تحلیل روان‌شناختی اشعار پروین اعتصامی با رویکرد روان‌شناسی مثبت (بر اساس 6 فضیلت روان‌شناسی مثبت)

روان‌شناسی مثبت، جنبشی نوین در حوزۀ روان‌شناسی، با تمرکز بر کشف و تقویت توانمندی‌ها و فضیلت‌های انسانی، به دنبال ارتقای کیفیت زندگی و شکوفایی فردی است. این رویکرد توسط روان‌شناس سرشناس آمریکایی، مارتین سلیگمن[1]، بنیان‌گذاری شده است. روان‌شناسی مثبت‌نگر بر افزایش شادکامی و سلامت و مطالعۀ علمی نقش نیرومندی‌های شخصی و نظام‌های اجتماعی مثبت در ارتقای سلامت بهینه تأکید دارد (Carr, 2004). مهم‌ترین هدف روان‌شناسی مثبت‌نگر مطالعۀ زندگی خوب و چیزهایی است که باعث می‌شود زندگی ارزش زیستن داشته باشد؛ مهم‌ترین ویژگی زندگی خوب شادکامی و سعادت است. راه اصلی رسیدن به شادکامی و سعادت به‌باشی[2] فضیلت‌‌گراست. مطابق «به‌باشی فضیلت‌گرا»، به‌باشی در تحقق‌بخشیدن به ظرفیت‌های نهفتۀ انسانی است. پژوهشگران فضیلت‌گرایی می‌گویند شادکامی و زندگی خوب صرفاً داشتن زندگی خوب نیست؛ در زندگی باید چیزی بیش از لذت و رضایت وجود داشته ‌باشد. مطابق به‌باشی فضیلت‌گرا، شادکامی حقیقی در ابراز فضیلت و انجام‌دادن آنچه شایسۀ انجام‌دادن است، یافت می‌شود (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). در واقع، زندگی باید چیزی بیشتر از لذت و رضایت باشد.

سلیگمن، با بررسی متن‌های فلسفی و دینی از سراسر دنیا، بیان ‌کرد شش فضیلت مشترک برای جهانیان وجود دارند و آنها را «شش‌گانه بزرگ»[3] نامید. این شش فضیلت شامل خردمندی، تعالی، اعتدال، انسانیت، عدالت، شجاعت هستند. فضیلت‌ها مفاهیم اخلاقی هستند که توانمندی‌ها ذیل آنها قرار می‌گیرند.

 خردمندی یکی از این فضیلت‌های بنیادین است که این‌گونه تعریف می‌شود: معرفتی که با سختی و تلاش به دست می‌آید، و سپس، در راه امور نیک به کار گرفته می‌شود. خردمندی شکلی از هوش اصیل و عالی است که وجود آن برای هیچ کس رنج‌آور و آزارنده نیست و هر کسی آن را تحسین می‌کند. توانمندی‌های زیرمجموعۀ خردمندی آنهایی هستند که مستلزم فراگیری و استفاده از دانش در امور انسانی باشند؛ مانند خلاقیت[4]، کنجکاوی[5]، داوری[6] و چشم‌انداز داشتن[7] (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). به نقل از دلاوری و همکاران (1403)، نیز صاحب‌نظرانی همچون استرنبرگ[8]، خردمندی را دانشی تعریف می‌کنند که تعادل بین منافع شخصی و منافع اجتماعی را در بر گیرد. بالتس و اشتادینگر[9] نیز خرد را به عنوان دانش عملی گسترده تعریف می‌کنند.

 میانه‌روی و اعتدال فضیلتی دیگر است که عبارت است از فضیلت کنترل و مهار زیاده‏روی که معمولاً بر تقوا و خویشتن‌داری دلالت دارد. برای نمونه، در روان‌شناسی، این فضیلت در قالب خودکارآمدی[10] یا خودنظم‌بخشی[11] می‌آید. اعتدال نوعی انکار نفس و ازخودگذشتگی است که برای فرد یا دیگران سرانجامی پر برکت دارد. دوراندیشی و فروتنی نمونه‌هایی از توانمندی‌های اعتدال هستند (پترسون و سلیگمن، 2004/1400).

دو فضیلت دیگر عدالت و انسانیت هستند. فضیلت بنیادین عدالت به طور کلی به چیزهایی اشاره دارد که باعث ایجاد انصاف و عدالت در زندگی می‌شوند. این نوع از مفهوم عدالت باید در عمل معیار داشته باشد؛ از این رو، بیشتر ماهیت مدنی دارد؛ مانند رهبری، شهروندی و کارگروهی. شادی‌گو و همکاران (1399) بیان می‌کنند ادبیات در هر جامعه نشان‌دهندۀ مسائل اجتماعی آن جامعه است. محبوبیت شاعری مانند پروین اعتصامی به همین دلیل است که اشعار او سازگار با مسائل اجتماعی، بی عدالتی، توجه به فقرا و بی‌مهری به دیگران است. به گفتۀ سلامت‌نیا (1393)، پروین شاعری اخلاقی و اجتماعی است. او هم انسان‌دوستی و هم عدالت را در اشعارش نشان می‌دهد. در واقع، دو فضیلت عدالت و انسانیت می‌توانند یکدیگر را بهبود بخشند و به نوعی تکمیل‌کنندۀ یکدیگر باشند. توانمندی‌های بین‌فردی و فضیلتی که مستلزم ارتباط با دیگران است، انسانیت نام دارد. در روان‌شناسی، فضیلت‏های مربوط به انسانیت معمولاً در قالب رفتار‏های نوع‌دوستانه یا جامعه‌پسند ترسیم می‌شوند؛ مانند عشق، سخاوت، مهربانی یا خیرخواهی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). سلیگمن در تعریف فضیلت بنیادین شجاعت نیز می‌گوید شجاعت هم شامل رشادت بدنی است و هم شرافت و استقامت؛ یعنی هر عمل آگاهانه، ارادی و سنجیده در راستای انجام‌دادن کار درست و اعمال اراده تا رسیدن به هدف؛ با وجود مخالفت‌های بیرونی یا درونی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400).

