در جوامع امروزی، با افزایش آمار طلاق، فقر، اعتیاد و مواردی از این ‌دست که از پیامدهای صنعتی‌شدن جوامع بشری هستند، بروز پدیدۀ بی‌سرپرستی و تعداد کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست به طرزی چشمگیر رو بـه افـزایش است (رضایی و همکاران، 1388). افراد بدسرپرست نیز کسانی هستند که سرپرستان آنها به دلایـل مختلـف از جمله اعتیاد، واردکردن آسیب و آزارهای جسمی یا روانی به فرزندان، فاقد صلاحیت لازم اجتماعی، اخلاقی و رفتاری برای نگهداری فرزند هستند. تعدادی از این کودکان و نوجوانان با معرفی مقام قضایی به سازمان بهزیستی سپرده می‌شوند و نیازمند برنامه‌ها و اقدامات نظام‌مند به ‌منظور آمادگی برای ورود به زندگی مستقل و پیشگیری از بروز آسیب‌ها هستند. این سازمان همواره در تلاش است تا شرایط بازپیوند به محیط خانواده یا ورود به خانوادۀ جایگزین را به ‌صورت موقت یا دائم برای کودکان مهیا کند. در همین راستا، تیم‌های تخصصی خانه‌های حمایتی سازمان بهزیستی به ‌عنوان جایگزین والدین، وظایفی مهم را در انتقال مفاهیم ارزشی، اجتماعی، تربیتی و فرهنگی به عهده می‌گیرند و طبیعتاً، آشنایی با نیازها و ویژگی‌های کودکان، به‌ ویژه کودکان دچار آسیب و خلأ اجتماعی و خانوادگی، اهداف و کارکردهای این خانه‌ها، یعنی پرورش، تربیت و مهارت‌های فردی را به دنبال خواهد داشت (صنعت نگار و همکاران، 1391). با این ‌حال، درصدی از این کودکان پس از پذیرش سرپرستی تا رسیدن به سن قانونی، فرصت بازگشت به مراقبت در بستر خانواده را نمی‌یابند و همین موضوع موجب می‌شود تا کودکان مقیم خانه‌ها برای ورود به زندگی مستقل با چالش‌ها و محدودیت‌هایی قابل‌ ملاحظه مواجه شوند. پژوهش‌های مختلف نشان داده‌اند فقدان رابطۀ گرم و صمیمی با والدین در سال‌های نخست زندگی ممکن است تأثیری عمیق بر رشد هیجانی و اجتماعی کودک بگذارد (عرشی و همکاران، 1393). هرچند حضور این افراد در مراکز شبانه‌روزی به معنای در جمع دیگران بودن است، آنها به ویژه در دوران نوجوانی دچار احساس تنهایی پایدار هستند و شرایط حادث‌شده برای آنها موجب بروز طیفی وسیع از مشکلات روان‌شناختی مانند سوءمصرف مواد، خودکشی، بزهکاری، ناسازگاری در مدرسه، الکلیسم، استرس، اختلالات اضطرابی و افسردگی می‌شود (Steinberg, 2024).

آغاز مرحلۀ نوجوانی[1] با بلوغ مشخص می‌شود که تغییرات زیادی را به دنبال دارد (Kaplan & Shaddock, 2015) و نه فقط ازنظر رشد جسمانی و تحول روان‌شناختی دوره‌ای بحرانی است، بلکه به ‌عنوان مرحلۀ اوج بروز اختلالات روانی نیز در نظر گرفته می‌شود (Steinberg, 2024). در این دوره، عواملی متعدد و مهم در وجود نوجوان ظهور و بروز می‌یابند یا دچار تشدید و نقصان می‌شوند. از جملۀ این عوامل و متغیرها می‌توان از خودپنداره[2] نام برد. خودپنداره بخشی از هویت فرد است که در دوران کودکی و به‌ ویژه در مرحلۀ نوجوانی بر اثر فرایندهای خودشناسی و در طول مسیر زندگی شکل می‌گیرد. در واقع، خودپنداره تجربۀ فرد از خود و باورهای مربوط به خویش در جنبه‌های جسمی، رفتاری و روانی است که از انعکاس تجربیات فرد از خودش ناشی می‌شود و این تجربه مستقل از دیگران ولی در ارتباط با آنهاست و زمینه‌ساز ایجاد سلامت روانی در افراد می‌شود (Wang et al., 2023). شیولسون و بولوس نیز یک مدل نظری از ماهیت چندبُعدی و سلسله‌مراتبی خودپنداره را پیشنهاد کرده‌اند که بر اساس آن، خودپندارۀ کلی به مؤلفه‌های تحصیلی و غیرتحصیلی و هر کدام از این مؤلفه‌ها هم به بخش‌های اختصاصی‌تر تقسیم می‌شوند (Shavelson & Bolus , 1982). این موارد موجب شده است تا در سال‌های اخیر، روان‌شناسان و متخصصان سلامت روان به تشکیل خودپنداره و به افرادی که مسئول پرورش کودک در ابتدای زندگی هستند، اهمیت زیادی دهند. در این میان، تجربیات اجتماعی جایگاه اساسی دارند و این تجربیات اجتماعی تا حد زیادی منحصر به روابط خانوادگی است. خانواده اولین و مهم‌ترین نظام اجتماعی است که بر شکل‌گیری خودپنداره و عزت‌نفس مؤثر است. در واقع، تعامل‌های اولیۀ والد-فرزند برای کودک پایه و اساسی برای رشد حس ارزشمندی خود در اوایل کودکی است (صدقی و همکاران، 1401). نوجوانان ساکن مراکز شبه‌خانواده به دلیل جدایی از خانوادۀ اصلی، ناپایداری روابط و تجربۀ فقدان مراقبت پایدار، معمولاً با تزلزل در پیوندهای عاطفی و هویتی روبه‌رو هستند که این امر خودپندارۀ آنان را آسیب‌پذیر می‌کند (Branje et al., 2021). کیفیت محیط مراقبتی، شامل حمایت عاطفی، ثبات و ساختار روزمره، از شاخص‌های مهم پیش‌بینی‌کنندۀ سلامت خودپنداره محسوب می‌شود (Carvalho et al., 2025). علاوه بر این، سطح تاب‌آوری، مهارت‌های اجتماعی و میزان پذیرش از سوی همسالان رابطه‌ای مستقیم با خودپندارۀ مثبت دارد و نوجوانانی که از شبکۀ حمایتی قوی‌تری برخوردار هستند، تصویری مطلوب‌تر از خود دارند (محمدی و همکاران، 1401). از سوی دیگر، مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب و رفتارهای پرخاشگرانه می‌توانند تصویر ذهنی فرد از خود را مخدوش کنند و نیاز به مداخلات درمانی جامع را افزایش دهند (Pfeifer & Berkman, 2018). مقایسه‌ها نشان می‌دهد نوجوانان در مراکز شبه‌خانواده نسبت به همتایان خانواده‌محور در برخی از جنبه‌ها خودپنداره‌ای ضعیف‌تر دارند، اما تفاوت‌ها به کیفیت مراقبت وابسته است و مداخلات زودهنگام زمان ورود به مرکز، از طریق برنامه‌های انطباقی و حمایت روانی، می‌تواند از افت خودپنداره جلوگیری کند (Blakeslee et al., 2022). با توجه به ضرورت بهبود خودپنداره در نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده، بهره‌گیری از پروتکل‌های درمانیِ مبتنی بر روان‌شناسی مثبت‌نگر[3]، به ‌ویژه «بهزیستی‌درمانی»[4]، می‌تواند از طریق بازسازی مؤلفه‌های شناختی و هیجانی، مسیر رشد شخصی این نوجوانان را هموار کند.

