آینده‌پژوهی زنجیره ارزش زعفران در برابر تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار جهانی در شهرستان قائنات

مقدمه

بر پایه رویکرد توسعه پایدار، زنجیره ارزش پایدار به مجموعه‌ای از فعالیت‌های هماهنگ در تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات گفته می‌شود که تلاش می‌کند ضمن رعایت اصول زیست‌محیطی، مسئولیت‌های اجتماعی و قواعد حکمرانی اقتصادی، هم ارزش افزوده‌ای بلندمدت ایجاد کند و هم اثرات منفی بر محیط و جامعه را کاهش دهد (Wu et al., 2023, p. 117). 

هدف اصلی این رویکرد، ایجاد تعادلی میان منافع اقتصادی، اجتماعی و محیطی است (Manurung et al., 2024). به بیان دیگر، مفهوم زنجیره ارزش پایدار نسخه‌ای تکامل‌یافته از زنجیره ارزش سنتی محسوب می‌شود که به جای تمرکز صرف بر سود مالی، به دنبال تولید ارزش اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به‌صورت همزمان در طول کل زنجیره تأمین است (Anthony Jnr, 2019, p. 383).  

فعالیت‌های کارآفرینانه در زنجیره تأمین به معنای کشف و بهره‌گیری از فرصت‌ها و نیازهای نوظهوری است که می‌توان آنها را به‌عنوان پاسخ‌های کارآفرینانه تلقی کرد. ارتباط نزدیکی میان صنعتی‌شدن و ضرورت ایجاد زنجیره تأمین کارآفرینانه وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که دستیابی به چنین زنجیره‌ای مستلزم تغییر نگرش و بازنگری در نقشه ذهنی مدیران با رویکرد آینده‌پژوهی است تا مسیر نوآوری هموار شود. در این راستا، مدیران زنجیره تأمین باید با ایجاد ارزش و رضایتمندی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی و همچنین توجه به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، عملکرد پایدارتری رقم بزنند و آینده‌پژوهی را به‌عنوان یک ابزار استراتژیک برای کسب مزیت رقابتی پایدار به‌کار گیرند (Leng et al., 2018, p. 650).  

تجربه نشان داده است که فقدان راهبرد آینده‌پژوهی موجب بروز خسارات جدی در شرکت‌ها می‌شود؛ درحالی‌که با نگرش آینده‌نگر می‌توان به خلق ارزش و یکپارچگی در زنجیره تأمین دست یافت  (شفیعی و همکاران، 1399، ص. 20؛Nirmala et al., 2022, p. 3660 ). آینده‌پژوهی با هدف ترسیم سناریوها و پارادایم‌های مطلوب، ابزاری برای شناسایی و ارزیابی آینده‌های ممکن و محتمل است تا براساس ارزش‌های جامعه، آینده‌های مرجح، انتخاب و زمینه‌ساز ساخت آینده‌ای مطلوب فراهم شود (عابدینی و همکاران، 1403، ص. 205).

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بخش کشاورزی ستون اصلی اقتصاد ملی به شمار می‌آید و در مناطق روستایی، اصلی‌ترین تکیه‌گاه معیشتی خانوارها محسوب می‌شود (ایزدی و اصغری لفمجانی، 1402، ص. 269؛ توسن و همکاران، 1403، ص. 148). در ایران نیز کشاورزی نقشی حیاتی در تأمین مواد غذایی و ایجاد ارزش اقتصادی دارد، به گونه‌ای که نزدیک به ۲۷ درصد از تولید ناخالص داخلی و حدود ۲۲ درصد از اشتغال کشور به این بخش اختصاص دارد (نیرومند فرد و همکاران، 1402، ص. 303).

در میان محصولات متنوع کشاورزی، زعفران به سبب مصرف پایین آب و سازگاری بالا با شرایط اقلیمی خشک، جایگاه ویژه‌ای یافته است. این محصول باارزش، در کشورهایی که با محدودیت منابع آبی روبه‌رو هستند، می‌تواند به‌عنوان کالایی سودآور و صادرات‌محور مطرح باشد

 (Akbari et al., 2024, p. 112; Rezvani Moghaddam et al., 2016, p. 10)؛ از همین رو، زعفران برای ایران ابزاری راهبردی در توسعه صادرات غیرنفتی و افزایش درآمد ارزی به حساب می‌آید (پرهیزکاری و همکاران، 1400، ص. 12).

ایران با تولید تقریبی ۵۴ درصد از کل زعفران جهان، بزرگ‌ترین عرضه‌کننده این محصول در بازار جهانی است (Moshizi et al., 2023, p. 108). در این میان، استان خراسان رضوی به‌عنوان قطب اصلی تولید زعفران ایران شناخته می‌شود و بیش از ۵۷ درصد سطح زیر کشت و بخش عمده‌ای از تولید کشور را در اختیار دارد. افزون بر این، شهرستان تربت حیدریه طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ بیشترین میزان سطح زیر کشت و تولید زعفران ایران را به خود اختصاص داده است (کلانتری و همکاران، 1400، ص.180).  

