تحلیل محرک‌های کلیدی اثرگذاری گردشگری هوشمند بر تاب‌آوری مقاصد گردشگری (مطالعه موردی: منطقه ۲۲ کلان‌شهر شهر تهران)

مقدمه

گردشگری یکی از ارکان پیشرو توسعه اقتصادی محسوب می‌شود و نقش ممتازی در ارتقای رفاه و بهبود شرایط جوامع محلی دارد؛ اما تداوم رشد این صنعت طی چند دهه گذشته، اهمیت مفهوم تاب‌آوری در این بخش را آشکار ساخته است. برخی مناطق گردشگری بر جذب هرچه بیشتر گردشگران متمرکز هستند تا برخورداری از مزایای اقتصادی و اجتماعی را به حداکثر برسانند؛ درحالی‌که گروهی دیگر با بهره‌گیری از ابزارهای حکمرانی و مدیریت مقصد، درصدد کنترل رشد و توسعه نامتوازن گردشگری‌اند. در بازبینی معیارهای موفقیت یک مقصد گردشگری، جهت‌گیری‌های سیاست‌گذاری از رشد بی‌رویه به سمت توسعه متوازن گردشگری و توزیع منطقی تقاضا در قلمرو زمانی و مکانی، کاهش وابستگی بخش گردشگری به درآمد سنتی، و هماهنگ‌سازی اهداف اقتصادی با ملاحظات زیست‌محیطی و رفاه اجتماعی حرکت کرده‌اند. بر همین اساس، تمرکز جدید مدیریت مقاصد بر تقویت تاب‌آوری سیستمی، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و دستیابی به توسعه پایدار گردشگری مبتنی بر کیفیت تجربه، ظرفیت برد و استمرار بین‌نسلی است. ابعاد جهانی گردشگری آن را در معرض بحران‌های متفاوتی قرار می‌دهد؛ این بحران‌ها می‌توانند ملی، بین‌المللی یا محلی باشند و شدت، مدت و تأثیرات گوناگونی داشته باشند. وابستگی گردشگری به تعامل حضوری و جابه‌جایی افراد، آسیب‌پذیری آن را نسبت به بحران‌های طبیعی، پاندمی‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی و بحران‌های اقتصادی افزایش داده است. تاب‌آوری در گردشگری مفهومی چندوجهی و پویا است و توانایی مقصدها برای هدایت، جذب، سازگاری و بازیابی از انواع اختلالات مانند بلایای طبیعی و رویدادهای اجتماعی - سیاسی را دربر می‌گیرد. این مفهوم به توانایی بازیابی سیستم‌های اجتماعی، اقتصادی یا اکولوژیکی از استرس‌های گردشگری برمی‌گردد و تاکنون عمدتاً به‌عنوان راهکاری برای افزایش پایداری پس از بروز بحران زیست‌محیطی مطرح بوده است (OECD ,2025, p. 36). تاب‌آوری در گردشگری مفهومی چندوجهی و پویاست که توانایی مقاصد را برای هدایت، جذب، انطباق و بازیابی از گوناگونیِ اختلالات و چالش‌ها دربر می‌گیرد. این اختلالات از بلایای طبیعی تا رویدادهای اجتماعی - سیاسی را شامل می‌شوند  (Hartman, 2016, p. 267). تاب‌آوری در گردشگری یا تاب‌آوری اختصاصی برای گردشگری به معنی «توانایی سیستم‌های اجتماعی، اقتصادی یا اکولوژیکی برای بهبودی از استرس ناشی از گردشگری» است (Tyrell & Johnston, 2008, p. 14). در ادبیات این حوزه، تاب‌آوری گردشگری ابتدا به‌عنوان روشی برای بهبود پایداری پس از یک فاجعه اکولوژیکی یا زیست‌محیطی در نظر گرفته و به‌عنوان جایگزینی برای توسعه پایدار مطرح می‌شود (Lew, 2014, p. 15; Dahles & Susilowati, 2015, p. 34)؛ درحالی‌که توسعه پایدار به پیش‌بینی یک شوک در زمینه‌های خاص می‌پردازد، تاب‌آوری به دنبال ارائه پاسخی به یک شوک مورد انتظار یا غیرمنتظره است که تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم و زیان دارایی‌های چشمگیری را به همراه دارد (Hallegatte, 2014, p. 35). پیوند میان تاب‌آوری و مقاصد گردشگری مسئله‌ای مهم است؛ زیرا اختلال‌ها روزبه‌روز متنوّع‌تر می‌شوند؛ زیرا تهدیدها فقط به تغییرات اکولوژیکی و محیطی محدود نیستند و مخاطرات سیاسی، بهداشتی، اقتصادی و آثار اقتصاد دیجیتال را نیز شامل می‌شوند (Paraskevas et al., 2013, p. 130). «مقصد» سطح معناداری برای مشاهده‌ی تاب‌آوری به شمار می‌آید. مقصدها و شهرهای عصر جدید بیش‌ازپیش واجد مؤلفه‌های «هوشمندی» هستند تا به نیازهای نوپدید ساکنان و بازدیدکنندگان شهری کارآمدتر پاسخ دهند. یک «مقصد هوشمند» صرفاً دارای زیرساخت هوشمند نیست؛ بلکه اجزای اکوسیستم شهری مانند حکومت‌داری هوشمند، شهروندان هوشمند، اقتصاد هوشمند، محیط هوشمند و زندگی هوشمند را نیز به هم پیوند می‌دهد. به ‌رسمیت ‌شناختنِ مقاصد گردشگری به‌عنوان «سامانه‌های اجتماعی - اکولوژیکی» (SES) که در مقیاس‌های مکانی و زمانی عمل می‌کنند، مستلزم آن است که برای مقابله با اختلال‌های سامانه‌ای در کوتاه‌مدت و بلندمدت، شیوه‌هایی اتخاذ شود (Folke, 2006, P. 253–267). این رویکرد به‌ویژه در زمانه بحران‌های طبیعی و انسان‌ساخت، دگرگونی‌های روندهای بازار، و بی‌ثباتی‌های سیاسی یا اجتماعی - اقتصادی اهمیت می‌یابد؛ ازاین‌رو مدیریت مقصد باید بر «ساخت تاب‌آوری مقصد» تمرکز کند تا توسعه اجتماعی تضمین و آسیب‌پذیری مقصد اجتناب شود. تاب‌آوری به «توانایی یک SES و یک مقصد گردشگری برای پاسخ‌دادن به تغییر و مواجهه با آن از طریق انطباق و خودسازمان‌دهی» اشاره دارد (Walker & Salt, 2006, p. 45). هدف غاییِ مقصدهای هوشمند، ارتقای کیفیت زندگی انسانی و تحقق توسعه اقتصادی پایدار است (Bifulco et al., 2016, P. 132–147). سازوکارهای تاب‌آوری در شهرهای هوشمند شامل به‌کارگیری فناوری‌های هوشمند برای «پیش‌بینی، پاسخ و بازیابی» در برابر انواع شوک‌ها و تنش‌هاست؛ سازوکارهایی که می‌توان برای تقویت تاب‌آوری مقاصد گردشگری به کار گرفت (Buhalis & Amaranggana, 2015, p. 378).