یکی از درمان‌های تأثیرگذار برای ارتقای سلامت روان بهزیستی‌درمانی است که برگرفته از رویکرد روان‌شناسی مثبت‌نگر است و به افراد آموزش می‌دهد تا سلامت خود را از طریق پذیرش خود، زندگی هدفمند، رشد شخصیت، تسلط بر محیط، خودمختاری و روابط مثبت با دیگران بهبود دهند (Xu et al., 2019). بهزیستی‌درمانی روشی کوتاه‌مدت، سازمان‌یافته، رهنمودی و مشکل‌مدار است که بر مدل بهزیستی روان‌شناختی ریف (Ryff, 1989) مبتنی است و در آن، از خودنگری، خاطره‌نویسی، بازسازی شناختی، فعالیت‌های لذت‌بخش، تعامل درمانگر و درمان‌جو و آموزش جرئت‌ورزی و حل مسئله به ‌منظور ارتقای سطح ویژگی‌های روان‌شناختی استفاده می‌شود (Fava, 2016). در نوجوانانی که به دلیل تجربۀ طرد، جدایی یا فقدان پیوندهای خانوادگی، با احساس ناکارآمدی و بی‌ارزشی روبه‌رو هستند، بهزیستی‌درمانی می‌تواند با پرورش آگاهی هیجانی، تقویت مهارت‌های خودتنظیمی و شناسایی نقاط قوت، به بازسازی تصویر ذهنی آنان از خود کمک کند (Surzykiewicz et al., 2022). در واقع، تمرکز بهزیستی‌درمانی بر کمک به افراد در شش جنبۀ پذیرش خود (پذیرش ضعف‌ها و قوت‌های خود و داشتن نگرش مثبت به آنها)، زندگی هدفمند (یافتن معنا و جهت در زندگی و دنبال‌کردن اهداف برای بهبود رشد اجتماعی که شخص را نیز در بر می‌گیرد)، رشد شخصی (پرورش و شکوفایی استعدادها و توانایی‌های خود)، تسلط بر محیط (کنترل و مدیریت محیط زندگی خود)، خودمختاری (تنظیم افکار، باورها و رفتارهای فرد توسط خودش) و روابط مثبت با دیگران (توانایی برقراری روابط نزدیک، مثبت و صمیمی با دیگران و داشتن علاقه و اشتیاق برای چنین روابطی) است (Rossi et al., 2024). پژوهش‌ها نشان می‌دهند اجرای جلسات بهزیستی‌درمانی در مراکز شبه‌خانواده باعث کاهش خودانتقادی، افزایش عزت‌نفس و ارتقای ادراک از توانایی‌های شخصی می‌شود (Ruini & Fava, 2012; Pol et al., 2024; Burkitt, 2024). با تمرکز بر تجربه‌های مثبت و بازنگری در معنا و هدف زندگی، نوجوانان یاد می‌گیرند خود را نه بر اساس گذشتۀ آسیب‌زا، بلکه بر مبنای ظرفیت‌های حال و آینده تعریف کنند. این تغییر نگرش می‌تواند احساس ارزشمندی و خودکارآمدی را در آنان تقویت کند (Olstad et al., 2024). از دیدگاه عصب‌روان‌شناختی، بهزیستی‌درمانی می‌تواند با تنظیم سیستم پاداش مغزی و افزایش فعالیت در نواحی مرتبط با خودادراکی مثبت، موجب تثبیت الگوهای شناختی سالم‌تری در مورد «من» شود (Shin et al., 2024). شواهد علمی نشان می‌دهد نوجوانانی که در این نوع درمان شرکت می‌کنند، سطوحی بالاتر از خودپندارۀ مثبت، رضایت از زندگی و احساس کنترل شخصی را تجربه می‌کنند (Ruini & Fava, 2012). در کنار رویکردهای مبتنی بر بهزیستی، مواجهه با چالش‌های وجودی مانند «معنا» در نوجوانانِ فاقد حمایت خانوادگی مستلزم اتخاذ رویکردهایی با غنای فلسفی بیشتر است (Shek et al., 2025)؛ از این ‌رو، «درمان پذیرش و تعهد وجودنگر»[5]، به ‌عنوان یک مداخلۀ مکمل، بر پذیرش رنج و تعهد به ارزش‌ها تمرکز دارد.

