تبیین نگرش شهروندان به مؤسسه‌های خیریه تحت نظارت بهزیستی استان گیلان

مقدمه و بیان مسأله

مشارکت شهروندان در امور خیریه و کمک به دیگران تابع عواملی مختلف مانند درآمد، باورهای دینی، توسعه‌یافتگی، اعتماد اجتماعی، تغییرات فرهنگی، میزان محرومیت و حتی تقسیم‌بندی­های جغرافیایی است (18-305; Halada et al., 2024: 15 Einolf, 2016:). در ضمن، سنن و فرهنگ نقشی پُررنگ در رفتارهای خیرخواهانه دارند. در کشورهای مسلمان، مفاهیم زکات و صدقه در کمک به دیگران نقش محوری دارند، در حالی که در کشورهای غربی، کمک‌های خیریه معمولاً نهادینه شده‌اند و با جامعۀ مدنی سازمان‌یافته مرتبط هستند یا در کشورهای شرق آسیا، مسئولیت جمعی و انسجام جامعه که معمولاً تحت تأثیر ارزش‌های کنفوسیوسی است، محرک اقدامات داوطلبانه است (Lang, 2024; Einolf, 2017: 503). برای انجام کارهای خیر توسط افراد، عواملی مختلف دخیل هستند. نتایج برخی از پژوهش‌ها نشان می­دهد وقتی افراد به دیگران کمک می­کنند، احساس درونی بهتری پیدا می­کنند (Kashif et al., 2015: 92). یا برخی می­گویند فرهنگ بر نگرش و رفتارهای فردی تأثیر می‌گذارد. نیت برای اهدا به طور گسترده در زمینه‌های فرهنگی مختلف مطالعه شده است و این اعتقاد وجود دارد که احساسات، شناخت و رفتارهای یک فرد توسط فرهنگ محلی شکل می‌گیرند (Wiepking, 2021: 194). همچنین، آمارهای کمّی حکایت از ضرورت کمک به خیریه­ها در جهان را نشان می­دهد. برای مثال، در سال 2021، طی پژوهشی، 62 درصد از بزرگسالان بالای 15 سال اعلام کردند به یک غریبه (حدود 5/3 میلیارد نفر) کمک کرده‌اند و 35 درصد گزارش دادند در ماه گذشته به خیریه (نزدیک به 2 میلیارد نفر) کمک کرده‌اند (Nakamura et al., 2025: 3). از طرفی، کمک به خیریه، ضمن آنکه میلیاردها دلار به اقتصاد جهانی کمک می‌کند و جامعۀ مدنی را تقویت می‌کند، موجب تقویت شادی و سلامت افراد می­شود (Akanin et al., 2013: 637). در گوگل اسکالر، بیش از یک میلیون مقاله دربارۀ کمک­های خیریه­ای وجود دارند؛ بنابراین، این حجم از داده­ها نشانگر اهمیت فراوان این موضوع است. همچنین، سازمان‌های خیریه برای ترویج ابتکاراتی که فقر را کاهش ‌دهند، ضمن اینکه آموزش می‌دهند، به خدمات بهداشتی کمک می‌کنند و منافع اجتماعی را افزایش می‌دهند (Ramos et al., 2016).

برای سازمان‌های دولتی و غیردولتی دانستن اینکه چه گروه­هایی حاضر هستند به دیگران کمک کنند از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا آشنایی با نگرش­های مردم ممکن است بر تقویت شبکه‌های کمک‌رسانی اثرگذار باشد. با شناسایی تفاوت‌های اجتماعی و جمعیتی، سیاست‌گذاران و سازمان‌ها می‌توانند راهبردهای متناسب را برای جلب کمک­های مردمی انتخاب کنند. دلایل زیادی برای کاهش یا افزایش مشارکت مردم در امور خیریه بیان شده‌اند. برای مثال، سازمان‌های خیریه، به جای «مشتری‌محوری»، بر امور داخلی تمرکز دارند و «سازمان‌محور» بودنشان مانع رشد آنها می‌شود (12-8 Andreasen & Kotler, 2003:) همچنین، برخی بر کارآفرینی و ادغام اجتماعی برای گروه­های نیازمند در جامعه تأکید دارند (رمضانی، 1401: 183) که همین امر موجب تقویت مشارکت در امور خیریه شده است. برخی از یافته­ها بر عدم آگاهی مردم از طرح‌های جلب مشارکت اشاره دارند (مبارکی و شهبازی، 1398: 81). برخی نیز روش­های سنتی و عدم نوآوری را موجب عدم اقبال به مشارکت می­دانند (سعدآبادی و همکاران، 1399: 191). متغیرهای بیان‌شده در پژوهش‌های مختلف موجب تغییر نگرش مشارکت کنندگان در امور خیریه می­شوند.

جامعۀ ایرانی، به دلیل عوامل تاریخی و وجود فرهنگ یاریگری، مستعد کمک به هم‌نوع است، اما با مدرن‌شدن جامعه و گسترش مشکلات اقتصادی، نیازمند تجدیدنظر در جلب شیوه­های مشارکت است (شارع‌پور و همکاران، 1391). بر اساس آمارهای سازمان بهزیستی، 500 مؤسسۀ خیریه تحت نظر بهزیستی در گیلان وجود دارند، اما به ­دلیل افزایش فقر در سطح جامعه و تعدد مراکز خیریۀ نهادهای مختلف، میزان مشارکت مردم در حد مطلوب نیست و حتی میزان مشارکت کاهش پیدا کرده است (مسعودنیا، 1402: 335). در حالی که مشارکت مردمی در امور خیریه موجب افزایش سطح درآمد مالی، افزایش انگیزه­ها و افزایش شفافیت می­شود، با توجه به داده­های موجود، شناسایی عوامل اثرگذار در کاهش مشارکت، با وجود افزایش مؤسسه‌های خیریه، ضرورت پژوهش را نشان می­دهد. البته، مشارکت کاهش‌یافته‌ی شهروندان الزاماً به‌ معنای نگرش منفی آنان نیست؛ چه‌بسا افراد با نگرش مثبت، به ‌دلیل عواملی همچون بی‌اعتمادی نهادی یا ضعف اطلاع‌رسانی، دست به اقدام عملی نمی‌زنند. از سوی دیگر، نگرش منفی می‌تواند بدون آنکه در مشارکت کوتاه‌مدت نمود یابد، به‌تدریج سرمایۀ‌ اجتماعی و انگیزۀ‌ پایدار نیکوکاری را تحلیل برد. بنابراین، سنجشِ صِرف میزان مشارکت بدون فهم نگرش زیربنایی، تصویری ناقص از مسأله ارائه می‌دهد و سیاست‌گذاری را با خطر اتخاذ راهکارهای سطحی و بی‌اثر مواجه می‌کند. سازمان بهزیستی استان گیلان، بر اساس مشاهدات کیفی و گزارش‌های پراکنده از تخلفات معدود در برخی از مؤسسه‌ها، نگرانی جدی دربارۀ کاهش مشارکت در امور خیریه دارد، اما برای اطمینان از درستی یا نادرستی این نگرانی و همچنین، برای شناسایی زودهنگام نقاط آسیب‌پذیر نگرش عمومی، هیچ دادۀ نظام‌مند و قابل اتکایی در اختیار ندارد. پژوهش حاضر دقیقاً برای پرکردن همین خلأ اطلاعاتی و فراهم‌آوردن امکان پایش مستمر نگرش به عنوان یک شاخص راهبردی طراحی شده است. بنابراین، پژوهش حاضر درصدد است تا ضمن سنجش نگرش شهروندان گیلانی نسبت به مؤسسه‌های خیریه تحت پوشش بهزیستی، متغیرهای اثرگذار را نیز بررسی کند.

