بهینه‌کاوی گردشگری پیاده‌مدار میدان‌های تاریخی شهری (میدان‌های سرخ، دل کمپو و رینک گلونی در جهت ارتقای میدان نقش جهان اصفهان)

مقدمه

واژه «میدان» در لغت‌نامه دهخدا به‌عنوان واژه‌ای اصیل فارسی، تعریف و در معنای شهری به فضایی باز اطلاق می‌شود که عناصر کالبدی پیرامونی همچون بناهای مسکونی، تجاری یا اداری آن را در بر گرفته‌اند (آسیابی، 1389، ص. 99). در تاریخ شهرنشینی، میدان‌ها همواره نقشی فراتر از یک فضای باز ایفا کرده‌اند و به‌عنوان بستر اصلی تجمعات اجتماعی، فعالیت‌های اقتصادی، آیین‌های فرهنگی و تعاملات روزمره شهروندان شناخته شده‌اند. همین ویژگی سبب شده است که میدان‌ها در بسیاری از شهرهای تاریخی، به نقاط کانونی ساختار فضایی و نماد هویت شهری تبدیل شوند.

مطالعات معاصر طراحی شهری تأکید دارند که فضاهای عمومی، به‌ویژه میدان‌ها، نقش محوری در شکل‌گیری حیات شهری دارند. گهل با تمرکز بر مقیاس انسانی بیان می‌کند که کیفیت طراحی میدان‌ها مستقیماً بر میزان حضور مردم، تعاملات اجتماعی و احساس تعلق به مکان تأثیر می‌گذارد (Gehl, 2010, p. 19–23). از دیدگاه وی، میدان‌هایی که امکان حرکت ایمن و راحت پیاده، توقف، مکث و مشاهده را فراهم می‌کنند، بیشترین ظرفیت را برای سرزندگی شهری دارند (Gehl, 2010, p. 71).

در دهه‌های اخیر، مفهوم «پیاده‌مداری[1]» به‌عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی در ارزیابی کیفیت فضاهای شهری مطرح شده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که عواملی نظیر پیوستگی شبکه معابر، تنوع کاربری‌ها، کیفیت جداره‌های فعال، مقیاس انسانی و خوانایی فضایی، تأثیر مستقیمی بر تمایل شهروندان و گردشگران به حرکت پیاده دارند (Pereira et al., 2024, p. 5). افزون بر این، عوامل ادراکی مانند احساس امنیت، آسایش حرکتی و جذابیت بصری، نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش ماندگاری افراد در فضاهای عمومی ایفا می‌کنند (حسینی، 1396، ص. 34).

میدان‌های تاریخی، به‌واسطه ساختار باز، موقعیت مرکزی و پیوند با شبکه معابر اصلی، همواره از ظرفیت بالایی برای پیاده‌مداری و فعالیت‌های شهری برخوردار بوده‌اند. در بافت‌های تاریخی، این میدان‌ها علاوه بر کارکردهای روزمره، نقش مهمی در شکل‌دهی به تجربه گردشگری شهری دارند. مطالعات انجام‌شده در میدان نقش‌جهان اصفهان نشان می‌دهد که کیفیت طراحی شهری، همجواری کاربری‌ها و حضور نشانه‌های بصری شاخص، تأثیر معناداری بر الگوهای رفتار پیاده و حضور گردشگران دارد (Maniei et al., 2024, p .9–11).

این یافته‌ها بر اهمیت تلفیق تحلیل‌های کالبدی، اجتماعی و نحوی فضا در ارزیابی میدان‌های تاریخی تأکید می‌کنند.

در سطح بین‌المللی، پژوهش‌های تطبیقی متعددی به بررسی میدان‌های تاریخی اروپایی پرداخته‌اند .این مطالعات نشان می‌دهند که میدان‌های موفق اروپایی از طریق ایجاد مرزهای فعال، مقیاس انسانی و تنوع فعالیت‌ها توانسته‌اند هم‌زمان پاسخگوی نیازهای شهروندان محلی و گردشگران باشند (Carmona, 2022, p. 214). همچنین در تحقیقی با تحلیل داده‌های حاصل از شبکه‌های اجتماعی نشان داده‌اند که میزان جذابیت میدان‌های تاریخی برای گردشگران، ارتباط مستقیمی با قابلیت پیاده‌مداری، دسترسی فضایی و نزدیکی به سایر جاذبه‌های شهری دارد (Rodríguez & Hidalgo, 2023, p. 7).

مطالعات انجام‌شده در زمینه میدان‌های تاریخی ایران و نقش آنها در گردشگری شهری، عمدتاً بر ابعاد کالبدی - فضایی و مؤلفه‌های هویتی متمرکز بوده است. صادقی و احمدی با خوانش تطبیقی مؤلفه‌های مکان در میدان‌های تاریخی نقش جهان، گنجعلی‌خان، دل‌کمپو و گراند پلیس، به این نتیجه رسیدند که میدان‌های موفق تاریخی واجد کیفیت‌های چهارگانه فرم، فعالیت، معنا و اکوسیستم بوده‌اند و ویژگی‌های مشترکی نظیر خوانایی فضا، نفوذپذیری کالبدی و بصری، تنوع کاربری، رویدادپذیری اجتماعی و توجه به شرایط اقلیمی دارند (صادقی و احمدی، 1396، ص. 559). در پژوهشی دیگر، محمدی و چنگلوایی با ارزیابی مؤلفه‌های کیفیت فضای شهری در مسیرهای پیاده گردشگری اصفهان و با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی فازی، نشان دادند که مؤلفه‌های عملکردی (به‌ویژه کیفیت قرارگاه‌های رفتاری) در مقایسه با مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی و زیست‌محیطی، از بیشترین تأثیر در مطلوبیت مسیرهای پیاده گردشگری برخوردارند و محور جلفا در این میان بالاترین اولویت را داراست (محمدی و چنگلوایی، ۱۳۹۲، ص. ۳۰). همچنین تهرانی و همکاران با بررسی تطبیقی الگوهای اولیه میدان نقش جهان، بر تأثیرپذیری این میدان از الگوهای پیشین همچون میدان عتیق اصفهان، میدان صاحب‌آباد تبریز و میدان سعادت‌آباد قزوین تأکید کرده و آن را حاصل تداوم تجارب چندصدساله معماری و شهرسازی ایران دانسته‌اند (تهرانی و همکاران، ۱۳۹۱، ص. ۱۱۲۱). این تحقیقات اگرچه هر یک به جنبه‌هایی از کیفیت فضایی، مؤلفه‌های مکان یا الگوهای تاریخی میدان‌های ایرانی پرداخته‌اند، کمتر مطالعه‌ای با رویکرد یکپارچه بهینه‌کاوی و با تأکید بر گردشگری پیاده‌مدار در میدان‌های تاریخی و به‌ویژه با مقایسه نظام‌مند میدان نقش جهان با نمونه‌های شاخص جهانی انجام شده است که پژوهش حاضر درصدد پرکردن این خلأ است.

با وجود این، بررسی ادبیات پژوهش نشان می‌دهد که هنوز خلأ درخور توجهی در مطالعات تطبیقی داده‌محور میان میدان‌های تاریخی ایران و اروپا وجود دارد. بخش عمده‌ای از پژوهش‌ها به تحلیل‌های توصیفی یا صرفاً کالبدی محدود شده‌اند و کمتر به مقایسه نظام‌مند شاخص‌های پیاده‌مداری و گردشگری شهری پرداخته‌اند. علاوه بر این، میدان‌های تاریخی غیراروپایی، به‌ویژه میدان نقش‌جهان و تأثیر فرایندهای مدرن شهری بر عملکرد و کیفیت آنها در پژوهش‌های بین‌المللی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی، بهینه‌کاوی و مطالعه تطبیقی چهار میدان تاریخی شهری انجام شده است. این پژوهش با تمرکز بر شاخص‌های کلیدی پیاده‌مداری مؤثر بر گردشگری شهری، می‌کوشد ضمن تحلیل نقاط قوت و ضعف هر میدان، زمینه‌ای برای مقایسه نظام‌مند و رتبه‌بندی میدان‌های مورد مطالعه فراهم آورد. انتظار می‌رود نتایج این تحقیق بتواند به غنای ادبیات علمی در حوزه طراحی شهری و گردشگری پیاده‌مدار کمک کند و چارچوبی تحلیلی برای مدیریت و ارتقای میدان‌های تاریخی در بافت‌های شهری مختلف ارائه دهد.

