلبانه استفاده می‌کنند، شرکت به تغییر آنها ترغیب می‌شود (Bader et al., 2024). از طرفی، با تغییر مدیران، احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دوچندان می‌شود؛ زیرا با انجام این کار یک دورۀ استرس در شرکت به وجود می‌آید که به افزایش فرصت‌های ارتکاب تقلب منجر می‌شود (Wolfe & Hermanson, 2004). در این راستا، اردیانا و پوسپیتا، آندریادیا، امانوئلا و موستیکا، مقریزا، آمالیا و همکاران، اداویه و همکاران و شاله و ثمرین این ادعا را بررسی کردند (Erdiana & Puspita, 2025; Andriadia, 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Maghriza, 2025; Amalia et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Shaleh & Thamrin, 2025).

توانایی - مدیریت سود: مدیریت سود عمدتاً مداخله‌ای مغرضانه در گزارشگری مالی شرکت‌ها به حساب می‌آید؛ زیرا استفاده‌کنندگان به منظور ارزیابی‌های تجاری توجه خود را بر اطلاعات موجود در گزارش‌های مالی به ویژه رقم سود خالص معطوف می‌کنند و این تمرکز شدید بر اعداد حسابداری به ویژه میزان سود، مدیران را برای بیشینه‌کردن منافع شخصی یا کاهش احتمال اخراج یا سایر عواقب احتمالی در زمان عملکرد 

ضعیف به دستکاری سود تشویق می‌کند (مالکی‌نیا و همکاران، 1400). در این راستا، هسنان و همکاران، نصیر و همکاران و آسار اثرگذاری مدیریت سود بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Hasnan et al., 2013; Nasir et al., 2018; Asare, 2019).

توانایی - افشای مطالبات مشکوک‌الوصول و بدهی‌های احتمالی: شرکت‌هایی که مرتکب تقلب می‌شوند معمولاً با احتمال کمتری میزان مطالبات مشکوک‌الوصول و بدهی‌های احتمالی خود را افشا می‌کنند. نیندیتو در پژوهش خود اثرگذاری این متغیرها بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کرد (Nindito, 2018).

فرضیۀ چهارم: عنصر توانایی تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

عنصر تکبر و تقلب در صورت‌های مالی

تکبر به دلیل دارابودن حس برتری‌طلبی بیش از حد در مدیران در راستای تفویض اختیار ناشی از قرارداد نمایندگی به وجود می‌آید؛ از این رو، مدیران خود را فراتر از قانون و رویه‌ها می‌دانند و احساس می‌کنند بنا بر جایگاهی که دارند، توانایی انجام و پنهان‌کردن هرگونه تقلب را بدون الزام به پاسخ‌گویی خواهند داشت. از این رو، غرور مدیران ممکن است عاملی اثرگذار بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی تلقی شود (Apriliana & Agustina, 2017). بنابراین، هرچه سطح غرور در مدیران افزایش یابد، احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی نیز بیشتر خواهد شد (Sari & Witosari, 2022). در پژوهش حاضر، برای سنجش عنصر تکبر از چهار متغیر برگرفته از مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش به قرار زیر استفاده خواهد شد:

تکبر - موقعیت دوگانۀ مدیرعامل: عنصر تکبر را می‌توان با داشتن موقعیت دوگانه در شرکت مشاهده کرد که در طی آن مدیرعامل به طور هم‌زمان موقعیت شغلی دیگری در شرکت به عهده دارد (Siregar, 2019). وجود این موقعیت دوگانه می‌تواند عاملی برای به خطر افتادن منافع صاحبان سهام باشد؛ زیرا مدیران در چنین شرایطی به دلیل داشتن بیش از یک مسئولیت در شرکت دچار حس غرور می‌شوند و احتمالاً با انجام رفتارهای متقلبانه از موقعیت‌های خود سوءاستفاده می‌کنند (Hakim et al., 2024). شاله و ثمرین، ندیم و همکاران، آمالیا و همکاران، فرانسیسکا و سوهارتونو، راهایو و سوسیلوانی و اردیانا و پوسپیتا اثرگذاری موقعیت دوگانۀ مدیرعامل بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Shaleh & Thamrin, 2025; Nadhim et al., 2025; Amalia et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025;  Rahayu & Susilowati, 2025; Erdiana & Puspita, 2025).

تکبر - پاداش پرداختی به مدیران: بیشتر مدیران مغرور در سازمان‌ها پاداش بیشتری برای خود قائل هستند؛ از این رو، با داشتن حس برتری‌جویی پا را از حدود اختیاراتشان فراتر می‌گذارند و صورت‌های مالی به ویژه سود را با هدف خودنمایی، تحسین‌شدن و افزایش منافع شخصی دستکاری می‌کند (Nugroho & Diyanty, 2022). اولسن و همکاران و ناگروهو و دیانتی مقدار پاداش پرداختی به مدیران را به عنوان یکی دیگر از شاخص‌های عنصر تکبر بررسی کردند (Olsen et al., 2014; Nugroho & Diyanty, 2022).

تکبر - سود هر سهم: روند افزایشی سود هر سهم می‌تواند فرصتی برای برطرف‌کردن نیاز خودشیفتگی و تکبر مدیران باشد؛ زیرا هرچه سود هر سهم گزارش‌شده نسبت به سال مالی قبل بیشتر باشد، به این معناست که عملکرد مدیرعامل در مسیر بهبود اوضاع و افزایش ارزش سهام شرکت قرار دارد (Olsen et al., 2014). از آنجا که محاسبۀ سود هر سهم به‌شدت تحت تأثیر برآوردها، سیاست‌ها و قضاوت‌های مربوط به حسابداری قرار دارد، در شرایط بحرانی، با کاهشی‌شدن میزان سود هر سهم، مدیران به انجام تقلب در صورت‌های مالی به منظور بیشینه‌کردن میزان آن ترغیب می‌شوند (Abelingga et al., 2021). گابریک و آبلینگا و همکاران اثرگذاری سود هر سهم بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Gabric, 2018; Abelingga et al., 2021).

تکبر - تغییرات قیمت سهام: مدیران متکبر در راستای دست‌یابی به قیمت سهام بیشتر در اقدام به صورت‌های مالی متقلبانه جسورانه‌تر عمل می‌کنند (Yeung & Shen, 2019)؛ زیرا ارزش بازار سهام شرکت می‌تواند میزان پاداش پرداختی به مدیران را تحت تأثیر خود قرار دهد. بنابراین، قیمت سهام یک معیار عملکرد مالی تلقی می‌شود و می‌تواند ابزاری برای جلب توجه و تحسین دیگران از مدیران مؤثر و کارآمد شرکت باشد که این امر به افزایش احساس غرور در مدیران منجر می‌شود. از این رو، مدیران با سطح بالای تکبر انگیزۀ زیادی برای افزایش قیمت سهام شرکت‌ها خواهند داشت (Olsen et al., 2014).

فرضیۀ پنجم: عنصر تکبر تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

عنصر تبانی و تقلب در صورت‌های مالی

به اعتقاد وسیناس، برای انجام تقلب در صورت‌های مالی، علاوه بر عناصر فشار، فرصت، توجیه، توانایی و تکبر، نیازمند عنصر تبانی هستیم (Vousinas, 2019) که این امر نشان‌دهندۀ توافقی بین دو یا چند نفر به منظور فریب دیگران با هدف بیشینه‌کردن منافع توافق‌کنندگان است (Bader et al., 2024). با توجه به نظریۀ نمایندگی، مدیران به دلیل آزادی عمل ناشی از اختیاراتی که توسط سهامداران دریافت کرده‌اند، می‌توانند با دیگران برای دست‌یابی به اهدافی معین تبانی کنند (Lastrini & Suartana, 2023). در این پژوهش، برای سنجش عنصر تبانی از سه متغیر معامله با اشخاص وابسته، نسبت عملکرد بازار و میزان حق‌الزحمۀ حسابرسی استفاده خواهد شد:

تبانی - معامله با اشخاص وابسته: اگرچه معامله با اشخاص وابسته ممکن است با اهداف تجاری توأم باشد، می‌تواند توسط مدیران یا سایر سهامداران به عنوان ابزاری برای ارتکاب‌ تقلب‌های مالی، مدیریت سود یا سلب مالکیت از سهامداران اقلیت در نظر گرفته شود (توکل‌نیا، 1396). در این راستا، جونوس و همکاران و آندریادیا ادعای اثرگذاری معامله با اشخاص وابسته بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را اثبات کردند (Junus et al., 2025; Andriadia, 2025).