درمان پذیرش و تعهد وجودنگر رویکردی تلفیقی است که با ادغام مؤلفه‌های درمان پذیرش و تعهد (ACT) با اصول اگزیستانسیال مانند معنا، آزادی، مسئولیت و اصالت، بر رشد خودآگاهی و بازسازی خودپندارۀ مراجع تمرکز دارد (Hayes et al., 2013). این درمان نوجوان را تشویق می‌کند تا به‌ جای اجتناب از رنج، آن را به‌ عنوان بخشی از تجربۀ انسانی بپذیرد و از آن برای کشف معنا و ارزش‌های شخصی بهره گیرد (Frankl, 2014). نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده معمولاً درگیر بحران هویت، احساس بی‌معنایی و طردشدگی هستند؛ بنابراین، مواجهۀ وجودی با رنج در قالب پذیرش و تعهد می‌تواند به آنان کمک کند تا خود را نه قربانی شرایط، بلکه کنشگر زندگی خویش درک کنند (Youvan, 2024). در فرایند درمان، نوجوان می‌آموزد افکار و احساسات دردناک بخش‌هایی از واقعیت وجودی هستند و می‌توان در عین حضور آنها، بر اساس ارزش‌های شخصی عمل کرد. این نگرش موجب بازسازی خودپنداره‌ای می‌شود که بر پایۀ پذیرش، مسئولیت و معنا شکل می‌گیرد (Harris, 2019). درمان تعهد و پذیرش وجودنگر از طریق افزایش آگاهی وجودی و «خود به‌ عنوان زمینه»، به نوجوان کمک می‌کند از همانندسازی با افکار منفی و نقش‌های تحمیلی فاصله بگیرد و هویت اصیل خود را تجربه کند (Nissling et al., 2023). پژوهش‌ها نشان داده‌اند ترکیب ACT با مؤلفه‌های معنامحور باعث ارتقای عزت‌نفس، کاهش خودانتقادی و افزایش احساس هدفمندی در نوجوانان می‌شود (Sharp et al., 2004). در بافت مراکز شبه‌خانواده، این درمان با تکیه ‌بر «پذیرش بی‌قیدوشرط خود» و «تعهد به عمل معنادار»، بستری مناسب برای بازسازی هویت سالم و افزایش تاب‌آوری فراهم می‌کند (Fatahi et al., 2025). نوجوان در جریان درمان درمی‌یابد می‌تواند حتی در غیاب خانواده، با تکیه ‌بر ارزش‌ها و معناهای شخصی، احساس ارزشمندی و کنترل درونی را تجربه کند. به این ترتیب، درمان تعهد و پذیرش وجود‌نگر نه فقط به کاهش رنج روانی، بلکه به رشد معنایی، خودآگاهی و انسجام درونی منجر می‌شود و می‌تواند به‌ عنوان مداخله‌ای کارآمد در ارتقای خودپندارۀ نوجوانان آسیب‌پذیر استفاده شود (Youvan, 2024).

با وجود ظرفیت‌های درمانی هر دو رویکرد، ضرورت مقایسۀ آنها قابل ملاحظه است. از دیدگاه نظری، بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر هر دو در زمرۀ رویکردهای موج سوم روان‌درمانی و مبتنی بر ارتقای عملکرد بهینۀ روان‌شناختی قرار می‌گیرند، اما سازوکارهای تغییر متفاوتی را دنبال می‌کنند. بهزیستی‌درمانی مبتنی بر الگوی بهزیستی روان‌شناختی ریف است و بر تقویت ابعاد مثبت عملکرد انسان از جمله پذیرش خود، رشد شخصی، هدفمندی در زندگی و روابط مثبت تأکید دارد و فرض می‌کند بازسازی تجربه‌های مثبت و ارتقای منابع روان‌شناختی به اصلاح ارزیابی فرد از خویشتن و بهبود خودپنداره منجر می‌شود (Fava & Guidi, 2021; Rossi et al., 2024). در مقابل، درمان پذیرش و تعهد وجودنگر بر افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، پذیرش تجربه‌های درونی و حرکت متعهدانه در راستای ارزش‌های فردی تمرکز دارد و تغییر در خودپنداره را از طریق اصلاح رابطۀ فرد با افکار، هیجان‌ها و تجربه‌های دردناک دنبال می‌کند (Hayes et al., 2013; Harris, 2019). در حالی ‌که بهزیستی‌درمانی بیشتر بر ارتقای جنبه‌های مثبت خود و رشد ظرفیت‌های روان‌شناختی تأکید دارد، درمان پذیرش و تعهد وجودنگر به فرد کمک می‌کند بدون اجتناب از تجربه‌های ناخوشایند، هویت و معنای شخصی خود را بازسازی کند؛ بنابراین، این دو رویکرد با وجود هدف مشترک در ارتقای سلامت روان، مسیرهای نظری متفاوتی را برای تغییر پیشنهاد می‌کنند. از دیدگاه تجربی نیز، پژوهش‌ها از اثربخشی هر دو رویکرد در بهبود شاخص‌هایی مانند عزت‌نفس، خودکارآمدی، سلامت روان و کاهش مشکلات هیجانی در نوجوانان آسیب‌پذیر حمایت کرده‌اند (Ruini & Fava, 2012; Surzykiewicz et al., 2022). با این ‌حال، نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده به دلیل تجربۀ فقدان، طرد، گسست دلبستگی و دشواری‌های هویتی، ویژگی‌های روان‌شناختی منحصربه‌فردی دارند (Trubey et al., 2024; Schepp et al., 2024) و مشخص نیست در آنها، تقویت منابع مثبت روان‌شناختی از طریق بهزیستی‌درمانی مؤثرتر است یا بازسازی معنایی و افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی از طریق درمان پذیرش و تعهد وجودنگر تأثیر بیشتری دارد.