مبانی نظری

تحولات پارادایمی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری طی دهه‌های اخیر، نقش فضاهای عمومی تاریخی را از عناصر صرفاً کالبدی به بسترهای چند عملکردی تعاملات اجتماعی، هویت‌بخشی شهری و توسعه گردشگری پایدار ارتقا داده است. میدان‌های شهری تاریخی به‌عنوان کهن‌الگوهای فضای جمعی، نه‌تنها میراث‌های معماری و شهرسازی هستند، به دلیل قابلیت‌های ذاتی خود در تمرکز فعالیت‌ها، تسهیل راهبری و خلق تجربه، کانون‌های اصلی گردشگری شهری به شمار می‌روند. در این میان، مفهوم پیاده‌مداری یه‌عنوان شاخصی جامع برای سنجش کیفیت تعامل انسان با محیط کالبدی، اجتماعی و عملکردی این فضاها، جایگاهی محوری در ادبیات معاصر یافته است.

نظریه‌پردازان طراحی شهری، کیفیت فضاهای عمومی را در گرو تحقق هم‌زمان ابعاد کالبدی، ادراکی و عملکردی می‌دانند؛ برای مثال، رویکردهای نوین بر این باورند که نشانه‌های محیطی[2]، یکپارچگی فضایی و تنوع کارکردی، نه‌تنها جریان‌های پیاده را سازماندهی می‌کنند، با تسهیل راهبری ذهنی[3] و افزایش مطلوبیت فضا، به ارتقای تجربه گردشگری منجر می‌شوند. در همین راستا، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که پیکربندی فضایی[4] و کیفیت طراحی شهری تأثیر معناداری بر الگوهای رفتاری عابران و گردشگران دارد؛ به‌گونه‌ای که فضاهای با قابلیت ادراکی بالا و دسترسی مطلوب، به گره‌گاه‌های گردشگری پیاده‌مدار تبدیل می‌شوند (Turgay, 2021).

در ادبیات تحلیل شهری، پارامترهای شکل‌شناسی) نظیر تراکم، نحوه چیدمان شبکه ارتباطی و میزان دسترسی، نقشی بنیادین در ارتقای قابلیت پیاده‌روی ایفا می‌کنند. مطالعات مبتنی بر نظریه «چیدمان فضا [5]مؤید آن است که ساختار شبکه معابر و جانمایی میدان‌ها در بافت تاریخی، میزان هم‌پیوندی فضایی را تعیین می‌کند و به‌طور مستقیم بر رفتار حرکتی گردشگران تأثیر می‌گذارد. میدان‌های تاریخی به‌عنوان گره‌های مرکزی در این شبکه، ضمن افزایش نفوذپذیری و خوانایی، بستری برای پشتیبانی از طیف متنوعی از فعالیت‌های گردشگری فراهم می‌آورند (Hillier & Hanson, 1984).

مفهوم گردشگری پیاده‌مدار به‌عنوان رهیافتی نوین در مطالعات گردشگری شهری، بر افزایش تعامل عمیق و اصیل گردشگر با بسترهای تاریخی - فرهنگی از طریق پیاده‌روی تأکید دارد. این رویکرد نه‌تنها با اهداف توسعه پایدار (کاهش آلودگی و مصرف سوخت) همسوست، به احیای فضاهای تاریخی و ارتقای کیفیت زیست‌پذیری شهری نیز کمک می‌کند (هرندی و همکاران، 1402). از منظر روانشناسی محیطی، گردشگران به دنبال فضاهایی هستند که بتوانند از طریق مسیرهای راهبردی و خوانا به سمت نقاط عطف و معنادار حرکت کنند؛ امری که مستقیماً به طراحی شبکه معابر و کیفیت فضای عمومی وابسته است؛ بنابراین، تحلیل میدان‌های تاریخی باید با رویکردی تلفیقی و با در نظر گرفتن معیارهای کالبدی (دسترسی، نفوذپذیری)، کارکردی - اجتماعی (تنوع فعالیت‌ها، تعاملات انسانی) و ادراکی (تصویرپذیری، حس مکان) صورت پذیرد تا نقش آنها در توسعه گردشگری پیاده‌مدار به‌درستی تبیین شود ( Mansouri & Ujang, 2016; Amen & Nia, 2023).

بهینه‌کاوی[6] در ادبیات مدیریت و برنامه‌ریزی، فرآیندی نظام‌مند برای سنجش عملکرد، محصولات و فرآیندها در برابر قوی‌ترین رقبا یا سازمان‌های پیشرو، با هدف دستیابی به برتری و بهبود مستمر تعریف شده است (Camp, 1989). در حوزه مطالعات شهری و گردشگری، این مفهوم به ارزیابی تطبیقی شاخص‌های عملکرد فضایی یک مکان در مقایسه با نمونه‌های موفق و برتر اطلاق می‌شود تا از تجربیات آنها برای ارتقای رقابت‌پذیری فضایی و کیفیت تجربه گردشگران بهره گرفته شود (Kozak, 2002). در چارچوب پژوهش پیش رو، بهینه‌کاوی با مقایسه ساختار دسترسی پیاده، الگوی توزیع فعالیت‌ها، شدت حضور گردشگران و کیفیت تجربه فضایی در میدان‌های شاخص جهانی (میدان سرخ مسکو، میدان دل کمپو سیه‌نا و میدان رینک گلونی) با میدان نقش جهان اصفهان انجام می‌شود. این رویکرد تطبیقی می‌تواند به استخراج معیارهای عملی و الگوهای بهینه برای ارتقای کیفیت عملکرد گردشگری - فضایی میدان نقش جهان منجر شود.

مرور ادبیات نشان می‌دهد که ارتقای گردشگری پیاده‌مدار در میدان‌های تاریخی مستلزم نگاهی یکپارچه به ابعاد کالبدی - فضایی، کارکردی - اجتماعی و ادراکی - زیبایی‌شناختی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چهارچوب‌های تحلیل فضایی و معیارهای پیاده‌مداری شهری، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که کدام دسته از این شاخص‌ها تأثیر بیشتری در تبدیل میدان‌های تاریخی به مقاصد جذاب گردشگری دارند و چگونه می‌توان از طریق بهینه‌کاوی با نمونه‌های موفق جهانی، به ارتقای کیفیت میدان نقش جهان دست یافت.

معرفی میدان‌ها

به‌منظور تحقق اهداف پژوهش و امکان مقایسه تطبیقی، معرفی میدان‌های مورد مطالعه نه براساس روایت تاریخی، بلکه با تمرکز بر ویژگی‌های کالبدی – فضایی، الگوی اتصال، و ظرفیت‌های پیاده‌مداری مؤثر بر گردشگری شهری انجام شده است. این رویکرد امکان تحلیل نظام‌مند شاخص‌ها و مقایسه عملکردی میدان‌ها را فراهم می‌کند.

میدان نقش‌جهان اصفهان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های تاریخی جهان، در قلب بافت تاریخی شهر اصفهان قرار گرفته و به‌صورت مستقیم به شبکه معابر اصلی و بازار تاریخی متصل است. این میدان با فرم مستطیلی کشیده و ابعاد تقریبی 560×160 متر، مقیاسی فراتر از میدان‌های اروپایی دارد که امکان حرکت آزاد پیاده، تجمع و برگزاری رویدادهای جمعی را فراهم می‌کند (توسلی و بنیادی، 1371، ص. 25). نسبت طول به عرض حدود 3:1، کناره جداره‌های پیوسته دوطبقه، حس محصوریت فضایی و تعادل بصری را تقویت کرده است (شمس دهکردی و همکاران، 1394، ص. 56). جهت، طول و عرض بناهای اطراف میدان همگی تمثیل‌های معمارانه و از اصول اعتقادی اسلام با زبان پر رمز و راز معماری و شهرسازی شیخ بهایی است (کامروا، 1402، ص. 21).