2- ادبیات پژوهش

2-1 پیشینۀ پژوهش

دوستی ایرانی و همکاران (1404) در پژوهشی با عنوان «عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت مردم در کمک به بهزیستی استان خوزستان»، با استفاده از تکیک پیمایش به این نتیجه رسیدند که میان نمرات پاسخ‌گویان در متغیرهایی همچون راهبردهای افزایش آگاهی و اطلاع‌رسانی دربارۀ فعالیت‌های بهزیستی، توسعۀ مدیریت دانش رسانه‌ای و ارتباطی جامعه، ایجاد و گسترش تشکل‌های محلی و منطقه‌ای، انگیزه‌های فردی، پایگاه اجتماعی، احساس تعلق و تعهد شهروندی، رویکردهای مشارکت‌جویانۀ داوطلبانه و فعالیت‌های خیریه، میزان ارتباط مؤثر با سازمان‌ها و نهادهای عمومی، دولتی و خصوصی، عملکرد و کارایی مدیران و کارکنان بهزیستی و سایر سازمان‌ها و نیز میزان جلب و جذب مشارکت‌های مردمی، بر اساس متغیر جمعیت‌شناختی، تفاوتی معنادار وجود دارد.

مهدیه نجف‌آبادی (1403) در پژوهشی توصیفی-پیمایشی تحت عنوان «تحلیل تأثیر پیام­های تبلیغاتی مؤسسات خیریه بر نگرش، حمایت و مشارکت مردم شهرستان نجف‌آباد با تأکید بر نقش میانجی‌گری احساسات و اعتماد»، به این نتیجه رسید که تأثیر پیام­های تبلیغاتی مؤسسه‌های خیریه بر نگرش و حمایت خیرین و همچنین احسـاسـات و اعتماد به عنوان عامل میانجی در رابطه با پیام­های تبلیغاتی مؤسـسـه‌های خیریه با سطح اطمینان 95 درصد معنادار است.

کاظمی نجف‌آبادی و رضایی (1403) در پژوهشی تحت عنوان «نقش هنجارهای اجتماعی فردگرایانه بر میزان بخشش افراد در جامعه: مطالعۀ موردی کشور ایران» به این نتیجه رسیدند که فردگرایی به معنای فرهنگی و مجموعه­ای از ارزش­هایی که مسئولیت‌پذیری فردی و استقلال کنش را تقویت می­کنند، تأثیری مثبت و معنادار بر سطح بخشش دارد؛ به ‌گونه‌ای که با افزایش یک‌درصدی در سطح فردگرایی، میزان بخشش در جامعه 43/0 درصد افزایش می‌یابد. همچنین، آزادی اقتصادی نیز با ضریب 16/1 درصد، اثری مثبت و معنادار بر بخشش دارد و متغیرهای رشد اقتصادی، نابرابری درآمدی، سطح آموزش و اندازۀ دولت (آزادسازی نهادهای اقتصادی) اثر مثبت و متغیر فساد اثر منفی بر میزان بخشش دارند.

مسعودی‌پور و وحیدپور (1403) در پژوهشی با عنوان «نوع‌شناسی رفتار بخشندگی مبتنی بر شاخص‌های وفاداری به امور خیریه»، با روش کمّی در شهر قم با 405 نمونه، با مبنا قرار دادن سه مؤلفۀ وفاداری به برند خیریه، وفاداری به کانال توزیع و وفاداری به موضوع اهدایی، به این نتیجه رسیدند که پنج خوشۀ بخشندگی وجود دارند که هر بخش با توجه به خصیصه‌های رفتاری، بازاریابی اجتماعی مناسب خود را طلب می‌کند تا در نهایت، باعث وفاداری زیاد نیکوکاران شود.

سعدآبادی و همکاران (1399) در پژوهشی با عنوان «به‌کارگیری نوآوری اجتماعی جهت بهبود عملکرد مؤسسات خیریه (مورد مطالعه: خیریۀ سلام بر آرزوها)»، با روش اقدام‌پژوهی به دو نوع راهکار دست یافتند. راهکار فوری شامل همکاری و جذب سرمایۀ جمعی است و راه‌حل­‎های بنیادی شامل بهبود وضعیت اقتصادی، تخصیص خرده­‌وام‎­ها، نوآوری­ مقرون­‌به‌صرفه و نوآوری همگانی هستند.

بلورفروش و انصاری (1398) در پژوهشی با عنوان «بررسی عوامل بروز رفتار خیرخواهانه با رویکرد پدیدارشناسی در شهر اصفهان»، با استفاده از روش کیفی پدیدارشناسی، نشان دادند نگرش با داشتن بیشترین فراوانی، در تجربیات مدیران خیریه­ها بیشترین تأثیر را بر بروز رفتار خیر در مردم دارد.

ناپیورکوفسکا[1] و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «ارزش‌های فرهنگی فردی و تأمین مالی جمعی خیریه: پیشبرد پایداری اجتماعی از طریق مشارکت مصرف‌کننده» در سطح بین‌المللی و مقایسۀ کشورهای قاره­های آمریکا، اروپا، آسیا و آفریقا از طریق یک نظرسنجی آنلاین بین‌المللی به این نتیجه رسیدند که جمع‌گرایی پیش‌بینی‌کنندۀ مثبت خیریه است. تحلیل تطبیقی آنان نیز تفاوت‌های منطقه‌ای معناداری را به ویژه در میان پاسخ‌دهندگان از قارۀ آمریکا و اروپا در قدرت و ماهیت این روابط نشان داد. یافته‌ها بر اهمیت ادغام عوامل فرهنگی در راهبردهای دیجیتالی جمع‌آوری کمک‌های مالی تأکید می‌کنند و بینش‌هایی جدید دربارۀ چگونگی شکل‌دهی ارزش‌های فرهنگی فردی به رفتارهای نوع­دوستانه در محیط تأمین مالی جمعی آنلاین ارائه می‌دهند.