با توجه به آسیب‌های روان‌شناختی کودکان و نوجوانان ساکن مراکز شبانه‌روزی، این افراد به ارتقای سطح توانمندی‌های آشکارنشده، کاهش افکار آسیب‌زا و طرحواره‌های منفی ناشی از مشکلات مربوط به خانواده نیاز مبرم دارند. بر همین اساس، ضرورت استفاده از شیوه‌های درمانی روان‌شناختی به ‌منظور از بین بردن درگیری مکرر با افکار، هیجانات و خاطرات ناخوشایند گذشته و اضطراب نسبت به آینده مشخص می‌شود (Maneiro et al., 2023)؛ زیرا احتمال بروز آسیب‌های روانی اجتماعی در این افراد نسبت به سایرین به میزان بیشتری وجود دارد (Dunkel et al., 2026). همچنین، محرومیت‌های تجربه‌شده در این افراد زمینه‌ساز ایجاد آسیب‌های رفتاری و هیجانی می‌شود که لزوم مداخلات روان‌شناختی را تبیین می‌کند (قیاسی پیرزمان و همکاران، 1400). بنابراین، پیشگیری از آسیب‌ها و ارتقای سطح سلامت آنان که طبق آمارها، هر ساله بر تعداد آنان افزوده می‌شود، می‌تواند در این زمینه یاری‌رسان باشد. از آنجا که افراد ساکن در مراکز شبه‌خانواده نیازمند مداخلات مکرر روان‌شناختی و درمانی به ‌منظور بررسی مشکلات رفتاری و روانی در زمینۀ بهداشت روانی و اجتماعی هستند (Dunkel et al., 2026)، لزوم توجه به افزایش میزان سلامت روان این افراد ضروری است و تا کنون پژوهش‌های داخلی و خارجی محدودی مبتنی بر موضوع پژوهش انجام شده‌اند. به همین دلیل، این پژوهش با این هدف انجام‌ شده است که آیا بین اثربخشی بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر بر خودپندارۀ نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانوادۀ بهزیستی تفاوت معنادار وجود دارد.

روش پژوهش

جامعه و نمونۀ آماری

روش پژوهش حاضر نیمه‌آزمایشی بود و در قالب طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه کنترل و پیگیری سه‌ماهه اجرا شد. جامعۀ آماری پژوهش کلیۀ نوجوانان 12 تا 18 سال بی‌سرپرست و بدسرپرست مقیم مراکز شبه‌خانوادۀ تحت نظارت سازمان بهزیستی استان اصفهان در سال 1402 بودند. نمونۀ مدنظر در قالب گروه‌های آزمایش و کنترل با روش تصادفی، از میان 16 مرکز شبه‌خانوادۀ ویژه نوجوانان 12 تا 18 سال تحت نظارت ادارۀ کل بهزیستی استان اصفهان انتخاب شد؛ به این ‌صورت که با روش تصادفی، سه شهرستان و دو مرکز به‌ عنوان گروه‌های آزمایش و نیز یک مرکز به‌ عنوان گروه کنترل مشخص شدند. ملاک ورود آزمودنی‌ها به پژوهش شامل موارد زیر بود: نوجوانان دختر 12 تا 18 سال بی‌سرپرست و بد سرپرست که دست‌کم شش ماه مقیم مراکز شبه‌خانوادۀ تحت نظارت سازمان بهزیستی بوده‌اند و در زمان انجام پژوهش هیچ‌ گونه مداخلۀ درمانی به ‌صورت هم‌زمان دریافت نمی‌کردند و سلامت روانی داشتند. همچنین، ملاک خروج آزمودنی‌ها اعلام انصراف آنها بر اساس تمایل شخصی از ادامۀ پژوهش و نیز استفادۀ آنها از مداخلۀ درمانی هم‌زمان بود. جنسیت شرکت‌کنندگان در هر سه گروه دختر بود و همچنین، میانگین سنی شرکت‌کنندگان در گروه بهزیستی‌درمانی 27/15، گروه پذیرش و تعهد وجودنگر 60/14 و در گروه کنترل 33/15 بود.

ابزار پژوهش

پرسشنامۀ خودپنداره: در این پژوهش، به‌ منظور جمع‌آوری اطلاعات، پرسشنامۀ خودپندارۀ بک (Beck et al., 1990) در سه مرحلۀ پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری سه‌ماهه استفاده شد. این آزمون یک ابزار خودگزارشی است و شامل 25 عبارت است که پاسخ فرد در آن، بر اساس ارزیابی خود در مقایسه با افرادی دیگر داده می‌شود که فرد آنها را می‌شناسد. این پرسشنامه دارای پنج مؤلفه است: 1) توانایی ذهنی شامل پرسش‌های 2، 5، 9، 16، 22؛ 2) توانایی شغلی شامل پرسش‌های 8، 13، 20، 24؛ 3) جذابیت جسمانی شامل پرسش‌های 1، 6، 10، 12، 17، 4) مهارت‌های اجتماعی شامل پرسش‌های 4، 7، 14، 21، 23، 25 و 5) مسائل اخلاقی شامل پرسش‌های 3، 11، 15، 18، 19 است. نمره‌گذاری بر اساس طیف لیکرت 5درجه‌ای از 1 تا 5 است و بالاترین امتیاز این ابزار 125 و پایین‌ترین امتیاز آن 25 است. امتیاز بالاتر نشان‌دهندۀ خودپندارۀ بیشتر است. بک و همکاران (Beck et al., 1990) ضریب آلفای کرونباخ ابزار را 82/0، ضریب اعتبار بازآزمایی با فاصلۀ زمانی یک هفته را 88/0 و با فاصلۀ زمانی سه ماه را 65/0 گزارش کردند. همچنین، نبوی (1373) این مقیاس را در ایران روایی‌یابی کرد. وی برای روایی ملاکی این مقیاس توانست تفاوتی معنادار بین افراد عادی و افسرده به دست آورد. جلیلیان کاسب و همکاران (1395) نیز ضریب آلفای کرونباخ این ابزار را 85/0 گزارش کرده‌اند. در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ برای خودپنداره 929/0، توانایی ذهنی 810/0، توانایی شغلی 698/0، جذابیت جسمانی 775/0، مهارت‌های اجتماعی 637/0 و مسائل اخلاقی 734/0 به دست آمد.