تبانی - نسبت عملکرد بازار: در شرایط رقابتی عصر حاضر، اگر شرکتی دارای درصدی بالا از سهم بازار باشد، می‌توان ادعا کرد در آن بازار برای آن شرکت بر مبنای نظریۀ قدرت بازار تبانی رخ داده است؛ زیرا در یک بازار رقابتی تعدادی قابل ملاحظه بنگاه اقتصادی وجود دارند و از آنجا که قیمت‌ها در تقابل عرضه و تقاضا به دست می‌آیند، در چنین بازاری، قیمت بازار در پایین‌ترین سطح خود تعیین می‌شود. حال در چنین شرایطی، اگر یک بنگاه اقتصادی قیمت خود را کمی افزایش دهد، ممکن است مشتریان خود را از دست بدهد، مگر آنکه بازار در انحصار وی باشد یا یک تبانی در بازار به نفع او انجام شده باشد؛ زیرا فقط در چنین مواقعی شرکت ‌می‌تواند قیمت‌ها را بسیار بیشتر از هزینۀ نهایی تعیین کند (Jannah et al., 2021). از این رو، هرچه نسبت عملکرد بازار بیشتر باشد، احتمال انجام تبانی و وقوع تقلب در صورت‌های مالی افزایش خواهد یافت (Hioda & Urumsah, 2025). جانا و همکاران، فبریانی و همکاران، ایناواتی و عارف، اداویه و همکاران و هیودا و یورومسا (2025) تأثیر نسبت عملکرد بازار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Jannah et al., 2021; Febriani et al., 2022; Inawati &  Arief, 2022; Addawiyah et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025 ).

تبانی - حق‌الزحمۀ حسابرسی: مدیران با پرداخت حق‌الزحمۀ حسابرسی بیشتر تلاش می‌کنند تا با حسابرسان مستقل برای پنهان‌کردن تقلب‌های کشف‌شده در صورت‌های مالی یا دستکاری صورت‌های مالی وارد تبانی شوند؛ از این رو، حق‌الزحمه‌های حسابرسی شرکت‌های متقلب در سال‌های وقوع تقلب و بعد از آن، در مقایسه با شرکت‌های غیرمتقلب، بسیار بیشتر خواهد بود. بنابراین، حق‌الزحمۀ حسابرسی به عنوان شاخصی از عنصر تبانی می‌تواند بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی اثرگذار باشد (Aviantara, 2021). سیتونگکیر و تریانتو، آویانتارا، ساپوترا، آمالیا و همکاران و فرانسیسکا و سوهارتونو در پژوهش خود اثرگذاری حق‌الزحمۀ حسابرسی بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی را بررسی کردند (Situngkir & Triyanto, 2020; Aviantara, 2021; Saputra, 2025; Amalia et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025).

فرضیۀ ششم: عنصر تبانی تأثیری معنادار بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی دارد.

 

روش­شناسی پژوهش  

پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی است؛ زیرا می‌تواند در تصمیم‌گیری ذی‌نفعان مفید واقع شود و از آنجا که مبتنی بر اطلاعات واقعی صورت‌های مالی شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران است، در زمرۀ پژوهش‌های تجربی و پس‌رویدادی قرار می‌گیرد. در راستای تدوین مبانی نظری از روش کتابخانه‌ای و آرشیوی استفاده شده است و اطلاعات مورد نیاز برای محاسبۀ متغیرها و آزمون فرضیه‌ها از گزارش‌های موجود در تارنمای بورس اوراق بهادار تهران (کدال) و نرم‌افزار ره‌آورد نوین جمع‌آوری شده است. به کمک نرم‌افزار Excel، متغیرها از روی داده‌های خام محاسبه و سپس، با استفاده از مدل معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی در نرم‌افزار Smart PLS، عوامل مؤثر بر احتمال وقوع تقلب شناسایی می‌شوند و در نهایت، به منظور رتبه‌بندی عناصر شش‌ضلعی تقلب از روش تصمیم‌گیری چندمعیارۀ مدل بهترین- بدترین استفاده خواهد شد.

طراحی الگوی مفهومی مناسب برای انجام موفق یک پژوهش امری ضروری است؛ زیرا به کمک آن می‌توان روابط میان متغیرهای پژوهش را به‌خوبی تصویرسازی کرد؛ از این رو، پس از مطالعۀ مبانی نظری و پیشینۀ‌ پژوهش، الگوی مفهومی به شرح شکل (1) طراحی شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1: الگوی مفهومی پژوهش

Fig. 1: Conceptual model of the research

 

 

جامعۀ آماری پژوهش شامل شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران طی بازۀ زمانی 1394 تا 1403 است و به منظور تعیین شرکت‌های نمونه و همگن‌سازی مشاهدات، باید شرکت‌هایی انتخاب شوند که اطلاعات مالی آنها در بازۀ زمانی 10سالۀ 1394 تا 1403 در دسترس باشد و سال مالی آنها به منظور تحقق قابلیت مقایسه منتهی به پایان اسفند ماه باشد و در طول بازۀ زمانی تغییر فعالیت عمده یا تغییر سال مالی نداشته باشند و به دلیل ماهیت متفاوت شرکت‌های حوزۀ صنایع واسطه‌گری، سرمایه‌گذاری، بانک‎ها و مؤسسه‌های مالی، لیزینگ‌ها و بیمه‌ها، نمونۀ تحت بررسی شامل این دست شرکت‌ها نباشد. در نهایت، بعد از تحقق شرایط موجود، تعداد 117 شرکت معادل 1170 سال-شرکت در راستای جمع‌آوری داده‌ها و آزمون فرضیه‌های پژوهش بررسی شدند.

متغیرهای پژوهش

متغیر وابسته در پژوهش حاضر صورت‌های مالی متقلبانه است. برای  شناسایی و تفکیک شرکت‌های متقلب از غیرمتقلب برگرفته از پژوهش مقریزا، فرانسیسکا و سوهارتونو، جونوس و همکاران، اداویه و همکاران، ندیم و همکاران و راهایو و سوسیلوانی (Maghriza, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Junus et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Nadhim et al., 2025; Rahayu & Susilowati, 2025)، از مدل تقلب (F-Score) دیچو و همکاران استفاده شد (Dechow et al., 2011). این مدل از دو مؤلفۀ کیفیت اقلام تعهدی و عملکرد مالی به شرح نگارۀ (1) برای تشخیص شرکت‌های متقلب از غیرمتقلب استفاده می‌کند؛ به این صورت که اگر امتیاز محاسبه‌شده طبق فرمول بیش از مقدار 1 باشد، شرکت به عنوان شرکت متقلب طبقه‌بندی می‌شود و کد یک را به خود اختصاص می‌دهد و در غیر این صورت، کد صفر تعلق می‌گیرد (Aviantara, 2021).

 

نگارۀ 1: الگوی تقلب F

Table 1: F-Score fraud pattern

F-Score = Accrual Quality + Financial Performance
شاخص		فرمول
کیفیت اقلام تعهدی	دارایی‌های جاری – بدهی‌های جاری = سرمایۀ در گردش (مجموع دارایی‌ها - دارایی‌های جاری - سرمایه‌گذاری و پیش‌پرداخت‌ها) - (مجموع بدهی‌ها - بدهی‌های جاری و بلندمدت) = تعهدات عملیاتی غیرجاری (سرمایه‌گذاری بلندمدت + سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت) - (بدهی بلندمدت + بدهی کوتاه‌مدت + سهام ممتاز) = تعهدات مالی
عملکرد مالی	عملکرد مالی = تغییرات در مطالبات + تغییرات در موجودی کالا + تغییرات در فروش نقدی + تغییرات در سود

منبع: (Dechow et al., 2011)

 

در ادامه، نحوۀ سنجش متغیرهای مستقل در نگارۀ (2) آورده شده است.