بررسی مطالعات و شواهد موجود در حوزه زعفران نشان می‌دهد که این محصول راهبردی، با وجود نقش مهمی که در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی ایران ایفا می‌کند، در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و محیطی مواجه شده است. این چالش‌ها در مناطق اصلی تولید زعفران، به‌ویژه شهرستان قائنات به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های تولید زعفران کشور، نمود آشکارتری پیدا کرده است. از یک سو، تغییرات اقلیمی شامل افزایش دما، کاهش بارندگی و تکرار دوره‌های خشکسالی در این منطقه خشک و نیمه‌خشک، شرایط تولید زعفران را با عدم‌قطعیت و محدودیت‌های جدی مواجه کرده است و می‌تواند بر پایداری تولید و بهره‌وری این محصول اثرگذار باشد. از سوی دیگر، تحولات بازار جهانی زعفران و تشدید رقابت میان کشورهای تولیدکننده، همراه با ضعف در برندسازی، بسته‌بندی و بازاریابی بین‌المللی، موجب شده است بخش درخور توجهی از ارزش افزوده زعفران تولیدی مناطق تولیدکننده‌ای مانند قائنات در خارج از کشور و توسط کشورهای واسطه‌ای شکل گیرد. در چنین شرایطی، کشورهایی مانند اسپانیا با نقش‌آفرینی در فرآوری، بسته‌بندی و صادرات مجدد زعفران ایرانی، سهم بیشتری از ارزش افزوده جهانی این محصول را به خود اختصاص داده‌اند. مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که زنجیره ارزش زعفران در سال‌های اخیر با شرایطی پیچیده و همراه با عدم‌قطعیت‌های متعدد روبه‌رو شده است. از یک سو، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آب می‌تواند بر پایداری تولید این محصول اثر بگذارد و از سوی دیگر، نوسانات بازار جهانی و افزایش رقابت میان کشورهای تولیدکننده، آینده جایگاه ایران در این بازار را با چالش‌هایی همراه کرده است؛ در حالی که مطالعات متعددی به بررسی جنبه‌هایی مانند تولید، صادرات یا بازاریابی زعفران پرداخته‌اند، کمتر پژوهشی به‌صورت جامع و آینده‌نگر تلاش کرده است عوامل کلیدی اثرگذار بر آینده زنجیره ارزش این محصول را به‌طور هم‌زمان بررسی کند و پیامدهای احتمالی تعامل این عوامل را در قالب سناریوهای آینده تحلیل نماید؛ از این رو، مسئله اصلی این پژوهش آن است که کدام پیشران‌ها بیشترین نقش را در شکل‌دهی آینده زنجیره ارزش زعفران دارند و این پیشران‌ها چه سناریوهای محتملی را برای آینده این زنجیره در افق پیش‌رو رقم می‌زنند. شناسایی این عوامل و بررسی سناریوهای ممکن می‌تواند به درک بهتر فرصت‌ها و تهدیدهای پیش‌روی این بخش، کمک و مبنایی برای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری مؤثر در جهت تقویت رقابت‌پذیری و پایداری زعفران ایران فراهم کند.

پیشینه پژوهش

مطالعات انجام‌شده در حوزه زنجیره ارزش زعفران نشان می‌دهد که این محصول راهبردی با مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی، فنی، نهادی و محیطی روبه‌رو است. یعقوبی و همکاران (1404) در بررسی زنجیره زعفران در تربت‌حیدریه نشان دادند که تغییرات اقلیمی در تولید، کمبود سرمایه در گردش در فرآوری، قوانین سخت‌گیرانه گمرکی و ضعف همکاری تعاونی‌های روستایی از مهم‌ترین چالش‌ها هستند. همچنین ناپایداری تولید، مشکلات فنی و مالی در فرآوری و محدودیت دسترسی به بازارهای خارجی از موانع این صنعت به شمار می‌آیند. غفاری مقدم و همکاران (1400) با رویکرد آینده‌پژوهی به تحلیل بحران آب در سیستان پرداختند. هفت عامل کلیدی از جمله خشکسالی، وابستگی به منابع آب خارجی و ضعف مدیریت منابع آب شناسایی شد و با استفاده از نرم‌افزار Scenario Wizard  سه سناریوی خوش‌بینانه، محتمل و بدبینانه تدوین شد. نتایج نشان داد سناریوی خوش‌بینانه بیشترین وزن را داشته و می‌تواند به بهبود شرایط آبی و کشاورزی منطقه کمک کند. کاویانی‌راد و همکاران (1404) با استفاده از نرم‌افزارهای MICMAC و Scenario Wizard سناریوهای امنیت آب در شهر جدید پردیس را بررسی کردند. نتایج نشان داد بی‌اعتمادی شهروندان، رقابت محلی برای منابع آب و ناکارآمدی مدیریت منابع از مهم‌ترین عوامل مؤثر هستند و آینده امنیت آب این شهر بحرانی ارزیابی شد. محمودی شریف و همکاران (1401) با استفاده از تکنیک تحلیل اثرات متقابل، پیشران‌های مؤثر بر آینده زنجیره تأمین صنعت نفت ایران را شناسایی و تحلیل کردند.