روش اجرا و تحلیل داده‌ها

پس از انتخاب شرکت‌کننده‌ها، گروه‌های آزمایش 15‌نفره که بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر بر روی آنها اجرا شد، با گروه کنترل 15‌نفره مقایسه و بررسی شدند که هیچ ‌یک از درمان‌ها بر روی آنها انجام نشد. همچنین، روش بهزیستی‌درمانی بر اساس پروتکل درمانی فاوا (Fava, 2016)، طی هشت جلسه و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر بر اساس پروتکل درمانی محمدی و همکاران (1401)، طی ده جلسه ارائه شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده از این مطالعه در دو سطح توصیفی و استنباطی تجزیه‌وتحلیل شدند. به ‌منظور رعایت ملاحظات اخلاقی، ورود شرکت‌کنندگان به پژوهش به ‌صورت اختیاری بود و به آزمودنی‌ها تعهد داده شد که اطلاعات و پاسخ‌های آنها کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند و نیز توضیح داده شد که استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده صرفاً در راستای اهداف پژوهش است و اعضای پژوهش امکان خروج از مطالعه را در هر مرحله‌ای از پژوهش داشتند و پس از پایان مطالعه نیز، گروه کنترل در صورت تمایل، امکان استفاده از درمان‌ها را داشتند. همچنین، تأییدیۀ اخلاقی این مطالعه از دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان) با شناسۀ اخلاق IR.IAU.KHUISF.REC.1403.072 اخذ شد. خلاصۀ محتوای جلسات دو درمان در جدول‌های (1) و (2) ارائه‌ شده است.

جدول 1: پروتکل بهزیستی‌درمانی فاوا (Fava, 2016)

Table 1: Fava Well-Being Therapy (Fava, 2016)

جدول 2: پروتکل درمان پذیرش و تعهد وجودنگر محمدی و همکاران (1401)

Table 2: The Existentialism Acceptance and Commitment Therapy Protocol by Mohammadi et al (2022)

یافته‌ها

در جدول 3، میانگین و انحراف استاندارد نمرات پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری خودپنداره و مؤلفه‌های آن در سه گروه بهزیستی‌درمانی، درمان پذیرش و تعهد وجودنگر و کنترل ارائه‌ شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، نمرات پس‌آزمون و پیگیری خودپنداره و مؤلفه‌های آن در نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده در پس‌آزمون و پیگیری گروه‌های مداخله نسبت به گروه کنترل افزایش‌ یافته است. به ‌منظور بررسی معناداری این تفاوت و با توجه به اینکه سه بار هر آزمودنی در معرض این آزمون قرارگرفته است و به ‌منظور کنترل اثر عامل زمان و گروه، از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌های تکراری استفاده شد. به‌ منظور بررسی نرمال‌بودن داده‌ها، از آزمون شاپیرو ویلکز استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد داده‌ها نرمال هستند.

جدول 3: میانگین و انحراف معیار خودپنداره و مؤلفه‌های آن به تفکیک گروه در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری

Table 3: Mean and Standard Deviation of Self-Concept and its Components by Group in the Pre-test, Post-test, and Follow-up Stages

نتایج آزمون باکس مربوط به‌ شرط همگنی ماتریس‌های واریانس-کوواریانس برای خودپنداره (609/21=Box’sM، 081/0=p و 612/1=F)، توانایی ذهنی (179/9=Box’sM، 231/0= p و 351/1=F)، توانایی شغلی (476/17=Box’s­M، 208/0= p و 304/1=F)، جذابیت جسمانی (314/17=Box’s­M، 215/0= p و 292/1=F)، مهارت‌های اجتماعی (026/12=Box’s­M، 549/0= p و 897/0=F) و مسائل اخلاقی (171/8 =Box’sM، 243/0= p و 342/1=F)، به دست آمد که بیانگر تأیید پیش‌فرض برابری کوواریانس‌ها در همۀ متغیرهاست؛ در نتیجه، پیش‌فرض همگن‌بودن ماتریس‌های واریانس-کوواریانس تأیید شده است. همچنین، نتایج آزمون لوین برای خودپنداره در پس‌آزمون (764/=F و 443/0=p) و در پیگیری (518/0=F و 600/0=p)، توانایی ذهنی در پس‌آزمون (115/1=F و 337/0=p) و در پیگیری (921/0=F و 408/0=p)، توانایی شغلی در پس‌آزمون (108/0=F و 898/0= p) و در پیگیری (597/0=F و 555/0=p)، جذابیت جسمانی در پس‌آزمون (020/0=F و 980/0=p) و در پیگیری (521/0=F و 598/0=p)، مهارت‌های اجتماعی در پس‌آزمون (876/0=F و 424/0=p) و در پیگیری (240/0=F و 788/0=p) و مسائل اخلاقی در پس‌آزمون (422/1=F و 253/0/0=p) و در پیگیری (587/0=F و 560/0=p) به دست آمد که نشان می‌دهد پیش‌فرض لوین مبنی بر برابری واریانس‌ها در گروه‌ها در مرحلۀ پس‌آزمون و پیگیری در جامعه تأیید شده است. همچنین، نتایج آزمون ماچلی نشان داد کوواریانس متغیر وابستۀ توانایی ذهنی، توانایی شغلی، جذابیت جسمانی، مهارت‌های اجتماعی و مسائل اخلاقی در سه بار اندازه‌گیری با هم تفاوت معنادار ندارد (05/0<p) که نشان می‌دهد واریانس متغیر وابسته در سه بار اندازه‌گیری تفاوت معنادار ندارد (05/0<p) و پیش‌فرض برابری واریانس‌ها رعایت شده است؛ اما کوواریانس متغیر وابستۀ خودپنداره در سه بار اندازه‌گیری با هم تفاوت معنادار دارد (05/0>p) که نشان می‌دهد واریانس خودپنداره در سه بار اندازه‌گیری تفاوت معنادار دارد (05/0>p) و پیش‌فرض برابری واریانس‌ها رعایت نشده است؛ اما به ‌خاطر اینکه حجم گروه‌ها مساوی است، رعایت این پیش‌فرض ضرورت چندانی ندارد؛ ضمن اینکه از آنجا که فرض کرویت در آزمون ماچلی تأیید نشد، آمارۀ گرینهاوس-گیسر^[1] ملاک بررسی یافته‌های مربوط به آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌های تکراری برای این متغیر قرار گرفته است.

