پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شمارهها | 1,877 |
| تعداد مقالات | 15,278 |
| تعداد مشاهده مقاله | 43,730,695 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 17,562,976 |
اثر ترکیبی متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر تولید فلاونوئیدها، رزمارینیک اسید و سایر اسیدهای فنلی بادرشبو (Dracocephalum moldavica L.) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| علوم زیستی گیاهی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 2، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 67، خرداد 1405، صفحه 1-22 اصل مقاله (1.48 M) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/ijpb.2026.147859.1429 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نساء انصاری؛ محمد عبدلی* ؛ محمد رضا طالبیان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| یکی از رویکردهای مؤثر برای افزایش تولید متابولیتهای ثانویه گیاهی، استفاده از محرکها است. این پژوهش، با هدف افزایش تولید رزمارینیک اسید و سایر ترکیبات فنلی بادرشبو (Dracocephalum moldavica L.) توسط اثر ترکیبی غلظتهای مختلف متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید انجام شد. آزمایش در قالب طرح کامل تصادفی با 13 تیمار و در سه تکرار انجام شد. تیمارها شامل محلولپاشی با آب مقطر (شاهد)، اثر توام متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار)، سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر) و عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر) بود. میزان ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی شامل رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین توسط دستگاه HPLC اندازهگیری شدند. نتایج نشان داد تیمارها بر افزایش مقدار اسیدهای فنلی و فلاونوئیدی بادرشبو تأثیر معنیدار داشتند. محلولپاشی با 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات بهترین نتیجه را در افزایش میزان رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، پیکوماریک اسید و کوئرسیتین داشت و بهترتیب 2/4، 5/3، 3/10 و 2/6 برابر نسبت به شاهد افزایش داشتند. همچنین نتایج همبستگی بین صفات نشان داد که میزان رزمارینیک اسید همبستگی مثبت و معنیدار با کلروژنیک اسید (**819/0r=)، فرولیک اسید (**773/0r=)، کوئرسیتین (**987/0r=) و پیکوماریک اسید (**986/0r=) و منفی و معنیدار با کافئیک اسید (**920/0-r=) دارد. نتایج نقشه حرارتی برای صفات مورد پژوهش، بین شاهد و برخی تیمارهای توام این محرکها خوشهبندی متمایزی نشان داد. در مجموع، نتایج بر اثر همافزایی سالیسیلیک اسید با متیل جاسمونات در افزایش تولید ترکیبات پلیفنلی بادرشبو دلالت داشت. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| بادرشبو؛ رزمارینیک اسید؛ گیاه دارویی؛ متابولیت ثانویه؛ متیل جاسمونات؛ محرک | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه گیاهان دارویی و معطر منابع ارزشمندی برای تولید ترکیبات زیست فعال بهعنوان مواد اولیه در صنعت داروسازی و سایر صنایع هستند (Albayrak et al., 2024). ترکیبات فنلی، مولکولهای زیست فعال طبیعی هستند که عمدتاً در بافتهای گیاهی یافت میشوند و خواص مفید متنوعی مانند ضد سرطان، محافظت کننده قلب، پشتیبانی از سیستم ایمنی، فعالیتهای آنتیاکسیدانی، ضدمیکروبی و ضدالتهابی دارند (Rao & Zheng, 2025). تاکنون بیش از 8000 ترکیب فنلی شناسایی شده است که نیمی از آنها فلاونوئیدها هستند (Foss et al., 2022). بر اساس گزارشها، ارزش بازار جهانی ترکیبات فنلی در سال 2022 میلادی، 68/1 میلیارد دلار بوده است و از سال 2023 تا 2030 نرخ رشد سالانه 4/7 پیشبینی میشود (Suliman et al., 2023). امروزه خانوادههای گیاهی مانند نعناعیان با محتوای پلیفنلی بیشتر را بهعنوان منابع بالقوه آنتیاکسیدانهای طبیعی برای بهرهبرداری تجاری در نظر گرفتهاند (Rao & Zheng, 2025). بادرشبو (Dracocephalum moldavica L.) گیاه دارویی علفی و یک ساله متعلق به خانواده نعناعیان است که در صنایع غذایی و دارویی مورد استفاده قرار میگیرد (Nejatzadeh, 2020). این گیاه بومی مناطق مرکزی آسیا است که در طب سنتی و مدرن برای درمان درد معده، سردرد، سرماخوردگی و اختلالات کبدی استفاده میشود (Dastmalchi et al., 2007; Ghanbarzadeh et al., 2020). علاوه بر این، عصاره گیاه بادرشبو دارای اثرات درمانی مختلفی مانند ضد سرطانی، ضد روماتیسمی، ضد التهابی، ضد باکتریایی، ضد درد، آرامبخش و آنتیاکسیدانی است (Abdossi et al., 2015; Dastmalchi et al., 2007; Kuete & Efferth, 2010). پژوهشهای فارماکولوژیکی متعددی نشان دادند در شاخساره بادرشبو، انواع مختلفی از ترکیبات زیست فعال شامل ترپنوئیدها، فلاونوئیدها، گلیکوزیدها، اسیدهای هیدروکسی بنزوئیک و هیدروکسی سینامیک و سایر ترکیبات شناسایی شده است که مسئول خواص آنتیاکسیدانی و دارویی آن هستند (Yang et al., 2014; Dastmalchi et al., 2007). مسیر بیوسنتزی ترکیبات فنلی توسط مسیرهای شیکیمات و فنیل پروپانوئید است (Foss et al., 2022). اسید رزمارینیک (آلفا-او-کافئوئیل-3، 4-دیهیدروکسی فنیللاکتیک اسید) که توسط مسیر فنیلپروپانوئید تولید میشود، یک استر اسید هیدروکسی سینامیک شناخته شده است که آثار و فواید زیستی گسترده و جالبی برای بهبود سلامت انسان دارد (Pérez-Tortosa et al., 2012). ترکیبات فنلی و فلاونوئیدها جایگزینهای بالقوهای برای عوامل زیست فعال در بخشهای دارویی و پزشکی برای ارتقاء سلامت انسان و پیشگیری و درمان بیماریهای مختلف هستند (Sun & Shahrajabian, 2023). به علّت نقش مهم و ارزش اقتصادی متابولیتهای ثانویه در صنایع غذایی، دارویی و سایر صنایع، استفاده از محرکهای زیستی و غیرزیستی میتواند یکی از روشهای مناسب و کارآمد برای تحریک تولید ترکیبات زیست فعال ارزشمند باشد (Kumari et al., 2020; Albayrak et al., 2024). مقدار متابولیتهای ثانویه در گیاهان تیمار نشده بسیار ناچیز است. محرکها در غلظتهای بسیار کم میتوانند به علّت تحریک و بهبود عکسالعملهای فیزیولوژیکی و متابولیکی گیاهان، سبب افزایش قابل توجه تولید آنها شوند (Zhang et al., 2014). سادگی استفاده از محرکها و هزینه کمتر برای افزایش تولید متابولیتهای ثانویه سبب شده که امروزه از آنها بهطور گسترده در گیاهان دارویی استفاده شود (Isah et al., 2018). استفاده از محرکهای مختلف از قبیل سالیسیلیک اسید، نانوذرات آهن و مس، کود زیستی، سولفات منیزیم، ملاتونین و غیره در افزایش میزان متابولیتهای ثانویه بادرشبو در پژوهشهای مختلف بررسی شده است (Khanlari et al., 2025; Varasteh Khanlari et al., 2024; Nejatzadeh, 2020; Asghari et al., 2025; Naghizadeh et al., 2019). سالیسیلیک اسید یا اسید اورتو-هیدروکسی بنزوئیک (C7H6O3) یک تنظیمکننده رشد درونی از گروه ترکیبات فنلی طبیعی و مولکول پیامرسان است که بهعنوان یک محرک کارآمد، مقرون به صرفه، سازگار با محیط زیست و سریعالاثر در تولید ترکیبات زیست فعال نقش دارد (Gorni et al., 2020; Ali, 2021). در پژوهشهای مختلف، نقش مثبت سالیسیلیک اسید بر تنظیم فرآیندهای فیزیولوژیکی گیاه و افزایش تولید متابولیتهای ثانویه در بادرشبو و سایر گیاهان دارویی گزارش شده است (Abdoli et al., 2021; Izan et al., 2016; Mehrpooya et al., 2021; Motiee & Abdoli, 2021). یکی دیگر از محرکهای زیستی غیر هورمونی رایج که میتواند منجر به افزایش تولید ترکیبات زیست فعال در گیاهان دارویی شود، عصاره مخمر است (Vasefpour et al., 2025; Hedayati & Abdoli, 2021). همچنین متیل جاسمونات (MeJA) بهعنوان یکی از مهمترین محرکها و تنظیمکنندههای سیگنالینگ دفاعی گیاهان در تنشهای غیرزیستی و زیستی، بهطور گستردهای برای تولید موفق متابولیتهای ثانویه گیاهی مورد استفاده قرار میگیرد (Wang et al., 2021). استفاده از متیل جاسمونات بهعنوان روشی برای افزایش تولید متابولیتهای ثانویه، افزایش فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدان و بیان ژنهای مرتبط با دفاع شناخته شده است (Ho et al., 2020). نتایج پژوهشهای مختلف بر اهمیت همافزایی و اثر توام محرکها بر افزایش تولید متابولیتهای ثانویه در گیاهان دارویی دلالت دارد (Kiani et al., 2024; Sahu et al., 2013; Jeyasri et al., 2023; Pandey et al., 2025). بررسی مقالات منتشر شده نشان داد تاکنون پژوهشی در رابطه با کاربرد توام و ترکیبی متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بهعنوان محرکهای کارآمد و مقرون به صرفه بر تولید رزمارینیک اسید و سایر ترکیبات فنلی بادرشبو انجام نشده است. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر توام این محرکها و مشخص کردند بهترین ترکیب و غلظت محرکها بر افزایش تولید اسیدهای فنلی بهویژه رزمارینیک اسید و فلاونوئیدی بادرشبو، انجام شد.