موساموخشامدوف[2] و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «نقش درآمد، شادی و هنجارها در پرورش رفتار جامعه‌پسند: تحلیل پی ال‌اس-‌اس‌ای‌ام از کمک‌های خیریه و سهم آن در توسعۀ پایدار در ازبکستان»، با استفاده از یک نمونۀ ۳۴۸نفری در کشور ازبکستان، دو مسیر متمایز از بخشش را نمایان کردند: یکی تحت تأثیر منابع (درآمد، سن) و دیگری تحت تأثیر بهزیستی ذهنی (شادکامی). یافتۀ شگفت‌انگیز ارتباط منفی بین هنجارهای شخصی و کمک‌های خیریه بود که مفروضات مدل‌های غرب‌محور را به چالش می‌کشد و به اهمیت شرایط فرهنگی و نهادی مانند اعتماد به خیریه‌ها و شیوه‌های غیررسمی کمک‌رسانی اشاره دارد.

شریف حمدار[3] و همکاران (2018) در پژوهشی با عنوان «ارزیابی اقتصادی و رفتاری عوامل انگیزشی اهداکنندگان مالی لبنانی به سازمان‌های غیردولتی»، عوامل مؤثر بر اهداکنندگان و تصمیم‌های کمک ‌مالی آنها را با استفاده از داده‌های ۲۳۵ پاسخ‌دهنده در بیروت لبنان بررسی کردند. طبق یافته­های پژوهش، سه عامل انگیزشی بالقوه مؤثر شامل مذهب، همدلی انسانی و همبستگی اجتماعی و سه عامل بالقوه بازدارنده شامل عدم شفافیت، فقدان گزارش‌های پس از اهدا و اصرار به درخواست کمک‌های مالی وجود دارند. همچنین، سه عامل بالقوه مؤثر بر تصمیم اهداکنندگان برای انتخاب سازمان‌های غیردولتی دریافت‌کننده عبارت‌اند از: اعتبار خوب، وابستگی مذهبی مشترک و اهمیت موارد درخواست‌کننده کمک. 

خان و عارف[4] (2016) در پژوهشی با عنوان «کمک‌های خیریه خانوار در پاکستان: اندازه، تعیین‌کننده‌ها و اهمیت آن برای رفاه جامعه»، با استفاده از نظرسنجی خانوارهای پاکستانی در سال ۲۰۱۰، نشان دادند خانوارهای با هزینه‌ها و سن بالاتر، فرزندان بیشتر و اعضای تحصیل‌کرده‌تر، بیشتر به خیریه کمک می‌کنند. خانوارهایی که صاحب واحد مسکونی بودند، بیشتر به خیریه کمک می‌کنند. 75 درصد از خانوارهای نمونه‌گیری‌شده در سال 2010 از طریق فطریه به دیگران کمک کرده‌اند.

کاشف[5] و همکاران (2015) در پژوهشی با عنوان «کمک‌های خیریه: نیت و رفتار» که در کوالالامپور مالزی انجام شد، کاربردپذیری یک مدل توسعه‌یافته در یک فرهنگ جمع‌گرا را آزمایش کردند. نتایج نشان داد رفتار گذشته، هنجارهای الزام‌آور و نیت برای اهدا، به طور مثبت در رفتار واقعی برای اهدای پول نقش دارند.

پیشینۀ پژوهش در حوزۀ مشارکت خیریه‌ای نشان می‌دهد بافت فرهنگی هر جامعه در الگوهای مشارکت خیریه‌ای تفاوت‌هایی آشکار ایجاد می‌کند. در جوامع مسلمان، مفاهیمی مانند زکات و صدقه، انگیزه‌های اصلی را شکل می‌دهند، در حالی که در جوامع غربی، مشارکت بیشتر، نهادینه‌شده و مبتنی بر جامعۀ مدنی است. از نظر اقتصادی و سازمانی، درآمد، سطح تحصیلات، شفافیت مالی، نوآوری در روش‌های جذب مشارکت و عملکرد مدیریتی نهادهای خیریه از عوامل کلیدی در افزایش یا کاهش مشارکت‌های مردمی هستند. همچنین، فضای مجازی و رسانه­ها به ‌عنوان بسترهای نوین ارتباطی و آگاهی‌بخشی، نقشی فزاینده‌ در شکل‌دهی نگرش‌ها و تسهیل مشارکت ایفا می­کنند. البته، در میان جوامع مختلف، جمع‌گرایی و فرگردایی تأثیری متفاوت بر امور خیریه دارند. در بافت ایرانی، اگرچه فرهنگ یاریگری و ارزش‌های دینی بستری مساعد برای مشارکت خیریه‌ای فراهم کرده است، چالش‌هایی مانند کاهش اعتماد عمومی، روش‌های سنتی و کم‏اثر، نبود نوآوری در جذب مشارکت و مشکلات اقتصادی باعث شده‌اند تا سطح مشارکت در حد مطلوب نباشد. پژوهش‌های داخلی نیز بر لزوم بازنگری در راهبرد‌های جلب مشارکت، تقویت شفافیت، استفاده از فناوری‌های نوین و توجه به تفاوت‌های جمعیت‌شناختی و منطقه‌ای تأکید دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر استان گیلان و با در نظر گرفتن یافته‌های پیشین، در پی شناسایی الگوی نگرش شهروندان گیلانی به مؤسسه‌های خیریه است تا در نهایت، با تکیه بر ابعاد مختلف به ویژه بُعد رفتاری نگرش، بتوان زمینه را برای مشارکت بیشتر فراهم کرد. در ضمن، در استان گیلان، با عنوان نگرش، کار پژوهشی انجام نشده است.

2-2 رویکرد نظری

در اوایل قرن بیستم، گوردون آلپورت[6] اعلام کرد مفهوم نگرش «احتمالاً متمایزترین و ضروری‌ترین مفهوم» در روان‌شناسی است (Fishman et al., 2021: 2). نگرش توصیف‌کنندۀ‌ ارزیابی‌های شناختی پایدار مطلوب یا نامطلوب، احساسات و تمایلات عملی افراد نسبت به یک موضوع یا یک ایده است. افراد تقریباً نسبت به همه چیز نگرش دارند؛ مانند مذهب، سیاست، پوشاک، موسیقی و غذا. نگرش‌های یک فرد در قالبی منسجم تثبیت می‌شوند و تغییر یکی از آنها ممکن است مستلزم تعدیل دشوار بسیاری دیگر باشد (Dijst et al., 2008). بنابراین، نگرش به عنوان تمایل یا گرایش به پاسخ‌دهی مثبت یا منفی نسبت به یک چیز خاص (ایده، شیء، فرد یا موقعیت) تعریف می‌شود. نگرش نسبت به یک دسته از اشیا معنایی است که آن دسته برای فرد دارد، با تأکید بر چگونگی ارزیابی فرد از آن دسته، شامل مثبت یا منفی (Sawyer, 1978:102). نگرش نقشی اساسی در پیش‌بینی و فهم رفتار انسان ایفا می‌کند. این باورها از ارزیابی و ادراک فرد نسبت به مزایا یا معایب بالقوه‌ای شکل می‌گیرند که با یک رفتار مشخص همراه هستند (Imari et al., 2024: 313).