الگوی اتصال این میدان به‌جای‌مانده از دوره صفوی بر چهار ورودی اصلی در جهات جغرافیایی است که مهم‌ترین آن، اتصال مستقیم به بازار قیصریه در ضلع شمالی است. این پیوند عملکردی – فضایی، میدان را به گره اصلی شبکه پیاده در بافت تاریخی تبدیل کرده است. همجواری میدان با عناصر شاخص مذهبی، حکومتی و تجاری، موجب شکل‌گیری تنوع عملکردی بالا در پیرامون آن شده و زمینه‌ساز حضور مستمر شهروندان و گردشگران است (حسینی، 1396، ص. 41). مطالعات اخیر نشان می‌دهند که همین ترکیب فرم، اتصال و تنوع کاربری، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای قابلیت پیاده‌مداری میدان نقش‌جهان دارد (Maniei et al., 2024, p. 9–11).

میدان سرخ مسکو در ساختار تاریخی این شهر، به‌عنوان فضای باز مرکزی میان کرملین و بافت شهری پیرامون عمل می‌کند. این میدان با فرمی کشیده و مقیاس بزرگ، به شبکه‌ای از معابر اصلی متصل است و نقش گره فضایی را در سیستم حرکتی پیاده شهر را ایفا می‌کند ( Alexandrovskiy et al., 1998, p. 583). الگوی باز میدان و حضور جداره‌های شاخص تاریخی نظیر کرملین و کلیسای سنت باسیل، خوانایی فضایی بالایی برای کاربران ایجاد کرده است. ممنوعیت تردد خودرو در بخش عمده میدان و دسترسی مستقیم به ایستگاه‌های مترو، شرایط مناسبی برای حرکت پیاده و حضور گردشگران فراهم آورده است؛ با این حال، مقیاس بزرگ میدان و فاصله زیاد جداره‌ها در برخی بخش‌ها، موجب کاهش حس محصوریت انسانی در مقایسه با میدان‌های اروپایی کوچک‌تر می‌شود؛ موضوعی که در ارزیابی کیفی پیاده‌مداری اهمیت دارد (Carmona, 2022, p. 217).

میدان دل‌کامپو سیه‌نا ایتالیا نمونه‌ای شاخص از میدان‌های تاریخی اروپایی با فرم ارگانیک و مقیاس انسانی است. این میدان به سبک گوتیک ساخته شده و یکی از میدان‌های دارای فضاهای سخت و نرم و کف‌سازی است (وحیدبافنده و میرغلامی، 1401، ص. 18). همچنین میدان با هندسه صدفی‌شکل و شیب طبیعی زمین، به‌صورت تدریجی به فضای شهری پیرامون متصل می‌شود و از طریق یازده مسیر باریک پیاده، محلات تاریخی سیه‌نا را به یکدیگر پیوند می‌دهد (Nevola, 2007, p. 56). این نفوذپذیری بالا، میدان را به هسته اصلی شبکه پیاده شهر تبدیل کرده است. همجواری میدان با بناهای اداری، مذهبی و خدماتی فعال، همراه با ممنوعیت کامل تردد خودرو، موجب افزایش سرزندگی و حضور مداوم کاربران در ساعات مختلف شبانه‌روز شده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ترکیب فرم نامنظم، مقیاس انسانی و فعالیت‌های پیرامونی، میدان دل‌کامپو را به یکی از موفق‌ترین نمونه‌های میدان پیاده‌مدار در گردشگری شهری تبدیل کرده است (Bardzińska-Bonenberg & Bączkowska, 2019, p. 28).

میدان رینک‌گلونی کراکوف لهستان با فرم منظم مربع‌شکل و ابعاد تقریبی 200×200 متر، نمونه‌ای از میدان‌های مرکزی قرون‌وسطایی است که ساختار فضایی آن مبتنی بر نظم هندسی و خوانایی بالا است (Rudziński, 2020, p. 12). این میدان از طریق هشت محور اصلی به شبکه معابر تاریخی متصل می‌شود و نقش گره مرکزی در سیستم پیاده شهر را ایفا می‌کند. حضور عناصر شاخص تاریخی مانند تالار پارچه و کلیسای سنت مری، همراه با تنوع فعالیت‌های فرهنگی و گردشگری، موجب تقویت کیفیت ادراکی فضا شده است. ممنوعیت تردد خودرو و دسترسی آسان به سیستم حمل‌ونقل عمومی، میدان را به یکی از نمونه‌های موفق پیاده‌مداری در اروپای مرکزی تبدیل کرده است (Tufek-Memisevic et al., 2024, p. 68). بررسی تطبیقی میادین مورد مطالعه نشان می‌دهد که تفاوت در فرم هندسی، مقیاس، الگوی اتصال به استخوان‌بندی تاریخی و نوع همجواری‌ها تأثیر مستقیمی بر کیفیت پیاده‌مداری و جذابیت گردشگری آنها دارد. این تفاوت‌ها مبنای تحلیل شاخص‌محور پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهند و در بخش‌های بعدی مقاله به‌صورت کمی و تطبیقی ارزیابی خواهند شد (جدول 1).

جدول (1) مقایسه ویژگی‌های کالبدی و شاخص‌های پیاده‌مداری میدان‌های تاریخی مورد مطالعه

Table (1) Comparison of physical characteristics and pedestrian indicators of the studied historical squares

(منبع: نگارندگان، 1404)

شکل (1) میدان نقش جهان با کاربری‌های محدود یک کیلومتری (منبع: نگارندگان، 1404)

Figure (1) Naghshe Jahan Square with limited uses of one kilometer (Source: Google Earth, 2024)

نقشه میدان‌های تاریخی شهری مورد مطالعه با برداشت اولیه از سایت Google Earth بوده است. سپس با مشخص‌کردن محدوده اصلی میدان و همچنین محدوده یک کیلومتری اطراف آن، خدمات مرتبط با گردشگری شهری (جدول 2) که در این بازه مکانی موجود بود، از سایت (BBBike.org, n.d.) [7] استخراج و روی نقشه‌ها مشخص شد (شکل‌های 1، 2، 3 و 4).

شکل (2) میدان سرخ مسکو با کاربری‌های محدود یک کیلومتری (منبع: نگارندگان، 1404)

Figure (2) Red Square, Moscow, with limited uses of one kilometer (Source: Google Earth, 2024)

شکل (3) میدان دل کمپو با کاربری‌های محدود یک کیلومتری (منبع: نگارندگان، 1404)

Figure (3) Del Campo Square with limited uses of one kilometer (Source: Google Earth, 2024)

شکل (4) میدان رینک گلونی با کاربری‌های محدود یک کیلومتری (منبع: نگارندگان، 1404)

Figure (4) Rynek Glowny Square with limited uses of one kilometer (Source: Google Earth, 2024)

جدول (2) تعداد خدمات مرتبط با گردشگری شهری در هر میدان

Table (2) Number of urban tourism-related services in each square

 (منبع[8]: Humanitarian Open street Map (HOT), 2025)

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر به‌ لحاظ هدف، کاربردی و به‌ لحاظ روش توصیفی‌تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای، مشاهدات میدانی و تحلیل اسناد شهری گردآوری شده است. چارچوب کلی پژوهش بر مقایسه نظام‌مند کیفیت‌های فضایی میدان‌های تاریخی با تأکید بر شاخص‌های پیاده‌مداری مؤثر در گردشگری شهری استوار است. فرایند تحقیق در چهار مرحله اصلی شامل انتخاب نمونه‌ها، استخراج شاخص‌ها، تحلیل تطبیقی چندمعیاره و اعتبارسنجی نتایج انجام شده است. شاخص‌های ارزیابی شامل زیرساخت پیاده، ایمنی، دسترسی، جذابیت، امکانات، اتصال به جاذبه‌ها، تراکم عملکرد، اطلاعات گردشگری، اهمیت فرهنگی و فعالیت‌های سالانه بودند. داده‌های مورد استفاده در پژوهش از سه منبع اصلی گردآوری شده‌اند، مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی شامل مقالات علمی معتبر، اسناد یونسکو و منابع تخصصی طراحی شهری و گردشگری در مرحله دوم از تحلیل نقشه‌ها و اسناد کالبدی شامل نقشه‌های تاریخی، پلان میدان‌ها، نقشه‌های figure–ground، شبکه معابر و تصاویر ماهواره‌ای و درنهایت از مشاهدات میدانی ساختاریافته با تمرکز بر الگوی حرکت پیاده، نوع فعالیت‌ها، نقاط مکث و نحوه استفاده از فضا برای میدان نقش جهان به‌صورت مستقیم و برای سه میدان دیگر با استفاده از  Google Earthانجام گرفت. این تنوع منابع، امکان تحلیل هم‌زمان ابعاد کالبدی، عملکردی و ادراکی فضا را فراهم کرده است.