ساعی و همکاران (1402) با رویکرد آینده‌پژوهی و تحلیل ساختاری در نرم‌افزار MICMAC، چالش‌های توسعه کشت گل‌محمدی در آذربایجان شرقی را بررسی کردند. نتایج نشان داد عواملی مانند کمبود سرمایه، آلودگی شیمیایی محصول، ضعف مشارکت بخش خصوصی و کمبود زیرساخت‌های کشاورزی از مهم‌ترین موانع توسعه این کشت هستند. عابدینی و همکاران (1403) با استفاده از روش دلفی فازی و نرم‌افزار Scenario Wizard سناریوهای آینده زنجیره تأمین پایدار صنایع لبنی را بررسی کردند. نتایج نشان داد نوسانات نرخ ارز، قوانین تجاری، استانداردهای بهداشتی، هزینه مواد اولیه و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی از پیشران‌های اصلی این صنعت هستند و سه سناریوی رونق، واقع‌بینانه و ناعلاجی برای آینده آن شناسایی شد. معروفی و همکاران (1401) با استفاده از تحلیل اثرات متقاطع و مدل‌سازی پویایی سیستم‌ها، آینده بخش کشاورزی منطقه ۳ آمایش کشور را بررسی کردند. نتایج نشان داد عواملی مانند تجاری‌سازی زنجیره ارزش، فناوری‌های کشاورزی، تجارت جهانی، صادرات و تغییر اقلیم از مهم‌ترین پیشران‌های آینده کشاورزی هستند و چهار سناریو برای این بخش ترسیم شد. حسینی و آریان‌کیا (1401) با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش دلفی و تحلیل تأثیر متقابل، پیشران‌های مؤثر بر توسعه کسب‌وکارهای سرزمینی در ایران را شناسایی و سناریوهای آینده آن را تحلیل کرده است. نتایج نشان می‌دهد عواملی مانند تحریم‌ها، سرمایه‌گذاری، دسترسی به بازار و فناوری از مهم‌ترین عوامل کلیدی بوده و مدیریت شرایط پرریسک و بهبود تعاملات اقتصادی نقش مهمی در توسعه این کسب‌وکارها دارد. فال‌سلیمان و همکاران (1403) با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش‌های دلفی، تحلیل اثرات متقاطع (MICMAC) و سناریونویسی، عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه مدیریت روستایی شهرستان جیرفت را شناسایی کرده و نشان دادند دسترسی به اعتبارات و منابع مالی از مهم‌ترین پیشران‌های بهبود و پایداری مدیریت روستایی در آینده است. متقی و همکاران (1403) با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش دلفی، تحلیل اثرات متقاطع (MICMAC) و سناریونویسی، پیشران‌های ژئوپلیتیکی مؤثر بر آینده مناسبات قدرت در کلانشهر تهران را شناسایی می‌کند و هفت سناریوی محتمل را ارائه می‌دهد که در آن وضعیت نیمه‌مطلوب و سپس مطلوب بیشترین سهم را در آینده این مناسبات دارند. فلمینگ و همکاران با رویکرد سناریونویسی آینده کشاورزی دیجیتال در استرالیا را بررسی کردند. نتایج نشان داد توسعه فناوری‌های دیجیتال می‌تواند مدل‌های تجاری مزارع و شیوه‌های تصمیم‌گیری را تغییر دهد؛ هرچند چالش‌هایی مانند نابرابری در دسترسی به فناوری نیز ایجاد می‌کند (Fleming et al., 2021).

اجرای این پژوهش می‌تواند با پر کردن شکاف مطالعاتی در زمینه آینده‌پژوهی زنجیره ارزش زعفران، راهنمایی برای سیاست‌گذاران، تولیدکنندگان و صادرکنندگان فراهم آورد و به ارتقای رقابت‌پذیری و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار کمک کند. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش آن است که سناریوهای ممکن زنجیره ارزش پایدار زعفران در برابر تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار جهانی در شهرستان قائنات چگونه ترسیم می‌شوند.

ارزیابی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری

براساس نتایج حاصل از تحلیل اثرات متقابل در نرم‌افزار MICMAC، هر یک از متغیرهای شناسایی‌شده با توجه به میزان اثرگذاری و اثرپذیری در موقعیت مشخصی از صفحه اثرگذاری - وابستگی قرار می‌گیرند (شکل 2). موقعیت استقرار متغیرها در این صفحه بیانگر جایگاه آنها در ساختار سیستم و نقش آنها در پویایی‌ها و تحولات آینده زنجیره ارزش زعفران است. به‌طور کلی نحوه پراکنش متغیرها در این نمودار امکان تفکیک آنها را به چند دسته اصلی شامل متغیرهای اثرگذار، متغیرهای دووجهی، متغیرهای ریسک، متغیرهای هدف، متغیرهای مستقل و متغیرهای تنظیمی فراهم می‌کند.

شکل 2- نقشه تأثیرات و وابستگی‌های مستقیم پیشران‌های زنجیره ارزش زعفران (منبع: یافته‌های پژوهش، 1405)

Figure 1. Influence-dependence map of the drivers of the saffron value chain (Source: Research findings, 2026)

تحلیل موقعیت متغیرها در صفحه اثرگذاری – اثرپذیری نشان می‌دهد که در ناحیه شمال‌غربی نمودار، متغیرهایی با اثرگذاری بالا و اثرپذیری پایین قرار دارند که به‌عنوان پیشران‌های اصلی سیستم شناخته می‌شوند. در این پژوهش، عواملی مانند کاهش بارندگی، خشکسالی‌های مکرر، تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری، نوسانات نرخ ارز، افزایش دما، افت منابع آب زیرزمینی، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان جهانی و دسترسی به تسهیلات و سرمایه در این ناحیه قرار گرفته‌اند. این متغیرها نقش مهمی در شکل‌دهی آینده زنجیره ارزش زعفران دارند و تغییر در آنها می‌تواند بر سایر بخش‌های سیستم اثر بگذارد.

بخش درخور توجهی از متغیرها در ناحیه شمال ‌شرقی نمودار قرار گرفته‌اند که به‌عنوان متغیرهای دووجهی شناخته می‌شوند. این متغیرها هم‌زمان اثرگذار و اثرپذیرند و از پویاترین عناصر سیستم به شمار می‌روند. در این پژوهش، عواملی مانند نوسانات قیمت جهانی و داخلی زعفران، رقابت کشورهای رقیب، توسعه صنایع تبدیلی، بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک، دانش فنی بهره‌برداران، فناوری‌های نوین تولید، برند‌سازی بین‌المللی، ساختار بازار و نقش واسطه‌ها، الزامات استانداردی بازارهای هدف، نوسانات تقاضای جهانی، مکانیزاسیون تولید، هزینه و دسترسی به نیروی کار، کیفیت بسته‌بندی، مدیریت پس از برداشت و هزینه نهاده‌های تولید در این ناحیه قرار دارند. تمرکز بالای متغیرها در این بخش، بیانگر پویایی و حساسیت بالای سیستم نسبت به تغییرات اقتصادی و محیطی است.