آجزن[7] که در حوزۀ نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده دارای مقاله‌های متعدد است، دربارۀ نگرش می­نویسد: «نخستین مؤلفۀ نگرش، مؤلفۀ شناختی است که شامل ادراک، آگاهی و باورهای فرد نسبت به موضوع نگرش می‌شود. مؤلفۀ دوم، مؤلفۀ عاطفی است و احساسات و هیجانات فرد (خوشایند یا ناخوشایند) را نسبت به موضوع نگرش تعیین می­کند. سومین مؤلفه، کنشی (رفتاری) است که به واکنش‌ها و گرایش‌های فرد نسبت به موضوع نگرش اشاره دارد (Ajzen, 2020). به ­عبارت دیگر، مؤلفۀ عاطفی پاسخ احساسی نسبت به موضوع نگرش است و بیشتر پژوهش‌ها بر اهمیت مؤلفه‌های عاطفی تأکید می‌کنند (Sawyer, 1978: 101). نگرش فرد نسبت به یک موضوع را نمی‌توان صرفاً با شناسایی باورهایش دربارۀ آن تعیین کرد، زیرا عواطف هم‌زمان با فرایند شناختی دربارۀ موضوع نگرش عمل می‌کنند. مؤلفۀ رفتاری تمایل رفتاری-کلامی یا آشکار فرد است و شامل اقدامات یا پاسخ‌هایی قابل مشاهده است که از موضوع نگرش ناشی می‌شوند. این مؤلفه واکنش فرد برای انجام کاری در رابطه با موضوع نگرش را در بر می‌گیرد. مؤلفۀ شناختی ارزیابی از موجودیتی است که عقیدۀ فرد دربارۀ آن موضوع را تشکیل می‌دهد. این مؤلفه به افکار و باورهایی اشاره دارد که فرد دربارۀ موضوع نگرش دارد (Sawyer, 1978: 106-107). بنابراین، نگرش یک فرایند واکنشی اطلاعاتی-عملیاتی است که به عنوان واکنشی به محرک‌های محیطی/ درونی دریافت‌شده یا پیشنهادی به عنوان اطلاعات ورودی بیان می‌شود و در واقع، یک خروجی از نظام اطلاعاتی موجودات زنده برای سازگاری و بقا محسوب می‌شود. نگرش می‌تواند بیان شود یا نشود و یا در کتابخانۀ داده‌های خود ذخیره شود و به عنوان مرجع تجربی برای فرایندهای تصمیم‌گیری آتی عمل ‌کند (Gaiseanu, 2020: 647). این تمایل نقشی مهم در پیش‌بینی رفتار انسان دارد؛ بنابراین، نگرش از سه مؤلفۀ اصلی تشکیل می‌شود:

• شناختی: باورها، ادراک و آگاهی فرد نسبت به موضوع.
• عاطفی: احساسات خوشایند یا ناخوشایند نسبت به آن.
• رفتاری: تمایل یا اقدام آشکار فرد در واکنش به موضوع نگرش.

مؤلفه‌های شناختی و عاطفی هم‌زمان عمل می‌کنند و نمی‌توان نگرش را صرفاً بر اساس باورها سنجید، زیرا احساسات نیز نقش تعیین‌کننده دارند. در مؤلفۀ رفتاری، واکنش فرد به شکل گفتار، عمل یا تصمیم قابل مشاهده بروز می‌یابد.

در نهایت، نگرش نوعی فرایند اطلاعاتی و واکنشی است که در پاسخ به محرک‌های بیرونی یا درونی شکل می‌گیرد و به سازگاری و بقای انسان کمک می‌کند. نگرش‌ها ممکن است آشکارا بیان شوند یا در ذهن ذخیره بمانند و به‌ عنوان مرجعی تجربی برای تصمیم‌گیری‌های آینده عمل کنند. بررسی مبانی نظری مرتبط با نگرش، به ‌ویژه دیدگاه گوردون آلپورت، نشان می‌دهد نگرش مفهومی چندبُعدی و پایدار است که از سه مؤلفۀ شناختی (باورها و آگاهی) عاطفی (احساسات و هیجان) و رفتاری (تمایل به اقدام) تشکیل شده و به‌ عنوان یک سیستم اطلاعاتی-ارزیابی، نقش مرجعی تجربی را در فرایند تصمیم‌گیری و کنش فرد ایفا می‌کند. بر این اساس، چارچوب نظری پژوهش حاضر بر این اصل استوار است که نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه نه ‌یک‌باره و صرفاً در لحظۀ اقدام، بلکه طی فرایندی تدریجی و در بستر تعامل با متغیرهای زمینه‌ساز شکل می­گیرد. در این مقاله، با تکیه بر الگوی سه‌بُعدی نگرش آلپورت (شناختی، عاطفی، رفتاری) و نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شدۀ آجزن، عواملی همچون اعتماد نهادی (برگرفته از نظریۀ گیدنز)، دین‌داری (بر اساس مدل استارک و گلاک[8])، تعلقات اجتماعی (تاجفل[9])، احساس عدالت (کولکویت[10]) و نیز مواجهه با رسانه‌های ارتباطی به‌ عنوان ورودی‌های اطلاعاتی و عاطفی، بر هر سه بُعد نگرش تأثیر می‌گذارند.

 از نظر گیدنز، اعتماد اطمینانی است که با توجه به قابلیت اتکا به اشخاص یا نظام­ها شکل می­گیرد (Giddenz, 1990). در نظریۀ سرمایۀ اجتماعی، اعتماد نهادی نقش تسهیل‌گر تعاملات را ایفا می­کند. زمانی که شهروندان به صداقت، شفافیت و کارایی و مؤسسه‌های خیریه اعتماد داشته باشند، ارزیابی شناختی آنها از این نهادها مثبت می­شود. این باور به نوبۀ خود احساس عاطفی مثبت را برمی­انگیزد و تمایل رفتاری برای مشارکت را افزایش می­دهد؛ بنابراین، اعتماد با کاهش ریسک ادراک‌شده و تقویت اطمینان از نتیجه‌بخش‌بودن عمل خیر به عنوان یک مکانیسم شناختی-عاطفی، نگرش مثبت را شکل می­دهد.