براساس مطالعات مختلف، صنعت گردشگری به‌طورکلی از سایر بخش‌ها تاب‌آوری بیشتری دارد. بدین ترتیب، برخی مقالات به دنبال تدوین شاخص‌های مخصوص تاب‌آوری گردشگری هستند که توانایی بازارهای گردشگری برای جایگزینی جریان‌های گردشگری داخلی با بین‌المللی را اندازه‌گیری کنند. در این راستا، بیشتر مقالات روی سازگاری و واکنش به بلایای طبیعی، بحران‌های اقتصادی، رویدادهای پاندمی و تغییرات اقلیمی تمرکز دارند؛ درحالی‌که تعداد معدودی به ایجاد یک چارچوب اندازه‌گیری جامع و دقیق برای مدیریت و توسعه مقصد در یک چشم‌انداز تاب‌آور با استفاده از رویکرد هوشمندی در گردشگری می‌پردازند. خلأ پژوهشی در این حوزه، ضرورت مطالعه‌ای تحلیلی را آشکار می‌سازد که بتواند با شناسایی و تحلیل محرک‌های کلیدی نقش گردشگری هوشمند را در تقویت تاب‌آوری مقاصد گردشگری منطقه ۲۲ تبیین کند. در مقیاس ملی، گردشگری هوشمند در شهر تهران نیز به‌عنوان ابزاری نوین برای توسعه پایدار شهری مطرح شده است. مطالعات انجام‌شده در شهر تهران نشان می‌دهد که شش عامل اصلی شامل مؤلفه‌های فنی و زیرساختی، منابع انسانی و اجتماعی، مدیریتی، اقتصادی، محیطی و سیاسی بیشترین سهم را در شکل‌گیری و رشد گردشگری هوشمند دارند. این عوامل در کنار توسعه خدمات هوشمند، داده‌کاوی گردشگران و دیجیتالی‌سازی جاذبه‌ها، می‌توانند به شکل چشمگیری بر تاب‌آوری شهری تأثیرگذار باشند (دولت‌آبادی و رهنما، ۱۴۰۳، ص. 3). منطقه ۲۲ کلان‌شهر تهران به دلیل برخورداری از جاذبه‌های طبیعی (دریاچه چیتگر، بوستان جوانمردان، بوستان یاس، و محورهای فرهنگی - تفریحی) و زیرساخت‌های نوین شهری، بستر مناسبی برای پیاده‌سازی الگو‌های گردشگری هوشمند است. چنین پژوهشی علاوه بر کمک به مدیریت مبتنی بر داده در سطح برنامه‌ریزی شهری، می‌تواند چارچوبی راهبردی برای توسعه پایدار و رقابتی سازی مقاصد گردشگری آینده تهران ارائه دهد. با توجه ‌به اهمیت این موضوع، پرسش‌های پژوهشی که این مطالعه را هدایت می‌کنند عبارت‌اند از: پیشران‌های کلیدی اثرگذار بر تاب‌آوری مقصد گردشگری در منطقه ۲۲ کلان‌شهر تهران تحت‌تأثیر گردشگری هوشمند در افق ۱۴۱۴ کدام است؟

ادبیات نظری تحقیق

گردشگری شهری هوشمند و مؤلفه‌های آن - گردشگری شهری هوشمند به ادغام فناوری‌های پیشرفته و سیستم‌های اطلاعاتی در مقاصد گردشگری شهری برای افزایش تجربیات بازدیدکنندگان و کارایی عملیاتی اشاره دارد. این مفهوم از کاربردهای فناوری پایه به یک رویکرد جامع‌تر تبدیل شده است که شامل استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) برای ایجاد محیط‌های هوشمند برای گردشگران می‌شود (Coca-Stefaniak, 2021, p. 360).

مؤلفه‌های کلیدی گردشگری هوشمند شهری عبارت‌اند از:

ادغام فناوری: گردشگری شهری هوشمند از فناوری اطلاعات و ارتباطات مانند داده‌های بزرگ، هوش مصنوعی و اینترنت اشیا برای بهبود اتصال و ارائه خدمات برای گردشگران استفاده می‌کند.

رویکردهای کاربرمحور: سیستم‌هایی طراحی شده‌اند که به‌طور خودکار ترجیحات گردشگران را از طریق تجزیه‌وتحلیل احساسات رسانه‌های اجتماعی استخراج و تجزیه‌وتحلیل می‌کنند و امکان تجربیات شخصی‌سازی شده را فراهم می‌کنند.

رهبری شهرداری: اجرای مؤثر گردشگری هوشمند مستلزم رهبری قوی از سوی شهرداری‌های محلی برای هماهنگی فعالیت‌های مختلف مرتبط با گردشگری و اطمینان از تجربه یکپارچه برای بازدیدکنندگان است (Ballina et al., 2019, p. 657). همان‌طور که در شکل زیر به تصویر کشیده شده است، روابط ارگانیک بین بخش‌های دولتی و خصوصی با اشتراک‌گذاری داده‌ها، اطلاعات و تراکنش‌های خدماتی را فراهم می‌آورد. در این فرآیند، ساکنان و بازدیدکنندگان نقش کلیدی در ارائه و دریافت این اطلاعات ایفا می‌کنند (شکل ۱). این ارتباطات متصل، شامل پنج مؤلفه گردشگری هوشمند و سه عنصر شهر هوشمند است که به‌صورت هماهنگ، تکنولوژی‌های لازم را برای بهبود تجربه گردشگری در طول سه مرحله سفر به کار می‌گیرد. مشارکت فعال بازدیدکنندگان و ساکنان با اشتراک‌گذاری + تجربیاتشان در حین فرایند تجربه هوشمند بسیار اهمیت دارد. بر این ‌اساس، شهرهای هوشمند گردشگری باتوجه‌به ابعاد شهرهای هوشمند (مانند حکمرانی هوشمند، اقتصاد هوشمند، محیط‌زیست هوشمند، تحرک هوشمند، زندگی هوشمند و افراد هوشمند) و ویژگی‌های مقصد به شکل متناسبی شکل می‌گیرند. خدماتی نظیر واقعیت مجازی، سیستم‌های ردیابی خودرو، اپلیکیشن‌های چندزبانه، برچسب‌های ارتباطی نزدیک و سیستم‌های ثبت شکایات از جمله این ویژگی‌ها هستند. درنهایت، همکاری و مشارکت میان دولت‌ها، کسب‌وکارها و شهروندان در ایجاد شهرهای هوشمند بسیار حائز اهمیت است. دولت‌ها به‌ویژه باید به درک عناصر شهر هوشمند بپردازند و نقش‌های سازنده‌ای در اکوسیستم این شهرها ایفا کنند (Li et al., 2020, p. 43).

شکل ۱. اجزای شهر گردشگری هوشمند

Figure 1. Components of a Smart Tourism City

منبع: (Li et al., 2020, p. 47)

اصطلاح تاب‌آوری در دامنه وسیعی از موقعیت‌ها به کار می‌رود و می‌توان آن را برای افراد، مکان‌ها و پدیده‌های گوناگون از جمله پدیده‌های اقتصادی و غیراقتصادی توضیح داد. تاب‌آوری معمولاً به‌صورت یک واکنش مثبت در مواجهه با فشارها یا تغییرات بروز می‌کند و در نهایت با مفاهیمی نظیر تنوع، تغییر و سازگاری خلاصه می‌شود. در حوزه مقاصد گردشگری، تاب‌آوری اغلب به‌عنوان ترکیبی از ظرفیت‌های ایمنی و مدیریت بحران، استمرار خدمات کلیدی، انعطاف‌پذیری در زنجیره‌های تأمین و کسب‌وکار و توان شبکه‌های نهادی برای هماهنگی و پاسخ سریع به مخاطرات (از جمله مخاطرات طبیعی، بهداشتی و شوک‌های اقتصادی/اجتماعی) تبیین می‌شود (Haider et al., 2021, p. 1305). در ادبیات جدید، مقصد گردشگری به‌صورت یک سیستم سازگار پیچیده دیده می‌شود که باید در برابر شوک‌ها (بحران‌های بهداشتی، بلایای طبیعی، شوک‌های اقتصادی و …)، توان انطباق، یادگیری و بازسازمان‌دهی داشته باشد (Hartman, 2023, p. 268). ازسوی‌دیگر، «گردشگری هوشمند» و «مقصد هوشمند» استفاده نظام‌مند از ICT، داده‌های بزرگ، هوش مصنوعی، سنسورها و پلتفرم‌های تعاملی برای مدیریت مقصد، تصمیم‌گیری، حکمرانی مشارکتی و ارتقای تجربه گردشگر است (Gelter et al., 2022, p. 5). ایده مرکزی بیشتر منابع این است که هوشمندی، ظرفیت تاب‌آوری را تقویت می‌کند؛ یعنی مقصد هوشمند بهتر می‌تواند رصد و پایش لحظه‌ای انجام دهد؛ اطلاعات را بین ذی‌نفعان به اشتراک بگذارد؛ تعامل مشارکت‌جویانه ایجاد کند؛ و در نهایت، در برابر بحران‌ها سریع‌تر و منعطف‌تر واکنش نشان دهد (Gretzel & Scarpino-Johns, 2018, p. 265).