مواد و روشها مواد گیاهی و شرایط آزمایش: این پژوهش جهت افزایش تجمع اسیدهای فنلی و فلاونوئیدی بادرشبو در واکنش به اثر توام محرکهای متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید درگلخانه سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری ملایر واقع در ملایر (عرض جغرافیایی: 34 درجه و 19 دقیقه شمالی، طول جغرافیایی: 48 درجه و 51 دقیقه شرقی، ارتفاع از سطح دریا: 1725 متر) انجام شد. بذرهای گیاه دارویی بادرشبو (Dracocephalum moldavica L.) با کد هرباریوم 567-1389 از شرکت پاکان بذر اصفهان تهیه شدند (http://www.pakanbazr.com/). تعداد 10 بذر بادرشبو در هر گلدانسفالی با ارتفاع 25 سانتیمتر و قطر دهانه 20 سانتیمتر در بستری حاوی مخلوط یکنواخت خاک زراعی، خاک برگ پوسیده و ماسه بادی با نسبت وزنی 1:1:1 بهصورت سطحی در عمق 5/0 تا 1 سانتیمتر کاشته شدند و بلافاصله آبیاری صورت گرفت. پس از استقرار گیاهچهها، در مرحله 4 برگی گیاهان اضافی تنک شدند و تعداد پنج بوته با فاصله یکنواخت در هر گلدان نگهداری شد. گیاهان در طول مدت رشد در گلخانه با دمای روزانه 3±25 و شبانه 3±18 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی بین 55 تا 60 درصد و نور طبیعی پرورش یافتند. آبیاری گلدانها هر دو روز یک بار انجام شد.
طرح آزمایشی و تیمارها: این پژوهش، در سه تکرار و در قالب طرح کامل تصادفی با 13 تیمار در شرایط گلخانه انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل محلولپاشی با آب مقطر (شاهد) و اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید طبق جدول 1 بود.
جدول 1- تیمارهای آزمایشی شامل شاهد و اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر ترکیبات فنلی بادرشبو Table 1- The treatments included control and combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on phenolic compounds in D. moldavica
SA: سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر). YE: عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر). MeJA: متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار). SA: Salicylic acid (80 and 160 mg/L). YE: Yeast extract (1 and 1.5 g/L). MeJA: Methyl jasmonate (50 and 100 μM).
آمادهسازی محرکها و اعمال تیمارها: برای آماده سازی محرکها، عصاره مخمر در آب مقطر حل شد. مقدار وزن شده سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات نیز در حداقل مقدار اتانول (1 درصد اتانول بهعنوان حلال) حل شد و با آب مقطر به حجم نهایی رسید. پس از استقرار کامل بوتهها و در حدود 50 درصد گلدهی، یک مرحله توسط محلولپاش دستی، محلولپاشی یکنواخت محرکها بر روی شاخسارههای بادرشبو اعمال شد (Motiee & Abdoli, 2021). برای هر تیمار، از سه گلدان با پنج گیاه در هر تکرار استفاده شد. برای ارزیابی میزان ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی بادرشبو، شش روز پس از افشانه برگی و اعمال تیمار، کل اندامهای هوایی گیاهان در تیمارهای مختلف برداشت شدند. اندام هوایی بوتهها به مدت 7 روز در سایه با تهویه مناسب و دمای محیط (30-25 درجه سانتیگراد)، بهطور کامل خشک شدند. برگ و پیکره رویشی نمونههای گیاهی خرد و مخلوط شـدند و هر نمونه بهطور جداگانه در یک کیسه پلاستیکی قرار داده شد و درب آنها بسته شد. در این پژوهش، صفاتی مانند میزان رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین با استفاده از کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) ارزیابی شدند.
عصارهگیری و تعیین مقدار ترکیبات فنلی توسط HPLC: جهت عصارهگیری و تعیین کمی ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی بادرشبو، مقدار 10 گرم ماده گیاهی در یک بالن شیشهای تهگرد ۵۰۰ میلیلیتری قرار داده شد و ۲۵۰ میلیلیتر آب به آن اضافه شد و بهمدت ۲ ساعت جوشانده شد. این فرآیند دو بار دیگر با نمونه تازه تکرار شد و عصارههای آبی بدست آمده مخلوط شدند. سپس در دستگاه مبرد منفی 45 درجه سانتیگراد تحت خلاء حجم آنها به 40 میلیلیتر رسید و تا زمان کروتوماگرافی در یخچال 4 درجه سانتیگراد نگهداری شدند (Dastmalchi et al., 2007). از دستگاه کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا متصل به آرایه تشخیص نوری شرکت UNICAM، مدل Crystal 200 ساخت انگلستان استفاده شد. عصاره آبی بدست آمده که از فیلتر 45/0 میکرومتر عبور داده شد با تزریق خودکار به ستون Discovery-C18 با طول 25 میلیمتر، قطر 6/4 میلیمتر و اندازه ذرات 5 میکرومتر، متصل به آرایه تشخیص نوری با طول موجهای 200 تا 500 نانومتر تزریق شد. فاز متحرک مخلوطی از محلول اسید استیک و استونیتریل فوق خالص بود که با سرعت جریان 1 میلیلیتر در دقیقه به ستون وارد میشد. غلظت فاز متحرک بهصورت گرادیانی تغییر میکرد؛ ابتدا در فاصله 30 دقیقه اول شیب غلظت محلول از 0% به 20%، سپس در 5 دقیقه بعدی از 20% به 50% و در نهایت در پایان 45 دقیقه، غلظت آن به تدریج کاهش یافته و در پایان به صفر درصد رسید. آشکارساز از نوع ماوراء بنفش بوده و برای گروهی از مواد در320 و برای برخی مواد در 280 نانومتر تنظیم شد. اجزاء مختلف نمونه در زمانهای بازداری متفاوتی از یکدیگر جدا شدند، بنابراین با تطبیق زمان بازداری پیک خروجی با پیک استاندارد شناسایی شدند. زمان بازداری به شرح زیر بود: کلروژنیک اسید (8/9 دقیقه)، کافئیک اسید (2/16 دقیقه)، پیکوماریک اسید (5/22 دقیقه)، فرولیک اسید (8/24 دقیقه)، رزمارینیک اسید (1/34 دقیقه)، لوتئولین (9/40 دقیقه)، کوئرسیتین (7/41 دقیقه) و آپیژنین (3/42 دقیقه). رزمارینیک اسید و سایر ترکیبات موجود در هر نمونه با استفاده از منحنی کالیبراسیون کمیسازی شدند و غلظت آنها بر اساس وزن خشک (میلیگرم بر گرم) اندازهگیری شد (Dastmalchi et al., 2007). آنالیزآماری: تجزیه واریانس دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 26 و مقایسه میانگین صفات با آزمون چند دامنه دانکن در سطح احتمال یک درصد صورت گرفت. برای ترسیم شکلها از نرم افزار Excel 2013 استفاده شد. نتایج به صورت میانگین ± خطای استاندارد (SE) ارائه شد. برای رسم نقشه حرارتی و نشان دادن الگوی ارتباطی میان تیمارهای اعمال شده با صفات مورد بررسی، از نرم افزار ClustVis (https:llbiit.cs.ut.ee/clustvisl) و برای تعیین ضرایب همبستگی پیرسون از نرم افزار SPSS نسخه 26 استفاده شد. تجزیه مؤلفههای اصلی (PCA) با نرم افزار PAST ver. 4.17 (Hammer & Harper, 2024) انجام شد.