در میان متغیرهای دووجهی، برخی عوامل در امتداد خط قطری قرار گرفته‌اند که به‌عنوان متغیرهای ریسک شناخته می‌شوند. عواملی مانند الزامات استانداردی بازارهای هدف، نوسانات تقاضای جهانی، ساختار بازار و نقش واسطه‌ها، برند‌سازی بین‌المللی، مکانیزاسیون تولید و هزینه و دسترسی به نیروی کار در این گروه قرار دارند. این متغیرها در صورت مدیریت‌نشدن، می‌توانند زمینه‌ساز بی‌ثباتی در زنجیره ارزش زعفران شوند.

در بخش جنوب ‌غربی نمودار نیز متغیرهای مستقل با سطح پایین اثرگذاری و اثرپذیری قرار دارند که نقش محدودتری در پویایی سیستم ایفا می‌کنند. عواملی مانند بیمه و پوشش ریسک، کیفیت خاک و حاصل‌خیزی و بهره‌وری مصرف آب در این گروه قرار گرفته‌اند. همچنین برخی متغیرها در نزدیکی مرکز نمودار قرار دارند که به‌عنوان متغیرهای تنظیمی شناخته می‌شوند و بسته به شرایط می‌توانند نقش‌های متفاوتی در سیستم داشته باشند. در مجموع، پراکنش متغیرها نشان‌دهنده ساختاری پویا و نسبتاً پیچیده در زنجیره ارزش زعفران است که مدیریت متغیرهای کلیدی و ریسک در آن اهمیت زیادی دارد.

انتخاب نهایی عوامل کلیدی مؤثر بر وضعیت آینده زنجیره ازش زعفران

به منظور شناسایی متغیرهایی که بیشترین تأثیر را بر پویایی و تحولات آینده زنجیره ارزش زعفران دارند، میزان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم آنها بر سایر متغیرهای سیستم بررسی شد و از این طریق عوامل کلیدی و پیشران‌های اصلی مشخص می‌شوند (جدول 3).

نتایج حاصل از این تحلیل نشان داد که برخی متغیرها نقش تعیین‌کننده‌تری در شکل‌دهی به وضعیت آینده زنجیره ارزش زعفران دارند و می‌توانند به‌عنوان پیشران‌های کلیدی در نظر گرفته شوند. این متغیرها در حوزه‌های مختلفی از جمله شرایط اقلیمی و منابع طبیعی، عوامل تولید، شرایط اقتصادی، بازار جهانی و سازوکارهای مرتبط با ارزش‌آفرینی در زنجیره قرار می‌گیرند. با توجه به اهمیت هر یک از این ابعاد، بررسی هم‌زمان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم متغیرها امکان درک دقیق‌تری از ساختار اثرگذاری آنها بر آینده این بخش را فراهم می‌سازد.

بر این اساس، در جدول زیر متغیرهای شناسایی‌شده به همراه میزان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم آنها و رتبه هر یک ارائه شده است.

جدول 3- بحران‌های کلیدی موثر بر زنجیره ارزش زعفران به تفکیک معیارهای تاثیر گذار مستقیم و غیر مستقیم

Table 3. Key crises affecting the saffron value chain, categorized by direct and indirect impact criteria

منبع: یافته‌های پژوهش، 1405

بررسی تطبیقی شاخص‌های اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای شناسایی‌شده در مدل تحلیل ساختاری زنجیره ارزش زعفران، تصویری از نوع و شدت اثرگذاری هر عامل در پویایی سیستم ارائه می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد برخی متغیرها در هر دو شاخص اثرگذاری بالا دارند و به‌عنوان پیشران‌های اصلی آینده زنجیره ارزش عمل می‌کنند. در این میان، متغیرهایی مانند نوسانات قیمت جهانی زعفران، رقابت کشورهای رقیب، تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری، نوسانات نرخ ارز، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان جهانی و توسعه بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک در هر دو شاخص رتبه‌های بالایی کسب کرده‌اند. حضور هم‌زمان این عوامل در سطوح اثرگذاری کوتاه‌مدت و بلندمدت نشان‌دهنده نقش راهبردی آنها در جهت‌دهی به سیاست‌های صادراتی، تجاری و اقتصادی زنجیره ارزش زعفران است؛ به‌گونه‌ای که می‌توانند مسیر رقابت‌پذیری و توسعه بازار جهانی زعفران را در سال‌های آینده تعیین کنند.

در سطح بعدی تحلیل، متغیرهایی مانند توسعه صنایع تبدیلی و فرآورده‌های زعفران، استانداردهای کیفیت و ایمنی، ساختار بازار و نقش واسطه‌ها، کیفیت بسته‌بندی و نظام بیمه و پوشش ریسک در شاخص اثرگذاری مستقیم رتبه‌ای متوسط و در شاخص اثرگذاری غیرمستقیم جایگاه بالاتری دارند. این وضعیت نشان می‌دهد که این عوامل بیشتر نقش نهادی و زیرساختی در پایداری و افزایش تاب‌آوری سیستم ایفا می‌کنند و آثار آنها به‌تدریج و در بلندمدت ظاهر می‌شود؛ ازاین‌رو، این متغیرها می‌توانند با بهبود ارتباط میان حلقه‌های زنجیره، ارتقای کارایی بازار و افزایش اعتماد نهادی، زمینه‌ساز تحول در بخش زعفران شوند.

در مقابل، متغیرهای اقلیمی مانند کاهش بارندگی، خشکسالی‌های مکرر و افت منابع آب زیرزمینی، هرچند در شاخص اثرگذاری مستقیم رتبه‌های بالایی دارند، در شاخص اثرگذاری غیرمستقیم جایگاه پایین‌تری کسب کرده‌اند. این امر نشان می‌دهد که نقش این عوامل بیشتر برون‌زا و محدودکننده است. به بیان دیگر، شرایط اقلیمی چارچوب محیطی تولید زعفران را شکل می‌دهند و بر ظرفیت تولید و بهره‌وری اثر می‌گذارند، بدون آنکه مستقیماً سازوکارهای سیاست‌گذاری و تجاری زنجیره را دگرگون کنند.