 

نگارۀ 2: متغیرهای مستقل پژوهش

Table 2: Independent research variables

	متغیرهای آشکار	نماد	تعریف عملیاتی
عنصر فشار	نرخ بازده دارایی	ROA	سود بعد از کسر مالیات تقسیم بر جمع دارایی‌ها
	بازده حقوق صاحبان	ROE	سود بعد از کسر مالیات تقسیم بر ماندۀ حقوق صاحبان سهام
	تغییرات مجموع دارایی‌ها	Achang	(دارایی‌های سال جاری – دارایی‌های سال قبل) تقسیم بر دارایی‌های سال قبل
	نرخ گردش دارایی‌ها	Salta	میزان فروش تقسیم بر مجموع دارایی‌ها
	رشد فروش	Sgrowth	(فروش دورۀ جاری منهای فروش دورۀ قبل) تقسیم بر میزان فروش دورۀ قبل
	توانایی ایجاد جریان نقد	Cfo	در صورت مثبت‌بودن دو سال پشت سر هم، عدد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	حاشیۀ سود ناخالص	Gpm	نسبت سود ناخالص تقسیم بر میزان فروش
	فروش به حساب دریافتنی	Salar	میزان فروش تقسیم بر حساب‌های دریافتنی
	موجودی کالا به فروش	Invsal	میزان موجودی کالا در پایان سال تقسیم بر میزان فروش در پایان سال
	اهرم مالی	LEV	جمع بدهی‌ها تقسیم بر جمع دارایی‌ها
	جریان نقد آزاد	Freec	جریان نقد خالص عملیاتی منهای سود سهام نقدی منهای مخارج سرمایه‌ای
	درصد سهام مدیریتی	Own	مقدار سهام در دست مدیران تقسیم بر مجموع سهام شرکت
	احتمال ورشکستگی	Z-Score	Z-Score= +   +  +  +
عنصر فرصت	نسبت تغییرات موجودی کالا	Inventory	ماندۀ موجودی کالا در سال جاری تقسیم بر مبلغ فروش سال جاری) – (ماندۀ موجودی کالا در سال قبل تقسیم بر مبلغ فروش سال قبل)
	نسبت تغییرات حساب دریافتنی	Recivable	(ماندۀ حساب دریافتنی در سال جاری تقسیم بر مبلغ فروش سال جاری) – (ماندۀ حساب دریافتنی در سال قبل تقسیم بر مبلغ فروش سال قبل)
	درصد فروش صادراتی	Fops	میزان فروش صادراتی تقسیم بر مجموع فروش در پایان سال
	استقلال هیئت‌مدیره	Bdout	تعداد اعضای غیرموظفی هیئت‌مدیره تقسیم بر تعداد اعضای هیئت‌مدیره
	استقلال رئیس	Indcom	در صورت غیرموظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	تعداد کمیتۀ حسابرسی	Audcsize	تعداد اعضای تشکیل‌دهندۀ کمیتۀ حسابرسی
	استقلال کمیتۀ حسابرسی	Indcom	تعداد اعضای غیرموظفی کمیتۀ حسابرسی تقسیم بر تعداد اعضای کمیتۀ حسابرسی
	تخصص اعضای کمیتۀ حسابرسی	Acexp	تقسیم  اعضای دارای تخصص مالی (حسابداری، حسابرسی، مدیریت مالی، اقتصاد، سایر رشته‌های مدیریت با گرایش مالی یا اقتصاد) بر مجموع اعضای کمیتۀ حسابرسی
	سهامداران نهادی	Institutional	مجموع سهام تحت تملک تقسیم بر مجموع تعداد سهام منتشرشدۀ شرکت
عنصر توجیه	تغییر حسابرس	Audchange	در صورت تغییر حسابرس، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	اظهارنظر حسابرس	Audreport	در صورتی ‌که اظهارنظر حسابرس از نوع مقبول باشد، کد یک
	نسبت اقلام تعهدی	TATA	(جریان نقد عملیاتی - سود قبل از اقلام غیرمترقبه) تقسیم بر مجموع دارایی‌ها
	تجدید ارائۀ صورت مالی	RenStat	در صورت وجود صورت‌های مالی تجدیدارائه‌شده، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
عنصر توانایی	تغییر مدیرعامل	changeedir	در صورت تغییر مدیرعامل، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	افشای بدهی‌های احتمالی	DPdebts	در صورت افشای بدهی احتمالی در یادداشت‌های همراه، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	افشای هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول	DCDreceivab	در صورت افشای هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول در یادداشت‌های همراه، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	مدیریت سود	DA	اقلام تعهدی اختیاری (مدیریت سود) = اقلام تعهدی – اقلام تعهدی غیراختیاری
عنصر تکبر	دوگانگی مدیرعامل	CEODua	اگر مدیرعامل رئیس یا نایب رئیس هیئت‌مدیره باشد، کد یک
	تغییرات قیمت سهام	ΔPrice	(قیمت بازار سهام در پایان سال منهای سال قبل) تقسیم بر قیمت بازار سهام در پایان سال قبل
	پاداش پرداختی به مدیرعامل	CEObonus	پاداش نقدی مدیران مصوب در جلسۀ مجمع عمومی تقسیم بر کل حقوق و دستمزد پرداختی
	سود هر سهم	EPS	(سود هر سهم در پایان سال منهای سال قبل) تقسیم بر سود هر سهم در پایان سال قبل
عنصر تبانی	معامله با اشخاص وابسته	Transactions	اگر شرکت دارای معامله با اشخاص وابسته باشد، کد یک و در غیر این صورت، کد صفر
	عملکرد بازار	MB	ارزش بازار هر سهم در پایان سال مالی تقسیم بر ارزش دفتری هر سهم
	حق‌الزحمۀ حسابرسی	AFee	لگاریتم حق‌الزحمۀ حسابرسی

(منبع: Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Junus et al., 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Amalia et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Oktavia & Rinaldo, 2024; Adhania et al., 2024; Nugroho & Diyanty, 2022; Anggraini & Suryani, 2021; Abelingga et al., 2021; Aviantara, 2021; Asare, 2019; Nindito, 2018; Olsen et al., 2014; Skousen et al., 2008)

 

یافته­های پژوهش

مشخصات کلی متغیرهای پژوهش شامل شاخص‌های مرکزی و پراکندگی در نگارۀ (3) به نمایش گذاشته شده است.