بر اساس مدل استارک و گلاک، دین‌داری دارای ابعاد اعتقادی (باور به خدا)، عاطفی (احساس نزدیکی به خدا)، مناسکی (انجام اعمال عبادی) و پیامدی (تأثیر باورها و زندگی روزمره) است (Stark & Glock, 1970). در جوامع دینی، مفاهیمی مانند زکات، صدقه و انفاق به عنوان تکالیف شرعی و اخلاقی درونی‌شده عمل می­کند. مکانیسم اثرگذاری دین‌داری بر نگرش خیریه از دو مسیر اصلی صورت می­پذیرد: نخست، بُعد شناختی-اعتقادی دین‌داری با ایجاد باور به پاداش اخروی و تکلیف‌گرایی اخلاقی، ارزیابی فرد از عمل خیر را مثبت می‌کند؛ دوم، بُعد عاطفی دین‌داری مانند احساس آرامش پس از نماز یا دعا، با برانگیختن هیجانات مثبت و کاهش اضطراب­های وجودی، زمینه‌ساز همدلی بیشتر و نگرش عاطفی مثبت به یاری‌رسانی به دیگران می‌شود.

بر اساس نظریۀ هویت اجتماعی تاجفِل، تعلقات اجتماعی به احساسات دلبستگی و تعهد فرد نسبت به گروه­ها و اجتماعات مرجع مانند خانواده، محل، شهر و ملت اطلاق می‌شود. افرادی که تعلقات اجتماعی قوی‌تری دارند، خود را بخشی از یک کل بزرگ‌تر می‌بینند و منافع جمعی را بر منافع فردی ترجیح می­دهند (Tajfel, 1974). مکانیسم اثرگذاری تعلقات اجتماعی بر نگرش خیریه از طریق مسئولیت‌پذیری جمعی عمل می‌کند. هرچه فرد احساس کند به جامعۀ خود تعلق دارد، بیشتر خود را موظف به کاهش رنج و محرومیت دیگر اعضای این جامعه می‌داند. این احساس مسئولیت اجتماعی ابتدا باورهای شناختی را تقویت می‌کند، سپس احساسات عاطفی را برمی‌انگیزد و در نهایت، به تمایل رفتاری برای مشارکت در فعالیت‌های خیریه منجر می­شود.

احساس عدالت از دیدگاه کولکویت، یک ادراک ذهنی از انصاف رویه­ها، توزیع منابع و رفتار با افراد در جامعه است (Colquitt, 2001). این متغیر از طریق نظریۀ محرومیت نسبی و فرضیۀ جهان عادلانه با نگرش خیریه مرتبط می‌شود. هنگامی که افراد، جامعه را ناعادلانه می‌پندارند، ممکن است دو واکنش متفاوت نشان دهند. برخی با ناامیدی و بیگانگی از هر گونه مشارکت اجتماعی کناره می‌گیرند، اما شواهد پژوهشی نشان می­دهد در بسیاری از موارد، ادراک بی­عدالتی می­تواند انگیزۀ جبران را فعال کند؛ یعنی افراد برای کاهش ناهماهنگی شناختی ناشی از مشاهدۀ بی­عدالتی، از نهادهایی حمایت می‌کنند که به دنبال کاهش نابرابری هستند. بنابراین، احساس عدالت از طریق فعال‌سازی وجدان اخلاقی و نیاز به جبران می­تواند بر هر سه بُعد نگرش تأثیر بگذارد.

مکانیسم اثرگذاری رسانه­ها بر نگرش خیریه دوگانه است: در وهلۀ نخست، بُعد شناختی رسانه­ها با ارائۀ اطلاعات دربارۀ نیازمندی­های واقعی، عملکرد شفاف خیریه­ها و موفقیت­های کمک­رسانی، آگاهی و باورهای مثبت را در مخاطب تقویت می‌کند؛ در ادامه، بُعد عاطفی با نمایش تصاویر تأثیرگذار از رنج نیازمندان یا شادی و رضایت کمک­کنندگان، هیجانات همدلانه را برمی­انگیزد (Gerbner et al., 1980).

در مجموع، چارچوب نظری پژوهش حاضر بر این اصل استوار است که نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه برایندی از تعامل پیچیده میان ورودی­های شناختی-اطلاعاتی (اعتماد، رسانه و احساس عدالت) و ورودی­های ارزشی‌هنجاری (دین‌داری و تعلقات اجتماعی) است. این متغیرهای مستقل هر یک از طریق مکانیسم­های اختصاصی (کاهش ریسک، تکلیف­گرایی اخلاقی، مسئولیت جمعی، جبران بی­عدالتی و برجسته­سازی رسانه­ای)، ابتدا باورها و احساسات فرد را نسبت به خیریه شکل می­دهند و سپس این باورها احساسات هستند که تمایل به اقدام عملی را پیش‌بینی می‌کنند. بنابراین، مدل نظری پژوهش مسیرهای علّی مشخصی را برای تأثیر هر یک از متغیرهای مستقیل بر نگرش ترسیم می‌کند و صرفاً به بیان همبستگی اکتفا نمی‌کند. به این ترتیب، مدل نظری پژوهش بر این فرض استوار است که نگرش مثبت به خیریه‌ها حاصل انباشت تجربیات شناختی و عاطفیِ برآمده از این متغیرهاست و خود، به ‌نوبۀ خود، پیش‌بینی‌کنندۀ تمایل به مشارکت و رفتار خیرخواهانه محسوب می‌شود. از این ‌رو، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از این چارچوب، در پی تبیین الگوی نگرش و شناسایی مسیرهای اثرگذاری متغیرهای یادشده بر نگرش و رفتار شهروندان است. 

3- روش پژوهش

پژوهش حاضر با رویکرد کمّی و به‌کارگیری تکنیک پیمایش و ابزار پرسشنامه انجام شده است. جامعۀ آماری شامل شهروندان بالای 18 سال استان گیلان است و بر اساس اطلاعات آماری جمعیت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، این گروه شامل 2 میلیون نفر است که بر اساس فرمول کوکران، حجم نمونۀ‌ آماری برابر 384 نفر برآورد شد، اما با توجه به بروز خطاها و نواقص احتمالی در تکمیل پرسشنامه­ها و گستردگی حوزۀ جغرافیایی مورد مطالعه، حجم نمونه 500 نفر در نظر گرفته شد و پرسشنامه­ها در مناطق شهری تکمیل شدند. همچنین، برای نمونه‌گیری از روش خوشه‌ای تصادفی استفاده شد. اعتبارسنجی با روش اعتبار صوری و با استفاده از نظر کارشناسان و پایایی‌سنجی نیز با روش آلفای کرونباخ انجام شده است. پایایی پرسشنامه از طریق پیش‌آزمون در میان 30 پاسخ‌گو و استخراج آلفای کرونباخ ارزیابی شد و پس از آن، گویه­های ناهمگن حذف شدند. مقدار این کمّیت برای هر یک از شاخص‌ها در جدول‌های (۱) و (2) گزارش شده است. پس از گردآوری داده‌ها، اطلاعات حاصل وارد نرم‌افزار SPSS شد و پس از خطایابی، ساخت شاخص‌های مورد نیاز و انجام تحلیل‌های توصیفی و استنباطی، نتایج پژوهش ارائه شد.

4- تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها

نگرش مجموعه‌ای از اعتقادات، احساسات و عواطف و نیات رفتاری نسبت به یک شیء، شخص یا واقعه است (قلی‌پور، 1386: 108). نگرش دارای سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری است. بُعد شناختی آن عبارت از باورها و ارزش‌ها و اطلاعات و بُعد عاطفی آن شامل احساس‌ها و عواطف است. بُعد رفتاری آن به نیت رفتار به صورت معین برمی‌گردد (بُهنر و وانک، 1384: 17). بر این اساس، در پژوهش حاضر، نگرش افراد نسبت به مؤسسه‌های خیریه در سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری با گویه‌های جدول (1) سنجیده شده است.

جدول 1. عملیاتی­سازی متغیر وابسته (نگرش - شناختی، رفتاری و عاطفی)

Table 1. Operationalization of the Dependent Variable (Cognitive, Behavioral, and Attitudinal Dimensions)

از نظر گیدنز، اعتماد، اطمینانی است که با توجه به قابلیت اتکا به اشخاص یا نظام‌ها شکل می‌گیرد (Giddens,1990).

دین‌داری را می­توان به دو نوع التزام، یعنی التزام عینی (رفتاری) و ذهنی (اعتقادی و عاطفی) تقسیم کرد. التزام عینی ارجاع دارد به همۀ رفتارها و اعمال معطوف به خداوند که توسط سازمان مذهبی مشروع در جامعه، مشخص و توصیف شده‌اند. التزام ذهنی دربردارندۀ اعتقاد یا شناخت از تبیین‌ها و توصیفات تأییدشده توسط یک سازمان دینی و داشتن عواطف و احساسات مساعد به آن است (Stark & Glock,1970:103). در پژوهش حاضر، دین‌داری در چهار بُعد (اعتقادی-باور، پیامدی، عاطفی و مناسکی) سنجیده شده است.

احساس تعلق اجتماعی عبارت است از دلبستگی­های مبتنی بر احساسات، عواطف و خرد؛ آن­‌گونه که فرد خود را بخشی از یک کل تلقی کند و علاقه­مند باشد تا آگاهانه و داوطلبانه از بخشی از منافع فردی­اش برای حفظ حیات و نظم اجتماعی چشم‌پوشی کند و در امور عمومی مشارکت و در مواقع خطر از تمامیت آن دفاع کند (صادقی جعفری و همکاران، 1397: 13).

احساس عدالت نوعی ادراک ذهنی است که فرد در مواجهه با رویه‌ها، تصمیم‌ها، پیامدها و نحوۀ رویارویی دیگران با خود دارد و بر پایۀ آن قضاوت می‌کند که آیا با او و دیگران عادلانه رفتار شده است یا خیر (Colquitt, 2001).

یکی از عواملی که در سرنوشت هر مؤسسه، گروه و فرد اهمیت و ارزش اساسی دارد و آنها را در نیل به هدف­ها یاری می­دهد، استفاده از رسانه و فضای مجازی و کیفیت رابطۀ آنها با افراد و مؤسسه‌هایی است که با آنها سروکار دارند. هر اندازه این ارتباط به ­طور مفید مستقر و به شکل مؤثر گسترش یافته باشد، به همان اندازه آن فرد، گروه و مؤسسه در دست‌یابی به اهداف خود موفق‌تر است. در پژوهش حاضر، میزان استفاده از رسانه­های ارتباطی مانند تلویزیون (شبکه­های داخلی)، شبکه‌های ماهواره‌ای، رادیو، روزنامه و مجلات و میزان استفاده از فضاهای مجازی مانند تلگرام، واتساپ، اینستاگرام، ایتا، بله، روبیکا، توئیتر، فیس‌بوک، سایت‌های داخلی و خارجی سنجیده شده است. عملیاتی‌سازی متغیرهای مستقل در جدول (2) ارائه شده است.

جدول 2. عملیاتی­سازی متغیرهای مستقل پژوهش

Table 2. Operationalization of the Research Independent Variables

5- فرضیه­های پژوهش

• به نظر می­رسد اعتماد به مؤسسه‌های خیریه در نگرش شهروندان نسبت به این مؤسسه‌ها تأثیر دارد.
• به نظر می­رسد دین‌داری در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه مؤثر است.
• به نظر می­رسد تعلقات اجتماعی در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه مؤثر است.
• به نظر می­رسد احساس عدالت در جامعه در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه مؤثر است.
• به نظر می­رسد رسانه­ها در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه مؤثر است.
• به نظر می­رسد فضای مجازی در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه مؤثر است.

6- یافته­های پژوهش

در جدول (3)، متغیرهای زمینه‌ای پژوهش مانند جنسیت، گروه سنی، سطح تحصیلات، وضعیت تأهل و سطح درآمد گزارش شده‌اند.

جدول 3. متغیرهای زمینه­ای و جمعیت‌شناختی

Table 3. Contextual and Demographic Variables

با توجه به جدول (4) و نمره‌گذاری متغیرهای پژوهش، در امتیازدهی گویه­های پرسشنامه و شاخص‌سازی، عدد 1 پایین‌ترین سطح و عدد 5 بالاترین سطح در نظر گرفته شده است. نمرۀ 1 تا 33/2 سطح پایین (کم)، 34/2 تا 66/3 سطح متوسط و 67/3 تا 5 سطح بالا (زیاد) در نظر گرفته شده است. بر این اساس، ابعاد نگرش در مجموع در محدودۀ متوسط قرار دارند، اما نگرش رفتاری با میانگین 62/2 متوسط رو به پایین و نگرش عاطفی با میانگین 23/3 متوسط رو به بالاست.

