نقش سبک‌های دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری بر رشد پس از سانحۀ آتش‌نشانان

علل مختلف در محیط کار ممکن است بر سلامت روانی و جسمی افراد تأثیر بگذارند؛. به طوری که کار در مشاغل دشوار، افراد شاغل را در معرض مواجهه با شرایطی خطرناک قرار می­دهد و تنش­های فیزیولوژیکی و روانی­ بسیاری را برجا می­گذارد، زیرا ماهیت شغل این افراد به گونه­ای است که آنها را در شرایطی فشارزا قرار می­دهد که توانایی اجتناب از آن را ندارند و مجبور به تحمل آن هستند و همین امر فشار روانی شدیدی را بر آنها وارد می‌کند (Wagner et al., 2024). آتش­نشانی[1] نمونه‌ای از این مشاغل منحصربه‌فرد و پراسترس است که آتش­نشانان[2] را در معرض محیط­های خطرناک و استرس­زا، شرایط اضطراری و ساعات کاری نامنظم قرار می­دهد و سلامت جسمی و روانی آنها را با چالش­های متعدد روبه‌رو می­کند (حاجی‌محمدی، 1403). آتش­نشانان به علت مواجهۀ مکرر با وقایع چالش­برانگیز و آسیب­زا، به عنوان گروهی با ریسک زیاد ابتلا به اختلالات روانی و مشکلات جسمی شناخته می­شوند. در عین حال، آنها می­توانند با پذیرش آسیب، یادگیری از تجربیات دشوار و ایجاد تغییرات مثبت در زندگی، به رشد پس از سانحه[3] دست یابند (Bakirci et al., 2025).

رشد پس از سانحه به بازیابی مجدد ارزش­ها و باورها و ایجاد تغییرات شخصی و روان‌شناختی مثبتی گفته می­شود که پس از وقوع یک حادثۀ سخت یا تروماتیک[4] ایجاد می­شوند و نتیجۀ مبارزۀ سازگارانۀ فرد با حادثه استرس­زاست (Jian et al., 2023). رشد پس از سانحه یک تعامل پیچیده بین تروما و رشد شخصی است و باعث تبدیل تجربیات منفی به فرصت‌های رشد و انطباق مثبت می­شود (Ganai et al., 2024). در نتیجه، رشد پس از سانحه به معنای بازگشت به تجربۀ زندگی قبل از دورۀ درد و رنج ناشی از حادثه نیست، بلکه نشان­دهندۀ تغییرات قابل ملاحظه در زندگی، تغییرات روانی در تفکر و ارتباط فرد با جهان است که به یک فرایند تغییر شخصی عمیق و معنا­دار منجر می­شود و کاهش تحریک­پذیری و بهبود سریع­ در پاسخ به عوامل استرس­زای مشابه در آینده را به همراه دارد (Corn & Feldman, 2024). رشد پس از سانحه در میان آتش­نشانان نیز پدیده‌ای مثبت و به معنای رشد و تحول فردی پس از مواجهه با حوادث آسیب‌زاست. این رشد شامل تغییرات مثبت در نگرش، روابط و درک فرد از خود و جهان است و در آتش­نشانان ممکن است از طریق غلبه بر چالش‌های شغلی و عاطفی ناشی از حوادث رخ‌داده در حین کار حاصل شود (Shin et al., 2024).

عوامل متعدد بر رشد پس از سانحۀ افراد تأثیر می‌گذارند و منابع دلبستگی[5] یکی از عواملی است که به واسطۀ تأثیری که بر ساختاردهی مثبت مجدد ذهن دارد، با رشد پس از سانحه مرتبط است (Christie & Sandoval, 2024). سبک­های دلبستگی[6] به الگوهای رفتاری و احساسی فرد در روابط نزدیک و صمیمانه اشاره دارد که در دوران کودکی شکل می‌گیرند و در بزرگسالی نیز بر نحوۀ برقراری ارتباط و تعامل با دیگران تأثیر می‌گذارند (زاهدیان و همکاران، 1402). از نظر بالبی[7]، دلبستگی به معنای پیوند عاطفی است که در کودکی، بین کودک و مراقب اصلی وی شکل می­گیرد و بر رشد اجتماعی و احساس کودک در کل زندگی تأثیر می­گذارد (صالح‌بیک و بهزادپور، 1403)؛ به طوری که افراد با دلبستگی ایمن، سطحی بالاتر از اعتماد و رضایت و سطحی پایین­تر از تعارضات دارند، در حالی که افراد با دلبستگی دوسوگرا با عدم تعادل در احساسات و تعارضات بیشتر و افراد با دلبستگی اجتنابی با رضایت و صمیمیت کمتر و تعارضات بیشتر مشخص می­شوند (محمدی و همکاران، 1403).

بنابراین، افرادی که سبک دلبستگی ایمن‌تری دارند، ممکن است در مواجهه با رویدادهای آسیب‌زا، انعطاف‌پذیری بیشتری نشان دهند و در نتیجه، احتمال تجربۀ رشد پس از سانحه در آنها بیشتر باشد. در مقابل، افرادی که سبک دلبستگی ناایمن دارند، ممکن است در مواجهه با رویدادهای آسیب‌زا، بیشتر دچار مشکل شوند و در نتیجه، تجربۀ رشد پس از سانحه برای آنها دشوارتر باشد (Shang et al., 2025). بر این اساس، فرد دارای سبک­ دلبستگی ایمن می­تواند بر باورهای مربوط به خود، تنظیم هیجان و چگونگی تجربۀ یک رویداد آسیب­زا و پیامدهای آن تأثیر بگذارد، سطوح تنش و ناتوانی را در شرایط ناگوار تعدیل کند، اثرات منفی تنش را کم رنگ­تر جلوه دهد و به انطباقی سازگارانه و مثبت دست پیدا کند (Schuitmaker et al., 2023). به این ترتیب، سبک­های دلبستگی که از منابع درون­فردی هستند، می­توانند پردازش شناختی وقایع مختلف را تحت تأثیر قرار ­دهند و نگرش منفی یا برعکس نگرش سازنده نسبت به حوادث و استرس ناشی از آنها ایجاد کنند (ظفرطلب و تکلوی، 1402). در واقع، دلبستگی ایمن عاملی مهم در کمینه‌کردن شرایط بحرانی و بیشینه‌کردن میزان تاب­آوری در آتش­نشانان است، زیرا آتش­نشانان دارای این سبک دلبستگی می­توانند رویدادهای استرس­زای مربوط به شغل خود را کمتر تهدیدکننده ارزیابی ­کنند (Leonard et al., 2023).