در کنار این عوامل، متغیرهایی مانند افزایش دما، بروز پدیده‌های حدی اقلیمی، بهره‌وری مصرف آب، کیفیت و حاصل‌خیزی خاک، سطح مکانیزاسیون تولید، هزینه نهاده‌ها، هزینه نیروی کار و نوسانات تقاضای جهانی در هر دو شاخص جایگاهی نسبتاً ثابت دارند. این موضوع نشان می‌دهد که اگرچه این عوامل برای عملکرد جاری زنجیره ارزش ضروری‌اند، اما نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر ساختار آینده سیستم ندارند و بیشتر به‌عنوان عوامل پشتیبان تولید و شرایط زمینه‌ای عمل می‌کنند. به‌طور کلی، نتایج این تحلیل نشان می‌دهد که آینده زنجیره ارزش زعفران از یک‌سو تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی و بازارمحور قرار دارد و از سوی دیگر به‌شدت از شرایط اقلیمی و زیست‌محیطی متأثر است.

پیشران‌های کلیدی نهایی سیستم زنجیره ارزش زعفران

در گام نهایی تحلیل ساختاری، پس از شناسایی و رتبه‌بندی متغیرهای اثرگذار بر سیستم زنجیره ارزش زعفران بر اساس میزان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم، پیشران‌های کلیدی نهایی سیستم استخراج شدند که نتایج آن در جدول 4 آورده شده است. این پیشران‌ها متغیرهایی هستند که به دلیل برخورداری از بیشترین میزان اثرگذاری در ساختار سیستم و نقش تعیین‌کننده در شکل‌دهی تحولات آینده، بیشترین اهمیت را در تحلیل‌های آینده‌پژوهی دارند. شناسایی این عوامل امکان تمرکز بر متغیرهای راهبردی و اثرگذار را فراهم می‌کند و مبنایی برای تدوین سناریوهای آینده و تحلیل مسیرهای احتمالی تحول در زنجیره ارزش زعفران به شمار می‌رود. در ادامه، مهم‌ترین پیشران‌های کلیدی شناسایی‌شده به همراه توضیحات مرتبط با هر یک ارائه شده است.

جدول 4- تحلیل و دسته‌بندی پیشران‌های مؤثر بر زنجیره ارزش زعفران

Table 4. Analysis and classification of key drivers in the saffron value chain

منبع: یافته‌های پژوهش، 1405

براساس نتایج تحلیل ساختاری و بررسی رتبه‌های اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم متغیرها، پیشران‌های مؤثر بر آینده زنجیره ارزش زعفران در سه سطح تحلیلی قابل طبقه‌بندی هستند: پیشران‌های کلیدی و سناریوساز، پیشران‌های ساختاری و قطعی، و پیشران‌های تبعی و مؤثر.

در سطح نخست، پیشران‌های کلیدی و سناریوساز قرار دارند که شامل نوسانات قیمت جهانی زعفران، رقابت کشورهای رقیب، تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری، نوسانات نرخ ارز، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان جهانی و توسعه بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک هستند. این متغیرها به دلیل اثرگذاری بالای سیستمی و همراهی با سطح درخور توجهی از عدم‌قطعیت، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی سناریوهای آینده زنجیره ارزش زعفران دارند. به‌ویژه نوسانات قیمت جهانی و رقابت کشورهای رقیب به طور مستقیم بر ساختار بازار، درآمد تولیدکنندگان و روند صادرات تأثیر می‌گذارند؛ در حالی که عواملی مانند تحریم‌ها و نوسانات نرخ ارز از طریق تأثیر بر هزینه‌های تولید و مبادلات تجاری، سطح رقابت‌پذیری صادراتی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. همچنین، تغییر الگوهای مصرف جهانی و گسترش بازاریابی دیجیتال می‌تواند ساختار بازار و شیوه‌های دسترسی به مشتریان را در آینده دگرگون سازد.

در سطح دوم، پیشران‌های ساختاری و نسبتاً قطعی قرار دارند که شامل کاهش بارندگی و خشکسالی‌های مکرر است. این متغیرها اگرچه در رتبه‌های بالای اثرگذاری مستقیم قرار گرفته‌اند، به دلیل روند نسبتاً پایدار اقلیمی، از عدم‌قطعیت کمتری نسبت به متغیرهای اقتصادی برخوردارند. نقش اصلی این عوامل در تعیین ظرفیت تولید، پایداری منابع آب و محدودیت‌های زیست‌محیطی تولید زعفران است؛ از این رو، می‌توان آنها را به‌عنوان شرایط زمینه‌ای و ساختاری حاکم بر آینده سیستم در نظر گرفت.

در نهایت، برخی متغیرها مانند نوسانات قیمت داخلی زعفران در زمره پیشران‌های تبعی قرار می‌گیرند؛ زیرا رفتار آنها تا حد زیادی تابعی از تغییرات متغیرهای کلان‌تر نظیر قیمت جهانی، نرخ ارز و شرایط صادراتی است. این متغیرها بیشتر نقش انتقال‌دهنده اثرات سایر عوامل را در بازار داخلی ایفا می‌کنند و کمتر به‌عنوان منشأ مستقل تغییرات آینده عمل می‌کنند.