نتایج مقدار ترکیبات فنلی عصاره بخشهای هوایی گیاه بادرشبو با استفاده از دستگاه HPLC اندازهگیری شد. نتایج جدول تجزیه واریانس دادهها (جدول 2) نشان داد که مقدار رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین بادرشبو تحت تاثیر توام محرکهای متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید قرار گرفته است. بهعبارت دیگر، اثر توام این محرکهای زیستی و غیرزیستی بر تمام صفات مورد ارزیابی معنیدار بود (P ≤ 0.01).
جدول 2-تجزیه واریانس اثر ترکیبی متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین بادرشبو Table 2- Analysis of variance the combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on rosmarinic acid, chlorogenic acid, ferulic acid, caffeic acid, p-coumaric acid, apigenin, quercetin and luteolin content in D. moldavica plants
** معنیدار در سطح احتمال 1 درصد **Significant at the 1% probability level
رزمارینیک اسید: نتایج مقایسه میانگینها نشان داد که افشانه برگی متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بهصورت توام، محتوای ترکیبات فنلی بادرشبو را افزایش داد. نتایج نشان داد که مقدار رزمارینیک اسید از 33/5 تا 14/22 میلیگرم بر گرم ماده خشک متغیر بوده است (شکل 1). بیشترین مقدار تجمع رزمارینیک اسید (14/22 میلیگرم بر گرم ماده خشک) در محلولپاشی برگی با تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات مشاهده شد و کمترین آن در تیمار شاهد (33/5 میلیگرم بر گرم ماده خشک) بدست آمد که در مقایسه با شاهد 15/4 برابر افزایش یافت. این روند با تیمار ترکیبی80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات ادامه یافت که تولید رزمارینیک اسید در اندامهای هوایی بادرشبو را 65/3 برابر نسبت به گیاهان شاهد افزایش داد. نتایج نشان داد بهطور کلی سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف متیل جاسمونات نسبت به سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف عصاره مخمر تاثیر بیشتری بر افزایش مقدار رزمارینیک اسید داشته است. همچنین نتایج بهخوبی نشان دادند که تفاوت معنیداری بین دو غلظت متیل جاسمونات بر این صفت وجود دارد. تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات (14/22 میلیگرم بر گرم ماده خشک) 30 درصد رزمارینیک اسید بیشتری نسبت به تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+50 میکرومولار متیل جاسمونات (06/17 میلیگرم بر گرم ماده خشک) تولید نمود. نتایج نشان میدهد در حضور 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید، بهترتیب 100 میکرومولار متیل جاسمونات>50 میکرومولار متیل جاسمونات>5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر>1 گرم در لیتر عصاره مخمر، مقدار رزمارینیک اسید بیشتری تولید میکنند. این ترتیب برای تیمار ترکیبی 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید با محرکهای مذکور صدق میکند. نتایج نشان میدهد تیمار ترکیبی غلظتهای مختلف عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر) با غلظتهای مختلف متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار) تاثیر چندانی بر مقدار رزمارینیک اسید در مقایسه با شاهد نداشته است. نتایج این تحقیق تفاوت معنیداری بین اثر دو مقدار عصاره مخمر در حضور متیل جاسمونات بر صفت محتوای رزمارینیک اسید نشان نداد.
شکل 1- اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار رزمارینیک اسید در بادرشبو. میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک اختلاف معنیداری در سطح احتمال پنج درصد ندارند. SA: سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر). YE: عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر). MeJA: متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار). Figure 1- The combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on rosmarinic acid content in D. moldavica. Means with similar letters in each column are not significantly different at the 5% probability level. SA: Salicylic acid (80 and 160 mg/L). YE: Yeast extract (1 and 1.5 g/L). MeJA: Methyl jasmonate (50 and 100 μM).
کلروژنیک اسید: نتایج آزمایش حاضر نشان داد که مقدار کلروژنیک اسید از 43/3 تا 14/12 میلیگرم بر گرم ماده خشک متغیر بوده است. کاربرد توام محرکهای زیستی و غیرزیستی منجر به افزایش معنیدار مقدار کلروژنیک اسید شدند (P ≤ 0.01). بیشترین مقدار تولید کلروژنیک اسید (14/12 میلیگرم بر گرم ماده خشک) در افشانه برگی با تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات مشاهده شد که در مقایسه با شاهد 54/3 برابر افزایش یافت (شکل 2). تیمارهای 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات و 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+50 میکرومولار متیل جاسمونات در رتبه دوم تاثیر مثبت بر مقدار کلروژنیک اسید قرار داشتند که هر کدام 19/3 برابر مقدار کلروژنیک اسید بیشتری نسبت به شاهد تولید کردند. همچنین نتایج نشان داد که تفاوت معنیداری بین اثر دو غلظت 50 و 100 میکرومولار متیل جاسمونات بر این صفت وجود دارد بهطوریکه با افزایش غلظت متیل جاسمونات، تمایل واضحی به افزایش ترکیب فنلی کلروژنیک اسید وجود داشت. تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید بههمراه 100 میکرومولار متیل جاسمونات نسبت به 50 میکرومولار متیل جاسمونات 13 درصد کلروژنیک اسید بیشتری تولید نمود. اثر دوگانه 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید با غلظتهای مختلف متیل جاسمونات و عصاره مخمر نسبت به اثر دوگانه 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید با غلظتهای مختلف و مشابه متیل جاسمونات و عصاره مخمر، مقدار بیشتری کلروژنیک اسید تولید کرد. نتایج مقایسه میانگین (شکل 2) اثر توام محرکها نشان داد که بهطورکلی سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف متیل جاسمونات نسبت به سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف عصاره مخمر تأثیر بیشتری بر افزایش مقدار کلروژنیک اسید داشته است. در تطابق با صفت مقدار رزمارینیک اسید، در حضور 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید بهترتیب 100 میکرومولار متیل جاسمونات>50 میکرومولار متیل جاسمونات>5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر>1 گرم در لیتر عصاره مخمر، مقدار کلروژنیک اسید بیشتری تولید کرد. غلظت 1 گرم در لیتر عصاره مخمر بههمراه غلظت50 میکرومولار متیل جاسمونات یا غلظت 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید از نظر مقدار کلروژنیک اسید تفاوت معنیداری با شاهد نداشتند.
شکل 2- اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار کلروژنیک اسید در بادرشبو. میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک اختلاف معنیداری در سطح احتمال پنج درصد ندارند. SA: سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر). YE: عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر). MeJA: متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار). Figure 2- The combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on chlorogenic acid content in D. moldavica. Means with similar letters in each column are not significantly different at the 5% probability level. SA: Salicylic acid (80 and 160 mg/L). YE: Yeast extract (1 and 1.5 g/L). MeJA: Methyl jasmonate (50 and 100 μM).