ظفرطلب و تکلوی (1402) در پژوهشی، نقش سبک­های دلبستگی و مکانیسم­های دفاعی در پیش­بینی رشد پس از آسیب در بازماندگان متوفیان کرونا در شهر تهران را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که سبک دلبستگی ایمن و مکانیسم دفاعی رشدیافته ممکن است به رشد پس از آسیب منجر شوند. محمد و برجعلی (1400) نیز مطالعه­ای با هدف بررسی نقش راهبردهای شناختی تنظیم هیجان و سبک­های دلبستگی در پیش­بینی رشد پس از آسیب انجام دادند و نتایج این مطالعه نشان داد دلبستگی اجتنابی و اضطرابی و راهبردهای تنظیم هیجان سازش­یافته پیش­بینی­کنندۀ معنادار رشد پس از آسیب هستند. همچنین، یه و همکاران در مطالعه­ای که انجام دادند به این نتیجه رسیدند که روابط بین‌فردی همبستگی معناداری با رشد پس از سانحه در بیماران همودیالیزی دارد (Ye et al., 2025). ایمی و همکاران نیز پژوهشی با هدف بررسی نقش تاب‌آوری، خودکارآمدی و روابط مثبت دوران کودکی بر رشد پس از سانحه در میان بازماندگان زلزله‌های ۲۰۲۳ ترکیه انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که تاب‌آوری، خودکارآمدی و روابط مثبت دوران کودکی به عنوان مکانیسم‌های محافظتی در ارتقای رشد پس از سانحه در بازماندگان زلزله عمل می­کنند (Ime et al., 2025).  

همچنین، معنای زندگی[8] اشاره به نوعی از احساس ارتباط با خالق هستی، داشتن هدف در زندگی، تعقیب و نیل به اهداف باارزش و رسیدن به تکامل دارد (عمویی و همکاران، 1403). از این رو، معنا نقش محوری و اساسی در سلامت روان و سایر ابعاد وجودی انسان از جمله سلامت جسمانی، اجتماعی و معنوی دارد و سایر ویژگی‌های انسان حول محور معنا، مفهوم واقعی پیدا می‌کنند (Han et al., 2023). در ضمن، معنای زندگی برای هر فرد مطابق اهداف، تلاش برای رسیدن به آنها و در نهایت، احساس رضایت و خوشبختی او تعیین می‌شود (عمویی و همکاران، 1403). بر این اساس، اگر آتش­نشانان پس از مواجهه با یک حادثۀ دشوار و استرس­زا، به جهان‌بینی جدیدی دست یابند و بتوانند معنایی ارزشمند برای رنج و آسیب خود پیدا کنند، به رشد و بالندگی شخصی و اجتماعی بالایی می­رسند (زراعت‌حرفه، 1400). بنابراین، با وجود رویدادهای ناخوشایند و استرس­زا در شغل آتش­نشانی، فرایند آموختن و یافتن معنای زندگی از طریق رنج حاصل از تروما، رویدادی مثبت است که ممکن است باعث بازگرداندن تعادل به زندگی شود (Zhang et al., 2025). در واقع، چالش‌ها و بحران‌های شغلی آتش­نشانان ممکن است به آنها درکی عمیق‌تر از خود و جهان اطراف بدهد و درک معنای زندگی ممکن استباعث افزایش قابلیت سازگاری و انطباق با شرایط استرس­زا، رشد شخصی و رشد پس از سانحه در آتش­نشانان شود (Serrano-Ibanez et al., 2023).

در واقع، می­توان گفت در مشاغل استرس­زا، یافتن معنا و هدف فراتر از وظایف روزمره برای حفظ انگیزه و سلامت روان ضروری است که این معنا ممکن است از درک تأثیر مثبت کار بر دیگران، حس تعهد به کار تیمی، یا حتی تلاش برای بهبود مستمر در شرایط دشوار ناشی شود (صداقتی و همکاران، 1403). از این رو، معنای زندگی در آتش­نشانان با ایجاد این درک که کارشان در خدمت هدفی بزرگ‌تر است، می‌تواند به آنها در غلبه بر استرس­ها و چالش­های شغلی کمک کند (خیردست و همکاران، 1403). در این رابطه، هان و همکاران در پژوهشی به این نتیجه رسیدند که معنا در زندگی تأثیری مثبت و معنا‌دار بر رشد پس از سانحۀ پرستاران در طول همه‌گیری کووید-۱۹ دارد (Han et al., 2023). همچنین، عمویی و همکاران (1403) در پژوهشی، ارتباط سلامت معنوی و رشد پس از سانحه در بیماران بهبودیافته از کووید-19 را تأیید کردند. جواهری و همکاران (1400) نیز در مطالعه­ای، رابطۀ بین رشد پس از سانحه و معنای زندگی با نقش واسطه­ای بهزیستی معنوی در بیماران بهبودیافته از ویروس کرونا را تأیید کردند.