به‌طور کلی، نتایج نشان می‌دهد که آینده زنجیره ارزش زعفران بیش از هر چیز تحت تأثیر پیشران‌های اقتصادی و بازار جهانی قرار دارد؛ در حالی که متغیرهای اقلیمی به‌عنوان محدودیت‌های ساختاری، ظرفیت تولید و پایداری این زنجیره را تعیین می‌کنند. این تفکیک تحلیلی مبنایی برای شناسایی عدم‌قطعیت‌های بحرانی و تدوین سناریوهای آینده در مراحل بعدی پژوهش فراهم می‌کند.

تدوین و تحلیل سناریوهای زنجیره ارزش زعفران

پس از شناسایی شش پیشران کلیدی که بیشترین اهمیت و عدم‌قطعیت را در آینده زنجیره ارزش زعفران دارند، برای هر یک سه وضعیت «مطلوب»، «میانه» و «نامطلوب» تعریف شد (جدول 5). هدف از این کار آن بود که طیفی از شرایط ممکن از خوش‌بینانه تا بدبینانه پوشش داده شود و زمینه برای طراحی سناریوهای مختلف آینده فراهم شود. تعیین این وضعیت‌ها بر پایه بررسی روندها و نظر خبرگان حوزه کشاورزی و تجارت بین‌الملل انجام شده است.

جدول 5- وضعیت‌های محتمل پیشران‌های کلیدی مؤثر بر آینده زنجیره ارزش زعفران

Table 5. Probable states of key drivers affecting the future of the saffron value chain

منبع: یافته‌های پژوهش، 1405

پیشران‌های انتخاب‌شده عمدتاً ماهیت اقتصادی و تجاری دارند؛ از جمله قیمت جهانی زعفران، نرخ ارز، شدت رقابت کشورهای رقیب، تحریم‌ها، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان و وضعیت بازاریابی نوین. برخی از این عوامل، مانند قیمت جهانی و تحریم‌ها، بیشتر تحت تأثیر شرایط بیرونی هستند و کنترل مستقیم آنها در اختیار فعالان داخلی نیست. در مقابل، عواملی مانند توسعه بازاریابی دیجیتال و برندینگ تا حد زیادی به سیاست‌ها و عملکرد بازیگران داخلی وابسته‌اند و می‌توانند نقش مهمی در بهبود جایگاه ایران در بازار جهانی ایفا کنند.

براساس ترکیب وضعیت‌های مختلف این شش پیشران، نرم‌افزار Scenario Wizard هفت سناریوی سازگار برای آینده زنجیره ارزش زعفران تولید کرد. برای مقایسه بهتر این سناریوها، نقشه تجمیعی آنها ترسیم شد تا مشخص شود کدام وضعیت‌ها در بیشتر آینده‌های محتمل تکرار می‌شوند و کدام پیشران‌ها بیشترین تغییرپذیری را دارند (جدول 6). این تحلیل نشان می‌دهد که آینده زعفران به‌شدت به تحولات اقتصادی و شرایط بازار جهانی وابسته است؛ اما مدیریت درست عوامل قابل‌کنترل می‌تواند اثر شرایط نامطلوب بیرونی را کاهش دهد.

جدول 6- ساختار پیکربندی وضعیت پیشران‌های کلیدی در قالب سناریوهای هفت‌گانه

Table 6. Configuration structure of key drivers’ states within the seven scenarios

منبع: یافته‌های پژوهش، 1405

جدول ۷ وضعیت عوامل کلیدی مؤثر بر زنجیره ارزش زعفران را در سناریوهای مختلف نشان می‌دهد. این جدول با بررسی وضعیت هر یک از پیشران‌ها در سناریوهای منتخب (از ۱ تا ۷)، میزان تأثیرگذاری کلی آنها و همچنین امتیاز مجموع تأثیرات را براساس معیارهای تعیین‌شده ارائه می‌دهد.

جدول 7- وضعیت هر یک از عوامل کلیدی به تفکیک سناریو

Table 7. Status of each key factor by scenario

منبع: یافته‌های پژوهش، 1405

بررسی وضعیت‌های کیفی سناریوهای استخراج‌شده نشان می‌دهد آینده زنجیره ارزش زعفران می‌تواند مسیرهای متفاوتی را طی کند. درمجموع، ۴۲ وضعیت حاصل از ترکیب شش پیشران در هفت سناریو تحلیل شد که ۷۴ درصد آنها در سطح «مطلوب»، ۲۱ درصد «میانه» و تنها ۵ درصد «نامطلوب» قرار دارند. این نتایج بیانگر آن است که در اغلب آینده‌های محتمل، شرایط کلی برای توسعه زنجیره ارزش مساعد ارزیابی می‌شود، هرچند بخشی از آینده همچنان با عدم‌اطمینان همراه است. بر این اساس، سناریوها در سه دسته قابل تفکیک‌اند: سناریوی مطلوب یا مرجع با غالب بودن وضعیت‌های مناسب؛ سناریوهای میانه که ترکیبی از شرایط مطلوب و متوسط را نشان می‌دهند؛ و سناریوی چالش‌زا که هم‌زمانی برخی وضعیت‌های نامطلوب می‌تواند روند توسعه را تضعیف کند. از میان آنها، سناریوهای ۲ (مرجع)، ۳ (محتمل) و ۷ (چالش‌زا) برای تحلیل عمیق‌تر انتخاب شدند تا طیفی از آینده‌های ممکن را پوشش دهند.

سناریوی ۲: ثبات نسبی و تقویت تدریجی زنجیره ارزش

این سناریو بیانگر آینده‌ای نسبتاً مطلوب است که در آن بازار جهانی از ثبات نسبی برخوردار است و رقابت در سطح قابل مدیریت قرار دارد. در چنین شرایطی امکان برنامه‌ریزی بلندمدت، توسعه بازاریابی و تجارت الکترونیک و افزایش ارزش افزوده فراهم می‌شود و قائنات می‌تواند جایگاه خود را در بازار جهانی تثبیت کند.