نگارۀ 3: آمار توصیفی متغیرهای پژوهش

Table 3: Descriptive statistics of research variables

شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند
	متغیرهای آشکار	نماد	تعداد	میانگین	بیشترین مقدار	کمترین مقدار	انحراف استاندارد
فشار	نرخ بازده دارایی	ROA	164	51/3-	64/20	39/40-	28/8
	بازده حقوق صاحبان سهام	ROE	164	43/7-	46/462	99/1735-	92/150
	تغییرات مجموع دارایی‌ها	Achange	164	21/0	23/2	65/0-	34/0
	نرخ گردش دارایی‌ها	Salta	164	73/29	96/776	001/0	45/96
	رشد فروش	Sgrowth	164	12/0	16/2	60/0-	40/0
	حاشیۀ سود ناخالص	GPM	164	85/6-	53/26	97/93-	89/15
	فروش به حساب دریافتی	Salar	164	13/7	87/112	23/0	17/15
	موجودی کالا به فروش	Invsal	164	33/0	81/1	04/0	30/0
	اهرم مالی	LEV	164	68/0	40/2	04/0	40/0
	جریان نقد آزاد	Freec	164	41/1	95/60	27/80-	19/010
	درصد سهام مدیریتی	Own	164	62/23	98/92	0	80/29
فرصت	تغییرات موجودی کالا	Inventory	164	01/0	17/1	78/0-	20/0
	تغییر حساب‌های دریافتنی	Receivable	164	06/0	28/2	13/1-	36/0
	درصد فروش خارجی	Fops	164	19/0	90/0	0	38/0
	استقلال هیئت‌مدیره	Bdout	164	53/0	00/1	0	28/0
	تعداد اعضای کمیته	Audcsize	164	99/2	00/4	00/2	17/0
	درصد استقلال کمیته	Indcom	164	40/0	00/1	0	23/0
	تخصص اعضای کمیته	Acexp	164	92/0	00/1	33/0	15/0
	سهامداران نهادی	Institutional	164	86/63	12/98	0	17/27
توجیه	نسبت اقلام تعهدی	TATA	164	30/5-	29/0	28/168-	68/22
توانایی	مدیریت سود	DA	145	41/6-	11/9	29/176-	11/24
تکبر	پاداش مدیرعامل	CEObonus	164	25/1	80/3	76/0	50/1
	سود هر سهم	EPS	164	02/33-	14/21735	89/5552	13/1803
	تغییرات قیمت سهام	ΔPrice	164	69/0	39/18	97/0-	10/2
تبانی	حق‌الزحمۀ حسابرسی	AFee	161	29/3	44/4	89/1	45/0
	عملکرد بازار	MB	164	92/22	15/98	06/0	74/52
شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند
عنصر	متغیرهای آشکار	نماد	تعداد	میانگین	بیشترین مقدار	کمترین مقدار	انحراف استاندارد
فشار	نرخ بازده دارایی	ROA	1005	48/18	32/67	94/10-	96/13
	بازده حقوق صاحبان سهام	ROE	1005	96/35	65/208	00/766-	55/37
	تغییرات مجموع دارایی‌ها	Achange	1006	38/0	59/7	66/0-	63/0
	نرخ گردش دارایی‌ها	Salta	1006	33/7	53/620	001/0	28/30
	رشد فروش	Sgrowth	1006	45/0	17/18	91/0-	78/0
	حاشیۀ سود ناخالص	GPM	1005	94/27	74/783	39/14-	62/33
	فروش به حساب دریافتی	Salar	1006	05/6	53/336	08/0	48/17
	موجودی کالا به فروش	Invsal	1006	34/0	09/14	03/0	49/0
	اهرم مالی	LEV	1006	64/0	00/9	01/0	73/0
	جریان نقد آزاد	Freec	1006	40/0-	30/33	99/21-	74/2
	درصد سهام مدیریتی	Own	1006	00/20	43/92	0	66/27
فرصت	تغییرات موجودی کالا	Inventory	1006	005/0-	44/13	92/12-	62/0
	تغییر حساب‌های دریافتنی	Receivable	1006	01/0	27/11	07/6-	62/0
	درصد فروش خارجی	Fops	1006	30/0	69/0	0	28/0
	استقلال هیئت‌مدیره	Bdout	1006	64/0	00/1	0	28/0
	تعداد اعضای کمیته	Audcsize	1006	07/3	00/5	00/2	51/0
	درصد استقلال کمیته	Indcom	1006	40/0	00/1	0	2/0
	تخصص اعضای کمیته	Acexp	1006	87/0	00/1	0	22/0
	سهامداران نهادی	Institutional	1006	63/63	27/98	0	33/28
توجیه	نسبت اقلام تعهدی	TATA	1006	86/0	94/36	97/2-	91/2
توانایی	مدیریت سود	DA	908	41/0	20/35	07/8-	69/2
تکبر	پاداش مدیرعامل	CEObonus	1006	06/2	78/4	0	56/1
	سود هر سهم	EPS	1006	19/1546	43/64395	98/509-	32/2980
	تغییرات قیمت سهام	ΔPrice	1006	94/0	49/11	99/0-	6/1
تبانی	حق‌الزحمۀ حسابرسی	AFee	971	24/3	37/4	78/0	4/0
	عملکرد بازار	MB	1006	74/57	23/312	01/0	59/193
نسبت شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند و شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند
نوع شرکت‌های نمونه				تعداد		درصد
شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند				1006		86 %
شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند				164		14 %

(منبع: یافته‌های پژوهش)

نتایج به‌دست‌آمده از آمار توصیفی نشان می‌دهد در شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند، میانگین نرخ بازده دارایی‌ها و نرخ بازده حقوق صاحبان سهام (تحقق اهداف از پیش تعیین‌شده) و میانگین نسبت تغییرات دارایی‌ها، رشد فروش و حاشیۀ سود ناخالص (ثبات مالی) کمتر از شرکت‌های غیرمتقلب است و میانگین متغیرهای اهرم مالی و جریان نقد آزاد (فشار برون‌سازمانی) و میانگین درصد سهام مدیریتی (نیاز مالی مدیران) شرکت‌های متقلب بیشتر از شرکت‌های غیرمتقلب است که کاملاً با مبانی نظری پژوهش هم‌خوانی دارد؛ زیرا مدیران ناتوان در تحقق اهداف از پیش تعیین‌شده، شرکت‌های ناپایدار و درگیر فشارهای برون‌سازمانی و مدیران دارای نیاز مالی تحت فشار بیشتری برای دستکاری صورت‌های مالی قرار دارند که این نتایج از نظریۀ شش‌ضلعی تقلب مبنی بر اثرگذاری عنصر فشار بر وقوع تقلب در صور‌های مالی پشتیبانی می‌کند. میانگین تعداد اعضای کمیتۀ حسابرسی و درصد استقلال اعضای هیئت‌مدیره (عنصر فرصت) در شرکت‌های غیرمتقلب بیشتر از شرکت‌های متقلب است که با مبانی نظری مطابقت دارد، مبنی بر اینکه تقویت مکانیسم نظارتی و وجود حداکثری اعضای هیئت‌مدیرۀ غیرموظفی فرصت ارتکاب تقلب را به حداقل می‌رساند. همچنین، میانگین نسبت تغییرات موجودی کالا و نسبت تغییرات حساب‌های دریافتنی (فرصت) در شرکت‌های متقلب بیشتر از شرکت‌های غیرمتقلب است؛ زیرا مدیران به منظور جلب توجه سرمایه‌گذاران در شرایط بحرانی به دستکاری ماندۀ حساب‌های برآوردی مانند موجودی کالا و حساب دریافتنی شرکت تمایل بیشتری نشان می‌دهند؛ از این رو، با توجه به نظریۀ شش‌ضلعی تقلب عنصر فرصت بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی اثرگذار است. میانگین متغیر پاداش پرداختی به مدیران و سود هر سهم (عنصر تکبر) در شرکت‌های متقلب کمتر از شرکت‌های غیرمتقلب است؛ بنابراین، مدیران شرکت‌های متقلب در راستای بیشینه‌کردن منافع خود به دنبال انجام اقداماتی برای دستکاری این اقلام هستند و این یافته هم‌سو با نظریۀ شش‌ضلعی تقلب در رابطه با اثرگذاری عنصر تکبر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی است. میانگین حق‌الزحمۀ حسابرسی (عنصر تبانی) بیشتر در شرکت‌های متقلب نسبت به شرکت‌های غیرمتقلب گویای این مطلب است که مدیران برای تبانی با حسابرسان حق‌الزحمۀ بیشتری برای آنها در نظر می‌گیرند که این نتیجه مؤید اثرگذاری عنصر تبانی بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی به پشتوانۀ نظریۀ شش‌ضلعی تقلب است. همچنین، نتایج مشاهدات نشان می‌دهد 1006 مشاهده (سال-شرکت) یا 86 درصد از کل مشاهدات عاری از تقلب در صورت‌های مالی و تعداد 164 مشاهده (سال-شرکت) معادل 14 درصد از مشاهدات درگیر تقلب در صورت‌های مالی هستند. در ادامه، توزیع فراوانی متغیرهای دووجهی (کیفی) پژوهش در نگارۀ (4) آورده شده است.