نتایج دیگر پژوهش­ها نشان می­دهد عوامل شناختی بیشترین تأثیر را بر رشد پس از سانحه داشته­اند و در حقیقت، اساس و پایۀ رشد پس از سانحه بر فرایندهای شناختی بنا نهاده شده است (هاشمیان‌مقدم و همکاران، 1400). بنابراین، ضرورت دارد تا به عوامل مؤثر بر شناختی مؤثر بر رشد پس از سانحه نیز توجه شود و یکی از عناصر شناختی اساسی که بر رشد پس از سانحه اثر مستقیم دارد، نشخوار فکری[9] است (امانی و همکاران، 1401). نشخوار فکری، افکار و باورهایی است که به طور مکرر توجه شخص را به هیجان و احساس­های منفی­اش و ماهیت و مفاهیم ضمنی این احساس­ها از جمله دلایل، مفاهیم و پیامدهای احساس­ها معطوف می­کند (دوزنده نرگسی و همکاران، 1403). نشخوار فکری با برانگیختن تصاویر ناخوانده، خلق منفی و استرس را در افراد بعد از تجربۀ آسیب تشدید می­کند و باعث ایجاد اختلال پس از سانحه می­شود (Clout et al., 2024).

در واقع، پس از تجربۀ وقایع دشوار و استرس­زا، یک بازسازی شناختی صورت می­گیرد و طرحوارۀ جدید شناختی به وجود می­آید که در صورت عدم نشخوارهای فکری، این فرایند می­تواند مقاومت را بهبود بخشد و باعث رشد پس از آسیب شود (Romeo et al., 2022). ولی افراد با وجود باورها و افکار منفی مداوم، ممکن است توسط یک تجربۀ آسیب­زا، بیشتر از حد به چالش کشیده شوند و از این رو، امکان بازسازی شناختی بعدی برای آنها فراهم نشود و در نهایت، استرس پس از سانحه را تجربه کنند (قاسم‌زاده برکی و همکاران، 1402). بنابراین، نشخوار فکری در آتش­نشانان باعث می­شود آنها مدام درگیر افکار منفی و تکراری شوند، مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه شوند و نتوانند به‌درستی بر وظایف شغلی خود تمرکز کنند و حتی در تصمیم‌گیری‌های شغلی خود دچار تردید و وسواس شوند که این امر ممکن است روند کار آنها را کند و یا حتی مختل کند (Park et al., 2023).

مطالعاتی محدود ارتباط نشخوار فکری با رشد پس از سانحه را در کارکنان مشاغل استرس­زا بررسی کرده‌اند، از جمله امانی و همکاران (1401) در پژوهشی، نقش حمایت اجتماعی، تاب­آوری و نشخوار فکری در پیش­بینی رشد پس از سانحۀ بهبودیافتگان از کرونا را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که نشخوار فکری بیشترین نقش را در پیش­بینی رشد پس از سانحه در بهبودیافتگان از کرونا دارد. همچنین، زو و همکاران در پژوهشی که با هدف بررسی تأثیر نشخوار فکری بر رشد پس از سانحۀ دانشجویان در طول همه­گیری کوید-19 انجام دادند، به این نتیجه رسیدند که نشخوار فکری با رشد پس از سانحه همبستگی منفی و معناداری دارد (Xu et al., 2023). ایمز و اوکانر نیز مطالعه­ای با هدف بررسی نقش میانجی معنویت در رابطۀ بین نشخوار فکری با رشد پس از سانحه و اختلال پس از سانحه انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که نشخوار فکری با رشد پس از سانحه و اختلال پس از سانحه رابطه‌ای معنادار دارد و معنویت می­تواند تأثیر نشخوار فکری بر اختلال استرس پس از سانحه را تعدیل کند و به رشد پس از سانحه منجر شود (Eames & O’Connor, 2022).

بر اساس مطالعات مطرح­شده، می­توان گفت اگرچه شواهد زیادی برای رشد پس از آسیب در مشاغل یا افراد مختلف وجود دارد، در آتش­نشانان، ارتباط آن و سازوکارهایی که از طریق آن ایجاد می­شوند، هنوز به‌خوبی شناخته نشده‌اند. همچنین، اگرچه بحران­ها و چالش­های شغلی می­توانند همۀ افراد را تحت تأثیر قرار دهند، افراد بر اساس برخی از ویژگی­های روانی و شخصیتی، واکنش­هایی متفاوت را به دنبال تجربۀ این بحران­ها نشان می­دهند؛ در نتیجه، لازم است ارتباط رشد پس از سانحه با این ویژگی­ها بیشتر بررسی شود (جواهری و همکاران، 1400). پس با توجه به اینکه آتش­نشانان به دلیل شرایط شغلی­شان، در حالت تنش مداوم قرار دارند، در محیط کاری خود، همیشه آمادۀ فراخوانی برای انجام عملیات نجات هستند و در کار روزمرۀ خود، با وظایف و تکالیفی مواجه می­شوند که تهدیدکننده هستند، واکنش طبیعی ترس، درماندگی و استفاده از راهکار­های مقابله­ای گوناگون در آنها طبیعی است (خیردست و همکاران، 1403). ولی شرایط شغلی دشوار همراه با تجربۀ رویدادهای آسیب­زا در آتش­نشانان، علاوه بر واکنش­های طبیعی، ممکن است به ایجاد استرس پس از سانحه، پریشانی و افسردگی یا به یک تحول مثبت و رشد پس از سانحه منجر شود (Serrano-Ibanez et al., 2023) که این تأثیرات به ویژگی­های شخصی و روانی آتش­نشانان از جمله نوع سبک­ دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری در آنها بستگی دارد. بنابراین، در صورت عدم تناسب میان ویژگی‌های روانی و فردی آتش­نشانان و شرایط و ویژگی­های شغل آتش­نشانی، انجام فعالیت­های شغلی ممکن است موجب نارضایتی، تحلیل قوای جسمی و روانی و در نهایت بیماری و حوادث ناگوار بیشتر شود. از این رو، با توجه به نقش مهم سبک­های دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری در واکنش­های روانی افراد در مواجهه با شرایط استرس­زا و چالش­برانگیز، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش است که آیا سبک­های دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری بر رشد پس از سانحه در آتش‌نشانان تأثیری معنادار دارند.

روش

روش پژوهش، جامعۀ آماری، نمونه: پژوهش حاضر از نظر هدف، جزو پژوهش­های کاربردی و از نظر روش، توصیفی-همبستگی با استفاده از مدل­یابی معادلات ساختاری بود.