فرولیک اسید: بر اساس مقایسه میانگین دادهها، کاریرد ترکیبی محرکهای سالیسیلیک اسید با متیل جاسمونات و نیز عصاره مخمر، منجر به افزایش فرولیک اسید شدند (شکل 3). مقدار فرولیک اسید از 57/0 تا 88/4 میلیگرم بر گرم ماده خشک متغیر بود. بالاترین مقدار فرولیک اسید با استفاده از محلولپاشی 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید بههمراه 50 میکرومولار متیل جاسمونات مشاهده شد و کمترین مقدار فرولیک اسید در تیمار شاهد (57/0 میلیگرم بر گرم ماده خشک) مشاهده شد. نتایج نشان داد در بهترین تیمار، مقدار فرولیک اسید 56/8 برابر بیشتر از شاهد تولید شد. در حضور غلظتهای مختلف سالیسیلیک اسید، متیلجاسمونات نسبت به عصاره مخمر تاثیر بیشتری بر تولید فرولیک اسید داشت. با افزایش غلظت عصاره مخمر از 1 به 5/1 گرم در لیتر بههمراه متیلجاسمونات یا سالیسیلیک اسید تمایل واضحی به افزایش فرولیک اسید وجود داشت. بهطورکلی اثر توام سالیسیلیک اسید با متیل جاسمونات بیشترین مقادیر فرولیک اسید را تولید کرد. پیکوماریک اسید: مقایسه میانگین اثر محلولپاشی توام محرکها که در شکل 3 ارائه شده است نشان داد اثر ترکیبی محرکها بر پیکوماریک اسید بهگونهای است که بهترتیب بیشترین مقدار پیکوماریک اسید مربوط به تیمار 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات (29/3 میلیگرم بر گرم ماده خشک) بوده و کمترین مقدار پیکوماریک اسید در تیمار شاهد (32/0 میلیگرم بر گرم ماده خشک) بوده است. نتایج نشان داد در حضور 160 یا 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید، بهترتیب 100 میکرومولار متیل جاسمونات>5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر>1 گرم در لیتر عصاره مخمر، مقدار بیشتری پیکوماریک اسید تولید میکنند.
شکل 3- اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار فرولیک اسید (A)، پیکوماریک اسید (B) و کافئیک اسید (C) در بادرشبو. میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک اختلاف معنیداری در سطح احتمال پنج درصد ندارند. SA: سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر). YE: عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر). MeJA: متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار). Figure 3- The combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on ferulic acid (A), p-coumaric acid (B) and caffeic acid (C) content in D. moldavica. Means with similar letters in each column are not significantly different at the 5% probability level. SA: Salicylic acid (80 and 160 mg/L). YE: Yeast extract (1 and 1.5 g/L). MeJA: Methyl jasmonate (50 and 100 μM).
کافئیک اسید: نتایج مقایسه میانگین اثر محلولپاشی محرکها نشان داد کاربرد توام 50 میکرومولار متیل جاسمونات با 5/1 و 1 گرم در لیتر عصاره مخمر سبب شد تا مقدار کافئیک اسید در شرایط انجام این تحقیق نسبت به تیمار شاهد بهترتیب به میزان 32 و 17 درصد افزایش یابد (شکل 3). برخلاف صفات مقدار رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، پیکوماریک اسید و کوئرسیتین، تیمارهای 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات و 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات بیشترین اثر منفی و کاهشی را بر مقدار کافئیک اسید داشتند بهطوریکه نسبت به شاهد بهترتیب 3/7 و 2/4 برابر کاهش پیدا کردند. اثر توام دو غلظت سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر) با سایر محرکها به غیر از یک مورد بر مقدار کافئیک اسید کاهشی بود (شکل 3). کوئرسیتین: نتایج مقایسه میانگینها نشان داد که مقدار ترکیب فلاونوئیدی کوئرسیتین از 51/0 تا 18/3 میلیگرم بر گرم ماده خشک متغیر بوده است. مشاهده میشود (شکل 4) که در تیمارهای ترکیبی سه محرک مورد بررسی، مقدار کوئرسیتین نسبت به شاهد افزایش یافت بهگونهای که بیشینه مقدار کوئرسیتین (18/3 میلیگرم بر گرم ماده خشک) در گیاهان تیمار شده با 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات بهدست آمد (افزایش 2/6 برابری نسبت به گیاهان شاهد). پس از آن، تیمار 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات (79/2 میلیگرم بر گرم ماده خشک) قرار داشت. کمترین مقدار تولید کوئرسیتین در شاهد مشاهده شد. مقایسه میانگین اثر محلولپاشی سالیسیلیک اسید نشان داد با افزایش غلظت از 80 به 160 میلیگرم در لیتر بههمراه غلظتهای مختلف متیل جاسمونات و عصاره مخمر تمایل آشکاری به افزایش ترکیب فلاونوئیدی کوئرسیتین وجود داشت. همچنین نتایج نشان داد که عصاره مخمر در ترکیب با سالیسیلیک اسید باعث افزایش معنیدار محتوای کوئرسیتین نسبت به ترکیب با متیل جاسمونات شد. در بین تیمارهای مورد پژوهش، کمترین مقدار تولید کوئرسیتین در شرایط محلولپاشی بهصورت توام غلظتهای مختلف متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار) و عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر) مشاهده شد. آپیژنین: تأثیر محلولپاشی بهصورت توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار آپیژنین بهطور معنیداری متفاوت با محلولپاشی با آب مقطر (شاهد) بود (جدول 2). محلولپاشی بوتههای بادرشبو با 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید و 1 گرم در لیتر عصاره مخمر سبب شد تا مقدار آپیژنین بهطور معنیداری افزایش یابد (افزایش 3 برابری نسبت به گیاهان شاهد). پس از آن، تیمار 50 میکرومولار متیل جاسمونات+1 گرم در لیتر عصاره مخمر (96/2 میلیگرم بر گرم ماده خشک) قرار داشت که سبب افزایش 8/2 برابری نسبت به گیاهان شاهد شد (شکل 4). همچنین، در تیمارهای توام، غلظت کمتر عصاره مخمر (1 گرم در لیتر) نیز تأثیر مثبت و معنیدار بیشتری نسبت به غلظت 5/1 گرم در لیتر بر بهبود مقدار این فلاونوئید داشت. برخلاف صفات محتوای رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، پیکوماریک اسید و کوئرسیتین، کاربرد توام 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات و 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات تاثیر معنیداری بر این صفت نداشتند.
لوتئولین: نتایج مقایسه میانگین تیمارها برای صفت مقدار لوتئولین نشان دادند که اثر ترکیبی محرکهای متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر این صفت معنیدار و تقریباً مشابه بوده است. کمترین مقدار لوتئولین مربوط به تیمار شاهد با 1/0 میلیگرم بر گرم ماده خشک بوده است و مشاهده شد نوع و غلظت محرکها تأثیر متفاوت چندانی بر این صفت نداشته است (شکل 4).
شکل 4- اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر مقدار کوئرسیتین (A)، آپیژنین (B) و لوتئولین (C) در بادرشبو. میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک اختلاف معنیداری در سطح احتمال پنج درصد ندارند. SA: سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر). YE: عصاره مخمر (1 و 5/1 گرم در لیتر). MeJA: متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار). Figure 4- The combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on quercetin (A), apigenin (B) and luteolin (C) content in D. moldavica. Means with similar letters in each column are not significantly different at the 5% probability level. SA: Salicylic acid (80 and 160 mg/L). YE: Yeast extract (1 and 1.5 g/L). MeJA: Methyl jasmonate (50 and 100 μM)
آنالیز همبستگی: جهت تجزیه و تحلیل همبستگی بین صفات بررسی شده شامل مقدار رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین گیاه بادرشبو که با متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بهصورت ترکیبی محلولپاشی شده بودند، از روش پیرسون استفاده شد که در جدول 3 قابل مشاهده است. نتایج نشان داد همبستگی مثبت و منفی معنیداری بین اسیدهای فنلی و فلاونوئیدهای عصاره بادرشبو وجود دارد. همبستگی بین ترکیبات فنلی تحت اثر توام محرکهای فوق نشان داد که محتوای رزمارینیک اسید بهعنوان عمدهترین ترکیب فنلی بادرشبو که فعالیت آنتیاکسیدانی قوی دارد، همبستگی مثبت و معنیدار (P ≤ 0.01) با کلروژنیک اسید (**819/0r=)، فرولیک اسید (**773/0r=)، کوئرسیتین (**987/0r=) و پیکوماریک اسید (**986/0r=) دارد. همچنین همبستگی مثبت غیرمعنیدار با لوتئولین و منفی و معنیدار با کافئیک اسید (**920/0-r=) و منفی و غیر معنیدار با آپیژنین داشت. نتایج همبستگی بین صفات نشان داد که بیشترین مقدار همبستگی مثبت معنیدار مربوط به ترکیب رزمارینیک اسید با کوئرسیتین بود. نتایج نشان داد بهطورکلی لوتئولین با سایر ترکیبات فنلی همبستگی قابل توجهی نداشت. بین مقدار کلروژنیک اسید با صفات اندازهگیری شده مانند فرولیک اسید (**971/0r=)، رزمارینیک اسید (**819/0r=)، کوئرسیتین (**804/0r=) و پیکوماریک اسید (**775/0r=) همبستگی مثبت و معنیدار مشاهده شد (P ≤ 0.01). از سوی دیگر، بین این صفت و محتوای آپیژنین و کافئیک اسید همبستگی منفی و معنیدار مشاهده شد. همچنین نتایج نشان داد محتوای کافئیک اسید همبستگی منفی و معنیداری با کوئرسیتین، رزمارینیک اسید و کلروژنیک اسید داشت. محتوای آپیژنین نیز با مقدار فرولیک اسید و کلروژنیک اسید همبستگی منفی و معنیدار نشان داد.