مرور پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که توسعه گردشگری هوشمند حاصل تلاقی سه حوزه اصلی است: فناوری‌های نوین، سیاست‌گذاری و حکمرانی، و پایداری. نتایج تیموری و همکاران (۱۴۰۳) تأکید می‌کند که بودجه، ظرفیت گردشگری منطقه، نیازسنجی گردشگران، زیرساخت‌های دولت الکترونیک و سیاست‌گذاری یکپارچه مهم‌ترین عوامل پیشران توسعه گردشگری هوشمند در مقاصد داخلی‌اند. غفوریان (۱۴۰۲) نیز بر ضرورت سرمایه‌گذاری دولتی و خصوصی در شهر هوشمند، حمایت نهادی از نوآوری، و همکاری میان سازمان‌های اداری و شرکت‌های مخابراتی برای مدیریت داده‌های گردشگری تأکید دارد. در سطح بین‌المللی، سارجی و همکاران نشان می‌دهند که شهرهای هوشمند از طریق فناوری‌های دیجیتال کیفیت خدمات، تجربه گردشگری و کارکردهای شهری را بهبود می‌بخشند و به مزیت رقابتی مقاصد منجر می‌شوند (Sarji et al., 2023, P. 34). ال‌آرچی و همکاران نیز با تمرکز بر توسعه پایدار، گسترش توجه به کاهش ردپای زیست‌محیطی، انرژی هوشمند، مدیریت پسماند و فناوری اطلاعات سبز را از روندهای کلیدی در ادبیات گردشگری هوشمند معرفی می‌کنند (El Archi et al., 2023, p. 15). در همین راستا، شفیعی و همکاران منابع مالی، حمایت دولتی و سیاست‌های هوشمند را مهم‌ترین عوامل مدل‌سازی توسعه گردشگری هوشمند می‌دانند (Shafiee et al., 2022) (جدول 1).

جدول ۱. پیشینه داخلی و خارجی مرتبط با گردشگری هوشمند و تاب‌‌آوری مقصد

Table 1. Review of Domestic and International Literature Related to Smart Tourism and Destination Resilience

بررسی باستیداس - مانزانو و همکاران نشان می‌دهد که ادبیات علمی بر پنج محور اصلی متمرکز است: تعریف و ویژگی‌های مقصد هوشمند، تجربه گردشگری، فناوری، پایداری و شهر هوشمند. بیشترین توجه نیز به فناوری‌هایی مانند کلان‌داده، اینترنت، واقعیت افزوده، رسانه‌های اجتماعی و گوشی‌های هوشمند معطوف بوده است (Bastidas-Manzano et al., 2020, p. 529)؛ بااین‌حال، کوکا استفانیاک نقد می‌کند که رویکرد کنونی بیش از حد «فناوری‌محور» است و به مؤلفه‌های انسانی همچون عدالت اجتماعی، سلامت روانی، تاب‌آوری و معنا توجه ندارد. وی گذار به «مقاصد دانا» را پیشنهاد می‌کند؛ مقاصدی که در آن فناوری در خدمت توانمندسازی انسان و ارتقای کیفیت زندگی است و نه صرفاً افزایش کارایی (Coca-Stefaniak, 2021, p. 251). کونتوگیانی و آلپیس با تحلیل روند انتشارات 2013 تا ۲۰۱۹ نشان می‌دهند که ادبیات گردشگری هوشمند از سال 2017 به بعد رشد چشمگیری داشته است (Kontogianni & Alepis, 2020, p. 5). همچنین باهالیس تحول مفهومی گردشگری دیجیتال را از ICT به eTourism و سپس گردشگری هوشمند و در نهایت گردشگری مبتنی بر «هوش محیطی» ترسیم می‌کند؛ تحولی که به ادغام نامرئی فناوری در محیط، پیش‌بینی نیازهای گردشگران و ارائه خدمات فراشخصی‌سازی شده منجر می‌شود. این گذار نیازمند دسترسی آزاد به داده‌ها، همکاری ذی‌نفعان و چارچوب‌های اخلاقی برای استفاده مسئولانه از فناوری است (Buhalis, 2020, p. 267). کو و همکاران استدلال می‌کنند که گردشگری هوشمند از طریق بهبود تجربه گردشگر، افزایش کارایی بنگاه‌ها و مدیریت منابع مقصد، مزیت رقابتی ایجاد می‌کند (Koo et al., 2019, p. 1). جاسروتیا و گانگوتیا نیز نشان می‌دهند که تحقق مقاصد هوشمند علاوه بر فناوری، نیازمند حاکمیت مشارکتی، پایداری محیطی، مشارکت ذی‌نفعان و سیاست‌گذاری یکپارچه شهری است (Jasrotia & Gangotia, 2018, p. 47). در نهایت، ماتوس و همکاران بر پیوند عمیق فناوری و گردشگری تأکید می‌کنند و گرچه به برخی پیامدهای منفی مانند بیکاری ناشی از واقعیت مجازی اشاره دارند، معتقدند شهرهای هوشمند قادرند بر موانعی چون کمبود منابع مالی و حمایت سیاسی غلبه کنند (Matos et al., 2019, p. 359). بلینی و همکاران نیز هشدار می‌دهند که گردشگری تنها زمانی به تاب‌آوری اقتصادی منجر می‌شود که در چارچوب سیاست‌های هوشمند، نوآورانه، مبتنی بر مزیت‌های محلی و پیوندخورده با حوزه‌هایی چون فرهنگ، فناوری و صنایع خلاق توسعه یابد (Bellini et al., 2017, p. 141).

ادبیات‌پژوهش نشان می‌دهد که گردشگری هوشمند مفهومی چندبعدی است که موفقیت آن در گرو ترکیب هم‌زمان فناوری، حکمرانی مشارکتی، پایداری، و رویکرد انسان‌محور است. مسیر آینده این حوزه، به‌ویژه در قالب «مقاصد دانا»، نیازمند نوآوری میان‌رشته‌ای، سیاست‌گذاری یکپارچه، همکاری منطقه‌ای و توسعه شاخص‌های نوین برای سنجش هوشمندی و دانایی خواهد بود. جمع‌بندی نشان می‌دهد که در سطح جهانی، پیوند نظری تاب‌آوری مقصد و مقاصد هوشمند شکل ‌گرفته است؛ اما هنوز نیاز به مطالعات تجربی بیشتر در مقاصد مختلف (به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه) وجود دارد در ایران نیز بیشتر پژوهش‌ها بر هوشمندسازی گردشگری تمرکز داشته‌اند و موضوع تاب‌آوری مقصد و گردشگری هوشمند به‌صورت صریح و در چارچوبی آینده‌نگر کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، نوآوری اصلی پژوهش حاضر در بررسی هم‌زمان ارتباط میان گردشگری هوشمند و تاب‌آوری مقصد با بهره‌گیری از رویکرد آینده‌پژوهی و کاربست آن در قالب مطالعه موردی منطقه 22 تهران است؛ منطقه‌ای که به دلیل ظرفیت‌های نوظهور گردشگری، زیرساخت‌های شهری جدید و قابلیت تبدیل‌شدن به مقصدی هوشمند و تاب‌آور، بستر مناسبی برای این تحلیل فراهم می‌سازد.