جامعۀ آماری در این پژوهش را کلیۀ آتش­نشانان شاغل در سه منطقۀ عملیاتی آتش­نشانی شهرداری تهران شامل منطقۀ یک عملیاتی با گسترۀ چهار منطقۀ تهران (۲، ۵، ۲۱ و ۲۲)، منطقۀ سه عملیاتی با گسترۀ سه منطقۀ تهران (۱، ۳، ۴) و منطقۀ شش عملیاتی با گسترۀ سه منطقۀ تهران (۷، ۸، ۱۳) در سال 1404 تشکیل دادند. حداقل حجم نمونۀ مدل معادلات ساختاری بر اساس تعداد سازه‌های اصلی یا متغیرهای پنهان تعیین می‌شود؛ به طوری که برای سازگاری با الگوی معادلات ساختاری، تعداد نمونه باید دست‌کم 15 برابر متغیرهای مشاهده‌شده باشد. همچنین، با وجود آنکه در رابطه با حجم نمونۀ لازم برای مدل‌های ساختاری توافق کلی وجود ندارد، از نظر بسیاری از پژوهشگران، حداقل حجم نمونۀ لازم 200 نفر است (Kline, 2011). بنابراین، در پژوهش حاضر، ابتدا پرسشنامه­های پژوهش در میان آتش­نشانان شاغل در سه منطقۀ عملیاتی مدنظر توزیع شدند و از آنها درخواست شد کسانی که رضایت به همکاری با پژوهشگر دارند، به پرسش‌های پرسشنامه با دقت و صداقت پاسخ دهند. پس از جمع­آوری پرسشنامه­های تکمیل­شده توسط 450 نفر از آتش­نشانان، از میان آنها، افرادی که معیارهای ورود را برآورده می­کردند و بالاترین نمرات را در پرسشنامۀ ترومای سازمانی دریافت کرده بودند، به عنوان نمونه انتخاب شدند. به این ترتیب، نمونۀ پژوهش شامل 200 نفر از آتش­نشانان سه منطقۀ عملیاتی یک، سه و شش از شهر تهران بود که با استفاده از روش نمونه­گیری تصادفی چندمرحله­ای انتخاب شدند. ملاک­های ورود به پژوهش عبارت بودند از: رضایت آگاهانه از شرکت در پژوهش و تجربۀ حوادث آسیب­زا ناشی از کار در 12 ماه گذشته بر اساس نمرۀ به‌دست­آمده از پرسشنامۀ ترومای سازمانی. بررسی اطلاعات جمعیت­شناختی گروه نمونه نشان داد میزان تحصیلات 102 نفر لیسانس، 75 نفر فوق‌لیسانس و بالاتر و 23 نفر فوق‌دیپلم و کمتر بود. همچنین، 163 نفر از شرکت­کنندگان در پژوهش متأهل، 31 نفر مجرد و 7 نفر مطلقه بودند. اطلاعات مربوط به سابقۀ خدمت در آتش­نشانی نیز نشان داد 87 نفر 11 تا 20 سال، 70 نفر بالاتر از 21 سال و 43 نفر 1 تا 10 سال سابقۀ خدمت داشتند.

ابزار سنجش: در پژوهش حاضر، برای جمع­آوری داده­ها و اطلاعات از پرسشنامه­های زیر استفاده شد.

پرسشنامۀ ترومای سازمانی[10]: پرسشنامۀ ترومای سازمانی توسط استاینکمپ و دی­وریس به منظور سنجش ترومای سازمانی طراحی و تدوین شده است. این پرسشنامه دارای ۵ پرسش است و ترومای سازمانی ناشی از حوادث منفی و تهدیدکننده در سازمان را می‌سنجد. نمره­گذاری پرسشنامه بر اساس طیف لیکرت پنج‌درجه­ای است. دامنۀ نمرات این پرسشنامه بین 5 تا 25 است و هرچه امتیاز حاصل‌شده از این پرسشنامه بیشتر باشد، نشان­دهندۀ میزان بیشتر ترومای سازمانی خواهد بود. استاینکمپ و دی­وریس روایی محتوایی پرسشنامه را 91/0 و پایایی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ را 94/0 گزارش کردند (Steinkamp, 2014). در پژوهش حیدری (1398)، روایی محتوایی (79/0) و روایی صوری این پرسشنامه مناسب ارزیابی شده است. همچنین، پایایی این پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 7/0 برآورد شد. در پژوهش حاضر، آلفای کرونباخ برای این پرسشنامه 88/0 محاسبه شد. این پرسشنامه برای غربالگری آتش­نشانانی استفاده شد که حوادث آسیب­زای بیشتری را تجربه کرده بودند.

پرسشنامۀ معنای زندگی‌[11]: این پرسشنامه توسط استیگر و همکاران در سال 2006 طراحی و در سال 2010 ویرایش شد. این پرسشنامه دارای 10 گویه و دو مؤلفۀ وجود معنا (پرسش‌های 1 تا 5) و جست‌وجوی معنا (پرسش‌های 6 تا 10) است که با یک مقیاس لیکرت پنج‌درجه­ای (کاملاً مخالفم=1 تا کاملاً موافقم=5) نمره­گذاری می­شود. در پژوهش استیگر و همکاران، روایی همگرا حضور معنا 86/0 و جست‌وجوی معنا 87/0 به دست آمد. همچنین، همسانی درونی با استفاده از آلفای کرونباخ برای مؤلفۀ وجود معنا 82/0 و برای مؤلفۀ جست‌وجوی معنا 87/0 گزارش شد و پایایی بازآزمایی یک‌ماهه برای وجود معنا 70/0 و برای جست‌وجوی معنا 73/0 به دست آمد (Steger et al., 2006). در پژوهش مصرآبادی و همکاران (1392)، روایی محتوایی پرسشنامه به میزان 90/0 تأیید شده است و پایایی پرسشنامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ 75/0 به دست آمد. در پژوهش حاضر نیز آلفای کرونباخ برای مؤلفۀ وجود معنا 78/0 و برای مؤلفۀ جست‌وجوی معنا 83/0 محاسبه شد.