جدول 3- همبستگی بین صفات اندازهگیری شده در اندام هوایی بادرشبو تحت اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید Table 3- Correlation between measured traits in D. moldavica aerial parts affected by the combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid
*، ** همبستگی بهترتیب در سطح احتمال 5 و 1 درصد معنیدار است. *, ** Correlation is significant at the 5 and 1% probability level, respectively.
تجزیه مؤلفههای اصلی برای تجسم پاسخ بادرشبو به اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید انجام شد که دستهبندی بین گیاهان شاهد و تحت تیمار با اثر توام محرکها را تائید کرد. نتایج نشان داد که دو مولفه اصلی اول تقریباً 19/88 درصد از کل واریانس را توضیح میدهند. 24/75 درصد از تغییرات مربوط به مولفه اول بود، از سوی دیگر، مولفه دوم 95/12 درصد از کل واریانس را توضیح داد (شکل 5). بر این اساس، محتوای رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، پیکوماریک اسید، کوئرسیتین و لوتئولین بهعنوان یک گروه جداگانه در کنار هم و آپیژنین و کافئیک اسید نیز در یک خوشه دیگری گروهبندی شدند. اسیدهای فنولی و فلاونوئیدهایی که در یک گروه طبقهبندی شدند، همبستگی بالایی با یکدیگر دارند و پاسخ مشابهی را در آزمایش نشان دادهاند؛ در حالی که ترکیبات فنلی که در دو طرف نمودار قرار دارند با یکدیگر همبستگی منفی دارند. در این پژوهش، نمودار دوبعدی تجزیه مؤلفههای اصلی، ارتباط مثبت محتوای کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، پیکوماریک اسید، کوئرسیتین و لوتئولین با رزمارینیک اسید را در پیکر رویشی بادرشبو نشان داد. نتایج نشان داد که تیمار شاهد (محلولپاشی با آب مقطر) در نمودار تجزیه مؤلفههای اصلی از تیمارهای محلولپاشی با اثر توام محرکها، بهویژه سالیسیلیک اسید در ترکیب با متیل جاسمونات، جدا شده است. به عنوان مثال، محتوای رزمارینیک اسید همبستگی مثبت معنیداری با محتوای کوئرسیتین و همبستگی منفی معنیداری با محتوای آپیژنین نشان داد. به عبارت دیگر، با افزایش مقدار رزمارینیک اسید، مقدار آپیژنین کاهش یافت. مطالعه حاضر نشان داده است که محتوای ترکیبات فنلی میتواند به طور قابل توجهی در بادرشبو به علّت استفاده با هم از سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات تغییر کند.
شکل 5- نمایش دوبعدی تجزیه مؤلفههای اصلی (PCA) بر روی دادههای محتوای رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین در گیاهان بادرشبو تحت اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید. در این شکل، محورهای x و y نشاندهنده مولفه اول (PC1) و دوم (PC2) هستند که بهترتیب 24/75 و 95/12 درصد از کل واریانس را توضیح دادند. Figure 5- Principal component analysis (PCA) biplot on data of rosmarinic acid, chlorogenic acid, ferulic acid, caffeic acid, p-coumaric acid, apigenin, quercetin and luteolin content in D. moldavica plants subjected to combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid elicitation. In this figure, the x and y axes represent the first (PC1) and second (PC2) components, which explained 75.24 and 12.95 percent of the total variance, respectively.
نمودار نقشه حرارتی: نتایج نمودار نقشه حرارتی، همبستگی بین شاخصهای مورد ارزیابی و تیمارها را به خوبی نمایان کرد و گیاهان را در چهار گروه تقسیمبندی کرد (شکل 6). در بین 13 تیمار این پژوهش، گیاهانی که با آب مقطر (شاهد) و اثر توام متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار) و 1 گرم در لیتر عصاره مخمر محلولپاشی شده بودند در یک خوشه گروهبندی شدند؛ 1 گرم در لیتر عصاره مخمر همراه با 80 و 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید و 5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر همراه با 80 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید نیز در یک گروه و با اختلاف کم در مجاورت شاهد قرار گرفت. 5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر همراه با 50 و 100 میکرومولار متیل جاسمونات خوشه دیگری را تشکیل دادند. اثر توام سالیسیلیک اسید (80 و 160 میلیگرم در لیتر) با متیل جاسمونات (50 و 100 میکرومولار) و نیز تیمار 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید همراه با 5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر نیز در کنار هم و کاملاً مجزای از شاهد قرار گرفتند. تیمارهایی که در یک خوشه طبقهبندی شدهاند، پاسخهای مشابهی را نشان دادهاند. بنابراین، نوع محرک و نوع ترکیب آنها عامل کلیدی برای تفاوتهای مشاهده شده در تیمارها بود. نقشه حرارتی نیز به خوبی نشان داد که مقدار رزمارینیک اسید، همبستگی مثبت بالایی با ترکیبات فنلی شامل کوئرسیتین، پیکوماریک اسید، فرولیک اسید و کلروژنیک اسید دارد و در یک گروه و کنار هم قرار گرفتند و روند پاسخ به تیمارها مشابه به هم بود. بیشترین مقدار رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، پیکوماریک اسید و کوئرسیتین در تیمار اثر توام 160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید + 100 میکرومولار متیل جاسمونات که با رنگ قرمز مشاهده میشود و کمترین آنها در تیمار شاهد که با رنگ آبی مشاهده میشود حاصل شد (شکل 6).
شکل 6- نقشه حرارتی اثر توام متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید بر تولید ترکیبات فنلی بادرشبو (ستونها و ردیفها بهترتیب تیمارها و صفات را نشان میدهند. رنگها (آبی به قرمز)، نشان دهنده مقادیر میانگین متغیر از کم به زیاد هستند). Figure 6- The heatmap diagram of combined effect of methyl jasmonate, yeast extract and salicylic acid on the accumulation of phenolic compounds in D. moldavica Columns and rows represent the treatments and traits, respectively. The colors (blue to red) represent the mean values ranging from low to high.