روش‌شناسی پژوهش

ماهیت این پژوهش از نوع توصیفی‌تحلیلی و از لحاظ هدف از نوع کاربردی است. اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای (استفاده از کتاب‌ها و مقالات، اسناد و منابع اینترنتی)، مرتبط با گردشگری هوشمند و تاب‌آوری به شکل توصیفی انجام ‌گرفته است. در تبیین ساختار به‌صورت رویکرد آینده‌پژوهی انجام ‌گرفته است. برای تدوین عوامل اثرگذار بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند، ابتدا تعدادی این عوامل از طریق مطالعات اسنادی و مصاحبه با کارشناسان استخراج شده است، سپس با استفاده از روش دلفی از سوی کارشناسان، ارزیابیِ صحت و روایی شدند، اصلاحات انجام ‌گرفتند و عوامل نهایی شدند. عوامل نهایی کلیدی به‌صورت قالب پرسشنامه میک‌مک تنظیم شده است و پرسشنامه مجدد توسط کارشناسان تکمیل شده است. نرم‌افزار Micmac ماهیتی توصیفی‌تحلیلی دارد و برای تحلیل اثرات متقابل و اولویت‌بندی متغیرها به کار می‌رود؛ بنابراین، فاقد آزمون‌های آماری استنباطی است و نتایج آن بیشتر بر پایه تحلیل ساختاری و تفسیر روابط میان متغیرها ارائه می‌شود.

 در پژوهش حاضر از روش دلفی در ۲ راند استفاده شد؛ به‌نحوی که عوامل اولیه (۲۴ عدد) پس از محاسبه CVR (مقدار بحرانی 42/0) به ۲۲ عامل نهایی کاهش یافتند. معیار اجماع، توافق ≥ ۷۰% خبرگان (حداقل امتیاز ۴ از ۵) و انحراف معیار < 5/1 در راند دوم تعیین شد. Kendall’s W در راند دوم معادل ۰.۷۴۲ (001/0 > p) محاسبه شد که نشان‌دهنده توافق قوی خبرگان است. پایایی با روش بازآزمایی (ضریب 89/0) تأیید شد. با توجه به ماهیت آینده‌پژوهانه تحقیق و نیاز به قضاوت تخصصی درخصوص پیشران‌های گردشگری هوشمند و تاب‌آوری، نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند (قضاوتی) و با استفاده از روش گلوله‌برفی (زنجیره‌ای) انجام شد. معیارهای انتخاب خبرگان عبارت بودند از:

1. سابقه اجرایی و تخصص مرتبط: دارابودن دست‌کم ۱۰ سال تجربه کاری مستمر در یکی از حوزه‌های مدیریت شهری، گردشگری، فناوری اطلاعات و ارتباطات، مدیریت بحران، یا برنامه‌ریزی راهبردی در سطح کلان‌شهر تهران با تأکید بر آشنایی با منطقه ۲۲.
2. مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم در پروژه‌های مرتبط: داشتن تجربه عملی در طراحی، اجرا یا نظارت بر پروژه‌های مرتبط با زیرساخت‌های هوشمند شهری، سامانه‌های گردشگری یا طرح‌های تاب‌آوری شهری.
3. جایگاه سازمانی مناسب: تصدی پست‌هایی نظیر شهرداران نواحی شش‌گانه منطقه ۲۲، معاونان و روسای سازمان‌های تابعه شهرداری (مانند سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات)، مدیران ارشد شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه گردشگری هوشمند، و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های تهران با تخصص در برنامه‌ریزی شهری و گردشگری.
4. تمایل به همکاری و دسترسی‌پذیری: اعلام آمادگی برای شرکت در دو راند دلفی و تکمیل پرسشنامه ماتریس اثرات متقاطع.

فرآیند نمونه‌گیری بدین صورت بود که ابتدا ۵ خبره کلیدی (از میان مدیران شهرداری منطقه ۲۲) شناسایی شدند. پس از انجام مصاحبه اولیه، از آنها خواسته شد تا سایر متخصصان صاحب‌نظر با معیارهای مشابه را معرفی کنند. این روند تا رسیدن به اشباع نظری و حصول اجماع پایدار در راند دوم دلفی ادامه یافت. براساس مطالعات پیشین آینده‌پژوهی و دلفی در حوزه شهری، نمونه ۲۰ تا ۳۵ نفره از خبرگان شهری برای ایجاد اجماع و تحلیل MICMAC کافی و مرسوم است (Godet et al., 2008, p. 21)؛ بنابراین، جامعه نمونه این پژوهش را ۲۵ نفر از کارشناسان، خبرگان و صاحب‌نظران شهری در دسترس متشکل از مدیران شهری شهرداران نواحی، معاونان، رؤسای سازمان‌ها و مدیران حوزه‌های شهری، اساتید دانشگاه‌های تهران در حوزه شهری و گردشگری هستند.

در چارچوب ماتریس متقاطع (Micmac)، متغیرها را بر مبنای میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آنها با اعدادی در طیف 0 تا 3 که در آن عدد صفر به‌منزله بدون تأثیر، عدد یک به‌منزله تأثیر ضعیف، عدد دو به‌منزله تأثیر متوسط، عدد سه به‌منزله تأثیر زیاد و P به معنای اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم به‌صورت بالقوه است، تکمیل کنند. سپس با تشکیل ماتریس اثرات متقاطع، امتیازدهی به شاخص‌ها برحسب میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آنها انجام شد. برای سنجش متغیرها، شاخص‌های تحقیق و تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده در مشاهدات میدانی، از شیوه‌های آماری توصیفی، استنباطی استفاده شده است و سرانجام، باتوجه‌به ماتریس به‌دست‌آمده محرک‌های کلیدی پژوهش شناسایی شدند (جدول 2).

جدول ۲. عوامل کلیدی اثرگذار بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و اثر آن بر ارتقای تاب‌آوری مقاصد گردشگری منطقه ۲۲ تهران در افق ۱۴۱۴

Table 2. Key Factors Influencing the Formation of Smart Tourism and Its Impact on Enhancing the Resilience of Tourism Destinations in District 22 of Tehran (Horizon 2035)

یافته‌های پژوهش بر پایه منابع مطالعه‌شده در پیشینه تحقیق

معرفی منطقه موردمطالعه

یکی از ویژگی‌های بارز منطقه ۲۲، سهولت دسترسی به مناطق طبیعی است. مساحت و سرانه بالای فضای سبز ناشی از وجود پارک‌های عمومی و پارک‌های جنگلی چیتگر و خرگوش‌دره در بخش جنوبی منطقه و همچنین اراضی جنگلی لتمال در شمال شرق، قرارگیری در دامنه کوه، آبشار تهران و دریاچه چیتگر، و باغ ملی گیاه‌شناسی، از مهم‌ترین کاربری‌های مرتبط با این ویژگی محسوب می‌شوند که یکی از دلایل انتخاب این منطقه برای زندگی نیز همین است. به‌علاوه، شیب موجود در منطقه از نظر دید و منظر طبیعی، شرایط مناسبی را برای آن فراهم کرده است که برای توسعه و برنامه‌ریزی‌های گردشگری هوشمند بستر بسیار مناسبی فراهم می‌آورد (قاضی میرسعید، 1402، ص. 27) (شکل 2).