ششمین فضیلت، فضیلت تعالی است که عبارت است از اتصال با چیزی برتر؛ یعنی باور به اینکه معنا یا هدفی بزرگ‏تر از خود ما وجود دارد. به بیان دیگر، تعالی چیزی است که میزان کوچکی‌مان را به ما یادآوری می‌کند و در عین حال، احساس بی‏معنایی و پوچی را از ما دور می‏کند. توانمندی‏های شکر، امید، شوخ‌طبعی، دینداری و معنویت زیرمجموعۀ فضیلت تعالی قرار می‌گیرند. پروین اعتصامی یکی از شاعرانی است که معنویت و ایمان را در توکل مطلق به خداوند تعریف می‌کند (موید، 1368).

در مجموع، همۀ این فضیلت‏های یادشده و توانمندی‏های ناشی از آن یاریگر نوع بشر در دست‌یابی به کمال بوده‏‌اند. آدمی همیشه سعی در انجام اموری داشته است که او را در رسیدن به سعادت کمک کنند و اورا به منتها درجۀ فضیلت برسانند. رسیدن انسان به فضیلت‏های جهان‌شمول و تبدیل‌شده به انسان کامل در همۀ جوامع یکی از مهم‌ترین اهداف در زندگی انسان بوده است و شاعران و اندیشمندان بسیاری تلاش کرده‌اند تا با ارائۀ پند و اندرزهای خود، مردم را در رسیدن به این فضیلت‌ها یاری دهند. پروین اعتصامی نیز یکی از این شاعران است. پیشینۀ پژوهشی در این حوزۀ میان‌رشته‌ای نشان می‌دهد ادبیات فارسی و روان‌شناسی مثبت‌نگر در بسیاری از موارد هم‌راستا بوده‌اند. کاکاوند و نوبری (1396) در پژوهش خود، با بررسی و مقایسۀ اشعار پروین با مولوی، بیان می‌کنند پروین احیاگر فن مناظره در اشعار بوده است و نکات تعلیمی و اخلاقی خود را با تأثیرپذیرفتن از مولوی سروده است. او در قالب داستان‌های مختلف سعی می‌کند فضیلت‌هایی در راستای سعادت انسان آموزش دهد. گلی‌زاده و همکاران (۱۳۹۵) اذعان دارند اندیشه‌های مثبت‌نگر مولانا هم‌راستا با روان‌شناسی مثبت هستند. صفری و همکاران (۱۴۰2) غزلیات شمس را بر پایۀ روان‌شناسی مثبت بررسی کردند و نشان دادند اندیشه‌های مولانا و سلیگمن در مقولۀ شکوفایی و تلاش انسان برای دست‌یابی به کمال شبیه هم هستند. مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت همچنین در آثار شاعرانی همچون سعدی (حسینعلی‌زاده، 1401) و غزلیات جامی، خیالی بخارایی، فتاحی و هلالی (عبدلعلی‌زاده و همکاران، 1399) بررسی شده‌اند.

اگرچه پژوهش‏هایی دربارۀ تعالیم اخلاقی پروین اعتصامی و مطالعۀ مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت در ادبیات فارسی انجام شده‌اند، هیچ‌ کدام پیوند مستقیم شش فضیلت روان‌شناسی مثبت با اشعار پروین اعتصامی را بررسی نکرده‏اند. از این رو، این پژوهش به دنبال این است که نگاهی روان‌شناسانه به اشعار پروین اعتصامی داشته ‏باشد و اشعار او را از دیدگاه 6 فضیلت روان‌شناسی مثبت بررسی کند. علت انتخاب پروین اعتصامی مضامین ویژۀ اشعار و رویکرد تعلیمی مدنظر او است که تقریباً در سراسر دیوانش قابل مشاهده است. او به عنوان بانوی کتابدار و کتاب‌خوانی که دختر یوسف اعتصام الملک است، همیشه در فضای کتاب و علم پرورش یافته است و از نعمت همنشینی بزرگان شعر و ادب در محافل خانۀ پدری برخوردار بوده است. از سوی دیگر، روزگاری که پروین در آن شعر می‏سراید، از لحاظ تاریخی و اجتماعی، آغاز توجه به حضور زنان در جامعه و توجه به علم‌آموزی ایشان است؛ به همین علت، می‏توان به‌وضوح دید که مخاطب بسیاری از اشعار پروین زنان و دختران این سرزمین هستند. پروین توجه به این امر را رسالتی بر دوش خود می‏دانسته و به‌خوبی از عهدۀ این رسالت سترگ برآمده است. این پژوهش با غور در مضامین شعری این بانوی فرهیخته درصدد است به این پرسش‌ها پاسخ دهد: 1. شش فضیلت منتخب روان‌شناسی مثبت چگونه در اشعار پروین اعتصامی بازنمون شده‌اند؟ 2. با توجه به بررسی‏های انجام‌شده در این پژوهش، کدام فضیلت‌ها به ترتیب بسامد بیشتری داشته‌اند و چرا؟ 3. توانمندی‏های مورد تأکید هر فضیلت بر اساس تحلیل مضامین اشعار پروین اعتصامی کدام‌اند و سازوکارهای دست‌یابی به آن از نظر شاعر چگونه‌اند؟