پرسشنامۀ نشخوار فکری[12]: پرسشنامۀ نشخوار فکری ابتدا توسط نولن-هوکسما و مورو برای سنجش نشخوار فکری طراحی و ساخته شد (Nolen-Hoeksema & Morrow, 1991). نسخۀ ۲۲پرسشی استفاده‌شده در پژوهش حاضر، نسخۀ بازنویسی‌شدۀ این پرسشنامه است که توسط ترینور و همکاران بازبینی و معرفی شد (Treynor et al., 2003).  

و بر اساس طیف چهارگزینه­ای لیکرت (هرگز تا همیشه)، نشخوار فکری را می‌سنجد. این پرسشنامه دارای سه مؤلفه است که عبارت‌اند از: بروزدادن (شامل پرسش‌های 7، 11، 12، 20 و 21)، در فکر فرورفتن (شامل پرسش‌های 5، 10، 13، 15 و 16) و افسردگی (شامل پرسش‌های 1 تا 4، 6، 8، 9، 14، 17، 18، 19 و 22). نمرۀ کل در این پرسشنامه از جمع نمرات همۀ گویه­ها به دست می­آید و نمرۀ بالاتر نشان­دهندۀ نشخوار فکری بیشتر است. ضرایب پایایی این نسخه برای خرده‌مقیاس‌های درون‌فکنی و تأمل به ترتیب 77/0 و 72/0 گزارش شده است (Treynor et al., 2003). این مقیاس در ایران توسط باقری‌نژاد و همکاران (1389) به فارسی ترجمه شده است و ضریب آلفای کرونباخ آن 88/0 به دست آمد. معنوی‌پور و شاه‌حسینی (1394) نیز در مطالعۀ خود ضریب پایایی 73/0 را برای نسخۀ فارسی این مقیاس گزارش کردند. در پژوهش حاضر نیز آلفای کرونباخ برای نمرۀ کل این پرسشنامه 85/0 محاسبه شد.

پرسشنامۀ سبک دلبستگی بزرگسالان^[13]: این آزمون که توسط هازان و شاور ساخته شده، یک ابزار خودگزارش­دهی است که بر مبنای سبک­های دلبستگی سه‌گانۀ اینزروث (ایمن، اجتنابی و دوسوگرا) طراحی شده است. این مقیاس شامل توصیف­هایی در زمینۀ احساسات فرد دربارۀ درک او از روابط خود با افراد مهم زندگی فعلی وی است که 15 پرسش دارد و روی یک مقیاس لیکرت پنج‌درجه­ای (خیلی کم=1 تا خیلی زیاد=5) ارائه می­شود؛ به طوری که آزمون­شونده به هر کدام از این توصیف­ها نمره‌ای بالاتر اختصاص دهد، سبک دلبستگی او محسوب می­شود. حداقل و حداکثر نمره در خرده‌مقیاس­های این پرسشنامه به ترتیب 5 و 25 است. هازان و شاور ضریب پایایی این پرسشنامه را بین 83/0 تا 89/0 گزارش کردند. همچنین، روایی پرسشنامه به وسیلۀ همسانی درونی سبک­های دلبستگی، به ترتیب برای سبک ایمن، اجتنابی و دوسوگرا 74/0، 70/0 و 55/0 به دست آمد و پایایی آن 84/0 در دلبستگی ایمن، 81/0 در دلبستگی اجتنابی و 78/0 در دلبستگی ناایمن دوسوگرا محاسبه شد (Hazan & Shaver, 1987). در پژوهش صالح‌زاده و همکاران، پایایی پرسشنامۀ سبک دلبستگی بزرگسالان با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای سبک‌های دلبستگی ایمن، اجتنابی و دوسوگرا (اضطرابی) به ترتیب 81/0، 83/0 و 77/0 گزارش شده است (Salehzadeh et al., 2024). در پژوهش حاضر نیز پایایی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای دلبستگی ایمن، اجتنابی و دوسوگرا به ترتیب 75/0، 80/0، 77/0 محاسبه شد.

پرسشنامۀ رشد پس از سانحه[14]: این پرسشنامه توسط تدسچی و کالهون به منظور ارزیابی تغییرات خودادراکی افراد، مرتبط با تجربۀ حوادث آسیب­زا ساخته شده است. این پرسشنامه شامل 21 پرسش و 5 زیرمقیاس است که عبارت‌اند از: شیوه‌های جدید (2-13-14-19-21)، در ارتباط با دیگران (6-7-9-12-15-18-20)، قدرت شخصی (4-8-10-17)، ارزش زندگی (1-3-11) و تغییر معنوی (5-16). نمره­گذاری پرسشنامه بر اساس طیف لیکرت پنج‌درجه­ای است و نمرات زیرمقیاس­ها به وسیلۀ جمع نمرات عبارات در هر عامل حساب می­شود. دامنۀ نمرات آزمودنی­ها در این پرسشنامه بین 0 تا 105 است که نمرۀ بیشتر نشان­دهندۀ رشد بیشتر و نمرۀ کمتر نیز نمایانگر رشد کمتر است. تدسچی و کالهون همسانی درونی پرسشنامه را با استفاده از آلفای کرونباخ برابر 90/0 و همسانی درونی زیر­مقیاس­ها را بین  67/0 تا 85/0 گزارش کردند (Tedeschi & Calhoun, 1996). در پژوهش جواهری و همکاران (1400)، روایی محتوایی برای نمرۀ کل پرسشنامه 78/0، همسانی درونی نمرۀ کل پرسشنامه 76/0 و ضریب بازآزمایی 79/0 به دست آمد. در پژوهش حاضر نیز پایایی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای نمرۀ کل پرسشنامه 82/0 محاسبه شد.