جدول 4. وضعیت نگرش در استان

Table 4. Attitude Status in the Province

با توجه به جدول (5)، متغیر احساس عدالت با میانگین 45/2، متوسط رو به پایین است. در واقع، با توجه به گویه­های پرسشنامه و جمع نمرۀ این شاخص (از 1 تا 5)، وجود عدالت در جامعه متوسط رو به پایین احساس می­شود و اعتماد به مؤسسه‌های خیریه با میانگین 93/2 در محدودۀ متوسط است. در واقع، افراد به مؤسسه‌های خیریه نه خیلی کم و نه خیلی زیاد اعتماد دارند. دین‌داری با میانگین 36/3 متوسط و تعلقات اجتماعی نیز با میانگین 64/3 در محدودۀ متوسط رو به بالا قرار دارد. دین‌داری با در نظر گرفتن ابعاد آن (اعتقادی، عاطفی، پیامدی، مناسکی) در کل در افراد نه خیلی بالا و نه خیلی پایین است، اما میزان تعلقات اجتماعی در افراد جامعه متوسط رو به بالاست. استفاده از رسانه­ها با میانگین 41/1 پایین است و فضای مجازی نیز با میانگین 19/2 در محدودۀ پایین قرار دارد. در واقع، افراد به میزان خیلی کم به رسانه­هایی مانند تلویزیون، رادیو و ... رجوع می­کنند و این میزان کم است، اما میزان رجوع و کسب اطلاع از فضای مجازی وضعیتی بهتر نسبت به رسانه دارد؛ اما در مجموع کم و محدود به یکی از دو برنامه است.

جدول 5. وضعیت متغیرهای مستقل پژوهش در استان

Table 5. Status of Research Independent Variables in the Province

با توجه به جدول (6)، نگرش نسبت به مؤسسه‌های خیریه در زنان و مردان، گروه­های سنی، سطوح تحصیلی، سطوح درآمدی و افراد مجرد و متأهل متفاوت است. این تفاوت­ها به لحاظ آماری معنادار هستند و قابلیت ‌تعمیم به جامعۀ آماری را دارند. بر این اساس، میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری زنان با میانگین 99/2 بیشتر از مردان است. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد 50 سال و بیشتر با میانگین 20/3 بیشتر از سایر گروه­های سنی است. این میزان در گروه سنی 18 تا 29 با میانگین 74/2 کمتر از دو گروه سنی دیگر است. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری به ترتیب در افراد بی‌سواد و دارای تحصیلات ابتدایی و راهنمایی بیشتر از سایر سطوح تحصیلی است و در افراد دارای تحصیلات کارشناسی و کاردانی کمترین میزان را دارد. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد متأهل با میانگین 06/3 بیشتر از افراد مجرد است.

جدول 6. رابطۀ میان متغیرهای زمینه­ای (جمعیت‌شناختی) و وابسته

Table 6. Relationship between Contextual (Demographic) Variables and the Dependent Variable

میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد دارای درآمد کمتر از 20 میلیون و بیشتر از 50 میلیون با میانگین 01/3 بیشتر از سایر سطوح درآمدی است و در افراد دارای درآمد 31 تا 40 میلیون کمترین میزان را دارد.

با توجه به جدول (7) و آزمون فرضیه­های پژوهش، رابطۀ اعتماد و نگرش معنادار است و اعتماد به مؤسسه‌های خیریه در نگرش شهروندان نسبت به این مؤسسه‌ها تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ اعتماد با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، افزایش اعتماد به مؤسسه‌های خیریه سبب افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر می­شود.

رابطۀ دین‌داری و نگرش نیز معنادار است و دین‌داری در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ دین‌داری با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است و افزایش دین‌داری در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر است. رابطۀ تعلقات اجتماعی و نگرش معنادار است و تعلقات اجتماعی در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه تأثیر دارد و رابطۀ تعلقات اجتماعی با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، تعلقات اجتماعی در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر است.

جدول 7. رابطۀ میان متغیرهای مستقل و وابسته

Table 7. Relationship between Independent Variables and the Dependent Variable

رابطۀ احساس عدالت و نگرش نیز معنادار است و احساس عدالت در جامعه در نگرش شهروندان نسبت به این مؤسسه‌ها تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ احساس عدالت با سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است و افزایش احساس عدالت در جامعه سبب افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر می­شود. رابطۀ رسانه و نگرش معنادار است و رسانه­ها در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه تأثیر دارند. همچنین، رابطۀ رسانه با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، رسانه­ها در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر هستند. رابطۀ فضای مجازی و نگرش معنادار نیست. رابطۀ فضای مجازی با بُعد تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر معنادار نیست، اما در دو بُعد شناخت و عاطفه رابطه معنادار است، اما اثر معکوس بر نگرش شناختی و عاطفی شهروندان دارد.

جدول 8. ضریب تعیین و خطی‌بودن رگرسیون

Table 8. Coefficient of Determination and Linearity of Regression

جدول (8) نشان می‌دهد تأثیر اعتماد، دین‌داری و رسانه­ بر نگرش (شناختی، رفتاری و عاطفی) معنادار است. همچنین، با توجه به سطح معناداری، رگرسیون، خطی و قابل پیش‌بینی است.

جدول 9. میزان تأثیر متغیرها

Table 9. Effect Size of Variables

بر اساس مقدار Beta مندرج در جدول (9) و میزان ضریب تعیین جدول (8)، متغیرهای پیش‌بین حدود 65 درصد از تغییرات نگرش به مؤسسه‌های خیریه را تبیین می­کنند.

بر اساس شکل (1) و تحلیل مسیر انجام‌شده، میزان اثرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای مستقل بر نگرش به مؤسسه‌های خیریه در قالب مدل نمایان است.

شکل 1. اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر نگرش به مؤسسه‌های خیریه

Figure 1. Direct and Indirect Effects on Attitudes toward Charitable Institutions

جدول (10) نشان­دهندۀ اثرات مستقیم و غیرمستقیم اعتماد، دین‌داری، تعلقات اجتماعی، احساس عدالت و رسانه­ها بر نگرش (شناختی، رفتاری و عاطفی) است.

جدول 10. میزان اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر نگرش به مؤسسه‌های خیریه

Table 10. Direct and Indirect Effects on Attitudes toward Charitable Institutions

با توجه به میزان تأثیر هر یک از متغیرها، اعتماد بیشترین اثر مستقیم را بر نگرش به مؤسسه‌های خیریه دارد. همچنین، دین‌داری و رسانه­ها دارای اثرات مستقیم و غیرمستقیم و احساس عدالت و تعلقات اجتماعی دارای اثرات غیرمستقیم بر نگرش هستند.