روش

روش پژوهش، قلمرو و نمونه: این پژوهش در دستۀ پژوهش‏های کیفی، از نوع تحلیل مضمون قیاسی قرار می‌گیرد. در تحلیل مضمون به روش قیاسی، پژوهشگر کدها را بر اساس نظریۀ مشخص انتخاب می‌کند و علایم، شاخص‌ها و شواهدی را که با این نظریه حمایت می‌شوند، شناسایی و کدگذاری می‌کند. کدهای مرتبط با هر مضمون نیز از فرضیه‌ها و مؤلفه‌های نظریۀ مدنظر استخراج می‌شوند (عابدی جعفری و همکاران، 1399). در این پژوهش، از 6 فضیلت روان‌شناسی مثبت در کتاب طبقه‌بندی توانمندی منش و فضیلت‌های انسانی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400) به عنوان نظریۀ پایه برای ساخت کدها استفاده شده است. روش تحلیل مضمون روشی است برای تحلیل‌ شناخت الگوهای موجود در داده‌های کیفی و از آنجا که هدف این پژوهش بررسی مضامین منتخب در اشعار پروین اعتصامی از دیدگاه روان‌شناسی مثبت است، از روش تحلیل مضمون برای پژوهش حاضر استفاده شده است.

قلمرو پژوهش تمام اشعار پروین اعتصامی در کتاب چاپ‌شده در زمان حیات او با مقدمۀ ملک‌الشعرای بهار (اعتصامی، 1383) است که 5600 بیت شامل قصاید، مثنوی‏ها و قطعات بوده و به روش تمام‌شماری تحلیل شده‌اند. واحد تحلیل بیت در نظر گرفته شده است. تحلیل مضمون داده‌های متنی را به داده‌های غنی‌تر و تفصیلی‌تر تبدیل می‌کند (Clarke & Braun, 2016) و از مرور و کدگذاری عبارت‌های آشکار در اشعار این شاعر فراتر می‌رود و بر شناخت و توضیح ایده‌های صریح و ضمنی تمرکز می‌کند.

 روش اجرا و تحلیل: مراحل اجرای پژوهش بر اساس مراحل کلارک و براون اجرا شده ‌است (Clarke & Braun, 2016). ابتدا، پژوهشگر با مطالعۀ اولیه و مکرر اشعار و کتاب‌هایی دربارۀ پروین اعتصامی با فضای ذهنی شاعر و عمق و غنای محتوای متن آشنا شد. سپس، با مطالعۀ دقیق تمام اشعار پروین اعتصامی، هر بیت را با توجه به مضمون آن، به مفاهیم برگرفته از فضیلت‏های روان‌شناسی مثبت اختصاص داد. پس از اینکه کدگذاری به شکل دستی و یادداشت‌برداری انجام شد، به منظور پایایی نتایج، بار دیگر کل اشعار با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA2022 بررسی و کدگذاری شد و مضامین پایه استخراج شدند. سپس، مضامین پایه با هم ادغام و مضامین تکراری حذف شدند. مضامینی که زیرمجموعۀ هر فضیلت قرار می‌گیرند، کنار هم گذاشته شدند و مضامین سازمان‌دهنده شکل گرفتند. سپس، نتایج تحلیل با توجه به پرسش‌های پژوهش و مبانی نظری روان‌شناسی مثبت تحلیل و بررسی و تحلیل شد. به منظور بررسی روایی این پژوهش، مضامین با مطالعۀ مبانی نظری و پیشینه و اهداف پژوهش انتخاب شدند و در مرحلۀ تأیید مضامین و کدگذاری‏ها، از نظرات و رهنمود‏های سه نفر از استادان زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌های تربیت‌ مدرس و علامه طباطبایی استفاده شد.

در این پژوهش، کدگذاری توسط پژوهشگر انجام شد. برای اطمینان از ثبات درون‌ کدگذار، فرایند کدگذاری به صورت دستی و رایانه‌ای در دو نوبت جداگانه انجام و نتایج مقایسه شد. به منظور سنجش پایایی، از ضریب هولستی استفاده شد که یکی از شاخص‌های معتبر در سنجش توافق در پژوهش‌های کیفی است. هرچند استفاده از کدگذار مستقل و محاسبۀ ضرایب توافقی مانند کاپای کوهن می‌تواند اعتبار بیشتری ایجاد کند (سعدی‌پور، 1395)، در این پژوهش، با توجه به گستردگی جامعه (تمامی اشعار پروین) و هدف تمرکز بر عمق تحلیل، از شیوۀ تک‌کدگذار با تکرار کدگذاری و مشورت با خبرگان حوزۀ ادبیات و روان‌شناسی مثبت بهره گرفته شد تا احتمال سوگیری فردی کاهش یابد.