 در گام بعدی، مفاهیم نظری به شاخص‌های فضایی قابل اندازه‌گیری تبدیل شدند و در گام نهایی، این شاخص‌ها در قالب معیارهای کمی و کیفی برای تحلیل تطبیقی میدان‌ها عملیاتی شدند. بر این اساس، شاخص‌های نهایی زیرساخت پیاده، ایمنی، دسترسی، جذابیت فضایی، امکانات رفاهی، اتصال به جاذبه‌های پیرامونی، تراکم عملکردی، اطلاعات گردشگری، اهمیت فرهنگی و تنوع فعالیت‌های سالانه استخراج شدند (شکل 5).

شکل (5) دیاگرام مراحل انجام کار (ترسیم: نگارندگان، 1404)

Figure (5) Diagram of the steps of the work (Drawing: Authors)

در آغاز این پژوهش، از میان ۱۸ میدان تاریخی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، میدان‌هایی انتخاب شدند که از نظر ویژگی‌های کالبدی و عملکردی بیشترین هم‌خوانی را با میدان نقش‌جهان داشتند. معیارهای اولیه انتخاب میدان‌ها شامل قدمت تاریخی، فرم هندسی میدان، مساحت، تنوع کاربری‌های پیرامونی، میزان پیاده‌مداری، تعداد ورودی‌ها، تنوع و اهمیت بناهای شاخص پیرامونی بودند. این کار با هدف کاهش سوگیری و افزایش هم‌ارزی نمونه‌ها انجام گرفت. به‌منظور انتخاب دقیق میدان و درنتیجۀ آن، مقایسه صحیح آنها با میدان نقش جهان، به هریک از معیارها امتیازگذاری بر مبنای تکرار و میزان اهمیت آنها در مقالات و مستندات علمی پیشین انجام گرفت (جدول 3).

جدول (3) معیارهای انتخاب میادین

Table (3) Criteria for selecting fields

(منبع: نگارندگان، 1404)

برای معیارهای کمی (قدمت، مساحت، تعداد ورودی)، نمرات براساس فرمول نرمال‌سازی عددی محاسبه شد. برای معیارهای کیفی (شکل هندسی، بناها، پیاده‌مداری و کاربری‌ها) امتیازها طبق جداول معیار تعیین شد. در پایان براساس مجموع امتیازات، سه میدان که بیشترین شباهت فضایی و عملکردی را با میدان نقش‌جهان داشتند، انتخاب شدند تا مطالعه تحلیلی و تطبیقی دقیق‌تری روی آنها انجام شود. درنهایت سه میدان منتخب براساس نتایج امتیازدهی فوق به شرح ذیل انتخاب شدند:

1- میدان سرخ، مسکو با امتیاز 79/71 به دلیل شباهت‌ در فرم مستطیلی، پیاده‌مداری کامل، بناهای شاخص مثل کرملین و کلیسای سنت باسیل، کاربری‌های متعدد مذهبی، سیاسی و فرهنگی، هویت تاریخی غنی مساحت وسیع، طراحی پیاده‌محور و تنوع کاربری این میدان را به گزینه‌ای مطلوب برای مطالعه تطبیقی با نقش‌جهان تبدیل می‌کند (Carmona et al., 2010, p. 155).

2- پیه‌زا دل‌کمپو، سیه‌نا با امتیاز 15/71 به دلیل شباهت در فرم صدفی - مستطیلی، پیاده‌مداری کامل، بناهای تاریخی مثل کاخ شهرداری و آب‌نمای مشهور، تعدد ورودی‌ها که جریان پیاده را تسهیل می‌کند و همچنین طراحی قرون‌وسطایی و ساختار پیاده‌محور زمینه‌ساز تحلیل فضایی دقیق در مقایسه با نقش‌جهان را دارا است (Gehl, 2010, p. 85).

3- میدان اصلی کراکوف (رینک گلونی)، لهستان با امتیاز 46/65 به دلیل شباهت‌ در فرم مربع - مستطیل، پیاده‌مداری کامل، بناهای تاریخی همچون کلیسای سنت مری و تالار پارچه، کاربری‌های متنوع تجاری و فرهنگی و اهمیت تاریخی، طراحی انسان‌محور و سرزندگی فضایی این میدان را به موردی مناسبی برای تحلیل گردشگری پیاده‌محور تبدیل کرده است (Moughtin, 1999, p. 92).

هر سه میدان دارای شکلی نزدیک به مستطیل، پیاده‌مداری کامل، بناهای متنوع اطراف و دارای روایت تاریخی و فرهنگی غنی هستند که برای تحلیل گردشگری پیاده‌مدار حیاتی است (Ashworth & Page, 2011, p. 224).

پس از مشخص‌شدن میدان‌های مورد مطالعه، انتخاب شاخص ارزیابی و مقایسه آنان در راستای گردشگری پیاده لازم به‌نظر می‌رسد. به این منظور با بررسی مستندات و مقالات علمی معتبر در حوزه گردشگری پیاده 10 شاخص زیرساخت پیاده، دسترسی، امکانات، اتصالات، ایمنی، امکانات گردشگری، تراکم جاذبه‌ها، اهمیت فرهنگی و رویدادها که جزء پر تکرارترین و موثرترین معیارها در مطالعات گردشگری پیاده‌مدار ذکر شده بودند، انتخاب شدند (جدول 4).

جدول (4) معیارها و شاخص‌های سنجش

Table (4) Measurement criteria and indicators

(منبع: نگارندگان، 1404)

جهت وزن‌دهی به معیارها با تشکیل ماتریس نظرخواهی زوجی ۱۰×۱۰ از کارشناسان و متخصصان حوزه برنامه ریزی شهری، شهرسازی و گردشگری وهمچنین براساس اهمیت آنها در ادبیات پیاده‌مداری و گردشگری شهری صورت پذیرفت. معیارهای کمی شامل قدمت، مساحت، تعداد ورودی‌ها با استفاده از روش نرمال‌سازی عددی و معیارهای کیفی، شکل هندسی، پیاده‌مداری، تنوع کاربری و بناهای شاخص براساس جداول ارزیابی استخراج‌شده از ماتریس تصمیم اولیه[9] و منابع علمی نمره‌دهی شدند. برای وزن‌دهی به شاخص‌ها، از روش تحلیل سلسله‌مراتبی و ماتریس مقایسات زوجی استفاده شد. با مشارکت کارشناسان متخصص اهمیت نسبی هر جفت شاخص را در چارچوب گردشگری پیاده‌مدار ارزیابی کردند. میانگین هندسی نظرات برای تشکیل ماتریس نهایی به کار گرفته شد و نرخ ناسازگاری برای تمامی مقایسات کمتر از ۰٫۱ محاسبه شد. وزن‌های نهایی استخراج‌شده در جدول (5) ارائه شده است.

جدول (5) وزن شاخص‌های ارزیابی

Table (5) Weight of evaluation indicators

(منبع: محاسبات نگارندگان، 1404)

به‌منظور افزایش اعتبار علمی نتایج، از نظر ۳۰ کارشناس حوزه‌های مرتبط استفاده شد. این کارشناسان به‌صورت هدفمند و براساس تخصص حرفه‌ای انتخاب شدند. از این تعداد ۱۲ نفر متخصص برنامه‌ریزی شهری، ۸ نفر متخصص طراحی شهری، ۶ نفر متخصص گردشگری شهری، ۴ نفر از مدیران و کارشناسان ارشد مدیریت شهری بودند. حداقل مدرک تحصیلی افراد منتخب، کارشناسی ارشد و بیش از ۵ سال سابقه حرفه‌ای یا پژوهشی در حوزه تخصصی مربوطه و با تجربه بازدید از دست‌کم یکی از میدان‌های تاریخی بین‌المللی بوده است. برای آزمون اعتبار پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ (85/0) محاسبه شد تا اعتبار پرسشنامه تأیید شود. شایان ذکر است نقش کارشناسان صرفاً در وزن‌دهی شاخص‌ها و اعتبارسنجی نتایج تحلیلی و تکمیل پرسشنامه بوده و داده‌ای از بازدیدکنندگان یا گردشگران در این پژوهش گردآوری نشده است[10]. برای مقایسه تطبیقی میدان‌ها، از رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره[11] و به‌طور مشخص مدل تاپسیس[12] استفاده شد؛ مدلی که به‌طور گسترده در مطالعات ارزیابی کیفیت فضاهای شهری به کار رفته است (Behzadian et al., 2012, p. 13051).