 

نگارۀ 4: توزیع فراوانی متغیرهای دووجهی پژوهش

Table 4: Frequency distribution of dichotomous research variables

عنصر	متغیرهای آشکار	نوع شرکت	معیار	تعداد	درصد
فشار	توانایی ایجاد جریان نقد عملیاتی مثبت	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	مثبت‌بودن دو سال پشت سر هم	727	72
			مثبت‌نبودن دو سال پشت سر هم	279	28
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	مثبت‌بودن دو سال پشت سر هم	104	63
			مثبت‌نبودن دو سال پشت سر هم	60	37
	احتمال ورشکستگی شرکت	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	ورشکستگی شرکت	225	22
			عدم ورشکستگی شرکت	781	78
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	ورشکستگی شرکت	29	18
			عدم ورشکستگی شرکت	135	82
فرصت	غیرموظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	غیرموظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره	591	59
			موظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره	415	41
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	غیرموظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره	94	57
			موظف‌بودن رئیس هیئت‌مدیره	50	43
منطقی‌سازی	تغییر حسابرس	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	تغییر حسابرس	345	34
			عدم تغییر حسابرس	661	66
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	تغییر حسابرس	58	35
			عدم تغییر حسابرس	106	65
	اظهارنظر حسابرس	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	اظهارنظر مقبول	918	91
			عدم اظهارنظر مقبول	88	9
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	اظهارنظر مقبول	148	90
			عدم اظهارنظر مقبول	16	10
توانایی	تجدید ارائۀ صورت‌های مالی	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	صورت‌های مالی تجدیدارائه‌شده	272	27
			صورت‌های مالی تجدیدارائه‌نشده	734	73
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	صورت‌های مالی تجدیدارائه‌شده	75	46
			صورت‌های مالی تجدیدارائه‌نشده	89	54
	تغییر مدیرعامل	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	تغییر مدیرعامل	349	35
			عدم تغییر مدیرعامل	657	65
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	تغییر مدیرعامل	59	36
			عدم تغییر مدیرعامل	105	64
	افشای بدهی‌های احتمالی	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	افشای بدهی احتمالی	652	65
			عدم افشای بدهی احتمالی	354	35
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	افشای بدهی احتمالی	129	79
			عدم افشای بدهی احتمالی	35	21
	افشای هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	افشای مطالبات مشکوک‌الوصول	110	11
			عدم هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول	896	89
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	افشای مطالبات مشکوک‌الوصول	3	2
			عدم هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول	164	98
تکبر	دوگانگی مدیرعامل	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	مدیرعامل دارای نقش دوگانه	251	25
			مدیرعامل فاقد نقش دوگانه	755	75
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	مدیرعامل دارای نقش دوگانه	38	23
			مدیرعامل فاقد نقش دوگانه	126	77
تبانی	معامله با اشخاص وابسته	شرکت‌هایی که مرتکب تقلب نشده‌اند	معامله با اشخاص وابسته	964	96
			عدم‌ معامله با اشخاص وابسته	42	4
		شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند	معامله با اشخاص وابسته	158	96
			عدم‌ معامله با اشخاص وابسته	6	4

(منبع: یافته‌های پژوهش)

مطابق نتایج نگارۀ (4)، درصد متغیر جریان نقد عملیاتی مثبت (عنصر فشار) در شرکت‌های غیرمتقلب بیشتر از شرکت‌های متقلب است؛ زیرا جریان منفیِ وجه نقد عملیاتی می‌تواند عاملی برای تشویق مدیران به دستکاری صورت‌های مالی در راستای ارائۀ تصویری مطلوب از اوضاع نقدینگی شرکت تلقی شود. تعداد رؤسای مستقل هیئت‌مدیره (عنصر فرصت) در شرکت‌های متقلب کمتر از شرکت‌های غیرمتقلب است؛ زیرا شرکت‌های دارای مدیران موظفی فرصت بیشتری برای ارتکاب تقلب در صورت‌های مالی خواهند داشت. همچنین، درصد متغیرهای تغییر حسابرس و تجدید ارائۀ صورت‌های مالی (عنصر منطقی‌سازی) در شرکت‌های متقلب بیشتر از شرکت‌های غیرمتقلب است و متغیر اظهارنظر مقبول (عنصر منطقی‌سازی) در شرکت‌هایی که مرتکب تقلب شده‌اند کمتر از شرکت‌هایی است که مرتکب تقلب نشده‌اند که این امر می‌تواند توجیهی برای صورت‌های مالی متقلبانه توسط مدیران باشد و در نهایت، درصد تغییر مدیرعامل (عنصر توانایی) در شرکت‌های متقلب بیشتر از شرکت‌های غیرمتقلب است و درصد افشای هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول (عنصر توانایی) در شرکت‌های غیرمتقلب بیشتر از شرکت‌های متقلب است که مؤید این ادعاست که مدیران از موقعیت و توانایی‌های خود برای تأثیرگذاری بر دیگران و تسهیل فعالیت‌های متقلبانه استفاده می‌کنند. در نهایت، می‌توان ادعا کرد نتایج آمار توصیفیِ پژوهش هم‌سو با مبانی نظری پژوهش در رابطه با اثرگذاری عناصر نظریۀ شش‌ضلعی تقلب (فشار، فرصت، منطقی‌سازی، توانایی، تکبر و تبانی) بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی است.

 

شناسایی و اولویت‌بندی متغیرهای پژوهش

در روش معادلات ساختاری، ابتدا باید ساختار کلی سازه‌ها از نظر قابلیت برازش و صحت سنجش به کمک آزمون تحلیل عاملی تأییدی سنجیده شود. در این آزمون، چنانچه بارهای عاملی استانداردشده کمتر از 3/0 و غیرمعنادار باشند، شاخص (متغیر آشکار) مربوط به آن سازه (متغیر پنهان) به منظور برازش بهتر مدل حذف و آزمون مجدداً اجرا می‌شود. نتایج حاصل از آزمون بارهای عاملی در نگارۀ (5) نشان داده شده است که با توجه به نتایج، چنین استنباط می‌شود که در میان شاخص‌های فشار، متغیرهای نسبت تغییرات مجموع دارایی‌ها، توانایی ایجاد جریان نقد عملیاتی مثبت، نسبت فروش به حساب دریافتی، نسبت تغییرات موجودی کالا، اهرم مالی، مالکیت مدیریتی و احتمال ورشکستگی، در میان شاخص‌های فرصت، متغیرهای درصد فروش خارجی، مستقل‌بودن رئیس هیئت‌مدیره، درصد استقلال کمیتۀ حسابرسی، سهامداران نهادی، نسبت تغییرات موجودی کالا و نسبت تغییرات حساب‌های دریافتنی، در میان شاخص‌های منطقی‌سازی، متغیرهای تغییر حسابرس و اظهارنظر حسابرس، در میان شاخص‌های توانایی، متغیر تغییر مدیرعامل، در میان شاخص‌های تکبر، متغیرهای دوگانگی نقش مدیرعامل و تغییرات قیمت سهام و در میان شاخص‌های تبانی، متغیر معامله با اشخاص وابسته باید از مدل حذف شوند.

 

 

 

 

 

نگارۀ 5: آزمون تحلیل عاملی تأییدی

Table 5: Confirmatory factor test

عنصر فشار	بار عاملی	عنصر فرصت	بار عاملی	عنصر توجیه	بار عاملی	عنصر تکبر	بار عاملی
ROA	89/0	Inventory	12/0	Audchange	28/0	CEO Dua	04/0
ROE	50/0	Recivable	16/0	Audreport	12/0	CEObonus	67/0
Achange	22/0	Fops	10/0	TATA	81/0	EPS	74/0
Salta	31/0	Bdout	84/0	RenStat	49/0	ΔPrice	21/0
Sgrowth	34/0	INDchair	05/0	عنصر توانایی	بار عاملی	عنصر تبانی	بار عاملی
CFO	20/0	Audcsize	31/0	changeedir	14/0	Transactions	13/0
GPM	78/0	Indcom	03/0	Dpdebts	41/0	AFee	60/0
Salar	001/0	Acexp	45/0	DA	85/0	MB	81/0
Invsal	06/0	Institutional	02/0	DCDreceivab	37/0
LEV	02/0
Freec	31/0
Own	07/0
Z-score	02/0

(منبع: یافته‌های پژوهش)

 

بعد از ارزیابی و سنجش بارهای عاملی متغیرها، نوبت به بررسی پایایی مدل به کمک آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی می‌رسد. از آنجا که مقادیر نشان‌داده‌شده متعلق به پایایی در  نگارۀ (6) بیش از 7/0 است، می‌توان نتیجه گرفت مدل پژوهش از پایایی مناسبی برخوردار است. همچنین، برای سنجش روایی مدل از دو معیار روایی همگرا و واگرا استفاده شد که منظور از روایی همگرا سنجش میزان تبیین متغیرهای پنهان توسط متغیرهای آشکار است. در پژوهش حاضر، برای سنجش روایی همگرا از معیار میانگین واریانس استخراج شده (AVE) استفاده شده است. چنانچه مقادیر بیش از 5/0 باشد، یعنی روایی همگرا در سطحی مناسب قرار دارد؛ از این رو، نتایج نگارۀ (6) گویای روایی همگرایِ مناسبِ مدل پژوهش است.