روش اجرا و تحلیل: برای اجرای این پژوهش ابتدا مجوزهای لازم از سازمان آتش­نشانی تهران بزرگ و حراست سازمان اخذ شد. سپس سه منطقۀ عملیاتی آتش­نشانی شهر تهران شامل منطقۀ یک عملیاتی، منطقۀ سه عملیاتی و منطقۀ شش عملیاتی به صورت تصادفی انتخاب شدند و از هر منطقه 2 ایستگاه آتش­نشانی که حاضر به همکاری با پژوهشگر بودند، به صورت در دسترس انتخاب شدند. پس از هماهنگی با مسئولان ایستگاه­های آتش­نشانی انتخاب­شده و قبل از تکمیل پرسشنامه­ها، پژوهشگر در جلسه­ای کوتاه، هدف از انجام پژوهش را برای آتش­نشانان توضیح داد و پرسشنامه­های پژوهش را برای غربالگری آتش­نشانانی که تجربۀ حوادث آسیب­زا داشتند (با توجه به نمرۀ پرسشنامۀ ترومای سازمانی)، همراه با فرم رضایت‌نامۀ کتبی در اختیار آنان قرار داد تا پس از آگاهی از مفاد آن و جلب رضایت به مطالعه وارد شوند و از آنها درخواست شد کسانی که رضایت به همکاری با پژوهشگر دارند، به پرشس‌های پرسشنامه­ها با دقت و صداقت پاسخ دهند. پس از جمع­آوری پرسشنامه­های تکمیل­شده توسط 450 نفر از آتش­نشانان، از میان آنها 200 نفر از کسانی که معیارهای ورود را برآورده می­کردند و بالاترین نمرات را در پرسشنامۀ ترومای سازمانی دریافت کرده بودند، به عنوان نمونه انتخاب شدند. در این پژوهش، تمامی اصول اخلاقی مرتبط از جمله محرمانه‌بودن پرسشنامه­ها، استفاده از اطلاعات فقط در راستای اهداف پژوهش و رضایت شرکت­کنندگان برای ورود به پژوهش رعایت شدند. در نهایت، به ­منظور تجزیه‌وتحلیل داده­ها، از آزمون‌های میانگین و انحراف معیار، همبستگی پیرسون و الگویابی معادلات ساختاری استفاده شد. تمامی تحلیل­ها با استفاده از نرم­افزارهای SPSS₂₆ و AMOS₂₄ انجام شد.

یافته­ها

ابتدا در جدول 1 یافته­های توصیفی شامل میانگین، انحراف معیار، کشیدگی و چولگی داده­های خام ارائه شده است.

جدول 1

شاخص­های توصیفی میانگین، انحراف معیار و چولگی و کشیدگی

Table 1

Descriptive Indices of the Mean Results, Standard Deviation and Skew and Kurtosis

ج

جدول 2 نتایج مربوط به همبستگی پیرسون برای بررسی رابطۀ بین متغیرهای پژوهش را نشان می­دهد.

جدول 2

 ماتریس همبستگی بین متغیرهای پژوهش

Table 2

Correlation Matrix between Research Variables

**. *p* < 0.01 (دو دامنه)

جدول ماتریس همبستگی نشان می­دهد بین رشد پس از سانحه با سبک­های دلبستگی و حضور معنا در زندگی رابطه وجود دارد (001/0≥p) و جهت رابطه مثبت است؛ به این معنا که افزایش سبک­های دلبستگی و داشتن معنا در زندگی باعث افزایش رشد پس از سانحه می­شود و برعکس. رشد پس از سانحه قوی­ترین رابطه را با سبک دلبستگی ایمن دارد و همچنین، با نشخوار فکری رابطه‌ای منفی و معنادار دارد؛ یعنی هرچه نشخوار فکری بیشتر باشد، رشد پس از سانحه کمتر می­شود. بنابراین، بر اساس رابطۀ معنادار بین متغیرها، شرط لازم برای بررسی رابطه و تنظیم مدل محقق شده است (جدول 2).

در پژوهش حاضر، برای بررسی برازش رابطه از روش مدل­یابی معادلات ساختاری استفاده شد. پیش از کاربرد این روش، بررسی پیش­فرض­های این رویکرد آماری ضروری است. بنا بر پیشنهاد کلاین، مفروضه­های بهنجاری تک‌متغیری به کمک برآورد مقادیر کجی و کشیدگی آزمون و تأیید شدند (Kline, 2011). با توجه به اینکه دامنۀ کجی و کشیدگی متغیرها در بازۀ 2± قرار داشت، نرمال‌بودن تک‌متغیری تأیید شد. برای بررسی نرمال‌بودن چندمتغیری از ضریب کشیدگی استانداردشدۀ مردیا^[15] و نسبت بحرانی استفاده شده است. بنا بر پیشنهاد بلانچ، مقادیر کوچک‌تر از 5 برای نسبت بحرانی به ­عنوان عدم تخطی از نرمال‌بودن چندمتغیره در نظر گرفته می­شود (Blunch, 2012). در این پژوهش، ضریب مردیا 621/4 و نسبت بحرانی 598/2 به دست آمده که کمتر از عدد 5 است. بنابراین، فرض نرمال‌بودن چندمتغیری برقرار است. برای بررسی عدم وجود داده­های پرت چندمتغیری، شاخص فاصلۀ ماهالانوبیس^[16] بررسی شد و سطوح معناداری کمتر از 05/0 حاکی از دورافتاده‌بودن داده­های پرت مدنظر است. بر اساس این شاخص، سه دادهۀ پرت شناسایی شدند. همچنین، مفروضۀ عدم هم‌خطی چندگانه با شاخص­های تحمل (VIF)^[17] و عامل تورم واریانس (ML)^[18] ارزیابی شد. در این تحلیل، در هیچ یک از مقادیر آماره­های تحمل و عامل تورم واریانس محاسبه‌شده برای متغیرهای پژوهش، انحرافی از مفروضۀ هم‌خطی چندگانه مشاهده نشد. بنابراین، بررسی پیش‌فرض­های آماری نشان داد روش مدل­یابی معادلات ساختاری، روشی مناسب برای ارزیابی برازش مدل است و برای برآورد پارامترها از روش بیشینۀ درست­نمایی[19] استفاده شده است.