باتوجه به مندرجات جدول 4، در متغیر خودپنداره و همۀ مؤلفه‌های آن شامل توانایی ذهنی، توانایی شغلی، جذابیت جسمانی، مهارت‌های اجتماعی و مسائل اخلاقی، اثر اصلی عامل زمان از لحاظ آماری معنادار است (001/0>p). همچنین، در متغیر خودپنداره و همۀ مؤلفه‌های آن، اثر تعاملی عامل زمان و عضویت گروهی (شرایط پژوهشی) معنادار به ‌دست ‌آمده است (001/0>p)؛ یعنی گروه‌های مداخلۀ بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر نسبت به گروه کنترل، از نظر خودپنداره (477/0=η²، 001/0= p و 167/19=F)، توانایی ذهنی (292/0=η²، 001/0= p و 656/8=F)، توانایی شغلی (240/0=η²، 001/0= p و 645/6=F)، جذابیت جسمانی (348/0=η²، 001/0= p و 206/11=F)، مهارت‌های اجتماعی (375/0=η²، 001/0= p و 578/12=F) و مسائل اخلاقی (268/0=η²، 001/0= p و 681/7=F) از پیش‌آزمون به پس‌آزمون و پیگیری، تفاوتی معنادار را نشان می‌دهند. توان آماری برای متغیر خودپنداره و مؤلفه‌های آن 1 یا نزدیک به 1 است که نشان‌دهندۀ حجم نمونه مناسب برای یک چنین نتیجه‌گیری است. به ترتیب، بیشترین میزان تغییر بر اساس مجذور اتا مربوط به خودپنداره (477/0)، جذابیت جسمانی (348/0)، مهارت‌های اجتماعی (375/0)، توانایی ذهنی (292/0)، مسائل اخلاقی (268/0) و توانایی شغلی (240/0) است که نشان می‌دهد به ترتیب 7/47، 8/34، 5/37، 2/29، 8/26 و 24 درصد از واریانس‌های خودپنداره، جذابیت جسمانی، مهارت‌های اجتماعی، توانایی ذهنی، مسائل اخلاقی و توانایی شغلی آزمودنی‌ها مربوط به مداخله‌های بهزیستی‌درمانی و درمان تعهد و پذیرش وجودنگر بوده است. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت مداخلات بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر موجب افزایش معنادار خودپنداره و تمامی مؤلفه‌های آن شامل توانایی ذهنی، توانایی شغلی، جذابیت جسمانی، مهارت‌های اجتماعی و مسائل اخلاقی در نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده شده‌اند.

جدول 4: آزمون تحلیل تأثیرات درون‌گروهی برای متغیر خودپنداره و مؤلفه‌های آن

Table 4: Intragroup Effects Analysis Test for Self Concept Variable and its Components

بر اساس نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی در جدول 5، میانگین نمرات خودپنداره و تمامی مؤلفه‌های آن بین مراحل پیش‌آزمون- پس‌آزمون تفاوتی معنادار نشان داد (001/0>p). حد بالا و پایین نمرات پس‌آزمون در تمام متغیرها به طرزی معنا‌دار بالاتر از پیش‌آزمون بود که بیانگر اثربخشی اولیۀ مداخلات است. در مرحلۀ پیگیری نیز تفاوتی معنادار بین پیش‌آزمون و پیگیری مشاهده شد (05/0>p) که نشان می‌دهد تأثیرات درمانی تا زمان پیگیری حفظ ‌شده است. اگرچه در برخی از مؤلفه‌ها مانند توانایی شغلی و مسائل اخلاقی اندکی کاهش در مرحلۀ پیگیری نسبت به پس‌آزمون دیده شد، میانگین نمرات همچنان بالاتر از پیش‌آزمون باقی ماند. این نتایج حاکی از پایداری نسبی اثر مداخلات در ارتقای خودپنداره و مؤلفه‌های مرتبط با آن است.

جدول 5: آزمون تعقیبی بونفرونی خودپنداره و مؤلفه‌های آن در سه مرحلۀ اندازه‌گیری

Table 5: Bonferroni Post-hoc Test of of Self-Concept and its Components in Three Measurement Stages

نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای مقایسه‌های دوبه‌دو بین گروه‌ها در جدول 6 نشان داد بین گروه‌های درمانی و گروه کنترل در متغیر خودپندارۀ کلی وهمِ مؤلفه‌های آن تفاوتی معنادار وجود دارد (05/0>p). همچنین، میانگین نمرات گروه پذیرش و تعهد وجودنگر در خودپندارۀ کلی، جذابیت جسمانی، توانایی شغلی و مسائل اخلاقی به‌ طرزی معنادار بالاتر از گروه بهزیستی‌درمانی و کنترل بود (001/0>p). فقط در مؤلفه‌های توانایی ذهنی و مهارت‌های اجتماعی تفاوت بین دو گروه‌درمانی معنادار نبود و هر دو روش اثربخشی مشابهی نشان دادند. این نتایج بیانگر آن است که هر دو مداخله در افزایش خودپنداره و ابعاد آن نسبت به گروه کنترل مؤثر بوده‌اند، اما درمان پذیرش و تعهد وجودنگر در مقایسه با بهزیستی‌درمانی، تأثیری قوی‌تر و گسترده‌تر بر بهبود ابعاد مختلف خودپندارۀ نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده داشته است.