بحث استفاده از محرکها، راهبرد و روشی شناختهشده برای افزایش تولید متابولیتهای ثانویه هستند. محرکها، مولکولهای زیستی یا غیرزیستی هستند که شرایط تنش طبیعی را شبیهسازی میکنند تا زنجیرهای از سازوکارهای دفاعی گیاه را فعال کرده و تولید و تجمع متابولیتهای ثانویه را تحریک کنند (Halder et al., 2019). بهعبارت دیگر، محرکها منجر به فعالسازی ژنها و آنزیمهای دخیل در مسیرهای بیوسنتز متابولیتهای ثانویه میشوند (Albayrak et al., 2024). نتایج ارزیابی مقدار ترکیبات فنلی پیکره رویشی بادرشبو توسط کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا(HPLC) نشان داد که اثر توام غلظتهای مختلف متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید میتوانند بهطور قابل توجهی بر محتوای 8 ترکیب شامل رزمارینیک اسید، کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کافئیک اسید، پیکوماریک اسید، آپیژنین، کوئرسیتین و لوتئولین تأثیر معنیدار بگذارند (جدول 2). فراوانترین اجزای عصاره بادرشبو که در شرایط گلخانه در معرض محلولپاشی توام با این محرکها قرار گرفتند، رزمارینیک اسید بود. محتوای رزمارینیک اسید پیکره رویشی این گیاه دارویی بین 33/5 تا 14/22 میلیگرم بر گرم ماده خشک متغیر بود. نتایج پژوهش حاضر با نتایج سایر پژوهشگران مطابقت دارد که گزارش دادند فراوانترین ترکیب فنلی عصاره گیاه بادرشبو، رزمارینیک اسید می باشد (Dastmalchi et al., 2007; Kamalizadeh et al., 2015). رزمارینیک اسید و سایر اسیدهای فنلی، از ترکیبات با ارزش بالا در صنایع دارویی و آرایشی هستند که خواص ضدمیکروبی، ضدالتهابی و ضدسرطانی دارند (Sun & Shahrajabian, 2023). نتایج این پژوهش نشان داد کاربرد همزمان متیلجاسمونات، سالیسیلیک اسید و عصاره مخمر میتوانند بهطور معنیداری مسیرهای بیوسنتزی فنیلپروپانوئید را در گیاه دارویی بادرشبو فعال کرده و منجر به افزایش چشمگیر متابولیتهای ثانویه شوند، بهویژه، تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات بیشترین اثر افزایشی را بر تجمع رزمارینیک اسید (2/4 برابر)، کلروژنیک اسید(5/3 برابر)، پیکوماریک اسید(3/10 برابر) و کوئرسیتین(2/6 برابر) در مقایسه با شاهد داشت. این یافتهها، نتایج حاصل از تجزیه مولفههای اصلی و نقشه حرارتی را تقویت میکند و نشان میدهد که تیمارهای ترکیبی سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات موجب فعالسازی مسیرهای تولید ترکیبات فنلی شدهاند و سبب دستهبندی مشخص تیمارها نسبت به شاهد شدهاند. تفاوت در مقدار متابولیتهای ثانویه به عوامل مختلفی ازجمله نوع و غلظت محرک، مدت زمان تیمار با محرک و اثر مجزا یا ترکیبی محرکها بستگی دارد (Khanlari et al., 2025; Varasteh Khanlari et al., 2024; Kiani et al., 2024; Hedayati & Abdoli, 2021; Mehrpooya et al., 2021). نتایج این پژوهش نشان داد بهطور کلی سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف متیل جاسمونات نسبت به سالیسیلیک اسید بههمراه غلظتهای مختلف عصاره مخمر، تأثیر بیشتری بر افزایش مقدار رزمارینیک اسید در گیاه بادرشبو داشت. مطابق با نتایج این پژوهش، بیان شده است که متیل جاسمونات و سالیسیلیک اسید از مؤثرترین محرکها هستند که با مسیر علامترسانی اختصاصی، سبب افزایش فعالیت آنزیم کلیدی فنیلآلانینآمونیالیاز، فعالسازی مسیر فنیلپروپانوئیدی و نهایتاً افزایش میزان ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی میشوند (Shabani & Ehsanpour, 2010). همچنین بیان شده که سالیسیلیک اسید بهعنوان یک محرک غیرزیستی، میتواند بر بیان ژنهای کدکننده آنزیمهای کلیدی برای متابولیسم ثانویه تأثیر بگذارد و به افزایش تولید اسیدهای فنلی، فلاونوئیدها و تاننها کمک کند (Ali et al., 2024). نتایج این پژوهش، رفتار متفاوت کافئیک اسید نسبت به سایر اسیدهای فنلی را نشان داد. کافئیک اسید یکی از پیشمادههای اصلی در مسیر سنتز رزمارینیک اسید است (Jakovljević et al., 2025). بیشترین میزان تجمع رزمارینیک اسید، در تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات مشاهده شد که در مقایسه با شاهد 15/4 برابر افزایش یافت؛ در حالی که این تیمار بیشترین اثر منفی و کاهشی را بر مقدار کافئیک اسید داشت بهطوریکه نسبت به شاهد 2/4 برابر کاهش پیدا کرد (شکلهای 1 و 3). کاهش معنیدار و همزمان کافئیک اسید در تیمار مذکور در کنار افزایش چشمگیر ترکیبات پیچیدهتر مانند رزمارینیک اسید، میتواند نشاندهنده افزایش سرعت تبدیل و هدایت این پیشسازها به سمت تولید ترکیبات نهایی دفاعی باشد. چنین کاهشی تحت تأثیر محرکها، به معنای افزایش فعالیت آنزیمهای اصلی سنتز رزمارینیک اسید است که ثابت شده در حضور متیلجاسمونات بیشترین فعالیت را دارند (Jakovljević et al., 2025). عصاره مخمر میتواند سبب تحریک پاسخهای متابولیکی و سیگنالهای انتقال شود و سنتز پروتئینها و سایر متابولیتهای فعال زیستی را کاتالیز کند (Halder et al., 2019). بر اساس یافتههای این پژوهش، اثر توام عصاره مخمر با متیل جاسمونات تاثیر چندانی بر محتوای رزمارینیک اسید نداشته است. بهعبارت دیگر، عصاره مخمر که غنی از ترکیبات تأثیرگذاری مانند پلیساکاریدها، پپتیدها، آمینواسیدهای مختلف، ویتامینها و مواد معدنی است در برخی صفات تأثیر مثبت داشت اما در مقایسه با متیلجاسمونات و سالیسیلیک اسید اثربخشی کمتر و ضعیفتری نشان داد. این موضوع با مطالعات قبلی که نشان دادند اثر عصاره مخمر وابسته به گونه گیاهی و غلظت بوده و اغلب کمتر از محرکهای هورمونی است، همخوانی دارد (El-Beltagi et al., 2022). ترکیبات تأثیرگذار عصاره مخمر میتوانند پاسخ سیستم دفاعی گیاه را با تولید رادیکالهای آزاد اکسیژن، فعال کنند. برای جلوگیری از آسیب غلظت بالای رادیکالهای آزاد به سلول، سیستم آنتی اکسیدانی آنزیمی و غیر آنزیمی سلول از جمله فنلها وارد عمل میشوند (Ho et al., 2018). اگرچه عصاره مخمر یک محرک شناخته شده در افزایش ترکیبات فنلی است، اما در گیاه بادرشبو و در شرایط انجام این پژوهش، اثر آن بهمراتب کمتر از سالیسیلیک اسید و متیلجاسمونات بود. اثر تحریکی عصاره مخمر بر تولید متابولیتهای ثانویه در گیاهان دارویی مختلف از جمله سرخارگل، نعناع فلفلی و مفرو تأیید شده است (Motiee & Abdoli, 2021; Mehrpooya et al., 2021; Vasefpour et al., 2025). همچنین در تحقیقی، عصاره مخمر بهعنوان یک محرک زیستی، سبب افزایش محتوای اسانس و ترکیبات عمده اسانس بادرنجبویه شده است (Hedayati & Abdoli, 2021). یافتههای این پژوهش نشان داد که استفاده توام و ترکیبی از متیل جاسمونات، عصاره مخمر و سالیسیلیک اسید میتواند بهعنوان راهبردی مناسب و روشی کاربردی برای افزایش متابولیتهای دارویی در بادرشبو بهکار رود. این امر نشان داد بادرشبو در برابر تحریک ترکیبی، یک پاسخ دفاعی کامل و یکپارچه تولید کرده است. این یافتهها، با نتایج تحقیقی که نشان داد کاربرد همزمان سالیسیلیک اسید، متیلجاسمونات و عصاره مخمر منجر به افزایش دو برابری تولید رزمارینیک اسید در گیاه حسنیوسف شده است، مطابقت دارد (Sahu et al., 2013). همچنین مطابق با نتایج این پژوهش، بیان شده است که تیمار ترکیبی محرکها سبب افزایش بیشتر محتوای اسانس بادرنجبویه شده است (Kiani et al., 2024). افزون بر این، هماهنگ با نتایج این پژوهش، در پژوهشی اثر توام 5/1 گرم در لیتر عصاره مخمر+160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید در مقایسه با شاهد و اثر جداگانه محرکها، بیشترین تاثیر را بر مقدار اسانس بادرنجبویه در شرایط گلخانه داشت (Hedayati & Abdoli, 2021). همچنین، در پژوهشی بیشترین مقدار ترکیبات فنلی و فلاونوئیدها در گیاهان بادرشبوی تیمارشده با اثر توام و ترکیبی نانوذرات آهن و مس بدست آمد (Varasteh Khanlari et al., 2024). همراستا با مشاهدات ما، در پژوهشی اثر مجزا و توام سالیسیلیک اسید و فنیل آلانین بر افزایش تولید ترکیبات فنلی در ریشه نابجای روناس بررسی شد که تیمار ترکیبی 40 میکرومولار سالیسیلیک اسید+ 100 میکرومولار فنیل آلانین نسبت به شاهد و کاربرد مجزای محرکها موثرتر بود (Demiric et al., 2020). بر اساس یافتههای ما، در پژوهشی کاربرد همزمان سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات بر تولید ترکیبات فنلی در کشت سوسپانسیون سلولی خرزهره زرد بررسی شد. نتایج نشاندهنده اثر همافزایی هر دو محرک برای بیوسنتز برخی ترکیبات فنلی بود؛ اما جالب توجه بود که برخی ترکیبات پس از تیمار همزمان با هر دو محرک، افزایش نیافتند که نشاندهنده اثر آنتاگونیستی سالیسیلیک اسید نسبت به متیل جاسمونات برای این ترکیبات بود. بنابراین، نتیجه گرفتند که تیمار همزمان این دو محرک در تولید برخی، اما نه همه ترکیبات فنلی، اثر آنتاگونیستی ایجاد میکند (Mendoza et al., 2018). اگرچه مسیرهای سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات اغلب عملکرد آنتاگونیستی دارند، نتایج پژوهش حاضر نشان داد که در بادرشبو، این دو محرک میتوانند اثر همافزایی داشته باشند. پژوهشهای متعددی بر اهمیت همافزایی محرکها بر افزایش تولید متابولیتهای ثانویه در گیاهان دارویی تأکید کردهاند (Kiani et al., 2024; Sahu et al., 2013; Jeyasri et al., 2023; Pandey et al., 2025). از یافتههای کلیدی این پژوهش، همبستگی مثبت و معنیدار (P ≤ 0.01) بین مقدار رزمارینیک اسید با مقدار کلروژنیک اسید، پیکوماریک اسید، فرولیک اسید و کوئرسیتین بود. این همبستگی نشاندهنده آن است که همه این ترکیبات تحت تأثیر یک تنظیم مشترک ژنی قرار دارند. افزایش فعالیت مسیر فنیلپروپانوئید در واکنش به اثر توام محرکها، منجر به افزایش همزمان چند متابولیت کلیدی این مسیر میشود.