ضریب پایایی هولستی PAO (درصد توافق مشاهده‌شده) در این پژوهش 79/0 به دست آمده است. در فرمول ضریب پایایی هولستی، M تعداد توافق در دو مرحلۀ کدگذاری، N تعداد واحدهای کدگذاشته در مرحلۀ دستی و n تعداد واحد کدگذاشته به شکل رایانه‌ای است (سعدی‌پور، 1395). رعایت ملاحظات اخلاقی در این پژوهش انجام شده است.[12]

یافته‌ها

یافته‌های این پژوهش نشان داد میان آموزه‌های پروین اعتصامی و فضیلت‌های بنیادین روان‌شناسی مثبت هم‌راستایی بسیاری وجود دارد. در پاسخ به پرسش اول پژوهش، چنانکه از بررسی نظام‌مند اشعار پروین برمی‌آید و در جدول 1 اشاره شده است، هر شش فضیلت خردمندی، شجاعت، انسانیت، عدالت، اعتدال و تعالی در دیوان او بازنمایی شده‌اند. مضمون‌هایی همچون اهمیت علم و خرد، عشق به یادگیری، نکوهش جهل، تأکید بر علم‌آموزی برای زنان، راهنمایی گرفتن از عقل، پرهیز از گفتار بی‌عمل و ژرف‌اندیشی، فضیلت خردمندی را نشان می‌دهند. فضیلت شجاعت در مضامینی همچون گفتن حرف حق و سعی، تلاش و پشتکار تجلی یافته است. فضیلت انسانیت نیز با دو مضمون دوستی و محبت به دیگران و کمک به ناتوانان بازنمایی شده است. در فضیلت عدالت، مضامین رهبری خردمند و اعتراض به بی‌عدالتی روزگار دیده می‌شوند. مضامین آینده‌نگری و احتیاط، کنترل هوی و هوس، فروتنی و نهی خودپرستی نشان دهندۀ فضیلت اعتدال هستند. فضیلت تعالی نیز با دو مضمون پاکی و درستکاری، یاد خداوند و یاوری خواستن از او بازنمایی شده است. افزون بر این شش فضیلت، مضامین فراتر از مدل سلیگمن همچون ارزش هنر، غنیمت‌شمردن فرصت، پرهیز از همنشین بد و بردباری در اشعار پروین یافت شدند که این امر نشان‌دهندۀ نگاه عمیق‌تر او به فضایل انسانی است.

در پاسخ به پرسش دوم پژوهش، یافته‌های حاصل از کدگذاری بیت به بیت دیوان پروین حاکی از آن است که بیشترین مضمون تکرارشونده متعلق به فضیلت خردمندی است و در میان توانمندی‌های زیرمجموعۀ آن، عشق به یادگیری بیشترین تأکید را دارد. پس از خردمندی، فضیلت اعتدال بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است و در این میان، پروین اعتصامی بیشترین تأکید را بر خودنظم‌بخشی و کنترل هوی و هوس داشته و سپس احتیاط و آینده‌نگری را توصیه کرده است. دلیل بسامد بالای این دو فضیلت آن است که پروین در دوره‌ای تاریخی می‌زیسته که علم‌آموزی (به‌ ویژه برای زنان) و پرهیز از افراط‌گری و هوی و هوس از دغدغه‌های اصلی او به عنوان یک شاعر تعلیمی و اخلاقی محسوب می‌شده است. سایر فضیلت‌های انسانیت، شجاعت، عدالت و تعالی به ترتیب بعدی قرار دارند.

در پاسخ به سومین پرسش پژوهش و با استناد به جدول 1 و زیرمضمون‌های هر فضیلت، سازوکار دست‌یابی به هر یک از فضیلت‌های شش‌گانه به شرح زیر است: از نظر پروین اعتصامی، سازوکار دست‌یابی به فضیلت خردمندی کنجکاوبودن، عشق و علاقه به یادگیری و تفکر عمیق برای کشف حقیقت است. در نگاه او، فرد خردمند کسی است که از گفتار بدون عمل دوری کند و به جای هوی و هوس، از عقل پیروی کند. از نظر پروین اعتصامی، مهم‌ترین سازوکار دست‌یابی به فضیلت شجاعت سعی و تلاش است. او معتقد است حتی با وجود موانع، می‌توان با پشتکار به نتیجه رسید. از دیدگاه او، کسی که به فضیلت شجاعت نائل آمده باشد، از گفتن حرف حق هرگز نمی‌هراسد، هرچند مانعی در پیش باشد. پروین در اشعارش بسیار مهربان است و برای فضیلت انسانیت، مهربانی در دل و کمک به ناتوانان را راهکار اصلی می‌داند. برای فضیلت عدالت، او به بی‌عدالتی روزگار اشاره می‌کند و توصیه به پذیرش رهبری خردمند (تشبیه رهبر به ناخدای کشتی) دارد.

در اشعار پروین اعتصامی، سازوکار دست‌یابی به فضیلت اعتدال در دو محور خلاصه می‌شود: نخست، کنترل هوای نفس و خودنظم‌بخشی؛ دوم، آینده‌نگری و احتیاط. وی همچنین فروتنی را جوهرۀ این فضیلت می‌داند و بسیار از خودپرستی پرهیز می‌کند. برای فضیلت تعالی نیز پاکی و درستکاری و توکل مطلق به خداوند به عنوان راه سعادت معرفی شده است. شاعر این مفاهیم را با زبان ساده، داستان‌ها، تمثیل‌ها و تشبیهات ملموس آموزش می‌دهد تا برای همگان قابل فهم باشد. در جدول 1، شاهد هر کدام از مضمون‌ها در دیوان پروین آورده شده ‌است.