شکل ۲. موقعیت منطقه 22 و نواحی ۶ گانه منطقه 22 تهران

Figure 2. The Six Area of Tehran’s District 22

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

یافته‌های پژوهش

در این بخش با استفاده از مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای، مهم‌ترین عوامل اثرگذار شناسایی شد، سپس داده‌ها با استفاده پرسشنامه از خبرگان مدنظر گردآوری شد و از روش کمی آینده‌پژوهی و استفاده از نرم‌افزار Micmac میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل سنجش شد. جدول زیر نشان‌دهنده دسته‌بندی متغیرها برای معرفی به نرم‌افزار نام‌برده است. براساس مقادیر جدول ۲، ماتریس مربوطه 24*24 تنظیم شده است، درجه پرشدگی 76.041% است که نشان می‌دهد عوامل انتخاب‌شده تأثیر نسبتاً زیادی بر هم داشته‌اند. از مجموع 438 رابطه قابل ‌ارزیابی در این ماتریس، ۱۳۸ رابطه با مقادیر صفر بوده‌اند؛ به این معنا که روی‌هم تأثیر کم‌رنگ داشته یا یکدیگر را نپذیرفته‌اند، و تعداد 158 رابطه شامل عدد یک بوده‌اند که نشان‌دهنده تأثیر کم عوامل بر یکدیگر بوده، تعداد 203 رابطه، عدد ۲ بوده است؛ به این معنا که تأثیرگذاری نسبتاً قوی داشته‌اند و تعداد 43 رابطه نشانگر عدد 3 بوده‌اند که تأثیرگذاری بسیار قوی بر روی عوامل دیگر داشته‌اند و در نهایت 34 رابطه عدد P را شامل می‌شوند که بیانگر رابطه‌ی پتانسیلی و بالقوه عامل‌ها است (جدول 3).

جدول 3. تحلیل داده‌های ماتریس و تأثیرات متقاطع

Table 3. Matrix Data Analysis and Cross-Impact Assessment

منبع: (نگارندگان،۱۴۰۴)

شکل 3. تحلیل تأثیرگذاری و تأثیرپذیری

Figure 3. Influence–Dependence Analysis

منبع: (عنابستانی و حسینی، 1400، ص. 180)

با توجه ‌به شکل (3 و ۴) در ماتریس متقاطع، مجموع اعداد موجود در هر سطر نمایانگر میزان تأثیرگذاری متغیرهاست و مجموع اعداد در هر ستون نیز میزان وابستگی یا تأثیر آن متغیر بر دیگر متغیرها را نشان می‌دهد. در صفحه پراکندگی، آزمون توزیع متغیرها و بررسی پایداری یا ناپایداری سیستم انجام می‌شود. دو نوع پراکندگی، یعنی سیستم‌های پایدار و ناپایدار، در روش‌شناسی و تحلیل میک‌مک تعریف شده‌اند. در سیستم‌های پایدار، متغیرها به وضعیت L انگلیسی توزیع شده‌اند که نشان‌دهنده وجود برخی متغیرهای تأثیرگذار و برخی متغیرهای تأثیرپذیر است؛ بنابراین، سیستم پژوهش موردنظر پایدار است. سه دسته متغیر در سیستم‌های پایدار وجود دارد: الف متغیرهای کلیدی و تأثیرگذار بر سیستم؛ ب متغیرهای مستقل؛ ج متغیرهای خروجی یا نتایج سیستم.

شکل ۴. وضعیت توان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم عوامل مؤثر بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و اثرگذاری آن بر ارتقای تاب‌آوری مقاصد گردشگری منطقه ۲۲ تهران در افق ۱۴۱۴

Figure 4. Direct and Indirect Influence Power of Factors Affecting the Development of Smart Tourism and Destination Resilience in District 22 (Horizon 2035)

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

معرفی متغیرها و وضعیت آنها

الف) متغیرهای تأثیرگذار: این متغیرها مهم‌ترین و بحرانی‌ترین بازیگران تأثیرگذار بر ارتقای مؤلفه‌های گردشگری هوشمند هستند که نقش مهمی را دارا بوده و تأثیرگذاری بالای و تأثیرپذیری پایین را شامل می‌شوند. این متغیرها که مستقر در شمال غربی نقشه هستند و عموماً توسط سیستم کنترل‌پذیر نیستند. تغییر سیاست‌گذاری کلان گردشگری در کشور و حرکت به‌سوی هوشمندسازی و مشارکت و نظرخواهی شهروندان در برنامه‌های گردشگری (A3)، وجود برنامه‌ریزی استراتژیک (بلندمدت و کوتاه‌مدت) در راستای ارتقای گردشگری هوشمند و جذب گردشگران با رویکرد هوشمندسازی منطقه ۲۲ تهران (A2)، همکاری وزارتخانه‌ها و سازمان‌های اداری مرتبط با گردشگری مانند وزارت راه و شهرسازی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، وزارت امور خارجه و ترافیک و هواشناسی و ... با وزارت میراث و فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در جمع‌آوری داده‌های موردنیاز گردشگری هوشمند منطقه ۲۲ تهران (A1) .

ب) متغیرهای تأثیرپذیر یا وابسته: این متغیرها در قسمت جنوب شرقی شکل قرار دارند که تأثیرگذاری پایین و تأثیرپذیری بالایی دارند؛ بنابراین، نسبت به تکامل متغیرهای تأثیرگذار و دووجهی، بسیار حساس هستند و این متغیرها به‌عنوان خروجی سیستم قابل‌ شناسایی هستند و در این شکل شامل: برنامه‌های تبلیغاتی در رسانه‌های جمعی و عدم استفاده از ابزارهای نوین تبلیغاتی جهت شناساندن پتانسیل‌های گردشگری (A13)، آشنایی و آموزش مردم جهت حفظ و حراست از جاذبه‌های گردشگری به‌عنوان منشأ ایجاد شغل پایدار (A15)، هماهنگی میان مسئولان گردشگری و بخش مدیریت شهری برای برنامه‌ریزی و مدیریت اصولی گردشگری با رویکرد هوشمندسازی (A 16)، تقویت فضاهای سبز، مراکز و تأسیسات و تسهیلات اقامتی و واحدهای پذیرایی در راستای گردشگری هوشمند در سطح منطقه (A17)، ارائه برنامه‌های توانمندسازی، کارآفرینی، آموزش و اعتمادسازی و مشارکت شهروندان در برنامه‌های توسعه شهری - محله‌ای (A20)، سطح سواد اطلاعاتی و توانمندی‌های علمی شهروندان در راستای توسعه گردشگری هوشمند در منطقه (A23).

ج) متغیرهای مستقل و مستثنی: این متغیرها در قسمت جنوب غربی شکل قرار گرفته‌اند که ارتباط بسیار کمی هم با سیستم دارند. این متغیرها دارای تأثیرگذاری و تأثیرپذیری پایینی هستند که نه باعث تکامل و نه باعث توقف سایر متغیرها می‌شوند. این متغیرها به دسته تفکیک‌پذیر هستند: متغیرهای گسسته، اهرمی ثانویه و تنظیمی.

- متغیرهای گسسته: این متغیرها نزدیکی مبدأ مختصات هستند و قابل خارج‌شدن از سیستم هستند؛ چون تأثیری در پویایی و تغیر سیستم ندارند. در این پژوهش فاقد متغیر گسسته است.