در ادامه با نرمال‌سازی داده‌ها[13] براساس فرمول نرمال سازی تاپسیس برای شاخص‌های کمی و کیفی، وزن دهی به آنها و محاسبه فاصله از وضعیت ایدئال مثبت و سپس محاسبه امتیاز نهایی صورت پذیرفت.

• نرمال‌سازی شاخص‌های مثبت (جدول 4)

- وزن‌دهی شاخص‌ها :[14]

- محاسبه فاصله از ایدئال مثبت و منفی (جدول 5)

- محاسبه امتیاز نهایی :

یافته‌های پژوهش

برای تحلیل فضایی و تطبیقی میدان‌های منتخب، از رویکرد ترکیبی کمی و کیفی استفاده شده است تا ابعاد کالبدی و عملکردی میادین در راستای ارتقای پیاده‌مداری و گردشگری شهری ارزیابی شود. در این مطالعه برای ارزیابی و رتبه‌بندی میادین منتخب، از رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره با تأکید بر شاخص‌های گردشگری شهری مبتنی بر پیاده‌مداری استفاده شده است.

بر طبق مراحل پژوهش پس از تشکیل ماتریس اولیه داده‌های خام برای هر میدان اقدام به نرمال‌سازی و سپس وزن‌دهی به هر یک از معیارها براساس درجه اهمیت آنها در چارچوب گردشگری شهری پیاده‌مدار و درنهایت محاسبه فاصله هر میدان از راه‌حل ایدئال و درنهایت رتبه‌بندی میادین براساس آن انجام شد.

جدول (6) ماتریس نرمال‌شده مربوط به ۱۰ شاخص ارزیابی

Table (6) Normalized matrix for 10 evaluation indicators

(منبع: محاسبات نگارندگان، 1404)

جدول (6) ماتریس نرمال‌شده شاخص‌های ارزیابی چهار میدان تاریخی مورد مطالعه را براساس مدل TOPSIS نشان می‌دهد. با توجه به ماهیت چندمعیاره پژوهش و تفاوت مقیاس اندازه‌گیری شاخص‌ها (کمی و کیفی)، نرمال‌سازی داده‌ها به‌منظور ایجاد قابلیت مقایسه میان شاخص‌ها ضروری بوده است. در این پژوهش، کلیه شاخص‌ها از نوع مثبت در نظر گرفته شده‌اند؛ به این معنا که افزایش مقدار هر شاخص نشان‌دهنده بهبود کیفیت پیاده‌مداری و جذابیت گردشگری میدان است.

مقادیر نرمال‌شده هر شاخص بیانگر سهم نسبی عملکرد هر میدان در مقایسه با سایر میادین در همان شاخص است؛ برای مثال، میدان نقش‌جهان در بیشتر شاخص‌ها دارای مقادیر بالاتر (حدود 57/0) است که نشان‌دهنده عملکرد برتر آن در ابعاد زیرساخت پیاده، ایمنی، جذابیت فضایی، اتصال به جاذبه‌ها و اهمیت فرهنگی است. درمقابل، میدان سرخ مسکو در تعدادی از شاخص‌ها مقادیر پایین‌تری (حدود 46/0) کسب کرده که بازتاب‌دهنده محدودیت‌هایی در مقیاس انسانی، کیفیت تجربه پیاده و پیوستگی فضایی است.

از سوی دیگر، میدان‌های دل‌کامپو و رینک‌گلونی عملکردی بینابینی داشته‌اند؛ به‌طوری‌که میدان دل‌کامپو در شاخص‌هایی مانند جذابیت بصری و پیوستگی فضایی امتیاز بالاتری کسب کرده است؛ در حالی که میدان رینک‌گلونی در شاخص‌های ایمنی، رویدادها و کیفیت زیرساخت پیاده وضعیت مطلوب‌تری نشان می‌دهد. این جدول، مبنای اصلی محاسبات بعدی در مدل TOPSIS است و ورودی مرحله محاسبه فاصله از وضعیت ایدئال را تشکیل می‌دهد.

جدول (7) جزئیات محاسبه و فاصله از ایدئال مثبت و منفی

Table (7) Calculation details and distance from positive and negative ideal

(منبع: محاسبات نگارندگان، 1404)

در جدول (7)، نتایج محاسبه فاصله هر میدان از راه‌حل ایدئال مثبت (Di⁺) و راه‌حل ایدئال منفی (Di⁻) و همچنین ضریب نزدیکی نسبی (CCi) ارائه شده است. در مدل TOPSIS، راه‌حل ایدئال مثبت نمایانگر بهترین وضعیت ممکن در تمامی شاخص‌های ارزیابی (حداکثر پیاده‌مداری و جذابیت گردشگری) و راه‌حل ایدئال منفی نشان‌دهنده ضعیف‌ترین وضعیت است. براساس نتایج، میدان نقش‌جهان کمترین فاصله را از وضعیت ایدئال مثبت (Di⁺ = 0.0120) و بیشترین فاصله را از وضعیت ایدئال منفی (Di⁻ = 0.0280) داراست. این امر نشان می‌دهد که این میدان در بیشتر شاخص‌های منتخب، بیشترین انطباق را با الگوی مطلوب گردشگری پیاده‌مدار دارد. میدان رینک‌گلونی کراکوف با فاصله‌ای متوسط از وضعیت ایدئال مثبت و منفی، در رتبه دوم قرار گرفته و نشان‌دهنده عملکرد متعادل و پایدار در شاخص‌های کالبدی و عملکردی است. درمقابل، میدان دل‌کامپو و میدان سرخ به‌ترتیب دارای فاصله بیشتری از وضعیت ایدئال مثبت هستند. به‌ویژه میدان سرخ مسکو با بیشترین مقدار Di⁺ و کمترین مقدار Di⁻، کمترین میزان انطباق با الگوی ایدئال گردشگری پیاده‌مدار را نشان می‌دهد. این نتایج بیانگر آن است که اگرچه میدان سرخ از نظر ارزش نمادین و تاریخی جایگاه بالایی دارد، در شاخص‌هایی نظیر مقیاس انسانی، تنوع فعالیت‌ها و کیفیت تجربه پیاده با محدودیت‌هایی مواجه است.

جدول (8) رتبه‌بندی نهایی

Table (8) Final ranking

(منبع: محاسبات نگارندگان، 1404)

جدول (8) رتبه‌بندی نهایی میدان‌های تاریخی مورد مطالعه را براساس ضریب نزدیکی (CCi) حاصل از مدل تاپسیس نشان می‌دهد. این ضریب بیانگر میزان نزدیکی هر گزینه به وضعیت ایدئال و درنتیجه، سطح مطلوبیت آن در چارچوب گردشگری پیاده‌مدار است. هرچه مقدار CCi به عدد یک نزدیک‌تر باشد، عملکرد میدان در تحقق شاخص‌های مدنظر مطلوب‌تر ارزیابی می‌شود.

براساس نتایج، میدان نقش‌جهان اصفهان با ضریب نزدیکی 700/0 در رتبه نخست قرار گرفته است. این جایگاه حاصل ترکیب هم‌زمان کیفیت بالای زیرساخت‌های پیاده، انسجام فضایی، تنوع کاربری‌ها، هویت تاریخی قوی و ظرفیت بالای برگزاری رویدادهای شهری است. میدان رینک‌گلونی کراکوف با ضریب 550/0 رتبه دوم را به خود اختصاص داده که نشان‌دهنده عملکرد موفق آن در زمینه دسترسی، ایمنی، خوانایی فضایی و خدمات گردشگری است. میدان دل‌کامپو با ضریب 375/0 در رتبه سوم قرار گرفته و اگرچه از نظر فرم ارگانیک و مقیاس انسانی دارای کیفیت فضایی بالایی است، محدودیت در تنوع خدمات و ظرفیت عملکردی موجب کاهش امتیاز نهایی آن شده است. میدان سرخ مسکو نیز با ضریب 250/0 در رتبه چهارم قرار دارد که بیانگر فاصله قابل توجه آن از الگوی ایدئال گردشگری پیاده‌مدار، به‌ویژه در شاخص‌های تجربه انسانی و کیفیت توقف و مکث، است. این رتبه‌بندی نشان می‌دهد که موفقیت میدان‌های تاریخی در گردشگری پیاده‌مدار، نه صرفاً به ارزش تاریخی، بلکه به هم‌افزایی میان فرم فضایی، مقیاس انسانی، تنوع فعالیت‌ها و کیفیت زیرساخت‌های نرم گردشگری وابسته است.