جدول 1

مضامین استخراج‌شده از اشعار

Table 1

Extracted Themes from Poems

بحث

هدف این پژوهش بررسی مضامین شعر پروین اعتصامی در حوزۀ فضیلت‌های روان‌شناسی مثبت است. نتایج نشان داد مؤلفه‏های روان‌شناسی مثبت هم‏راستا با آموزه‌های مورد تأکید پروین اعتصامی هستند. علاوه بر این، مضامین فراتر از مدل سلیگمن نیز در اشعار پروین اعتصامی، از جمله ارزش هنر، فرصت را غنیمت‌شمردن، همنشین بد و بردباری، نشان می‌دهند پروین نگاهی عمیق‌تر به فضایل انسانی دارد. به‌کارگیری این مفاهیم در کنار نکات و فضایلی که متخصصان روان‌شناسی مثبت اشاره کرده‌اند، می‌تواند آموزه‌های پروین را به منبعی ارزشمند برای تکمیل و غنی‌سازی آموزش فضایل اخلاقی در روان‌شناسی مثبت‌ تبدیل کند. همچنین، بهره گیری از سازوکارهای پند و اندرز در محتوای تعلیمی اشعار و استفاده از تشبیهات و استعارات ملموس در نظام بلاغت شعر موجب می‏شود اشعار پروین گزینه‌ای مناسب برای مطالعۀ متن ادبی از نظرگاه روان‌شناسی مثبت باشند. در حقیقت، شاعر شاهد مثال‏های روزمره و برگرفته از زندگی عادی مردم را به کار می‌گیرد تا راه دست‌یابی به فضیلت‏ها و کمال انسانی را به مخاطبان با زبانی همه‌فهم آموزش دهد. در ادامه، با توجه به یافته‌های پژوهش، تبیین هر فضیلت و چگونگی بازنمایی آن در اشعار پروین اعتصامی بررسی می‌شود. در خصوص کلمۀ فضیلت، پروین می‌گوید:

بُگشا قفلِ درِ باغِ فضیلت را/ بُخور از میوۀ شیرینِ فراوانش

فضیلت خردمندی: به عقیدۀ پترسون و سلیگمن (2004/1400)، فضیلت خردمندی و دانایی را شامل صفاتی مثبت می‌داند که با اکتساب و استفاده از اطلاعات در راستای زندگی خوب ارتباط دارند و در واقع نوعی توانمندی شناختی هستند. از آنجا که بسیاری از اندیشمندان وقتی از فضیلت‏ها سخن می‌گویند، عقل یا خرد را معیار گزینش یا تأیید آنها به شمار می‌آورند، مناسب است تا ابتدا انعکاس ابیات مرتبط با این فضیلت در شعر پروین اعتصامی تحلیل و بررسی شود. توانمندی‌هایی که در این پژوهش برای فضیلت خردمندی از اشعار پروین اعتصامی استخراج شده‌اند عبارت‌اند از: گشودگی به تجربه، اهمیت علم و خرد، عشق به یادگیری، نکوهش جهل، اهمیت علم‌آموختن برای زنان، راهنمایی‌گرفتن از عقل و خرد، پرهیز از گفتار و عمل‌کردن، ژرف‌اندیشی و تفکر عمیق که در ذیل به ترتیب تحلیل ‌می‌شوند.

نخستین این توانمندی‌ها کنجکاوی و گشودگی به تجربۀ جدید است که نوعی صفت برانگیخته‌شده از درون محسوب می‌شود. این مضمون در شعر پروین در دو مقوله قابل بررسی است. ابتدا اینکه وی تأکید بر دوری از گفتار و اقدام به عمل دارد و دیگر اینکه مخاطب اشعار را برمی‌انگیزد تا نسبت به تجربه‌های جدید قیام کند، هرچند ممکن است در عمل با مشکلاتی مواجه شود.

هیچگَه شمعِ بی فتیله نسوخت/ تا عَمَل نیست، عِلم بی اَثر است

از گفتۀ ناکردۀ بیهوده چِه حاصل؟/ کِردار نکو کُن، که نَه سودیست زِ گُفتار

پروین اعتصامی بیان می‌کند علم بدون عمل و گفتار بدون کردار نکوهیدنی است؛ خلاصۀ کلام او فراخوانی به تقوا و پرهیزگاری است. پروین انسان را به پیمودن راه تقوا و تفکر دعوت می‌کند. توانمندی دیگر در این مجموعه آزاداندیشی است؛ به این معنا که انسان بتواند همۀ شواهد را بررسی‌کند و سنجیده تفکر کند. پروین بر لزوم تفکر از دریچۀ عقل تأکید دارد و آن را لازمۀ دریافت نور حقیقت می‌داند:

بخَر زِ دکۀ عَقل آنچه روحْ می‏طَلبد/ هِزار سودِ نَهان اَندرین خریداریست

به چشمِ عقل ببین پرتوِ حقیقت را/ مَگویْ نورِ تَجَلی فُسون و طَراریست

عشق به یادگیری توانمندی دیگری از زیرمجموعۀ فضیلت خردمندی است که آن را می‌توان ناشی از علاقۀ ذاتی انسان به یادگیری و سازگاری با محیط دانست. پترسون و سلیگمن (2004/1400) این توانمندی را صفتی عام معرفی می‌کنند که در آن، افراد انگیزشی فوق‌العاده‌‍‌ در فراگیری مهارت یا معلومات جدید یا توسعۀ مهارت‏های موجود دارند. از میان توانمندی‌های مختلف خردمندی، مضمون عشق به یادگیری بیشترین تکرار را در بین اشعار پروین اعتصامی داراست. او به عنوان زنی خردمند در بیشتر اشعار خود افراد را به آموختن و علم‌اندوزی تشویق می‌کند و بسیار بر ارزشمندی علم و دانش تأکید می‌کند. آنچه در رابطه با این مقوله قابل بیان است این است که مخاطب بیشتر اشعار پروین در این مضمون زنان هستند و او به ویژه علم را برای زنان زینت می‌داند. با توجه به عصری که پروین در آن زندگی می‌کند که مقارن با دورۀ پهلوی اول و اجرای اصلاحات رضاخانی است و در آن، تلاش‌های بسیاری در راستای مدرن‌سازی و برهم‌زدن ساختارهای سنتی صورت گرفت، همچنان مقاومت‌هایی در این خصوص وجود داشت؛ بنابراین، پروین در اشعارش سعی می‌کند بر این مهم تأکید داشته باشد و از جملۀ اشعار او در این زمینه شعری است که در جشن فارغ‌التحصیلی دختران مدرسۀ آمریکایی تهران سروده است.

توانمندی دیگر تحت بررسی در این پژوهش ژرف‌اندیشی است. پروین در اشعارش آفرینش را هدفمند می‌داند و انسان را تشویق می‌کند تا برای کشف حکمت و حقیقت تفکری عمیق داشته باشد. ژرف‌اندیشی در نظر سلیگمن توانایی ارزیابی زندگی در چارچوبی وسیع به شکلی است که برای خود و دیگران قابل فهم باشد. ژرف‌اندیشی حاصل دانش و تجربه و هماهنگی آنها برای افزایش به‌باشی انسان است. وقتی فردی چشم‌انداز دارد، در بافت‌های مختلف اجتماعی می‌تواند ابتدا به دیگران گوش دهد و آنچه را می‌گویند، ارزیابی کند؛ سپس پندهای حکیمانه و خردمندانه ارائه دهد. پروین از این نظر بسیار بر تفکر و کشف حقایق توصیه می‌کند. او در بیتی می‌گوید:

این چشمۀ کوچکْ به چشمِ فِکْرَت/ بَحْریست که بی کُنه و بی کَرانست

سلیگمن متضاد ناخوشایند این توانمندی را جهل و بی‏خردی می‌داند. پروین نیز در بسیاری از اشعار خود جهل را نکوهش می‌کند. او به انسان توصیه می‌کند اگر به دنبال سعادت است، از جهل دوری کند و در جست‌وجوی معرفت باشد. پروین در اشعار خود بر مضمون‌هایی همچون نکوهش جهل و راهنمایی‌خواستن از عقل و خرد بسیار تأکید می‌کند. از نظر او، فرد خردمند از عقل خود استفاده می‌کند، شواهد را می‌سنجد و از جهل و نادانی دوری می‌کند. او علم و خرد را بسیار ارزشمند می‌داند. پروین همچنین به ارزش هنر بسیار توجه می‌کند و فرد خردمند را باهنر می‌داند. این یافته با پژوهش ممتحن و محمدی (1390) و کشوری و همکاران (1403) نیز هم‌راستاست. سلیگمن به طور مستقیم به موضوع هنر اشاره نکرده است و این امر نشان‌دهندۀ دیدگاه عمیق‌تر پروین اعتصامی به فضایل انسانی است.

فضیلت شجاعت: شجاعت شامل اعمال اراده برای رسیدن به اهداف، با وجود موانع و ستیزه‌های درونی و بیرونی است (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). دلاوری و شهامت یکی از توانمندی‌هایی است که زیرمجموعۀ شجاعت است و نوعی شجاعت فرای جسم و توانایی هر کاری است که با وجود ترس باید انجام شود. در این ‌باره، پروین در اشعارش مضمون گفتن حرف حق را بسیار به کار برده است. او با توجه به بافت اجتماعی زمان خود، شجاعت گفتن و اعتراض به وضع اجتماعی خود را داشت و در اشعار خود توصیه می‌کند که انسان نترسد و آنچه را باید بگوید به زبان آورد.

وقتِ سُخنْ مَترس و بگو آنچه گفتنی است/ شمشیر، روزِ مَعرکه زشت است در نِیام

توانمندی‌های دیگر شجاعت، اتمام کاری که فرد شروع کرده است، ادامۀ آن با وجود موانع، ایستادگی‌کردن و به نتیجه رساندن و سعی و تلاش و اهمال‌کاری‌نکردن، همه زیرمجموعۀ توانمندی استقامت، پشتکار و سخت‌کوشی هستند (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). پروین با استفاده از مثال و داستان، مخاطب خود را به سعی و تلاش تشویق می‌کند. مضمون سعی و تلاش یکی دیگر از مضمون‌های پر تکرار در اشعار پروین است. او برای غلبه بر موانع بسیار به پشتکار و ایستادگی تشویق می‌کند. او در شعرهای خود به شکل گفت‌وگو و مناظره‌های مختلف، با مثال‌هایی همچون مورچه و عنکبوت یا در شعر «جولای خدا» در قالب داستان، سعی و تلاش را آموزش می‌دهد؛ از این رو، هم‌راستا با مفاهیم روان‌شناسی مثبت است. او راه رسیدن به سعادت را سعی و تلاش می‌داند:

سعیْ کُن، ای کودکِ مَهدِ اُمید/ سعیِ تو بَنّا و سَعادت بَناست

وی همچنین در کنار تلاش و کوشش، در ادامه توصیه می‌کند وقت و فرصت را غنیمت بشمارید. فرصت را غنیمت‌شمردن یکی دیگر از مضمون‌های پرتکرار اشعار پروین است که فراتر از مدل سلیگمن قرار می‌گیرد.