- اهرمی ثانویه: این متغیرها بیشتر از آن که تأثیرپذیر باشند تأثیرگذار هستند که در بالای خط قطری قسمت جنوب غربی شکل واقع شدند. در این پژوهش عبارت‌اند از: تسهیل فرآیندهای مجوزدهی به بخش خصوصی برای ورود به پروسه هوشمندسازی گردشگری و دادن وام‌های بلندمدت و تشویقی به سرمایه‌گذاران (A7)، ایجاد واحدسازمانی در زمینه برگزاری گردشگری رویدادها و مناسبت‌های تقویمی در بدنه شهرداری و تبلیغات اصولی در بستر آنلاین (A8)، زیرساخت (پلتفرم) یکپارچه برای ثبت آمارهای ورودی و خروجی بازدید گردشگران از مناطق و جاذبه‌های گردشگری منطقه (A4)، تشکیل اتاق فکر با همکاری سازمان‌های فعال در گردشگری، دانشگاه‌ها، ذی‌نفعان گردشگری (تور گردی، بافت گردی، آژانس‌های مسافرتی، راهنمای گردشگران و ...) و ترویج نوآوری‌های باز و توجه به گردشگری هوشمند در طرح‌های توسعه شهری (A11).

د) متغیرهای تنظیمی: این متغیرها واقع در مرکز شکل هستند که می‌توانند به‌صورت اهرم ثانویه، اهداف ضعیف و متغیرهای ریسک ایفای نقش کنند. در این مطالعه عبارت‌اند از: خدمات تابلوهای راهنما، بارکد و اپلیکیشن‌ها و دیگر امکانات فناوری اطلاعات برای سهولت دستیابی گردشگران به فضاهای گردشگری (A14)، ظرفیت پارک‌های علم‌وفناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان در طراحی و ساخت و اجرا اپلیکیشن گردشگری هوشمند برای برنامه‌ریزی آنلاین سفر متناسب با نیاز گردشگران مختلف (A19)، وضعیت ارتباطات فراملی و کاهش محدودیت‌های سیاسی و دسترسی بین‌المللی به داده‌های فناوری اطلاعات در حوزه گردشگری هوشمند (A24)، توزیع عادلانه درآمدهای گردشگری منطقه در بین ذی‌نفعان و مردم محلی برای بهبود زیرساخت‌های لازم در منطقه (A5)، راه‌اندازی واحدسازمانی نظارت سامانه‌های هوشمند در کل بخش‌ها (نرم‌افزار، سخت‌افزار، کنترل سیستم‌ها و سنسورها و ...) (A9).

شکل ۵. توان روابط مستقیم و غیرمستقیم (بسیار قوی تا بسیار ضعیف) بین متغیرها

Figure 5. Strength of Direct and Indirect Relationships Among Variables (from Very Strong to Very Weak)

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

ه) متغیرهای دووجهی: متغیرهایی که هم دارای تأثیرپذیری بالایی و هم تأثیرگذاری بالایی هستند، این متغیرها که خیلی پایدار نبوده، در قسمت شمال شرقی شکل هستند و هر عمل روی آنها در متغیرهای دیگر نیز تغییر خواهد کرد. این متغیرها شامل دودسته‌ی متغیرهای ریسک و هدف هستند:

- متغیرهای ریسک: این متغیرها در ناحیه شمال شرقی و در بالای خط قطری جای گرفته‌اند و ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل‌شدن به بازیگران کلیدی سیستم را دارند. این متغیرها ماهیت ناپایدار داشته که طبق شکل مورد مطالعه سیستم دارای دو متغیر ریسک است: توجه و اهمیت گردشگری در اقتصاد ملی با هدف افزایش تاب‌آوری مقاصد گردشگری هوشمند با رویکرد پایدار (A21)، تشکیل تیم‌های مدیریت استراتژیک برای پیش‌بینی و جلوگیری از شرایط ناسازگار در چند سال آینده مانند ازدحام ترافیک، آلودگی و ... ایجاد تمهیدات لازم برای برقراری بیشتر امنیت و کم‌کردن میزان جرم و دزدی (A18).

- متغیرهای هدف: این متغیرها در ناحیه شمال شرقی و در زیر خط قطری قرار گرفته‌اند. این متغیرها بیشتر از آنکه تأثیرگذار باشند، تأثیرپذیرند که نتایج تکامل سیستم بوده و بیانگر اهداف سیستم هستند که با ایجاد تغییراتی در این متغیرها زمینه دستیابی به تکامل سیستم برنامه و هدف مهیا می‌شود. براساس شکل به‌دست‌آمده این متغیر عبارت‌اند از سرمایه‌گذاری خارجی و داخلی (دولتی و خصوصی) در زیرساخت‌های گردشگری هوشمند مانند اینترنت اشیا، رایانش ابری، واقعیت افزوده و مجازی و اینترنت با پهنای باند وسیع و پرسرعت (A6) (شکل 5).

جدول ۴. تحلیل توان اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم عوامل مؤثر بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و اثرگذاری آن بر ارتقای تاب‌آوری مقاصد گردشگری منطقه ۲۲ تهران در افق ۱۴۱۴

Table 4. Analysis of Direct and Indirect Influence Power of Factors Affecting the Development of Smart Tourism and Destination Resilience in District 22 (Horizon 2035)

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

باتوجه‌به شکل (۴) و جدول (۴) متغیرهای استراتژیک و کلیدی در نزدیکی خط قطری نمودار هستند که هرچه از ناحیه 3 واقع در جنوب غربی به ناحیه ۱ واقع در شمال شرقی نزدیک‌تر شویم، بر میزان اهمیت و استراتژیک بودن متغیرها افزوده می‌شود؛ بنابراین، با توجه ‌به خروجی شکل‌ها در این سیستم متغیرهای A1، A2،A3 دارای تأثیرگذاری بالا و A6، دووجهی هدف، A21 A18 از متغیرهای دووجهی استراتژیک هستند. در تأثیرات غیرمستقیم متغیرها بر یکدیگر، متغیر (A3) سیاست‌گذاری کلان، با بیشترین ضریب اثر 50996 متغیر تأثیرگذار است.

شکل ۶. طبقه‌بندی متغیرها بر اساس میزان توان تأثیر مستقیم و غیرمستقیم (سمت چپ) و میزان وابستگی مستقیم و غیرمستقیم (راست)

Figure 6. Classification of Variables Based on Direct and Indirect Influence Power (Left) and Direct and Indirect Dependence (Right)

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

بر اساس طبقه‌بندی شکل (۶) که ماتریس اثر مستقیم از متغیرها نمایش می‌دهد، در رتبه اول بیشترین تأثیر را متغیر A3 سیاست‌گذاری کلان، در رتبه دوم A6 (سرمایه‌گذاری) و رتبه سوم A21 (اقتصاد ملی) است و در ماتریس غیرمستقیم نیز رتبه اول و دوم متعلق به متغیر A3 و A6 است و در رتبه سوم A18 (مدیریت استراتژیک در برابر بحران) قرارگرفته است. در ماتریس وابستگی مستقیم و غیرمستقیم رتبه‌های اول تا سوم به ترتیب A6، A20 و A15 (سرمایه‌گذاری)، (توانمندسازی) و (آموزش هوشمند) است. مطابق با شکل ۷ متغیرهای A23 (سواد دیجیتال)، A19 (دانش‌بنیان) و A22 (صنعت) بیشـترین جابه‌جایی را در ماتریس غیرمسـتقیم نسـبت به ماتریس مستقیم داشته‌اند و تغییر وضعیت پیدا کردند (شکل 7).