پیش از بررسی ضرایب ساختاری، برازندگی الگوی مدل پیشنهادی بررسی شد. نتایج مربوط به شاخص­های برازش مدل پیشنهادی پژوهش در جدول 3 و خوود مدل در شکل 1 نشان داده شده است.

جدول 3

 شاخص­های برازندگی الگوی پیشنهادی پژوهش

Table 3

Appropriateness Indices of the Proposed Research Model

*میزان قابل قبول شاخص­ها  PNFI, PCFI, ((>.5، CFI,GFI, IFI (>.9)، RMSEA (<0.08)، CMIN/DF (3 > خوب، 5> قابل قبول) (Kline, 2011)  

شکل 1

 مدل ساختاری

Figure 1
Structural Model

بنابراین، با توجه به شاخص­های برآوردشده، نتایج نشان می­دهد رابطۀ ساختاری رشد پس از سانحه بر اساس سبک­های دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری در میان آتش‌نشانان برازش دارد.

با استناد به جدول 4، می­توان ضرایب استاندارد کلیۀ مسیرها و مقادیر بحرانی را در الگوی پیشنهادی مشاهده کرد.

جدول 4

 ضرایب استاندارد الگوی پیشنهادی پژوهش

Table 4

Standard Coefficientsof the Proposed Research Model

بر اساس نتایج حاصل از مدل معادلات ساختاری، سبک دلبستگی ایمن تأثیری مثبت و معنادار بر رشد پس از سانحه داشت (β= 0.414، p<0.001)، در حالی‌ که سبک‌های دلبستگی اجتنابی (β=-0.199، p=0.073) و دوسوگرا (β=-0.069، p=0.424) تأثیری معنادار بر رشد نشان ندادند. همچنین، معنای زندگی با رشد پس از سانحه رابطه‌ای مثبت و معنادار داشت (β= 0.278، p=0.002)، اما اثر نشخوار فکری بر رشد، با وجود مثبت‌بودن ضریب، از نظر آماری معنادار نبود (β=0.076، p=0.401). این نتایج نشان می‌دهد سبک دلبستگی ایمن و معنای زندگی از عوامل مؤثر بر ارتقای رشد پس از سانحه در آتش‌نشانان هستند.

بحث

پژوهش حاضر با هدف بررسی مدل ساختاری رشد پس از سانحه بر اساس سبک­های دلبستگی، معنای زندگی و نشخوار فکری در میان آتش‌نشانان انجام شد و نتایج نشان داد مدل پیشنهادی پژوهش از برازشی خوب برخوردار است. بنابراین، نتایج مطالعۀ حاضر با نتایج پژوهش­های ظفرطلب و تکلوی (1402) مبنی بر تأثیر سبک دلبستگی ایمن بر رشد پس از آسیب، امانی و همکاران (1401) مبنی بر تأیید نقش نشخوار فکری در پیش­بینی رشد پس از سانحه، جواهری و همکاران (1400) مبنی بر رابطۀ معنادار بین رشد پس از سانحه و معنای زندگی، ایمی و همکاران مبنی بر تأثیر روابط مثبت دوران کودکی بر ارتقای رشد پس از سانحه (Ime et al., 2025)، هان و همکاران مبنی بر تأثیر مثبت معنای زندگی بر رشد پس از سانحه (Han et al., 2023)، زو و همکاران مبنی بر تأثیر معنادار نشخوار فکری بر رشد پس از سانحه (Xu et al., 2023)، و ایمز و اوکانر مبنی بر رابطۀ بین نشخوار فکری و رشد پس از سانحه (Eames & O’Connor, 2022) هم‌سو است.

در تبیین یافته­های پژوهش، مبنی بر تأیید تأثیر مثبت و معنادار سبک دلبستگی ایمن بر رشد پس از سانحه و عدم تأیید تأثیر سبک‌های دلبستگی اجتنابی و دوسوگرا بر رشد پس از سانحه، می­توان گفت سبک­های دلبستگی با توجه به تأثیری که در شکل­گیری و انسجام ساختار شخصیت و به کار بردن سازوکارهای دفاعی انطباقی در موقعیت­های استرس­زا دارند، نقشی مهم در شکل­گیری نشانه­های مرضی اختلال استرس پس از سانحه یا رشد پس از سانحه در شرایط ناگوار از جمله پریشانی هیجانی و تجربۀ حوادث آسیب­زا ایفا می­کنند (ظفر‌طلب و تکلوی، 1402). ایمی و همکاران نیز معتقد هستند بازنمایی­های روابط مثبت دوران کودکی که باعث ایجاد سبک دلبستگی ایمن می­شوند، به عنوان یک پایگاه ایمنی­بخش، پایه­های امنیت شخصی را محکم­تر می­کنند و به افزایش سازگاری در شرایط دشوار و رشد پس از آسیب منجر می­شوند (Ime et al., 2025). بنابراین، آتش­نشانان دارای دلبستگی ایمن، انعطاف‌پذیرتر هستند و با استفاده از روش­های مقابلۀ انعطاف­پذیر و سازگارانه، رشد پس از سانحۀ بیشتریرا تجربه می­کنند. به عبارتی، رشد پس از سانحه که منعکس­کنندۀ تغییرات مثبت درک­شده در روابط بین­فردی و فلسفۀ زندگی پس از یک رویداد آسیب­زاست، ممکن است در آتش­نشانان دارای سبک دلبستگی ایمن به خاطر روابط بین‌فردی قوی و مثبت و تعدیل اثرات ناشی از تجربۀ حوادث آسیب­زا، بیشتر دیده شود (Ogińska-Bulik, 2015). همچنین، بر اساس نظر محمد و برجعلی (1400)، دلبستگی ناایمن اضطرابی با عدم اطمینان و ترس از دوست داشته نشدن همراه است و دلبستگی اجتنابی نیز ترویج­دهندۀ نگرشی همراه با درک احساس تنهایی و انزواست. بنابراین، سبک­های دلبستگی ناایمن باعث می­شوند نگرش­ها و احساس­های منفی در شرایط استرس­زا افزایش پیدا کنند و افراد کمترین احتمال را از نظر افزایش قدرت شخصی یا شناخت پتانسیل قدرت شخصی تجربه کنند. از این رو، آتش­نشانان دارای سبک­های دلبستگی ناایمن ممکن است با احساساتی از جمله گناه، بی­ارزشی و ناتوانی در برآورده‌کردن انتظارات و معیارهای درونی درگیر باشند و نتوانند به رشد شخصی پس از تجربۀ شرایط آسیب­زا دست پیدا کنند (Arikan et al., 2016).