در گام دوم، برای تقویت اعتبار نتایج مدل، یک پرسشنامه ساختارمند طراحی شد که براساس شاخص‌های کلیدی پیاده‌مداری تنظیم شد. این پرسشنامه در بهار 2025 در اختیار 30 نفر از کارشناسان و متخصصین حوزه برنامه ریزی شهری توزیع و تکمیل شد. داده‌های حاصل با نرم‌افزار آماری تحلیل و میانگین هر شاخص استخراج شد. درنهایت نتایج پرسشنامه به‌عنوان داده میدانی با نتایج مدل TOPSIS مقایسه شد تا صحت و انطباق نتایج مدل با ادراک واقعی متخصصین شهری ارزیابی شود.

جدول (9) تلفیق تحلیل پرسشنامه با ارزیابی مدل TOPSIS از میادین

Table (9) Combining questionnaire analysis with TOPSIS model evaluation of squares

(منبع: نگارندگان، 1404)

طبق داده‌های جدول (9) مبنی بر تلفیق و تحلیل یافته‌های حاصل از پرسشنامه، میدان نقش جهان همچنان در شاخص‌های هویت و ارزش تاریخی، کیفیت معماری مقیاس انسانی، تجربه بصری و تزئینات، نسبت بنا به وسعت، پیوستگی فضایی و همخوانی با بافت پیرامون، کیفیت کف‌سازی و سهولت دسترسی دارای میانگین متوسط به بالا نسبت به میادین دیگر است.

برنامه‌ریزی شهری مدرن به سبک امروزی به‌ویژه در کشورهای درحال توسعه ضمن دعوت به انزوا، جدایی ساختمان‌ها را با عملکردهای مشخص برای آنها بنا نهاده است. میدان‌های تاریخی شهری در واقع پناهگاه امنی هستند که مردم می‌توانند در آنجا از شلوغی دیوانه‌وار زندگی جدید شهری به آن پناه ببرند. آنها به روشنی با میدان‌های بسیار بزرگ جدید و امروزی در تضاداند (موتین، 1395، ص. 133). تحلیل نتایج نشان می‌دهد که تجربه گردشگری پیاده با مؤلفه‌هایی مانند پیاده‌مداری کامل، کیفیت فضاسازی، دسترسی آسان، تنوع کاربری و عناصر هویتی رابطه مستقیم دارد. مطالعات موجود نشان می‌دهند که میدان‌های نقش‌جهان، سرخ، دل‌کمپو و رینک گلونی هر یک ویژگی‌های منحصر به‌فردی در طراحی فضایی و پیاده‌مداری دارند؛ با این حال، فقدان بررسی‌های تطبیقی جامع، داده‌های کمی و تمرکز بیشتر بر میدانهای اروپایی، شکاف‌های تحقیقاتی مهمی را ایجاد کرده است. پژوهش‌های آینده می‌توانند با تمرکز بر تحلیل‌های کمی، معیارهای استاندارد پیاده‌مداری و مقایسه‌های بین‌فرهنگی، به درک عمیق‌تری از این میدان‌ها کمک کنند. میدان نقش‌جهان به‌عنوان نمونه‌ای از طراحی بدون خودرو و تراکم و تنوع بالا کاربری توانسته رضایت بازدیدکنندگان را جلب کند؛ هرچند در زمینه نورپردازی شبانه و خدمات اطلاع‌رسانی ضعف‌هایی دارد. میدان‌های اروپایی مانند دل‌کامپو و رینک گلونی زیرساخت‌های گردشگری بهتری دارند. میدان سرخ نیز با وجود نمادهای تاریخی، تجربه پیاده‌روی تحت‌تأثیر وسعت میدان و تردد خودروها محدود شده است. در این مطالعه سعی بر آن بود مطالعه‌ای تطبیقی با توجه به ویژگی‌های فضایی هر میدان صورت گیرد. هرچند عدم دسترسی به داده‌های مستند، با در نظر گرفتن اینکه سه مورد از میدان‌های مورد بررسی خارجی بودند و اطمینان از صحت اطلاعات آنان بسیار اهمیت داشت، کار را با دشواری‌هایی روبه‌رو کرد؛ اما سعی شد هم دادهای اولیه هر چهار میدان از یک مرجع اخذ شود و هم برای اطمینان بیشتر از درستی تحلیل صورت‌گرفته با راستی‌آزمایی به‌وسیله تهیه و تکمیل پرسشنامه به‌وسیله کارشناسان خبره مسائل شهری که تجربه بازدید از میدان‌های اروپایی را نیز داشتند، انجام گیرد. می‌توان ادعا کرد کار صورت‌گرفته هم با توجه به بررسی هم‌زمان یک میدان غیراروپایی با میدان‌های اروپایی با در نظر گرفتن پارامترهایی فراتر از طراحی صرف و منظر شهری به موارد انسان‌محور به‌عنوان بازیگر اصلی فضاهای شهری نیز نیم‌نگاهی داشته است.

 نتیجه‌گیری

نتایج تحلیل تطبیقی این پژوهش نشان می‌دهد که میان شاخص‌های کالبدی - عملکردی میدان‌های تاریخی، از جمله فرم هندسی، تنوع کاربری‌ها، میزان دسترسی، جذابیت بصری، کیفیت زیرساخت‌های پیاده و سطح خدمات جانبی، ارتباطی معنادار و دوسویه وجود دارد. یافته‌ها تأیید می‌کنند که پیاده‌مداری صرفاً حاصل حذف تردد سواره نیست؛ بلکه نتیجه برهم‌کنش هم‌زمان ساختار فضایی، کیفیت طراحی، مدیریت فضا و زیرساخت‌های نرم گردشگری است. در این چارچوب، بهره‌گیری از رویکردهای نوین طراحی فضای عمومی، با تأکید بر ارتقای تجربه کاربر و تقویت خوانایی فضایی، می‌تواند امکان تلفیق حفاظت میراث تاریخی با نیازهای معاصر گردشگری شهری را فراهم آورد.

براساس نتایج مدل تاپسیس، میدان نقش‌جهان اصفهان با برخورداری از فرم هندسی منظم، مقیاس انسانی، پیاده‌مداری کامل، تنوع بالای کاربری‌ها، اتصال مؤثر به بازار و بناهای شاخص تاریخی، و تراکم بالای جاذبه‌ها، بالاترین امتیاز پیاده‌مداری را در میان میدان‌های مورد مطالعه کسب کرده است. این یافته با نتایج پرسشنامه نیز همخوانی دارد؛ به‌گونه‌ای که شاخص‌های مرتبط با هویت تاریخی، کیفیت معماری و خوانایی فضایی از دیدگاه کارشناسان میانگین بالاتر از 8/3 را به خود اختصاص داده‌اند و بیانگر ادراک مثبت فضایی میدان هستند.

با این حال، ترکیب نتایج کمی و داده‌های ادراکی نشان می‌دهد که برخی مؤلفه‌های زیرساختی نرم، به‌ویژه در حوزه خدمات اطلاع‌رسانی، مبلمان شهری و روایتگری تاریخی، در میدان نقش‌جهان از وضعیت مطلوب فاصله دارند. میانگین پایین نشانه‌گذاری (82/2)، مبلمان شهری (92/2) و روایتگری تاریخی (68/2) نشان‌دهنده آن است که باوجود کیفیت کالبدی بالا، تجربه گردشگری پیاده‌محور در برخی لایه‌های عملکردی و مدیریتی با چالش‌هایی مواجه است. این موضوع به‌ویژه در ساعات شبانه و در زمینه ادراک ایمنی و حیات شبانه برجسته‌تر می‌شود.