شکل ۷. جابه‌جایی موقعیت متغیرهای گردشگری هوشمند در نقشه اثرگذاری غیرمستقیم نسبت به اثرگذاری مستقیم

Figure 7. Positional Shift of Smart Tourism Variables in the Indirect Influence Map Compared to the Direct Influence Map

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

بحث و نتیجه‌گیری

درمجموع، پس از بررسی شاخص‌ها و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار (مستقیم و غیرمستقیم) هر یک از آنها در بین تمامی عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و تأثیر آن بر ارتقای تاب‌آوری مقاصد منطقه ۲۲ تهران، عامل، مدیریت استراتژیک در برابر بحران (A18)، اقتصاد ملی (A21)، سرمایه‌گذاری (A6)، راهنمایی هوشمند (A14)، همکاری بین‌بخشی (A1)، سیاست‌گذاری کلان (A3)، در زمره پیشران‌های کلیدی در حوزه اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم به شمار می‌روند. مدیریت استراتژیک در برابر بحران (A18) مهم‌ترین و تأثیرگذارترین عامل شناسایی‌شده است؛ زیرا وجود یک ساختار مدیریت بحران کارآمد، نه‌تنها امکان واکنش مناسب در زمان وقوع تهدیدها و مخاطرات را فراهم می‌آورد، با پیش‌بینی‌پذیر کردن شرایط، به ارتقای قابلیت برنامه‌ریزی و مقاومت مقصد کمک می‌کند. در کنار آن، اقتصاد ملی (A21) نیز عاملی بنیادین محسوب می‌شود؛ زیرا سطح ثبات و پویایی اقتصاد کشور تعیین می‌کند که تا چه حد منابع مالی و زیرساخت‌های لازم برای توسعه فناوری‌های هوشمند و تقویت تاب‌آوری در اختیار باشد؛ به‌ویژه در حوزه گردشگری هوشمند هرگونه توسعه زیرساختی و فناورانه نیازمند پشتوانه مالی قوی است که اقتصاد ملی فراهم می‌سازد. در ادامه، سرمایه‌گذاری (A6) نقش موتور محرک را ایفا می‌کند؛ به‌طوری که بدون تأمین منابع سرمایه‌ای کافی، امکان اجرای پروژه‌های نوآورانه، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، ارتقای خدمات و ایجاد ظرفیت‌های تاب‌آور وجود نخواهد داشت. همچنین، راهنمایی هوشمند (A14) که به معنای استفاده از فناوری‌های نوین برای هدایت، اطلاع‌رسانی و تسهیل تجربه گردشگران است، نقشی دوگانه دارد: از یک‌سو، کیفیت تجربه سفر را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و از سوی ‌دیگر، با مدیریت هوشمند جریان گردشگر، از فشارهای ناگهانی بر مقصد جلوگیری می‌کند و آسیب‌پذیری‌های احتمالی را کاهش می‌دهد. در این میان، همکاری بین‌بخشی (A1) یکی از عناصر محوری توسعه گردشگری هوشمند است؛ زیرا موفقیت چنین نظامی وابسته به هماهنگی و هم‌افزایی میان نهادهای دولتی، شهرداری، بخش خصوصی، جامعه محلی و حتی بازیگران علمی و فناورانه است. بدون چنین همکاری ساختاری، اجرای سیاست‌ها و پروژه‌های هوشمند با گسست، تکرار، ناکارآمدی و اتلاف منابع مواجه می‌شود. در نهایت، سیاست‌گذاری کلان (A3) نقشی تعیین‌کننده در جهت‌دهی به میان‌مدت و بلندمدت گردشگری هوشمند دارد. سیاست‌ها و برنامه‌های کلان می‌توانند مسیر توسعه، تخصیص منابع، اولویت‌بندی اقدامات و چگونگی ادغام فناوری با مدیریت مقصد را مشخص کنند و به همین دلیل یکی از اصلی‌ترین پیشران‌ها در تقویت تاب‌آوری محسوب می‌شوند (جدول 5).

جدول ۵. محرک‌های کلیدی اثرگذار بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و تأثیر آن بر ارتقای تاب‌آوری مقاصد منطقه ۲۲ تهران

Table 5. Key Drivers Influencing the Formation of Smart Tourism and Its Impact on Enhancing the Resilience of Tourism Destinations in District 22 of Tehran

منبع: (نگارندگان، ۱۴۰۴)

یافته‌های این پژوهش نشان داد که از میان ۲۴ عامل مؤثر بر شکل‌گیری گردشگری هوشمند و تاب‌آوری مقاصد گردشگری در منطقه ۲۲ تهران، شش پیشران کلیدی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند: مدیریت استراتژیک در برابر بحران (A18)، اقتصاد ملی (A21)، سرمایه‌گذاری (A6)، راهنمایی هوشمند (A14)، همکاری بین‌بخشی (A1) و سیاست‌گذاری کلان (A3). این یافته‌ها در عین همسویی نسبی با مبانی نظری موجود، به دلیل ویژگی‌های ساختاری، اقتصادی و نهادی ایران، تفاوت‌های بنیادینی با الگوهای رایج بین‌المللی نشان می‌دهد که در ادامه به آنها پرداخته می‌شود.

نخست آنکه، برخلاف بسیاری از مطالعات جهانی که فناوری‌های نوین (مانند اینترنت اشیا، کلان‌داده و هوش مصنوعی) را موتور اصلی تحول مقاصد هوشمند می‌دانند (Gretzel & Scarpino-Johns, 2018; Buhalis, 2020)، در پژوهش حاضر «مدیریت استراتژیک در برابر بحران» (A18) و «سیاست‌گذاری کلان» (A3) بالاترین قدرت اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم را به خود اختصاص دادند. این تمایز ریشه در شرایط خاص ایران دارد؛ منطقه ۲۲ تهران با توجه ‌به موقعیت جغرافیایی، تراکم جمعیت، مخاطرات طبیعی (نظیر خطر زلزله) و همچنین، قرارگیری در کلان‌شهری با آسیب‌پذیری‌های زیرساختی، بیش از آنکه نیازمند «شهر هوشمند» به معنای غربی آن باشد، به «شهر تاب‌آور با قابلیت پاسخ به بحران» نیاز دارد. به‌عبارت‌دیگر، در بافتار ایران، تاب‌آوری پیش از آنکه یک مسئله فناورانه باشد، یک مسئله نهادی - سیاستی است؛ ازاین‌رو، هرگونه برنامه‌ریزی برای گردشگری هوشمند در تهران، ناگزیر باید از تدوین ساختارهای بحران‌محور و سیاست‌های کلان یکپارچه آغاز شود. دومین تفاوت مهم، بازتعریف نقش «اقتصاد ملی» (A21) و «سرمایه‌گذاری» (A6) است. در ادبیات بین‌المللی (مانند Shafiee et al., 2022; Bellini et al., 2017)، این دو عامل عمدتاً به‌عنوان موتورهای «رشد و نوآوری» معرفی می‌شوند؛ اما در شرایط اقتصادی ایران که با نوسانات ارزی، تورم مزمن، تحریم‌های بین‌المللی و چرخه‌های رکود و رونق ناپایدار همراه است، این دو پیشران کارکرد متفاوتی پیدا می‌کنند. در منطقه ۲۲ تهران، اقتصاد ملی و سرمایه‌گذاری بیش از آنکه زمینه‌ساز نوآوری‌های پرشتاب باشند، نقش «تضمین‌کننده تداوم و بقای پروژه‌های هوشمند» را ایفا می‌کنند. به بیان روشن‌تر، در غیاب ثبات اقتصادی، حتی پیشرفته‌ترین زیرساخت‌های هوشمند نیز قابلیت بهره‌برداری و نگهداری بلندمدت را از دست می‌دهند. این یافته، تفسیر جدیدی از مفهوم «تاب‌آوری اقتصادی در مقاصد گردشگری» ارائه می‌دهد که برای کشورهای درحال‌توسعه و اقتصادهای شکننده می‌تواند الهام‌بخش باشد.