جدول 6: نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای مقایسۀ دوبه‌دو گروه‌های پژوهش خودپنداره و مؤلفه‌های آن

Table 6: Results of Bonferroni Post- hocTest for Two-to-Two Comparison of Self Concept and its Components Research Groups

بحث و نتیجه‌گیری

هدف این پژوهش مقایسۀ اثربخشی «بهزیستی‌درمانی» و «درمان پذیرش و تعهد وجودنگر» بر خودپندارۀ نوجوانان مراکز شبه‌خانواده بود. یافته‌ها حاکی از آن بود که روش‌های درمانی بهزیستی‌درمانی و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد وجودنگر به ‌طور کلی بر خودپندارۀ نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده مؤثر بوده‌اند. همچنین، نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی نشان داد درمان پذیرش و تعهد وجودنگر بر خودپندارۀ کلی، جذابیت جسمانی، توانایی شغلی و مسائل اخلاقی تأثیر بیشتری نسبت به بهزیستی‌درمانی داشته است و فقط در مؤلفه‌های توانایی ذهنی و مهارت‌های اجتماعی تفاوت بین دو گروه‌درمانی پذیرش و تعهد وجودنگر و بهزیستی‌درمانی معنادار نبود و هر دو روش اثربخشی مشابهی نشان دادند.

یافته‌ها با پژوهش‌های فاوا (Fava, 2016)، فاوا و گودی (Fava & Guidi, 2021) و یالوم (Yalom, 2001) هم‌سو است که نشان می‌دهد بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر می‌توانند از طریق تقویت ادراکات مثبت، پذیرش هیجانات و افزایش انعطاف‌پذیری روانی، خودپنداره را ارتقا دهند. یافته‌های باکادروا و رافیلدر نیز تأکید می‌کند خودپنداره تحت تأثیر تعاملات اجتماعی، تجربه‌های اولیه و بازخورد دیگران شکل می‌گیرد (Bakadorova & Raufelder, 2017). با این ‌حال، محدودیت اثرگذاری بر مؤلفه‌های مهارت‌های اجتماعی و توانایی شغلی با برخی از پژوهش‌ها مانند لیوی و همکاران که بر اهمیت تجربیات عملی و اجتماعی برای تکامل کامل خودپنداره تأکید دارند (Levey et al., 2019)، ناهم‌سو است.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد روش بهزیستی‌درمانی، با تمرکز بر بالفعل‌شدن توان بالقوۀ فرد و فرایند ادراک خود، توانسته است خودپندارۀ نوجوانان را بهبود بخشد (ظریف‌ گلبار‌یزدی و همکاران، 1391). در واقع، بهزیستی‌درمانی، از طریق افزایش هیجان‌ها و ویژگی‌های مثبت، شادکامی و ویژگی‌های اخلاقی، به کاهش آسیب‌های روانی کمک می‌کند. از آنجا که خودپنداره در نوجوانان به ‌ویژه در شرایط بی‌سرپرستی یا بدسرپرستی نیازمند ترمیم آسیب‌های روانی و بازسازی هویت است، درمان‌های بلندمدت و هدفمند همچون بهزیستی‌درمانی ممکن است اثرگذار باشند (Fava & Guidi, 2021).

در بهزیستی‌درمانی، جلسات اولیه بر ایجاد اتحاد درمانی، آشنایی با مفاهیم بهزیستی و ثبت روزنگار تمرکز داشت (Fava, 2016). این فرایند به نوجوانان کمک کرد تا تجربه‌های بهینۀ زندگی خود را شناسایی کنند و افکار و رفتارهایی را زیر نظر بگیرند که بهزیستی آنان را مختل می‌کنند. جلسات بعد نیز بر بازسازی شناختی افکار مخل و تمرین ابعاد مختلف روان‌شناختی بهزیستی تمرکز داشت و موجب تقویت انسجام میان ادراکات فرد، ارزش‌ها، احساسات خودآگاه و ناخودآگاه شد. این روند توضیح می‌دهد چرا مؤلفه‌های اخلاقی، توانایی ذهنی و جذابیت جسمانی نوجوانان تحت تأثیر بهزیستی‌درمانی بهبود یافته‌اند (Motevalli et al. 2020). با این ‌حال، اثرگذاری بهزیستی‌درمانی بر مهارت‌های اجتماعی و توانایی شغلی محدود بود. این محدودیت ناشی از فقدان تجربیات حمایتی اولیه و تعاملات اجتماعی کافی در نوجوانان است، زیرا پایه‌های شکل‌گیری اعتمادبه‌نفس، مهارت‌های اجتماعی و تجربۀ موفقیت شغلی در محیط‌های واقعی از طریق تعاملات اولیه با مراقبین و والدین فراهم می‌شود (صدقی و همکاران، 1401). بنابراین، بهزیستی‌درمانی به‌تنهایی ممکن است برای پرورش تمام ابعاد خودپنداره کافی نباشد و نیازمند مداخلات تکمیلی با محوریت تعامل اجتماعی و مهارت‌آموزی باشد.

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد وجودنگر، با آموزش پذیرش روانی و ذهنی افکار و احساسات منفی و تمرکز بر خود مشاهده‌گر و ارزش‌های فردی، به نوجوانان کمک می‌کند تا خودپندارۀ کلی خود را تقویت کنند (Yalom, 2001). این روش، ضمن توجه به تجربیات اضطرابی و چالش‌های زندگی به ‌عنوان بخش طبیعی وجود بشر (Prochaska & Norcross, 2001)، توانسته است در نوجوانان مقیم مراکز شبه‌خانواده توانایی‌های ذهنی و تشخیص مسائل اخلاقی را بهبود بخشد، اما تأثیر کمتری بر مهارت‌های اجتماعی، توانایی‌های شغلی و جنبه‌های فیزیکی خودپنداره داشته است.