 

نگارۀ 6: آزمون آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و روایی همگرا

Table 6: Cronbach's alpha test, composite reliability, and convergent validity

سازه‌ها (متغیرهای پنهان)	آلفای کرونباخ (7/0<α)	پایایی ترکیبی (7/0<P)	میانگین واریانس استخراج‌شده (5/0<AVE)
صورت‌های مالی متقلبانه	00/1	00/1	00/1
فشار	85/0	78/0	53/0
فرصت	77/0	72/0	54/0
منطقی‌سازی	77/0	71/0	58/0
توانایی	73/0	76/0	54/0
تکبر	73/0	77/0	51/0
تبانی	76/0	74/0	51/0

(منبع: یافته‌های پژوهش)

همچنین، به منظور بررسی روایی واگرا از آزمون فورنل و لارکر استفاده شد. چنانچه میزان آن برای هر سازه (متغیر پنهان) بیش از واریانس اشتراکی بین آن سازه و سازه‌های دیگر در مدل باشد، یا به عبارتی، اعداد مندرج در قطر اصلی بیش از مقادیر زیرین خود باشند، نشانه‌ای از روایی واگرای مناسب و برازش مطلوب مدل خواهد بود. نتایج نگارۀ (7) روایی واگرای مطلوب مدل را اثبات می‌کند.

 

نگارۀ 7: آزمون روایی واگرایی فورنل و لارکر

Table 7: Fornell and Larker divergence validity test

سازه‌ها	صورت‌های متقلبانه	فشار	فرصت	منطقی‌سازی	توانایی	تکبر	تبانی
صورت‌های متقلبانه	00/1	---
فشار	50/0-	73/0	---
فرصت	19/0-	20/0	74/0	---
منطقی‌سازی	28/0-	31/0	13/0	76/0	---
توانایی	27/0-	30/0	13/0	71/0	74/0	---
تکبر	26/0-	44/0	14/0	13/0	09/0	71/0	---
تبانی	08/0-	11/0	06/0	01/0	004/0	12/0	72/0

(منبع: یافته‌های پژوهش)

 

پس از سنجش پایایی و روایی مدل اندازه‌گیری، نوبت به ارزیابی اعتبار و کارایی مدل برازش‌شده به کمک شاخص‌‌های ضریب تعیین () و استون-گیسر () می‌رسد. مقدار ضریب تعیین بیان می‌کند چه درصدی از تغییرات در متغیر وابسته توسط مدل پیش‌بینی شده است و اگر مقدار آن کمتر از 2/0 باشد، به عنوان یک مدل با قدرت تبیین ضعیف، بین 2/0 تا 5/0 قرار بگیرد، به عنوان یک مدل متوسط و بیشتر از 5/0 باشد، به عنوان یک مدل با قدرت تبیین قوی در نظر گرفته می‌شود. از آنجا که ضریب تعیین طبق نگارۀ (8) 28 درصد ارزیابی شده است، می‌توان استنباط کرد متغیرهای مستقل پژوهش توانایی نسبی در توضیح متغیر وابسته دارند. معیار استون-گیسر قدرت پیش‌بینی مدل را نشان می‌دهد و اگر مقدار آن کمتر از 16/0 باشد، نشانۀ ضعف مدل در پیش‌بینی و به این معناست که مدل نمی‌تواند به‌خوبی تغییرات متغیر وابسته را توضیح دهد و مقدار بین 16/0 تا 35/0 نشان‌دهندۀ توانایی متوسط مدل در پیش‌بینی و مقدار بیشتر از 35/0 گویای قدرت زیاد مدل در پیش‌بینی است. به طور کلی، هرچه مقدار معیار استون-گیسر به عدد یک نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهندۀ دقت و کارایی بیشتر مدل در پیش‌بینی است. به این ترتیب، مقدار 27/0 معیار  نشان‌دهندۀ قدرت متوسط مدل است و در مجموع، برازش مناسب مدل ساختاری پژوهش را بار دیگر تأیید می‌کند.

به منظور بررسی برازش مدل کلی از معیار نیکویی برازش (GOF) استفاده شد. اگر این معیار کمتر از 25/0 باشد، نشان‌دهندۀ برازش ضعیف مدل، بین 25/0 و 36/0 باشد، نشان‌دهندۀ برازش متوسط و اگر بیش از 36/0 باشد، نشانۀ برازش عالی مدل است. از آنجا که مقدار   را به خود اختصاص داده است، می‌توان نتیجه گرفت مدل پژوهش به‌خوبی داده‌ها را توصیف می‌کند و روابط بین متغیرها به‌درستی شناسایی شده‌اند.

 

نگارۀ 8: مقادیر آزمون مدل ساختاری (مدل درونی)

Table 8: Structural model test values ​​(internal model)

آماره	مقدار	وضعیت
	28/0	متوسط
Q2	27/0	متوسط
GOF	41/0	قوی

(منبع: یافته‌های پژوهش)

 

بعد از کسب اطمینان از نیکویی برازش مدل پژوهش، نوبت به آزمون فرضیه‌های پژوهش می‌رسد تا با بررسی علامت، اندازه و معناداری ضریب مسیرها (بتا) بین متغیرهای پنهان با متغیر وابسته، اثر هر یک از عناصر شش‌ضلعی تقلب بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی مشخص شود. در شکل (2)، ضریب تأثیر متغیرهای پژوهش بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی و ضریب تعیین مدل و همچنین در شکل (3)، ضریب تأثیر به همراه سطح معنا‌داری متغیرهای پژوهش نشان داده شده است.

شکل 2: مدل اندازه‌گیری بر اساس شاخص R²

Fig. 2: Measurement model based on R² index

 

شکل 3: مدل اندازه‌گیری بر اساس آمارۀ t و سطح معناداری

Fig. 3: Measurement model based on t-statistic and significance level

 

به طور کلی، نتایج مدل ساختاری در راستای بررسی فرضیه‌های پژوهش در نگارۀ (9) نشان داده شده است.

 

نگارۀ 9: نتایج مدل ساختاری و فرضیه‌های پژوهش

Table 9: Results of the structural model and research hypotheses

فرضیه	عناصر	ضریب مسیر (بتا)	آمارۀ t	معناداری	نتیجه
اول	فشار	41/0-	60/12	00/0	تأیید
دوم	فرصت	08/0-	04/3	001/0	تأیید
سوم	منطقی‌سازی	07/0-	68/1	047/0	تأیید
چهارم	توانایی	08/0-	32/2	01/0	تأیید
پنجم	تکبر	04/0-	35/1	09/0	تأیید*
ششم	تبانی	02/0-	68/0	25/0	رد

(منبع: یافته‌های پژوهش)

 

با توجه به آزمون فرضیه‌های پژوهش و آمارۀ t و سطح معناداری برای عناصر فشار، فرصت، منطقی‌سازی و توانایی، می‌توان نتیجه گرفت فرضیه‌های اول، دوم، سوم و چهارم پژوهش مبنی بر اثرگذاری عناصر فشار (نرخ بازده دارایی‌ها، نرخ بازده حقوق صاحبان سهام، نرخ گردش دارایی‌ها، رشد فروش، حاشیۀ سود ناخالص و جریان نقد آزاد)، فرصت (استقلال اعضای هیئت‌مدیره، تعداد اعضای کمیتۀ حسابرسی و تخصص اعضای کمیتۀ حسابرسی)، منطقی‌سازی (نسبت اقلام تعهدی و تجدید ارائۀ صورت‌های مالی) و توانایی (مدیریت سود و افشای هزینۀ مطالبات مشکوک‌الوصول و بدهی‌های احتمالی) بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی پذیرفته شده‌اند و از آنجا که سطح معناداری آمارۀ t عنصر تکبر (پاداش پرداختی به مدیر و سود هر سهم) کمتر از 1/0 است، فرضیۀ پنجم پژوهش مبنی بر اثرگذاری عنصر تکبر بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی در سطح اطمینان 90 درصد تأیید می‌شود. در نهایت، در خصوص فرضیۀ ششم، نتایج نشان می‌دهد سطح معناداری آمارۀ t عنصر تبانی (عملکرد بازار و حق‌الزحمۀ حسابرسی) بیشتر از 05/0 است؛ از این رو، با سطح معناداری 25/0 فاقد اثرگذاری بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی است.