رَنگرَز شو، تا که در خُم هستْ رنگ  بَرق شد فُرصت، نمی‏داند دِرَنگ

فضیلت انسان‌دوستی: توانمندی‌های انسانیت در ارتباط با گرایش به مراقبت و دوستی و روابط میان‌فردی مثبت با دیگران هستند. مهربانی یکی از توانمندی‌هایی است که در این فضیلت جای می‌گیرد؛ به این معنا که انسان تمایل گسترده به خوبی به دیگران داشته باشد و در حق دیگران مهربانی کند و از دیگران حمایت کند. پروین در اشعار خود بسیار مهربان است و در قالب داستان‌های مختلف کمک و دوستی با دیگران را توصیه می‌کند و از این رو، هم‌سو با توانمندی‌های انسان دوستی در روان‌شناسی مثبت است. وی معتقد است اگر توانا هستید به ناتوانان کمک کنید، دوستی و محبت با دیگران داشته ‌باشید و از فقرا مراقبت کنید. شادی‌گو و همکاران (1399) و موید (1368) نیز موافق با این نظر هستند و در پژوهش‌های خود بیان می‌کنند پروین در اشعار خود با اشاره به حال یتیمان، عواطف بشردوستانۀ خود را نشان می‌دهد. او عواطف انسان‌دوستی خود را در تمثیل‏ها و حکایت‌هایی کوچک گنجانده و از این طریق ناله، غم و شکایت خود را مؤثر‏تر از سخن دیگران کرده است. برای مثال، او در شعر «شرط نیکنامی» یکی از شرایط نام نیک داشتن را این می‌داند که به افراد کمک کنید و دیگران را نرنجانید. همچنین، در شعر «غرور نیکبختان» پروین بسیار به کمک‌کردن به افراد ناتوان توصیه می‌کند؛ آنجا که می‌گوید:

بپُرس از ناتوانان تا توانی/ بتَرس از روزگارِ ناتوانی

ز مِهرْ آموزْ رَسمِ تابناکی /که بَخشدْ نور بر آبی و خاکی

فضیلت عدالت: مسئولیت‌پذیری اجتماعی یکی از توانمندی‌هایی است که به نوعی حس تعهد به خیر مشترک برای عالمیان اشاره دارد. در واقع، فرد منافع شخصی را دربرگیرندۀ گروه‌هایی قرار می‌دهد که عضوشان است. توانمندی دیگر انصاف است که به نحوۀ رویارویی فرد به شکلی همانند یا یکسان با دیگر مردم اشاره دارد؛ یعنی بدون قضاوت دربارۀ دیگران تصمیم‌گیری کنیم. مردم به گروه‌هایی مختلف تعلق دارند که هر کدام رهبران خود را دارند. یکی دیگر از توانمندی‌های زیرمجموعۀ عدالت رهبری است. رهبری کارآمد بسیار ارزشمند است. ما رهبرانی که همۀ طبقات اجتماعی را در نظر بگیرند، بر مشکلات فائق آمده‌اند، زمان را غنیمت می‌شمارند و مسئولیت‌پذیر هستند را الهام‌بخش می‌دانیم. در اشعار پروین، به لزوم رهبری خردمند و راهنمایی‌گرفتن از رهبری که عالم است بسیار اشاره شده است. او رهبر را به ناخدا تشبیه می‌کند و بیان می‌کند کشتی به ناخدای خردمند نیاز دارد تا از پس حوادث برآید. در شعر «طفل یتیم» و «قلب مجروح» همچنین پروین در رابطه با بی‏عدالتی روزگار می‌گوید و از کودکانی یتیم یاد می‏کند که سختی‌های بسیاری می‌کشند و قضا و قدر برای آنها فقط سختی در نظر گرفته است.

فضیلت اعتدال: فضیلت اعتدال پس از فضیلت خردمندی بیشترین تکرار و بیشترین هم‌سویی را با مفاهیم پروین اعتصامی دارد. این توانمندی‌ شامل صفاتی مثبت است که ما را از افراط دور نگه می‌دارند. این توانمندی شامل عمل محتاطانه و دوراندیشی است و همچنین خود‌تنظیمی بهینۀ هیجان‌ها را بیان می‌کند. یکی از توانمندی‌ها گذشت و بخشایش است؛ به طوری که انسان کینه به دل نگیرد و بخشش داشته باشد. توانمندی دیگر فروتنی و تواضع است که مصداق آن افرادی هستند که در جست‌وجوی توجه نباشند و خوشی‌ها و افتخاراتشان را در بوق و کرنا نمی‌کنند و اشتباهات و عیوبشان را تصدیق می‌کنند. غرور و مباهات هیجانی افراطی است که متضاد فروتنی قرار می‌گیرد. پروین در شعرهای «گل و خاک»، «عیبجو» و «دیدن و نادیدن» و در بسیاری از بیت‌های دیگر، فروتنی را توصیه و خودپرستی را نهی می‌کند؛ برای مثال، در آنجا که می‌گوید:

 چِه حاصل اَز هنر و فَضلِ مردمِ خودْبین/ خوشَم که هیچَم و همچون تونیستم خودخواه

احتیاط و دوراندیشی توانمندی است که سلیگمن آن را این‌گونه تعریف می‌کند: فرد دوراندیش در برابر شکل‌های دیگر انتخاب‌گری یا بی‌انتخابی، انتخاب هوشمندانه و زیرکانه دارد و بسیار به تفکر انتقادی و آزاداندیشی فعال نزدیک است؛ زمانی که فرد با توجه به شواهد و پیامد آتی عمل، منافع و هزینه‌های شخصی برآورد می‌کند و به سمت انجام کار عاقلانه هدایت می‌شود. خودنظم‌دهی یا خودنظم‌بخشی یکی دیگر از توانمندی‌های منش است. در این رابطه، فرد واکنش‌ها و پاسخ‌های خود را به منظور تعقیب اهداف و زندگی طبق معیا‌رهایش کنترل می‌کند و هیجان‌های مفرط را کم می‌کند. احتیاط توانایی فرد برای مهار هر نوع تندروی است. این مضمون نزدیک به یک‌صد بار در اشعار پروین اعتصامی دیده شد و یکی از پرتکرارترین مضامین پس از خردمندی، کنترل هوای نفس و خودنظم‌بخشی است. سلامت‌نیا (1393) در تأیید این گزاره می‌گوید پروین به طور مکرر نفس را یکی از عوامل بازدارنده در تعالی روح می‌داند و نفس را بازدارندۀ انسان از رسیدن به مرتبۀ کمال و تعالی در نظر می‌گیرد.

فضیلت تعالی: معنویت انسانی‌ترین توانمندی‌های منش است و همچنین والاترین آنهاست. این توانمندی این‌گونه تعریف می‌شود: داشتن باورهایی منسجم دربارۀ مقصود و معنایی والاتر از جهان و جایگاه فرد. این افراد دربارۀ معنای بنیادین زندگی نظری دارند که به کردارشان شکل می‌دهد و مایۀ آرامششان را فراهم می‌کند. موضوع اساسی بسیاری از اشعار پروین تماماً یا قسمتی از آن کار و کوشش است. در همین راستا، موید (1368) معتقد است به نظر پروین پاسخ پرسش انسان دربارۀ راز آفرینش، هستی و مرگ نیست، بلکه ایمان است. ایمان در شعر پروین یعنی درک روحانی حقیقت الهی و توکل مطلق به آن و به شهادت دیوانش، ایمان را کیمیای سعادت می‌دانسته و خدا را تنها طبیب جمیع علت‏ها و گل بی‏علت‌وعیب خوانده و گفته است:

 این سخنِ پروین، نَه از روی هَوی ست/ هرکجا نوری ستْ زِ اَنوارِ خداست

 او در شعر «عشق حق» نیز یاد خدا را آنچنان تعریف می‌کند که هیچ چیز از آن برتر نیست. این نتایج نشان می‌دهد مضمون‌های اشعار پروین هم‌راستا با باورهایی منسجم دربارۀ معنای زندگی و مقصود جهانی بالاتر هستند.

نتایج پژوهش حاضر نشان داد هم‌سویی بسیاری بین فضیلت‌های روان‌شناسی مثبت با مضمون‌های اشعار پروین اعتصامی وجود دارد. پروین اعتصامی، با توجه به سادگی زبان اشعار و رویکرد تعلیمی آنها، گزینه‏ای مناسب برای بررسی‏های روان‌شناسانه در حوزۀ تربیتی محسوب می‏شود. شش فضیلت مدنظر در این پژوهش همگی در محتوای اشعار پروین اعتصامی حضور داشتند و با توجه به بررسی بیت به بیت که روش کار این پژوهش بوده است، می‏توان بسامد تقریبی آن را به ترتیب مضامین خردمندی و اعتدال دانست. توجه به ترویج خردمندی و اهمیت علم و دانش‌اندوزی به ویژه برای بانوان در برهۀ تاریخی حساسی که شاعر مورد بحث ما در آن می زیسته است، در اشعار پروین مؤکداً تکرار می‏شود و گویا توجه به بسط و گسترش این مهم را رسالتی بر دوش خود می دانسته که به خوبی از عهدۀ آن برآمده است. مضامین فراتر از مدل سلیگمن در اشعار پروین اعتصامی، از جمله توجه به هنر، فرصت را غنیمت‌شمردن، همنشین بد و بردباری، نشان می‌دهند پروین نگاهی عمیق‌تر به فضایل انسانی دارد. همچنین، نتایج حاصل نشان داد از آنجا که پروین اعتصامی با زبان ساده و عمدتاً در قالب داستان مفاهیم اشعارش را آموزش می‌دهد، پژوهشگران می‌توانند برای آموزش مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت، به ویژه برای کودکان و نوجوانان، از اشعار این شاعر بزرگ استفاده کنند.

[1] Martin Seligman

[2] well-being

[3] high six

^[4] creativity

^[5] curiosity

^[6] judgment

^[7] perspective

^[8] Strenberg

^[9] Baltes & Staudinger

[10] self-efficacy

[11] self-regulation

[12] باتوجه به اینکه این پژوهش بر روی متون منتشرشدۀ اشعار پروین اعتصامی انجام شده است، به تأیید کمیتۀ اخلاق نیاز نداشته است.