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد وجودنگر بر پذیرش هیجانات و افکار منفی، تقویت خود مشاهده‌گر و معنابخشی به زندگی تمرکز دارد. جلسات این درمان شامل شناسایی ارزش‌ها، تمرین‌های ذهن‌آگاهی، مواجهه با اضطراب مرگ و پذیرش تنهایی بود و نوجوانان را تشویق می‌کرد تا مسئولیت انتخاب‌های خود را بپذیرند (محمدی و همکاران، 1401). این فرایند به تقویت توانایی‌های ذهنی و تشخیص مسائل اخلاقی و درک عمیق‌تر نوجوانان از خود و ارزش‌های شخصی کمک کرد. خودپنداره از طریق تجربیات فردی و تفسیر دیگران شکل می‌گیرد و تمرین‌های درمان پذیرش و تعهد وجودنگر می‌توانند این فرایند را از طریق تقویت آگاهی و پذیرش درونی تسهیل کنند (Bakadorova & Raufelder, 2017). با این‌ حال، درمان پذیرش و تعهد وجودنگر نیز در بهبود مهارت‌های اجتماعی، توانایی‌های شغلی و جنبه‌های جسمانی خودپنداره محدودیت داشت که مشابه محدودیت بهزیستی‌درمانی، تأکید می‌کند نوجوانان محروم از مراقبت‌های اولیه و تجربه‌های اجتماعی کافی برای توسعۀ کامل خودپنداره نیازمند مداخلات طولانی‌مدت و ترکیبی هستند (Levey et al., 2019). بنابراین، ترکیب این دو روش درمانی می‌تواند مزایای هر دو رویکرد را فراهم آورد؛ بهزیستی‌درمانی موجب تقویت ادراکات مثبت و روان‌شناختی، جذابیت جسمانی و ارزش‌های اخلاقی می‌شود، در حالی‌ که درمان پذیرش و تعهد وجودنگر توانایی ذهنی، انعطاف‌پذیری روانی، پذیرش هیجانات و معنابخشی به زندگی را ارتقا می‌دهد. علاوه بر این، توجه به محیط‌های حمایتی، تعاملات گروهی و فعالیت‌های عملی می‌تواند محدودیت‌های موجود در مهارت‌های اجتماعی و توانایی‌های شغلی را جبران کند. از این‌ رو، یافته‌های پژوهش حاضر تأکید می‌کند برنامه‌های درمانی جامع برای نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست باید شامل ترکیبی از تمرین‌های شناختی، روان‌شناختی، ذهن‌آگاهی و فعالیت‌های اجتماعی عملی باشند تا خودپنداره به شکل کامل و همه‌جانبه توسعه یابد.

این پژوهش با محدودیت‌هایی همراه بود. نخست، محدودیت تعداد نمونه ناشی از سخت‌گیری‌های سازمان بهزیستی برای ورود افراد به مراکز شبه‌خانواده و حفظ روال عادی زندگی نوجوانان بود؛ بنابراین، تعمیم نتایج به جمعیت وسیع‌تر نیازمند احتیاط است. دوم، جامعۀ آماری پژوهش محدود به نوجوانان 12 تا 18 سال بی‌سرپرست و بدسرپرست مقیم مراکز شبه‌خانواده بود؛ از این رو، تعمیم یافته‌ها به سایر گروه‌های سنی یا افراد فرزندخوانده باید باملاحظه انجام شود. با توجه به نتایج مطالعه و تأثیر مثبت درمان‌ها بر خودپنداره، پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آتی، مداخلات ترکیبی بهزیستی‌درمانی و درمان پذیرش و تعهد وجودنگر برای تقویت همه‌جانبۀ مؤلفه‌های خودپنداره شامل توانایی ذهنی، مهارت‌های اجتماعی، جذابیت جسمانی، توانایی شغلی و گرایش‌های اخلاقی بررسی شوند و مدت‌زمان درمان طولانی‌تر و تعداد جلسات بیشتر باشد تا اثرات پایدارتر بر خودپنداره شکل گیرد و پیگیری‌های طولانی‌مدت برای ارزیابی ماندگاری اثرات درمان انجام شود. در طراحی برنامه‌های آینده نیز تمرکز ویژه‌ بر مؤلفه‌های مهارت‌های اجتماعی و توانایی‌های شغلی نوجوانان برای جبران محدودیت‌های مشاهده‌شده ضروری است. از سوی دیگر، به‌ صورت کاربردی توصیه می‌شود برنامه‌های آموزشی و روان‌درمانی در مراکز شبه‌خانواده با تمرکز بر بهبود خودپندارۀ نوجوانان، شامل تمرین‌های ذهن‌آگاهی، پذیرش هیجانات، بازسازی شناختی و فعالیت‌های گروهی عملی برگزار شود، آموزش و پشتیبانی تخصصی به مراقبان شامل نحوۀ شکل‌دهی خودپنداره، ایجاد اعتماد و امنیت و تقویت مهارت‌های ارتباطی مؤثر با نوجوانان داده شود، برنامه‌های پیگیری و مشاورۀ روان‌شناختی مداوم برای تثبیت تغییرات مثبت خودپنداره طراحی شوند و راهنمای عملی برای مراکز شبه‌خانواده در زمینۀ بهبود محیط حمایتی، ارتقای تعاملات مثبت و فراهم‌کردن فرصت‌های واقعی برای تجربۀ موفقیت و اعتمادبه‌نفس نوجوانان تدوین شود.

[1] Greenhouse–Geisser

[1] Adolescence

[2] Self-Concept

[3] Positive Psychology

[4] Well-Being Therapy

[5] Existentialism Acceptance and Commitment Therapy