مقایسه تطبیقی نشان می‌دهد که میدان‌های اروپایی مورد مطالعه، به‌ویژه میدان رینک گلونی و میدان دل‌کامپو، در زمینه زیرساخت‌های نرم گردشگری، شامل سیستم‌های راهنمایی، تجهیزات خدماتی و مدیریت رویدادها، عملکرد بهتری نسبت به میدان نقش‌جهان دارند. میدان رینک گلونی با ساختار مربع – مستطیلی، ورودی‌های متعدد، اتصال قوی به شبکه شهری و تنوع کاربری‌ها، امتیاز 550/0 را کسب کرده و پس از نقش‌جهان در رتبه دوم قرار گرفته است. میدان دل‌کامپو نیز با وجود تنوع کاربری کمتر، به‌واسطه فرم منسجم، مقیاس انسانی و حذف کامل تردد سواره، محیطی ایمن و دلپذیر برای گردشگران فراهم کرده و امتیاز 375/0 را به دست آورده است. درمقابل، میدان سرخ مسکو با وجود ارزش نمادین و تاریخی بالا، به دلیل مقیاس بسیار بزرگ، فرم خطی، گسست فضایی عناصر و ضعف در پیوستگی پیاده، کمترین امتیاز را در پیاده‌مداری کسب کرده است.

از منظر پیوستگی فضایی، میدان نقش‌جهان و میدان رینک گلونی بیشترین هم‌پیوندی را با ساختار بافت پیرامونی خود دارند؛ درحالی‌که پیوستگی میدان دل‌کامپو بیشتر در مقیاس محلی و میدان سرخ در سطحی متوسط ارزیابی می‌شود. از نظر مقیاس انسانی و خوانایی فضایی، نقش‌جهان، دل‌کامپو و کراکوف شرایط مطلوب‌تری نسبت به میدان سرخ دارند؛ به‌ویژه نقش‌جهان با بهره‌گیری از طاق‌نماهای دوطبقه و محصوریت فضایی، باوجود وسعت زیاد، توانسته مقیاس انسانی خود را حفظ کند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که یکی از چالش‌های اصلی میدان نقش‌جهان، نه کمبود فضای سبز، بلکه غلبه فضای سبز غیرکاربردی و فاقد نقش اجتماعی فعال در بخش‌هایی از میدان است؛ امری که می‌تواند مانع شکل‌گیری تعاملات اجتماعی، مکث و فعالیت‌های فرهنگی شود؛ بنابراین، راهبردهای ارتقایی پیشنهادی نباید بر افزایش سطح فضای سبز متمرکز باشند؛ بلکه باید بر بازتعریف کارکردی، بهینه‌سازی مکان‌یابی و ارتقای کیفیت فضایی عناصر موجود تأکید کنند. احیای فعالیت‌های تاریخی – فرهنگی مانند چوگان، ایجاد عرصه‌های مکث فعال، بهبود مبلمان شهری، تقویت روایتگری تاریخی، ارتقای سیستم‌های راهنمای گردشگری و ساماندهی نورپردازی شبانه در راستای افزایش ایمنی و جذابیت، می‌تواند بدون مداخله مخرب کالبدی، کیفیت تجربه پیاده‌مدار میدان را ارتقا دهد.

درمجموع، نتایج پژوهش نشان می‌دهند که میدان نقش‌ جهان اصفهان با وجود برتری چشمگیر در ارزش تاریخی، ساختار فضایی و پیاده‌مداری، در حوزه زیرساخت‌های نرم گردشگری و مدیریت تجربه بازدیدکنندگان نیازمند ارتقای هدفمند است. به‌کارگیری رویکردهای ترکیبی طراحی تجربه‌محور و مدیریت هوشمند میراث، می‌تواند ضمن حفاظت از اصالت تاریخی میدان، جایگاه آن را به‌عنوان الگویی پایدار برای گردشگری پیاده‌مدار در سطح بین‌المللی تقویت کند. پویایی، انعطاف‌پذیری عملکردی و تقویت حضور انسانی، به‌عنوان عوامل کلیدی مانایی میادین تاریخی، باید در سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت شهری مورد توجه ویژه قرار گیرد؛ زیرا تنها در این صورت است که فضاهای تاریخی می‌توانند هم‌زمان واجد اصالت، کارآمدی و حیات معاصر باقی بمانند.

راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای گردشگری پیاده‌مدار در میادین شهری به‌ویژه میدان نقش ‌جهان:

درنهایت، توسعه و حفظ میادین تاریخی شهری نیازمند برنامه‌ریزی جامع و دقیق است که در عین حفظ ارزش‌های تاریخی، الزامات زندگی مدرن را نیز برآورده سازد. میدان نقش‌جهان در اصفهان، یکی از شاهکارهای تاریخی و معماری ایران و جهان است که به‌عنوان میراث جهانی یونسکو شناخته می‌شود؛ با این حال، برای اینکه این میدان به مقصدی جذاب‌تر برای گردشگرانی که عاشق پیاده‌روی و کشف فضاهای تاریخی خاورمیانه هستند تبدیل شود، می‌توان با داشتن حتی نیم نگاهی به میدان‌های موفق دنیا، اصلاحاتی برای بهبود وضع موجود در آن ایجاد کرد:

1- زیرساخت‌های نرم گردشگری: راهنمایی و اطلاعات بهتر برای گردشگران: میدان‌هایی مثل میدان اصلی رینک گلونی و دل‌کمپو با تابلوهای راهنما و ابزارهای دیجیتال، به گردشگران کمک می‌کنند تا مسیر خود را پیدا کنند و از تاریخچه مکان باخبر شوند؛ اما در میدان نقش‌ جهان، تابلوهای راهنما و مراکز اطلاع‌رسانی یا روایت تاریخی کم است. برای بهترشدن اوضاع، می‌توان تابلوهایی به زبان‌های مختلف نصب کرد، کیوسک‌های دیجیتال با نقشه‌های تعاملی راه‌اندازی کرد، کدهای QR گذاشت که با اسکن آنها گردشگران به اطلاعات تاریخی دسترسی پیدا کنند و حتی مکان‌هایی برای روایت داستان‌های میدان توسط راهنماها ساخت.

2- ایمنی شبانه و نورپردازی: فضایی دلپذیر بعد از غروب: میدان دل‌کمپو با نورپردازی زیبا و حذف تردد خودروها، شب‌ها هم امن و جذاب است. درمقابل، میدان نقش‌ جهان در شب به دلیل نور کم و احساس ناامنی، کمتر از آن استقبال می‌شود. پیشنهاد این است که نورپردازی‌های هنری و خلاقانه‌ای طراحی شود که هم زیبایی میدان را نشان دهد و هم روشنایی کافی ایجاد کند. حضور نگهبانان در شب و برگزاری برنامه‌های فرهنگی مثل موسیقی یا نمایش هم می‌تواند مردم را به آمدن در شب تشویق کند.

3- فضای سبز کاربردی و مکان‌های مناسب استراحت: فرم صدفی دل‌کمپو با فضاهای سایه‌دار و مناسب برای دورهمی، نمونه‌ای عالی از طراحی فضای سبز است؛ اما در نقش ‌جهان، چمن‌ها و فضای سبز فعلی بیشتر جنبه تزئینی داشته و برای روزهای گرم به‌ویژه در تابستان جایی برای نشستن یا تعاملات اجتماعی فراهم نمی‌کند. می‌توان این فضاها را بازطراحی کرد، نهرهای قدیمی را که بخشی از تاریخ میدان هستند احیا کرد، درختان بومی که سایه خوبی دارند، کاشت و چمن‌های بدون استفاده را با فضاهای کاربردی‌تر بدون برهم زدن ساختار اصلی میدان جایگزین کرد.

4- مبلمان شهری و آسایش (راحتی بیشتر برای گردشگران) میدان رینک گلونی با نیمکت‌ها، سایه‌بان‌ها و امکانات متنوع، جایی راحت برای گردشگران است. در نقش‌جهان کمبود نیمکت‌های مناسب، سایه و حتی امکانات ساده‌ای مانند آب‌خوری و سرویس بهداشتی حس می‌شود. پیشنهاد می‌شود نیمکت‌ها و سایه‌بان‌هایی با طراحی سنتی نصب شود، رمپ‌های بیشتری برای دسترسی معلولان ساخته شود و آب‌سردکن‌ها و سطل‌های زباله در نقاط مختلف قرار گیرد تا گردشگران احساس راحتی بیشتری کنند.