 

روش بهترین-بدترین

پس از مشخص‌شدن اثرگذاری عناصر فشار، فرصت، منطقی‌سازی، توانایی و تکبر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی، نوبت به اولویت‌بندی این عناصر با استفاده از روش بهترین-بدترین به عنوان یکی از کاراترین روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره مبتنی بر مقایسه‌های زوجی می‌رسد. این روش که توسط رضایی مطرح شده است (Rezaei, 2015)، به دلیل نیازمندی آن به تعداد مقایسه‌های زوجی کمتر نسبت به سایر روش‌ها و قابلیت اتکای بیشتر آن، جزو کاراترین روش‌های تصمیم‌گیری محسوب می‌شود که در پنج مرحله به شرح زیر قابل اجراست:

• مرحلۀ اول: شناسایی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی به کمک مدل معادلات ساختاری؛
• مرحلۀ دوم: تعیین بااهمیت‌ترین و کم اهمیت‌ترین عامل تقلب از میان عوامل مؤثر بر تقلب به کمک مدل معادلات ساختاری؛
• مرحلۀ سوم: انجام مقایسۀ زوجی بااهمیت‌ترین عامل با سایر عوامل (BO) به منظور تعیین میزان ارجحیت بااهمیت‌ترین عامل نسبت به دیگر عوامل با استفاده از طیف 1 تا 9 ساعتی؛
• مرحلۀ چهارم: انجام مقایسۀ زوجی دیگر عوامل با کم‌اهمیت‌ترین عامل (OW) به منظور تعیین میزان ارجحیت دیگر عوامل نسبت به کم‌اهمیت‌ترین عامل با استفاده از طیف 1 تا 9 ساعتی؛
• مرحلۀ پنجم: شناسایی عوامل و استفاده از مدل خطی برای محاسبۀ بهینه‌سازی وزن عوامل (Rezaei, 2015) (شکل 4).

 

شکل 4: مقایسه‌های زوجی

Fig. 4: Pairwise comparisons

 

 

رابطۀ (1)

Min 𝛏

s.t.                 

 

نتایج مربوط به وزن‌دهی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی بعد از طی‌کردن مراحل بالا به شرح نگارۀ (10) درآمد.

 

نگارۀ 10: نتایج وزن‌دهی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی

Table 10: Results of weighting and ranking of factors affecting the occurrence of fraud in financial statements

عناصر	وزن	رتبه
فشار	5896/0	1
فرصت	1226/0	2
منطقی‌سازی	1022/0	4
توانایی	1226/0	2
تکبر	0629/0	5
نرخ سازگاری = 0236/0

(منبع: یافته‌های پژوهش)

 

با توجه به نتایج رتبه‌بندی به کمک روش بهترین-بدترین، عنصر فشار با وزن 59/0 در رتبۀ اول اثرگذارترین عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی قرار گرفته است. در رتبۀ دوم، عناصر فرصت و توانایی با وزن 12/0 قرار دارند و پس از آن نیز عنصر منطقی‌سازی با وزن 10/0 و در نهایت، عنصر تکبر با وزن 06/0 در رتبۀ آخر قرار می‌گیرد و همچنین، نرخ سازگاری 0236/0 نشان می‌دهد مقایسه‌ها از سازگاری و ثبات زیادی برخوردار هستند؛ زیرا نرخ سازگاری در بازۀ صفر و یک قرار می‌گیرد و هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، مقایسه‌ها از سازگاری و ثبات بیشتری برخوردار خواهند بود (Rezaei, 2015).

 

بحث و نتیجه‌گیری

با گسترش روزافزون پرونده‌های تقلب در صورت‌های مالی و آمیخته‌شدن آن با مسألۀ ورشکستگی شرکت‌ها، نیازی مبرم به انجام پژوهش‌های بیشتر در زمینۀ شناسایی عوامل و روش‌های مؤثر بر پیش‌بینی، کشف و پیشگیری از وقوع تقلب در صورت‌های مالی به منظور بازگرداندن اعتماد ذی‌نفعان به بازارهای سرمایه احساس می‌شود؛ از این رو، هدف پژوهش حاضر ارائۀ شواهد تجربی از تأثیرگذاری نظریۀ شش‌ضلعی تقلب در شناسایی صورت‌های مالی متقلبانه به منظور ارائۀ راهکارهایی به ذی‌نفعان برای شناسایی شرکت‌های متقلب است که در راستای تحقق آن از اطلاعات 117 شرکت پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی 1394 تا 1403 به کمک الگوی تقلب F-Score برای شناسایی و تفکیک شرکت‌های متقلب از غیرمتقلب، با بهره‌گیری از الگوی معادلات ساختاری و روش بهترین-بدترین به عنوان یکی از روش‌های نوین تصمیم‌گیری چندمعیاره به منظور وزن‌دهی و رتبه‌بندی عناصر شش‌ضلعی تقلب استفاده شد.

در راستای سنجش اثرگذاری عنصر فشار بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی، فرضیۀ اول آزمون شد و نتایج نشان داد مدیران ناتوان در تحقق اهداف از پیش تعیین‌شده، شرکت‌های ناپایدار و درگیر فشارهای برون‌سازمانی و در نهایت، مدیران دارای نیاز مالی تحت فشارهای درونی و بیرونی به دستکاری صورت‌های مالی ترغیب می‌شوند که این یافته از نظریۀ شش‌ضلعی تقلب مبنی بر اثرگذاری عنصر فشار بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی پشتیبانی می‌کند. نتایج پذیرش فرضیۀ اول هم‌سو با نتایج اردیانا و پوسپیتا، اداویه و همکاران، فرانسیسکا و سوهارتونو، هیودا و یورومسا، ندیم و همکاران، راهایو و سوسیلوانی، ساپوترا، جونوس و همکاران، امانوئلا و موستیکا و شاله و ثمرین و مغایر با نتایج پژوهش آمالیا و همکاران، آندریادیا و مقریزاست (Erdiana & Puspita, 2025; Addawiyah et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Nadhim et al., 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Saputra, 2025; Junus et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Amalia et al., 2025; Andriadia, 2025;  Maghriza, 2025).

پذیرش فرضیۀ دوم مبنی بر اثرگذاری عنصر فرصت بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی نشان داد با تقویت مکانیسم نظارتی و وجود حداکثری اعضای هیئت‌مدیرۀ غیرموظفی می‌توان فرصت ارتکاب تقلب را کاهش داد که هم‌سو با نتایج پژوهش آندریادیا، اردیانا و پوسپیتا، جونوس و همکاران، ساپوترا، شاله و ثمرین و ندیم و همکاران و مغایر با نتایج پژوهش اداویه و همکاران، آمالیا و همکاران، مقریزا، فرانسیسکا و سوهارتونو، هیودا و یورومسا و امانوئلا و موستیکاست (Andriadia, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Junus et al., 2025; Saputra, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Nadhim et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Amalia et al., 2025; Maghriza, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Emmanuela & Mustika, 2025).

منطقی‌سازی نوعی خودتوجیهی مدیریت است که طی آن مدیر تصور می‌کند بیشتر از مالکان برای شرکت کار کرده است؛ بنابراین، مالکان را تشویق می‌کند تا برای بیشینه‌کردن منافع شخصی خود قدم بردارند (Jannah et al., 2021). این ادعا توسط نتایج آزمون فرضیۀ سوم مبنی بر اثرگذاری عنصر منطقی‌سازی بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی اثبات شد که هم‌سو با یافته‌های پژوهش اداویه و همکاران و آمالیا و همکاران و مغایر با نتایج پژوهش آندریادیا، اردیانا و پوسپیتا، مقریزا، فرانسیسکا و سوهارتونو، هیودا و یورومسا، جونوس و همکاران و امانوئلا و موستیکا ست (Addawiyah et al., 2025; Amalia et al., 2025; Andriadia, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Maghriza, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Junus et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025).