نتیجهگیری با توجه به نتایج حاصل از این پژوهش میتوان نتیجه گرفت که محلولپاشی برگی با محرکهای عصاره مخمر، متیل جاسمونات و سالیسیلیک اسید منجر به تجمع ترکیبات فنلی در گیاه دارویی بادرشبو شد. اثر توام این محرکهای زیستی و غیرزیستی بر تمام صفات مورد ارزیابی بسیار معنیدار بود (P ≤ 0.01). نوع محرک، نوع ترکیب و غلظت آنها عامل کلیدی برای تفاوتهای مشاهده شده در تیمارها بود. بهطورکلی، محلولپاشی برگی با تیمار ترکیبی160 میلیگرم در لیتر سالیسیلیک اسید+100 میکرومولار متیل جاسمونات، بهترین نتیجه را در افزایش مقدار رزمارینیک اسید (2/4 برابر)، کلروژنیک اسید (5/3 برابر)، پیکوماریک اسید (3/10 برابر) و کوئرسیتین (2/6 برابر) نسبت به گیاهان شاهد نشان داد. محتوای رزمارینیک اسید بهعنوان عمدهترین ترکیب فنلی بادرشبو، همبستگی مثبت و معنیدار با کلروژنیک اسید، فرولیک اسید، کوئرسیتین و پیکوماریک اسید داشت. طبق نتایج نقشه حرارتی، اختلاف واضحی بین اثر توام محرکها بهویژه استفاده همزمان سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات با شاهد مشاهده شد. نتایج این پژوهش بر نقش کارآمد کاربرد ترکیبی دو محرک در راستای افزایش تولید فلاونوئیدها، رزمارینیک اسید و سایر اسیدهای فنلی بادرشبو دلالت دارد و اثر همافزایی سالیسیلیک اسید با متیل جاسمونات را در این گیاه بهخوبی تأیید میکند. به عبارت دیگر کاربرد همزمان سالیسیلیک اسید و متیل جاسمونات میتواند بهعنوان یک راهبرد مؤثر، موجب افزایش چشمگیر ترکیبات ارزشمند فنلی و فلاونوئیدی بهویژه رزمارینیک اسید در بادرشبو شود.
سپاسگزاری نویسندگان از سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری ملایر به خاطر همکاری در اجرای این پژوهش، کمال تشکر و قدردانی را دارند. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Abdoli, M., Koolivand, N., & Babaei, A. (2021). Establishment of adventitious root culture in Echinacea purpurea and enhanced accumulation of caffeic acid derivatives by biotic and abiotic elicitors. Journal of Plant Molecular Breeding, 9(2), 24-34. https://B2n.ir/mg1130 Abdossi, V., Mohammadi, H., Ahmadi, S. H. H., & Hadipanah, A. (2015). The response of dragon head (Dracocephalum moldavica L.) plant to sowing date and planting density. Biological Forum – An International Journal. 7(2), 36-42. https://B2n.ir/ej3607 Albayrak, G., Ozturk, I., Tekintas, Y., Kurkcuoglu, M., Erguc, A., & Baykan, S. (2024). Chemical composition, antimicrobial and antibiofilm activities of essential oil from Turkish endemic Prangos hulusii fruits. Journal of Essential Oil Research, 36(5), 481-492. https://doi.org/10.1080/10412905.2024.2392188 Ali, A., Kant, K., Kaur, N., Gupta, S., Jindal, P., Gill, S. S., & Naeem, M. (2024). Salicylic acid: homeostasis, signalling and phytohormone crosstalk in plants under environmental challenges. South African Journal of Botany, 169, 314–335. https://doi.org/10.1016/j.sajb.2024.04.012 Ali, B. (2021). Salicylic acid: An efficient elicitor of secondary metabolite production in plants. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology, 31, 101884. https://doi.org/10.1016/j.bcab.2020.101884 Asghari, B., Hoseinzadeh, M., & Mafakheri, S. (2025). Enhancing drought resistance in Dracocephalum moldavica L. through mycorrhizal fungal inoculation and melatonin foliar application. Scientific Reports, 15, 10051. https://doi.org/10.1038/s41598-025-95127-2 Dastmalchi, K., Dorman, H. J. D., Kosar, M., & Hiltunen, R. (2007). Chemical composition and in vitro antioxidant evaluation of a water-soluble Moldavian balm (Dracocephalum moldavica L.) extract. Food Science and Technology, 40, 239–248. https://doi.org/10.1016/j.lwt.2005.09.019 Demirci, T., Aras Ascı, Ö., & Göktürk Baydar, N. (2021). Influence of salicylic acid and L-phenylalanine on the accumulation of anthraquinone and phenolic compounds in adventitious root cultures of madder (Rubia tinctorum L.). Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 144, 313–324. https://doi.org/10.1007/s11240-020-01952-w El-Beltagi, H. S., Mohamed, H. I., Aldaej, M. I., Al-Khayri, J. M., Rezk, A. A., Al-Mssallem, M. Q., Sattar, M. N., & Ramadan, K. M. (2022). Production and antioxidant activity of secondary metabolites in Hassawi rice (Oryza sativa L.) cell suspension under salicylic acid, yeast extract, and pectin elicitation. In Vitro Cellular & Developmental Biology-Plant, 58(4), 615-629. https://doi.org/10.1007/s11627-022-10264-x Foss, K., Przybyłowicz, K. E., & Sawicki, T. (2022). Antioxidant activity and profile of phenolic compounds in selected herbal plants. Plant Foods for Human Nutrition, 77(3), 383-389. https://doi.org/10.1007/s11130-022-00989-w Ghanbarzadeh, Z., Mohsenzadeh, S., Rowshan, V., & Zarei, M. (2020). Mitigation of water deficit stress in Dracocephalum moldavica L. by symbiotic association with soil microorganisms. Scientia Horticulturae, 272, 109549. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2020.109549 Gorni, P. H., Pacheco, A. C., Moro, A. L., Silva, J. F. A., Moreli, R. R., de Miranda, G. R., & da Silva, R. M. G. (2020). Salicylic acid foliar application increases biomass, nutrient assimilation, primary metabolites and essential oil content in Achillea millefolium L. Scientia Horticulturae, 270, 109436. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2020.109436 Halder, M., Sarkar, S., & Jha, S. (2019). Elicitation: A biotechnological tool for enhanced production of secondary metabolites in hairy root cultures. Engineering in Life Sciences, 19(12), 880-895. https://doi.org/10.1002/elsc.201900058 Hammer, O., & Harper, D. A. T. (2024). Paleontological data analysis: 2nd Edition. John Wiley & Sons. Hedayati, A., & Abdoli, M. (2021). Foliar application of yeast extract and salicylic acid affect chemical composition and content of lemon balm (Melissa officinalis L.) essential oil. Journal of Plant Molecular Breeding, 9(1), 12 –24. https://www.magiran.com/paper/2492488 Ho, T. T., Lee, J. D., Jeong, C. S., Paek, K. Y., & Park, S. Y. (2018). Improvement of biosynthesis and accumulation of bioactive compounds by elicitation in adventitious root cultures of Polygonum multiflorum, Applied Microbiology and Biotechnology, 102(1), 199–209. https://doi.org/10.1007/s00253-017-8629-2 Ho, T. T., Murthy, H. N., & Park, S. Y. (2020). Methyl jasmonate induced oxidative stress and accumulation of secondary metabolites in plant cell and organ cultures. International Journal of Molecular Sciences, 21(3), 716. https://www.mdpi.com/1422- 0067/21/3/716 Isah, T., Umar, S., Mujib, A., Sharma, M. P., Rajasekharan, P. E., Zafar, N., & Frukh, A. (2018). Secondary metabolism of pharmaceuticals in the plant in vitro cultures: strategies, approaches, and limitations to achieving higher yield. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 132, 239–265. https://doi.org/10.1007/s11240-017-1332-2 Izan, T., Shekari, F., & Nasiri, Y. (2016). Effects of salicylic acid application on yield and essential oil content of moldavian balm (Dracocephalum moldavica L.) under drought stress conditions. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants, 32(3), 543-554. https://doi.org/10.22092/ijmapr.2016.106834 Jakovljević, D., Warchoł, M., & Skrzypek, E. (2025). Rosmarinic acid as bioactive compound: molecular and physiological aspects of biosynthesis with future perspectives. Cells, 14(11), 850. https://doi.org/10.3390/cells14110850 Jeyasri, R., Muthuramalingam, P., Karthick, K., Shin, H., Choi, S. H., & Ramesh, M. (2023). Methyl jasmonate and salicylic acid as powerful elicitors for enhancing the production of secondary metabolites in medicinal plants: An updated review. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 153(3), 447-458. https://doi.org/10.1007/s11240- 023-02485-8 Kamalizadeh, M., Bihamta, M. R., peyghambari, S. A., & Hadian, J. (2015). The effect of different levels of titanium dioxide nanoparticle on production of two major phenolic compounds in dragonhead herb (Dracocephalum moldavica L.). Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants, 31(3), 428-435. https://doi.org/10.22092/ijmapr.2015.101876 [In Persian] Khanlari, N. V., Kiarostami, K., Namin, M. H., Abdoli, M., & Karamian, R. (2025). Rosmarinic acid content and antioxidant capacity in Dracocephalum moldavica hairy roots affected by iron and copper nanoparticles. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 161, 81. https://doi.org/10.1007/s11240-025-03001-w Kiani, M., Abdoli, M., & Ghabooli, M. (2024). Effect of culture filtrate and Serendipita indica cell homogenate on content and chemical composition of essential oil and some physiological traits of lemon balm (Melissa officinalis L.). Journal of Plant Biological Sciences, 16(3), 95-120. https://doi.org/10.22108/ijpb.2025.145810.1413 [In Persian] Kuete, V., & Efferth, T. (2010). Cameroonian medicinal plants: pharmacology and derived natural products. Frontier in Pharmacology, 1, 1–19. https://doi.org/10.3389/fphar.2010.00123 Kumari, N., Varghese, B. A., Khan, M. A., Jangra, S., & Kumar, A. (2020). Abiotic elicitation: a tool for producing bioactive compounds. Plant Archives, 20, 2683–2689. Mehrpooya, Zh., Abdoli, M., & Talebian, M. A. (2021). Effect of salicylic acid and yeast extract on caffeic acid derivatives production in Echinacea purpurea L. Journal of Medicinal Plants, 20(78): 36-47. https://doi.org/10.52547/jmp.20.78.36 Mendoza, D., Cuaspud, O., Arias, J. P., Ruiz, O., & Arias, M. (2018). Effect of salicylic acid and methyl jasmonate in the production of phenolic compounds in plant cell suspension cultures of Thevetia peruviana. Biotechnology Reports, 19, e00273. https://doi.org/10.1016/j.btre.2018.e00273 Motiee, M., & Abdoli, M. (2021). Changes in essential oil composition of peppermint (Mentha x piperita L.) affected by yeast extract and salicylic acid foliar application. Journal of Medicinal Plants, 20(79), 47-58. https://doi.org/10.52547/jmp.20.79.47 Naghizadeh, M., Kabiri, R., Hatami, A., Oloumi, H., Nasibi F., & Tahmasei, Z. (2019). Exogenous application of melatonin mitigates the adverse effects of drought stress on morpho-physiological traits and secondary metabolites in moldavian balm (Dracocephalum moldavica). Physiology and Molecular Biology of Plants, 25, 881–894. https://doi.org/10.1007/s12298-019-00674-4 Nejatzadeh, F. (2020). Effect of biofertilizer and magnesium sulfate on the components of essential oil of Dracocephalum moldavica. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology, 27(2), 101671. https://doi.org/10.1016/j.bcab.2020.101671 Pandey, E., Kumari, R., Faizan, S., & Pandey, S. (2025). Linking the interaction of salicylates and jasmonates for stress resilience in plants. Stress Biology, 5, 64. https://doi.org/10.1007/s44154-025-00250-9 Pérez-Tortosa, V., López-Orenes, A., Martínez-Pérez, A., Ferrer, M. A., & Calderón, A. A. (2012). Antioxidant activity and rosmarinic acid changes in salicylic acid-treated Thymus membranaceus shoots. Food Chemistry, 130(2), 362-369. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2011.07.051 Rao, M. J., & Zheng, B. (2025). The role of polyphenols in abiotic stress tolerance and their antioxidant properties to scavenge reactive oxygen species and free radicals. Antioxidants, 14(1), 74. https://doi.org/10.3390/antiox14010074 Sahu, R., Gangopadhyay, M., & Dewanjee, S. (2013). Elicitor-induced rosmarinic acid accumulation and secondary metabolism enzyme activities in Solenostemon scutellarioides. Acta Physiologiae Plantarum, 35, 1473–1481. https://doi.org/10.1007/s11738-012-1188-3 Shabani, L., & Ehsanpour, A. A. (2010). Induction of antioxidant enzymes, phenolic and flavonoid compounds in in vitro culture of licorice (Glycyrrhiza glabra L.) using methyl jasmonate and salicylic acid. Iranian Journal of Biology, 22(4), 691-703. https://sid.ir/paper/21603/en [In Persian] Suliman, S. S., Othman, N., Noah, N. F. M., & Kahar, I. N. S. (2023). Separation of phenolic compounds from fruit processing wastewater using liquid membrane technology: a short review. Biochemical Engineering Journal, 200, 109096. https://doi.org/10.1016/j.bej.2023.109096 Sun, W., & Shahrajabian, M. H. (2023). Therapeutic potential of phenolic compounds in medicinal plants-natural health products for human health. Molecules, 28(4), 1845. https://doi.org/10.3390/molecules28041845 Varasteh Khanlari, N., Kiarostami, K., Hosseinzadeh Namin, M., & Abdoli, M. (2024). Effects of iron and copper nanoparticles on stress factors and rosmarinic acid synthesis in moldavian balm (Dracocephalum moldavica L.). Plant Process and Function, 13(60), 429-448. https://doi.org/10.22034/13.60.429 [In Persian] Vasefpour, Z., Taghizadeh, M., & Moazzami Farida, S. H. (2025). The dose-dependent effect of yeast extract on the content of some phenolics in the cell suspension culture of Dracocephalum polychaetum Bornm. Journal of Plant Biological Sciences, 16(1), 21-38.https://doi.org/10.22108/ijpb.2025.143444.1379 [In Persian] Wang, Y., Mostafa, S., Zeng, W., & Jin, B. (2021). Function and mechanism of jasmonic acid in plant responses to abiotic and biotic stresses. International Journal of Molecular Sciences, 22(16), 8568. https://doi.org/10.3390/ijms22168568 Yang, L. N., Xing, J. G., He, C. H., & Wu, T. (2014). The phenolic compounds from Dracocephalum moldavica L. Biochemical Systematics and Ecology, 54, 19–22. https://doi.org/10.1016/j.bse.2013.12.009 Zhang, S., Yan, Y., Wang, B., Liang, Z., Liu, Y., Liu, F., & Qi, Z. (2014). Selective responses of enzymes in the two parallel pathways of rosmarinic acid biosynthetic pathway to elicitors in Salvia miltiorrhiza hairy root cultures. Journal of Bioscience and Bioengineering, 117(5), 645-651. https://doi.org/10.1016/j.jbiosc.2013.10.013 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 263 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 140 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