سناریوی ۳: فرصت رشد همراه با رقابت فزاینده

در این سناریو، تقاضای جهانی همچنان مناسب است؛ اما رقابت میان کشورهای تولیدکننده افزایش می‌یابد. حفظ سهم بازار مستلزم ارتقای کیفیت، استانداردسازی، بهبود بسته‌بندی و تقویت برندینگ است. آینده در این وضعیت نه بحرانی، بلکه رقابتی و نیازمند ارتقای توان رقابت‌پذیری است.

سناریوی ۷: فشار رقابتی و چالش‌های ساختاری

این سناریو نمایانگر شرایطی چالش‌زا است که در آن تشدید رقابت می‌تواند سهم صادراتی ایران را کاهش دهد. پیامدهایی مانند کاهش قدرت رقابت قیمتی و افزایش عدم‌قطعیت اقتصادی محتمل است. در این وضعیت، تمرکز بر بهره‌وری، بهبود کیفیت، توسعه برند منطقه‌ای و تقویت همکاری میان بازیگران زنجیره برای حفظ جایگاه زعفران قائنات ضروری خواهد بود.

بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش تحلیل ساختاری  MICMACآینده زنجیره ارزش زعفران در شهرستان قائنات را تحت تأثیر دو منبع اصلی عدم‌قطعیت، یعنی تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار جهانی بررسی کرد. نتایج نشان داد این زنجیره از ساختاری درهم‌تنیده برخوردار است و در آن، پیشران‌های اقتصادی و بازارمحور نقش اصلی را در شکل‌دهی آینده ایفا می‌کنند.

تحلیل اثرگذاری و اثرپذیری متغیرها نشان داد که نوسانات قیمت جهانی زعفران، رقابت کشورهای رقیب، تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری، نوسانات نرخ ارز، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان جهانی و توسعه بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک از مهم‌ترین پیشران‌های کلیدی و سناریوساز هستند. این متغیرها هم از نظر اثرگذاری مستقیم و هم غیرمستقیم جایگاه بالایی دارند و می‌توانند کل ساختار اقتصادی و تجاری زنجیره را تحت تأثیر قرار دهند. در مقابل، متغیرهای اقلیمی مانند کاهش بارندگی و خشکسالی‌های مکرر بیشتر نقش محدودکننده و زمینه‌ای دارند و بر ظرفیت تولید و پایداری بلندمدت زنجیره اثر می‌گذارند. یعقوبی و همکاران (1404) با استفاده از تحلیل مؤلفه‌های اصلی(PCA)، تغییر اقلیم را مهم‌ترین چالش در حوزه تولید و قوانین سخت‌گیرانه گمرکی و ضعف نهادی را چالش‌های اصلی بازار معرفی کرده‌اند؛ یافته‌های پژوهش حاضر نیز نقش محدودکننده عوامل اقلیمی (مانند خشکسالی و کاهش بارندگی) را تأیید می‌کند. عابدینی و همکاران (1403) نیز د رمطالعه خود مقررات تجارت خارجی، استاندارهای بهداشتی و ایمنی، نوسانات نرخ ارز را به‌عنوان مهمترین پیشران‌های موثر بر آینده زنجیره تامین محصولات لبنی معرفی نمودند. نتایج سناریوسازی نشان داد که آینده زنجیره ارزش زعفران در قائنات یک مسیر قطعی و واحد ندارد؛ بلکه در قالب سناریوهای مطلوب، میانه و چالش‌زا قابل تصور است. حدود ۷۴ درصد از وضعیت‌های سناریویی در طبقه مطلوب قرار گرفتند که نشان می‌دهد در صورت مدیریت درست پیشران‌های اقتصادی و تجاری، آینده‌ای نسبتاً پایدار و رقابتی برای این زنجیره قابل دستیابی است. کلانتری و همکاران (1400) نیز عوامل اقتصادی مهم‌ترین چالش تولید زعفران معرفی نموده است؛ با این حال، وجود سناریوهای میانه و چالش‌زا نشان می‌دهد تحقق این آینده مطلوب، نیازمند انعطاف‌پذیری، واکنش‌پذیری و آمادگی در برابر نوسانات بازار و تغییرات اقلیمی است.

در مجموع، نتایج پژوهش نشان می‌دهد از منظر جغرافیای اقتصادی، شهرستان قائنات با توجه به اقلیم نیمه‌خشک، ویژگی‌های محیطی سازگار با کشت زعفران و تجربه طولانی‌مدت بهره‌برداران، دارای مزیت جغرافیایی درخور ‌توجهی در تولید زعفران باکیفیت است؛ با این حال، نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اتکای صرف به این مزیت مکانی نمی‌تواند پایداری زنجیره ارزش را در آینده تضمین کند؛ زیرا متغیرهای فرامکانی همچون نوسانات نرخ ارز، تغییرات بازار جهانی و شرایط رقابتی بین‌المللی تأثیری گسترده‌تر و تعیین‌کننده‌تر بر ساختار اقتصادی زنجیره دارند؛ بنابراین، مدیریت زنجیره ارزش زعفران در قائنات نیازمند عبور از رویکرد صرفاً اقلیم‌محور و حرکت به سمت یک نگاه ژئواکونومیک است؛ نگاهی که نقش عوامل جهانی و ملی را در کنار ویژگی‌های جغرافیایی منطقه به‌صورت هم‌زمان تحلیل و یکپارچه‌سازی می‌کند.

بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود سیاست‌های توسعه‌ای در چند محور اصلی متمرکز شوند. نخست، تقویت برند و جایگاه زعفران قائنات در بازارهای داخلی و خارجی باید در اولویت قرار گیرد؛ زیرا در شرایط رقابت فزاینده، حفظ مزیت رقابتی تنها با افزایش تولید ممکن نیست و باید هم‌زمان به کیفیت، استانداردسازی، بسته‌بندی و هویت‌بخشی محصول توجه شود. حمایت از برندسازی منطقه‌ای، ثبت و تقویت نشان جغرافیایی زعفران قائنات و توسعه نظام‌های کنترل کیفیت و استانداردهای صادراتی می‌تواند در تثبیت جایگاه این محصول نقش مهمی داشته باشد.

دوم، با توجه به اثرگذاری بالای متغیرهای اقتصادی، لازم است سازوکارهایی برای کاهش آسیب‌پذیری تولیدکنندگان و فعالان زنجیره در برابر نوسانات اقتصادی طراحی شود. نوسان قیمت جهانی و نرخ ارز می‌تواند درآمد بهره‌برداران را بی‌ثبات کرده و انگیزه سرمایه‌گذاری را کاهش دهد. در این زمینه، استفاده از خرید توافقی، قراردادهای بلندمدت، تسهیلات هدفمند و صندوق‌های حمایتی یا تثبیت درآمد می‌تواند به کاهش نااطمینانی و حفظ پایداری اقتصادی کمک کند.

سوم، با توجه به اهمیت بازاریابی نوین و تجارت الکترونیک، توسعه زیرساخت‌های فروش مستقیم، بازاریابی دیجیتال و حضور هدفمند در بازارهای آنلاین باید مورد توجه جدی قرار گیرد. این اقدامات می‌توانند با کاهش وابستگی به واسطه‌ها، آموزش فعالان محلی و حمایت از فروش اینترنتی، سهم تولیدکنندگان از ارزش نهایی محصول را افزایش دهند و پیوند میان تولید و بازار را تقویت کنند.

چهارم، اگرچه متغیرهای اقلیمی نسبت به پیشران‌های اقتصادی نقش مستقیم کمتری در شکل‌دهی سناریوها داشتند، اما همچنان به‌عنوان عوامل محدودکننده تولید اهمیت دارند؛ بنابراین، افزایش سازگاری تولید زعفران با شرایط اقلیمی از طریق بهبود بهره‌وری مصرف آب، مدیریت مناسب مزرعه، کاهش ضایعات و حمایت از شیوه‌های تولید پایدار ضروری است.

پنجم، با توجه به تفاوت میان سناریوهای مطلوب، میانه و چالش‌زا، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاری با رویکرد سناریومحور انجام شود؛ به این معنا که برای هر وضعیت محتمل آینده، اقدامات متناسب طراحی شود؛ به‌گونه‌ای که در سناریوهای مطلوب، تمرکز بر توسعه بازار و صادرات باشد، در سناریوهای میانه بر حفظ ثبات و بهبود بهره‌وری تأکید شود و در سناریوهای چالش‌زا، حمایت از تولیدکنندگان و حفظ انسجام زنجیره در اولویت قرار گیرد.

در نهایت، تحقق این پیشنهادها بدون هماهنگی و هم‌افزایی میان بازیگران مختلف زنجیره ارزش امکان‌پذیر نخواهد بود. همکاری مؤثر میان تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان، صادرکنندگان، نهادهای دولتی و مراکز پژوهشی و نیز ایجاد کارگروه‌های تخصصی توسعه زنجیره ارزش زعفران می‌تواند زمینه اجرای بهتر سیاست‌های توسعه‌ای را فراهم کند.

در مجموع، پایداری و ارتقای زنجیره ارزش زعفران در شهرستان قائنات نه‌فقط به افزایش تولید، به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه‌های بازار، کیفیت، سیاست‌گذاری اقتصادی، بازاریابی نوین، سازگاری اقلیمی و همکاری نهادی وابسته است. توجه هم‌زمان به این ابعاد می‌تواند تاب‌آوری زنجیره را در برابر عدم‌قطعیت‌های آینده افزایش دهد و زمینه حفظ و تقویت جایگاه زعفران قائنات را در سطح ملی و جهانی فراهم سازد.

نوآوری پژوهش حاضر در ارائه یک چارچوب یکپارچه آینده‌پژوهانه برای تحلیل زنجیره ارزش زعفران قائنات است که با شناسایی نظام‌مند پیشران‌ها و تحلیل اثرات متقاطع آنها، تعامل هم‌زمان شرایط اقلیمی و نوسانات بازار جهانی را در قالب سناریوهای سازگار آینده مدل‌سازی می‌کند؛ با این حال، اجرای چنین رویکردی به دلیل ماهیت تحلیلی آن با برخی محدودیت‌ها نیز همراه بود. از جمله، به سبب تعداد نسبتاً زیاد متغیرها، تکمیل ماتریس اثرات متقابل توسط خبرگان زمان‌بر و نیازمند دقت بالا بود که فرایند جمع‌آوری داده‌ها را طولانی‌تر کرد. همچنین تمرکز پژوهش بیشتر بر ابعاد مدیریتی و اقتصادی زنجیره ارزش بوده و به همین دلیل، تحلیل‌های مکانی دقیق در مقیاس مزرعه یا منطقه (مانند تحلیل‌هایGIS) در این مطالعه بررسی نشده است. افزون بر این، ماهیت مطالعات آینده‌پژوهی به گونه‌ای است که وقوع برخی تحولات پیش‌بینی‌نشده در سطح ملی یا جهانی می‌تواند در طول زمان بر احتمال تحقق سناریوهای ترسیم‌شده تأثیر بگذارد.

سپاسگزاری

بدین وسیله از پژوهشکده زعفران دانشگاه تربت حیدریه بابت حمایت مالی تشکر می‌شود. شایان ذکر است این مقاله مستخرج از نتایج طرح تحقیقاتی اجراشده به شماره قرارداد 205321 از محل اعتبارات پژوهشکده زعفران دانشگاه تربت حیدریه است.

منابع