در تبیین یافتۀ دیگر پژوهش مبنی بر رابطۀ مثبت و قوی بین معنای زندگی و مؤلفه­های آن با رشد پس از سانحه در آتش­نشانان، می­توان گفت یکی از شاخصه­های رفتار سازگارانه در مقابله با شرایط استرس­زا، وجود معنا در زندگی است. بنابراین، معنای زندگی باعث می­شود اثر انطباقی تجربۀ حوادث آسیب­زا، به صورت هویت­یابی جدید، احساس شایستگی در برابر چالش­ها و تلاش برای حل آنها، پذیرابودن نسبت به تجربیات جدید و رشد شخصی ظاهر شود (Han et al., 2023). جواهری و همکاران (1400) نیز بر اساس نتایج مطالعۀ خود معتقد هستند افرادی که از معنای زندگی قوی برخوردار هستند، در زندگی خود هدف دارند و به دنبال رسیدن به آن هستند، برای موفقیت در اهداف و فعالیت خود برنامه­ریزی دارند، زندگی را معنادار و باارزش می­دانند، به آینده امیدوار هستند و در نتیجه، می­توانند رشد درونی بیشتری را بعد از گذر از یک بحران و حادثۀ آسیب­زا تجربه کنند. عمویی و همکاران (1403) نیز معتقد هستند داشتن معنای زندگی باعث می­شود فرد پس از تجربۀ بحران، مجدداً باورهای شخصی و فرض­های اساسی دربارۀ جهان، خود و اطرافیان را به شکل کارآمدتر بازنگری و سازمان­دهی کند و باور به وجود نیروی مافوق انسان و طبیعت، پذیرش و کمک‌خواستن از آن نیروی برتر، داشتن معنا و هدف و دلیل برای ادامۀ زندگی را در قالبی مثبت­تر افزایش دهد و رشد پس از سانحه را تجربه کند. در واقع، رشد پس از سانحه تا حدی زیاد تحت تأثیر باورها و نگرش افراد نسبت به زندگی قرار دارد و آتش­نشانانی که معنای زندگی قوی­تری دارند و زندگی را به عنوان فرایندی معنادار و باارزش برای خود تعریف می­کنند، در قیاس با سایر همکاران خود رشد شخصی بیشتری را بعد از تجربۀ بحران­ها و رویدادهای آسیب­زای مرتبط با شغل آتش­نشانی تجربه می­کنند.

همچنین، در تبیین یافتۀ دیگر پژوهش، مبنی بر رابطۀ منفی و معنادار بین نشخوار فکری با رشد پس از سانحه در آتش­نشانان، می­توان گفت افراد برای رهاشدن از اضطراب و استرس به نشخوار فکری پناه می­برند، ولی این افکار سبب می­شوند تا احساسات منفی و حس افزایش خطر و آسیب در افراد تقویت شود که این امر به ایجاد نوعی اضطراب مزمن منجر می­شود (امانی و همکاران، 1401). در ضمن، بر اساس نظر ایمز و اوکانر، نشخوار فکری با اعتماد‌به‌نفس و افزایش تفکرات تخریب­گر نسبت به خود ممکن است باعث احساس انزجار از خود و بی­کفایت‌بودن همراه باشد و توجه به رشد شخصی را با اختلالاتی شدید مواجهه کند (Eames & O’Connor, 2022). بنابراین، نشخوار فکری باعث می­شود آتش­نشانان دائماً خود را درگیر بحران و حوادث آسیب­زا تصور کنند و باور داشته باشند هر لحظه امکان ایجاد بحران و یا مشکلی وجود دارد. پس احتمالاً آنها بعد از تجربۀ حوادث آسیب­زا، اضطراب و پریشانی شدیدی را تجربه می­کنند و نمی­توانند شرایطی را برای رشد شخصی خود فراهم کنند.

 انجام این مطالعه همانند هر پژوهش دیگری با محدودیت­هایی مواجه بود. نخست، طرح مقطعی این پژوهش مانع از استنباط علّی دربارۀ روابط میان دلبستگی، نشخوار فکری و رشد پس از سانحه می‌شود؛ از این رو، انجام مطالعات طولی آینده برای بررسی توالی زمانی این متغیرها ضروری است. دوم، تکیۀ صرف بر خودگزارش‌دهی و محدودشدن نمونه به آتش‌نشانان مرد، تعمیم‌پذیری یافته‌ها را محدود می‌کند. به پژوهشگران آتی پیشنهاد می‌شود با بهره‌گیری از روش‌های چندگانۀ سنجش و نمونه‌های متنوع‌تر از نظر جنسیت، به اعتبار و گسترۀ تعمیم این یافته‌ها بیفزایند.

سپاسگزاری

از تمامی شرکت‌کنندگان در پژوهش حاضر به ویژه آتش­نشانان و مسئولان آتش­نشانی­های شهر تهران برای همکاری با پژوهشگر تشکر و قدردانی می­شود.

¹ firefighter

² firefighters

³ posttraumatic growth 

⁴ traumatic

⁵ attachment

⁶ attachment styles

⁷ Bowlby

[8] meaning of life

¹ rumination

¹ Organizational Trauma Questionnaire

[11] Meaning in Life Questionnaire (MLQ)

[12] Rumination Questionnair

¹ Attachment Styles Questionnaire

³ Post Traumatic Growth Inventory

¹ Mardia standardized kurtosis coefficient

³ Mahalanobis d-squared method

¹ tolerance

² Variance Inflation Factor

[19] Maximum Likelihood