7- بحث و نتیجه­‌گیری

یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری نسبت به مؤسسه‌های خیریه برحسب جنسیت، سن، تحصیلات، درآمد و وضعیت تأهل تفاوت معنادار دارد. این نتیجه با یافته‌های دوستی ایرانی و همکاران (1404) هم‌سو است؛ زیرا آن پژوهش نیز وجود تفاوت‌های معنادار در مشارکت مردمی بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی را تأیید می‌کند. همچنین، برتری نگرش در افراد سنین بالاتر (50 سال و بیشتر) با نتایج پژوهش‌های خان و عارف (2016) و موساموخـشامدوف و همکاران (2025) هم‌خوانی دارد که سن را یکی از پیش‌بین‌های مثبت رفتار خیریه معرفی کرده‌اند. یافتۀ پژوهش حاضر نشان داد نگرش مثبت در دو گروه درآمد کمتر از 20 میلیون و بیشتر از 50 میلیون تومان بیشتر از سایر گروه‌هاست. این الگوی دوگانه با یافته‌های خان و عارف (2016) و موساموخـشامدوف و همکاران (2025) که درآمد را پیش‌بین مثبت رفتار خیریه می‌دانند، تا حدی هم‌سو است، اما نشان می‌دهد انگیزه‌های غیرمادی در گروه‌های کم‌درآمد نیز نقشی مهم در شکل‌گیری نگرش مثبت ایفا می‌کنند. یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حاضر اثر مستقیم و قوی اعتماد بر نگرش شهروندان و هر سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری است. این نتیجه با یافته‌های شریف حمدار و همکاران (2018) که عدم شفافیت را عامل بازدارندۀ کمک‌های مالی معرفی کردند و همچنین با نتایج موساموخـشامدوف و همکاران (2025) که به نقش شرایط نهادی و اعتماد اشاره دارند، کاملاً هم‌سو است. برتری اعتماد به‌ عنوان قوی‌ترین متغیر تأثیرگذار، مؤید این نکته است که سرمایۀ اجتماعی و اعتماد نهادی نقشی بنیادین در مشارکت‌های خیرخواهانه دارند. یافته‌های مقاله مبنی بر تأثیر معنادار دین‌داری بر نگرش و ابعاد سه‌گانۀ آن، با نتایج خان و عارف (2016) در زمینۀ نقش فطریه و نیز با یافته‌های شریف حمدار و همکاران (2018) که مذهب را یکی از عوامل انگیزشی اصلی معرفی کردند، هم‌سو است. این هم‌سویی نشان می‌دهد دین‌داری همچنان یکی از مهم‌ترین محرک‌های رفتار خیرخواهانه در جوامع اسلامی است. تأثیر معنادار تعلقات اجتماعی بر نگرش و تمایل به مشارکت با یافته‌های ناپیورکوفسکا و همکاران (2025) دربارۀ نقش جمع‌گرایی در تقویت بخشش خیریه هم‌خوانی دارد. همچنین، نقش مثبت احساس عدالت اجتماعی در نگرش به مؤسسه‌های خیریه یافته‌ای نسبتاً نو در مقایسه با پیشینۀ داخلی است و می‌تواند به ‌عنوان مکمل نظریه‌های کلاسیک رفتار برنامه‌ریزی‌شده تلقی شود؛ به ‌ویژه در تبیین مشارکت‌های داوطلبانه در بافت‌های اجتماعی نابرابر. یافته‌های پژوهش حاضر مبنی بر تأثیر مثبت رسانه‌های رسمی بر نگرش و ابعاد سه‌گانۀ آن با نتایج دوستی ایرانی و همکاران (1404) در خصوص مدیریت دانش رسانه‌ای هم‌سو است.

بر اساس دیدگاه آلپورت، نگرش یک ارزیابی پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری نسبت به یک موضوع است که می‌تواند به‌ صورت مثبت یا منفی شکل گیرد و در تصمیم‌گیری‌های آتی فرد نقش مرجع ایفا کند. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد نگرش شهروندان استان گیلان نسبت به مؤسسه‌های خیریه واجد چنین ماهیتی است؛ به ‌گونه‌ای که این نگرش صرفاً واکنشی مقطعی نیست، بلکه حاصل تجربه‌های انباشته، ارزیابی‌های ذهنی و احساسات پایدار نسبت به عملکرد و کارکرد این نهادهاست. یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد متغیرهایی مانند اعتماد نهادی، رسانه‌های رسمی، احساس عدالت اجتماعی و سطح تحصیلات به ‌طور معنادار بر بُعد شناختی نگرش نسبت به مؤسسه‌های خیریه اثرگذار هستند. اثر مثبت رسانه‌های رسمی بر بُعد شناختی نشان می‌دهد این رسانه‌ها به ‌عنوان محرک‌های اطلاعاتی بیرونی، ورودی‌های شناختی نظام نگرشی افراد را شکل می‌دهند و موجب تقویت باورهای مثبت دربارۀ شفافیت، کارآمدی و مشروعیت خیریه‌ها می‌شوند. بُعد عاطفی نگرش در بیشتر موارد بالاترین میانگین را به خود اختصاص داده است. این امر نشان می‌دهد احساسات مثبت مانند همدلی، دلسوزی، تعلق اجتماعی و احساس مسئولیت اخلاقی، نقشی برجسته‌ در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسه‌های خیریه ایفا می‌کنند. تأثیر معنادار دین‌داری و اعتماد بر مؤلفۀ عاطفی مؤید آن است که باورهای مذهبی و احساس اعتماد، از طریق برانگیختن هیجانات اخلاقی و ارزشی، نگرشی مثبت‌تر نسبت به خیریه‌ها ایجاد می‌کنند.

یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد افزایش اعتماد، دین‌داری، تعلقات اجتماعی و احساس عدالت اجتماعی به ‌طور معنادار موجب افزایش تمایل به مشارکت در فعالیت‌های خیریه شده است. این نتیجه به‌ طور مستقیم گزارۀ آلپورت مبنی بر نقش نگرش در پیش‌بینی رفتار را تأیید می‌کند. نگرش مثبت شکل‌گرفته در سطوح شناختی و عاطفی به ‌عنوان یک مرجع تجربی ذخیره‌شده در ذهن افراد عمل می‌کند و در موقعیت‌های تصمیم‌گیری (مانند کمک مالی یا مشارکت داوطلبانه)، به بروز رفتار خیرخواهانه منجر می­شود. خیریه‌ها به‌ عنوان نهادهایی که به کاهش نابرابری، حمایت اجتماعی و همبستگی جمعی کمک می‌کنند، در نظام نگرشی افراد به‌ عنوان ابزار سازگاری اجتماعی و اخلاقی معنا می‌یابند. بنابراین، نگرش مثبت به این نهادها نه فقط یک ارزیابی فردی، بلکه پاسخی سازگارانه به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محیط محسوب می‌شود.

[1] Napiorkowska

[2] Musamuxamedov

[3] Charif Hamdar

[4] Khan & Arif

[5] Kashif

[6] Gordon Allport

[7] Ajzen

[8] Stark & Glock

[9] Tajfel

[10] Colquitt