مدیر به عنوان نمایندۀ قانونی سهامداران این توانایی را دارد که همیشه مطابق منافع مالکان عمل نکند و به دنبال بیشینه‌کردن منافع خود باشد. در راستای اثبات این ادعا، فرضیۀ چهارم مبنی بر اثرگذاری عنصر توانایی بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی سنجیده شد. نتایج آزمون وجود اثرگذاری را اثبات کرد که هم‌سو با نتایج پژوهش اداویه و همکاران، آندریادیا، ساپوترا و شاله و ثمرین و مغایر با نتایج پژوهش امانوئلا و موستیکا، اردیانا و پوسپیتا، آمالیا و همکاران، راهایو و سوسیلوانی، فرانسیسکا و سوهارتونو، هیودا و یورومسا و ندیم و همکاران است (Addawiyah et al., 2025; Andriadia, 2025; Saputra, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Amalia et al., 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Hioda & Urumsah, 2025).

نتیجۀ فرضیۀ پنجم مبنی بر اثرگذاری عنصر تکبر بر احتمال وقوع تقلب در صورت‌های مالی هم‌سو با نظریۀ شش‌ضلعی تقلب است؛ زیرا دید برتری‌طلبی و محق‌بودن، مدیران را تشویق به انجام فعالیت در راستای بیشینه‌کردن منافع خود می‌کند و این احساس را در آنها به وجود می‌آورد که دارای قدرتی هستند که کنترل‌های داخلی قادر به محدودکردن آنها نیستند و تقلب آنها هرگز افشا نخواهد شد و یا در صورت افشا، مجازاتی در کار نخواهد بود (Siregar, 2019). نتایج فرضیۀ پنجم هم‌سو با نتایج اداویه و همکاران، امانوئلا و موستیکا، ساپوترا، شاله و ثمرین، ندیم و همکاران و هیودا و یورومسا و مغایر با نتایج پژوهش جونوس و همکاران، مقریزا، آندریادیا، اردیانا و پوسپیتا، آمالیا و همکاران، راهایو و سوسیلوانی و فرانسیسکا و سوهارتونو است (Addawiyah et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Saputra, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Junus et al., 2025; Maghriza, 2025; Andriadia, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Amalia et al., 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025).

نتیجۀ آزمون فرضیه ششم مبنی بر عدم اثرگذاری عنصر تبانی بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی هم‌سو با پژوهش جونوس و همکاران، اداویه و همکاران، امانوئلا و موستیکا، آندریادیا، اردیانا و پوسپیتا، آمالیا و همکاران، راهایو و سوسیلوانی، شاله و ثمرین، ندیم و همکاران و هیودا و یورومسا و مغایر با نتایج پژوهش مقریزا و ساپوترا است (Junus et al., 2025; Addawiyah et al., 2025; Emmanuela & Mustika, 2025; Andriadia, 2025; Erdiana & Puspita, 2025; Amalia et al., 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Maghriza, 2025; Saputra, 2025).

بعد از شناسایی عناصر مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی شامل فشار، فرصت، توجیه، توانایی و تکبر نوبت به اولویت‌بندی آنها می‌رسد. یکی از جنبه‌های نوآوری پژوهش حاضر استفاده از روش بهترین-بدترین برای رتبه‌بندی عناصر مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی است؛ زیرا طبق بررسی‌های انجام‌شده، بیشتر پژوهش‌ها از روش سلسله‌مراتبی (AHP) برای رتبه‌بندی عوامل اثرگذار بر تقلب در صورت‌های مالی بهره برده‌اند. اجرای روش بهترین-بدترین نشان داد از میان عناصر مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی، عنصر فشار با ضریب 59/0 اثرگذارترین عنصر در میان سایر عناصر مؤثر بر وقوع تقلب در صورت‌های مالی است که به وسیلۀ نتایج پژوهش معصومی و همکاران (1399) مبنی بر بااهمیت‌بودن عنصر فشار در میان عناصر مثلث تقلب (فشار، فرصت و توجیه) و آپریلیانی و همکاران مبنی بر بااهمیت‌بودن عنصر فشار در میان عناصر پنتاگون تقلب (فشار، فرصت، توجیه، توانایی و تکبر) پشتیبانی می‌شود (Apriliyani, 2024)؛ اما این نتیجه مغایر با یافتۀ پژوهش کیماسی و سلیمانی‌امیری (1403) مبنی بر اثرگذاری ضعیف عنصر فشار و اثرگذاری قوی عنصر فرصت در میان ابعاد مثلث تقلب است.

با توجه به یافته‌های پژوهش، می‌توان با کاهش زمینه‌های فشار، فرصت، منطقی‌سازی، توانایی و تکبر در شرکت تا حدی زیاد از بروز تقلب در صورت‌های مالی جلوگیری کرد؛ از این رو: 1. به شرکت‌ها توصیه می‌شود تا با انجام سازوکارهای نظارتی مؤثر بر فعالیت مدیران فرصت دستکاری صورت‌های مالی را محدود کنند؛ 2. به سهامداران عمده و اعضای هیئت‌مدیره توصیه می‌شود به ویژگی‌های مدیرعامل و میزان پایبندی آنها به اجرای استانداردها و اصول پذیرفته‌شدۀ حسابداری به منظور کاهش احتمال تقلب توجهی ویژه‌ داشته باشند؛ 3. به استفاده‌کنندگان از اطلاعات مالی به ویژه سرمایه‌گذاران، اعتباردهندگان و تحلیلگران مالی توصیه می‌شود در ارزیابی شرکت‌ها و اتخاذ تصمیم‌های مناسب اقتصادی، علاوه بر تجزیه‌وتحلیل صورت‌های مالی، به عناصر شش‌ضلعی تقلب به منظور شناسایی نشانه‌های تقلب توجهی ویژه‌ داشته باشند؛ 4. به حسابرسان توصیه می‌شود در مرحلۀ پذیرش کار یا برنامه‌ریزی امور، ریسک تقلب بااهمیت در صورت‌های مالی را برآورد کنند تا با انتخاب روش‌های حسابرسی مناسب، ریسک حسابرسی را محدود کنند؛ 5. به سازمان بورس اوراق بهادار توصیه می‌شود در راستای حفظ منافع کلیۀ ذی‌نفعان، سازوکارهای قانونی برای مقابله با شرکت‌های متقلب اجرا کند. 

همانند سایر پژوهش‌های مرتبط با صورت‌های مالی متقلبانه، عدم وجود پایگاه اطلاعاتی معتبر در شناسایی و تفکیک شرکت‌های متقلب از غیرمتقلب عمده‌ترین محدودیت در مسیر انجام پژوهش حاضر بوده است. در ایران، پژوهش‌هایی محدود در رابطه با اثرگذاری نظریۀ شش‌ضلعی تقلب در شناسایی صورت‌های متقلبانه انجام شده‌اند؛ از این رو، برای دست‌یابی به نتایج مطلوب‌تر در زمینۀ شناسایی، کشف و پیشگیری از تقلب، انجام پژوهش‌های بیشتر در این زمینه توصیه می‌شود. در این راستا، بنا بر یافته‌های پژوهش، به سایر پژوهشگران پیشنهاد می‌شود علاوه بر متغیرهای پژوهش، از سایر متغیرها (اندازۀ امضا، تحصیلات، تجربه، دورۀ تصدی و ریسک‌پذیری مدیرعامل، کیفیت حسابرسی، تحصیلات و استقلال رئیس کمیتۀ حسابرسی، تغییر رویۀ حسابداری و ...) برای توضیح عناصر شش‌ضلعی تقلب استفاده کنند، یا از سایر معیارهای سنجش تقلب در صورت‌های مالی (مدل‌های G-Score، S-Score، X-Score، M-Score، Z-Score و ...) برای شناسایی شرکت‌های متقلب استفاده کنند و یا از سایر روش‌های تجزیه‌وتحلیل (یادگیری ماشین، شبکه‌های عصبی، درخت تصمیم، الگوریتم‌های ریاضی و روش‌های رتبه‌بندی نوین) و سایر نظریه‌های چندضلعی تقلب (مثلث، دیاموند، پنتاگون و هپتاگون) بهره‌مند شوند و در راستای تعمیم دقیق نتایج بر بخش‌های مختلف صنعت تمرکز داشته باشند و به منظور ارزیابی دقیق‌ترِ عناصر انسانیِ شش‌ضلعی تقلب مانند منطقی‌سازی، توانایی و تکبر، روش‌های کمی را با روش‌های کیفی (مصاحبه و پرسشنامه) ترکیب کنند.

[1] Best-Worst Method

[2] U.S. Securities and Exchange Commission

تعداد مشاهده مقاله: 78

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 17