5- تنوع کاربری‌ها و پویایی (میدان زنده در تمام اوقات) میدان رینک گلونی با ترکیب فعالیت‌های مذهبی، فرهنگی و تجاری، همیشه پرجنب‌وجوش است. نقش‌ جهان بیشتر به بازار سنتی وابسته است و بعد از ساعت کاری خلوت می‌شود. برای زنده‌تر شدن میدان، می‌توان گالری‌های هنری، بازارچه‌های صنایع‌دستی، رویدادهای سنتی مثل مراسم آیینی و اجراهای خیابانی راه‌اندازی کرد تا هم گردشگران و هم مردم محلی در طول روز و شب جذب شوند.

6- اتصال به شهر (دسترسی آسان‌تر) میدان رینک گلونی به‌خوبی با خیابان‌ها و بافت اطرافش متصل است. در نقش ‌جهان برخی ورودی‌ها مسدود یا سخت‌گذر هستند و این باعث می‌شود گردشگران به‌راحتی به میدان نرسند. می‌توان مسیرهای پیاده‌روی دایره‌ای طراحی کرد که میدان را به بازار و خیابان‌های اطراف وصل کند و هم از نظر بصری و هم حرکتی، دسترسی بهتری ایجاد کند.

7- مقیاس انسانی و حس صمیمیت (فضایی دوستانه‌تر) میدان‌هایی مثل رینک گلونی و دل‌کمپو با اندازه مناسب و استفاده از عناصری مثل طاق‌ها، حس صمیمی‌تری به انسان می‌دهند. نقش ‌جهان به خاطر بزرگی بیش ‌از حدش گاهی احساس خالی و غریب بودن ایجاد می‌کند. با اضافه‌کردن طاق‌نما یا سازه‌هایی که فضا را تقسیم کنند و جاهایی برای توقف و فعالیت بسازند، می‌توان این حس را بهبود بخشید. برای ارتقای کیفیت این فضا، توجه به زیرساخت‌های نرم گردشگری، بهبود ایمنی شبانه، طراحی فضاهای سبز کاربردی و معرفی بهتر در سطح بین‌المللی پیشنهاد می‌شود.

8- جایگاه جهانی و برندینگ (دیده‌شدن در جهان) میدان‌های معروف دنیا با نظرات گردشگران و محتوای دیجیتال در سایت‌هایی مثل TripAdvisor  شناخته می‌شوند؛ اما نقش‌جهان در این زمینه ضعیف عمل کرده است و محتوای دیجیتال کمی نسبت به میدان‌های دیگر درباره‌اش وجود دارد. می‌توان با کمپین‌های آنلاین، تولید ویدئوها و اطلاعات به زبان‌های مختلف و تشویق گردشگران به ثبت نظراتشان، این میدان را بیشتر به دنیا معرفی کرد.

9- نگهداری و دوام (هزینه کمتر، ماندگاری بیشتر) میدان دل‌کمپو با طراحی ساده و بادوام، هزینه نگهداری کمی دارد. در نقش ‌جهان به‌نظر می‌رسد چمن‌کاری زیاد و نگه‌داری آن پرهزینه و مشکل‌ساز است. پیشنهاد می‌شود از مصالح سنتی و مقاوم استفاده شود، طراحی‌ها ساده‌تر و کاربردی‌تر شوند و عناصری که نیاز به مراقبت زیاد دارند، حذف شوند تا هم هزینه‌ها کم شود و هم میدان سال‌ها زیبا بماند.

درنهایت میدان نقش ‌جهان باوجود مستعدبودن زیاد برای گردشگری شهری پیاده‌مدار با این تغییرات می‌تواند به یکی از بهترین مقاصد در این امر هم در مقیاس منطقه‌ای و ملی و هم در مقیاس جهانی تبدیل شود. این پیشنهادات نه‌تنها تجربه گردشگران را بهتر می‌کند، برای مردم محلی هم فضایی دلپذیرتر و پویاتر می‌سازد. با الگوگرفتن از میدان‌های موفق، نقش‌جهان می‌تواند هم تاریخش را حفظ کند و هم به نیازهای امروزی پاسخ دهد. همچنین، می‌توان در مطالعات آتی درخصوص این فضای‌های شهری به ابعاد مقاوم‌سازی در برابر تغییرات اقلیمی و استفاده از فناوری‌های دیجیتال برای مدیریت گردشکری پیاده‌محور بیشتر تأکید کرد. درنهایت برای بهبود، پیشنهاد می‌شود میدان سرخ فضای سبز بیشتری ایجاد کند و نقش جهان ایمنی شبانه را تقویت کند. بدین‌ترتیب، میادین تاریخی شهری می‌توانند هم به‌عنوان مرکز تعاملات اجتماعی و فرهنگی معاصر عمل کنند و هم نمادی ماندگار از میراث ارزشمند شهری باشند.

 محدودیت‌های پژوهش و پیشنهادات برای تحقیقات آتی

این پژوهش با محدودیت‌هایی مواجه بوده است که باید در تفسیر نتایج مدنظر قرار گیرند:

- عدم دسترسی به داده‌های میدانی مستقیم برای سه میدان اروپایی که تحلیل این میدان‌ها عمدتاً بر داده‌های ثانویه، تصاویر ماهواره‌ای و مستندات مکتوب استوار بود.

- کارشناسان ایرانی، پرسشنامه را تکمیل کردند که احتمال سوگیری فرهنگی وجود دارد؛ هرچند همگی دارای تجربه بازدید از میدان‌های اروپایی بودند.

- اخذ داده‌ها از OpenStreetMap ممکن است برخی خدمات گردشگری در این پایگاه داده ثبت نشده باشند.

- تحلیل حساسیت: اگرچه وزن شاخص‌ها با AHP تعیین شد، تحلیل حساسیت جامع نسبت به تغییر وزن‌ها انجام نشد.

برای تکمیل تحقیقات برای آینده پیشنهادات ذیل ارائه می‌شود:

- استفاده از تحلیل چیدمان فضا (Space Syntax) برای سنجش عینی‌تر شاخص‌های پیوستگی فضایی و دسترسی.

- به‌کارگیری نقشه‌نگاری رفتاری (Behavioral Maping) و ردیابی GPS گردشگران در میدان‌ها.

- انجام تحلیل حساسیت بر وزن شاخص‌ها و بررسی پایداری رتبه‌بندی.

-گسترش دامنه مطالعه به میدان‌های تاریخی سایر قاره‌ها (آمریکای لاتین، آسیای شرقی).

- بررسی تأثیر تغییرات اقلیمی و فناوری‌های دیجیتال بر کیفیت گردشگری پیاده‌مدار.

[1] walkability

[2] Environmental Signifiers

[3] Wayfinding

[4] Spatial Configuration

[5] Space Syntax

[6] Benchmarking

[7]  BBBike Extract Service یک ابزار رایگان آنلاین است که به کاربران اجازه می‌دهد داده‌های OpenStreetMap را برای منطقه‌ای دلخواه دانلود کنند. این ابزار به‌ویژه در پروژه‌های GIS، برنامه‌ریزی شهری،  تحلیل‌های فضایی و مسیریابی و مدل‌سازی شهری کاربرد دارد (Zilske et al., 2011).

[8]. درخور ذکر است اطلاعات میدان نقش جهان را نیز از همین منبع استفاده شد، تا با سه میدان دیگر از لحاظ منبع اطلاعاتی تفاوتی وجود نداشته باشد.

[9] Raw Data Matrix

[10] . رویکرد اصلی در این مقاله استفاده از نظر متخصصین  وکارشناسان بود و در مقاله‌ای دیگر می‌توان به این موضوع از منظر گردشگران پرداخته  شود.

[11] Multi-Criteria Decision Making

در ادبیات برنامه‌ریزی شهری و مدیریت، MCDM  به مجموعه‌ای از روش‌ها مانند AHP، TOPSIS،ELECTRE  و غیره گفته می‌شود که برای ارزیابی و رتبه‌بندی گزینه‌ها بر اساس چند معیار به کار می‌روند.

[12] Topsis

[13] Normalized Matrix

[14] . که jw وزن شاخص j است (براساس نظر کارشناسان).