سومین وجه تمایز، جایگاه ضعیف «راهنمایی هوشمند» (A14) در نقشه اثرگذاری است؛ درحالی‌که مطالعات بین‌المللی (مانند ITU, 2022; Abdelmalak, 2024) بر کارایی بالای سیستم‌های راهنمای دیجیتال در مدیریت تراکم و بهبود تجربه گردشگر تأکید دارند، یافته‌های تحلیل MICMAC نشان می‌دهد که این متغیر در منطقه ۲۲ تهران از تأثیرگذاری مستقیم بسیار پایین (۹) و اثرپذیری بالا برخوردار است و در دسته متغیرهای «تنظیمی» قرار می‌گیرد. این وضعیت بیانگر شکاف عمیق بین طراحی فناورانه و واقعیت‌های بومی است. دلایل این شکاف را می‌توان در عواملی مانند سواد دیجیتال پایین شهروندان (A23)، نبود پلتفرم یکپارچه داده (A4)، ضعف هماهنگی بین‌بخشی (A1) و نبود سیاست‌های تشویقی برای استفاده از ابزارهای هوشمند جستجو کرد؛ بنابراین، برخلاف تصور رایج، صرفاً نصب تابلوهای هوشمند یا اپلیکیشن‌های مسیریابی نمی‌تواند تاب‌آوری مقصد را افزایش دهد؛ مگر آنکه در گام اول، زیرساخت‌های نهادی، آموزشی و مشارکتی فراهم شود. درعین‌حال، یافته‌های این پژوهش با برخی از مطالعات داخلی و خارجی همسویی چشمگیری دارد؛ برای نمونه، نتایج پژوهش تیموری و همکاران (۱۴۰۳) و شفیعی و همکاران نیز بر نقش کلیدی بودجه، سیاست‌گذاری یکپارچه و حمایت دولتی تأکید دارند (Shafiee et al., 2022). همچنین، پژوهش غفوریان (۱۴۰۲) و ضرغام بروجنی و صدیق بازکیاگوراب (۱۴۰۴) اهمیت همکاری بین‌بخشی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فناورانه را نشان داده‌اند که با تأکید ما بر متغیرهای A1 و A6 همخوانی دارد؛ بااین‌حال، نوآوری اصلی پژوهش حاضر در هم‌زمانی تحلیل دو مفهوم «گردشگری هوشمند» و «تاب‌آوری» در چارچوب آینده‌پژوهی و همچنین کشف اولویت بحران‌محوری بر فناوری‌محوری در شرایط خاص ایران است؛ مسئله‌ای که در مطالعات پیشین داخلی کمتر به آن پرداخته شده است.

با توجه به تمایزات یادشده، می‌توان نتیجه گرفت که الگوی خطی و فناوری‌محور رایج در ادبیات بین‌المللی (از فناوری به تاب‌آوری) برای بافتار ایران پذیرفتنی نیست. در مقابل، پژوهش حاضر الگوی جایگزین و زمینه‌محور زیر را پیشنهاد می‌کند:

«ثبات ‌نهادی و سیاستی (پیش‌نیاز) → همکاری بین‌بخشی و سرمایه‌گذاری پایدار (مکانیزم اجرایی) → توسعه فناورانه هدفمند (ابزار) → تاب‌آوری مقصد (پیامد)»

در این الگو، اولویت با حکمرانی تاب‌آور است، نه صرفاً فناوری هوشمند. بر این اساس، نوآوری اصلی پژوهش حاضر در سه چیز خلاصه می‌شود: (۱) هم‌زمانی تحلیل دو مفهوم «گردشگری هوشمند» و «تاب‌آوری» در چارچوب آینده‌پژوهی؛ (۲) کشف اولویت «بحران‌محوری» بر «فناوری‌محوری» در شرایط خاص ایران؛ (۳) ارائه الگوی بومی و نهادی‌محور که می‌تواند برای سایر کشورهای در حال توسعه با ویژگی‌های مشابه (اقتصاد شکننده، ریسک‌های طبیعی و ژئوپلیتیکی) تعمیم‌پذیر باشد. این یافته، دلالت روشنی برای سیاست‌گذاری دارد: بازنگری در رویکردهای وارداتی صرفاً فناورانه و حرکت به سمت سرمایه‌گذاری هدفمند در ساختارهای نهادی و مدیریت بحران.

برای منطقه ۲۲ تهران، مسیر دستیابی به یک مقصد گردشگری هوشمند و تاب‌آور، نه از مسیر خرید تجهیزات پیشرفته که از مسیر تدوین سند راهبردی تاب‌آوری هوشمند، ایجاد مرکز یکپارچه داده‌های گردشگری و بحران، تشکیل کارگروه تخصصی میان‌بخشی، تضمین پایدارسازی منابع مالی (از طریق مدل‌های مشارکت عمومی - خصوصی)، و توانمندسازی دیجیتال جامعه محلی می‌گذرد. این پژوهش نشان داد که غفلت از هر یک از این پیشران‌های کلیدی - به‌ویژه مدیریت بحران و اقتصاد ملی - می‌تواند کل نظام هوشمندسازی گردشگری را با شکست مواجه کند. پیشنهاد می‌شود مطالعات آتی با رویکردهای ترکیبی (کیفی - کمی) و در مقاصد دیگر ایران، تعامل میان این پیشران‌ها را در سناریوهای مختلف بحرانی (مانند سیل، زلزله، پاندمی یا شوک‌های اقتصادی) آزمون شوند.

بر اساس تحلیل یافته‌ها، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• تدوین سند راهبردی تاب‌آوری هوشمند مقصد: ایجاد یک سند جامع که چشم‌انداز، اهداف، اولویت‌ها و سازوکارهای هماهنگی بین نهادی برای توسعه گردشگری هوشمند باهدف افزایش تاب‌آوری را مشخص کند. این سند باید چارچوب همکاری میان شهرداری منطقه، نهادهای گردشگری، سازمان میراث‌فرهنگی، شرکت‌های فناوری و بخش خصوصی را تعیین کند.
• ایجاد مرکز ملی/منطقه‌ای داده‌های گردشگری و مدیریت بحران: ایجاد یا تقویت یک پلتفرم متمرکز برای جمع‌آوری، پردازش و اشتراک‌گذاری داده‌های مرتبط با گردشگری (رفتار گردشگران، وضعیت زیرساخت‌ها، ظرفیت‌ها) و همچنین داده‌های مربوط به مدیریت بحران (هشدارها، وضعیت اضطراری). این مرکز باید بتواند داده‌ها را به‌صورت لحظه‌ای در اختیار نهادهای ذی‌ربط قرار دهد.
• ایجاد کارگروه تخصصی تاب‌آوری هوشمند گردشگری: متشکل از نمایندگان کلیدی نهادهای دولتی، شهرداری، بخش خصوصی، دانشگاهیان و کارشناسان فناوری برای هدایت، نظارت و ارزیابی مستمر پروژه‌های مرتبط با گردشگری هوشمند و تاب‌آوری.
• تدوین دستورالعمل‌های عملیاتی مدیریت بحران با رویکرد هوشمند: ایجاد پروتکل‌های مشخص برای نحوه استفاده از فناوری‌های هوشمند (اطلاع‌رسانی، هدایت، کنترل جمعیت) در سناریوهای مختلف بحرانی (سیل، زلزله، حوادث شهری، شیوع بیماری).
• تضمین ثبات و استمرار سرمایه‌گذاری: ایجاد سازوکارهای پایدار برای تأمین مالی پروژه‌های بلندمدت گردشگری هوشمند، از جمله استفاده از مدل‌های مشارکت عمومی - خصوصی (PPP) و جذب سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک، با در نظر گرفتن نوسانات اقتصادی.