ادراک دانشجویان دختر ساکن خوابگاه از علل و پیامدهای تماشای محتوای هرزه‌نگارانه (یک مطالعه کیفی:خوابگاه دختران یکی از دانشگاه‌های اصفهان)

مقدمه و بیان مسئله

گسترش فناوری‌های ارتباطی و پیدایش فضای سایبری، یکی از مهم‌ترین تحولاتی است که در دو دهۀ اخیر ساختار تجربۀ‌ زیستی، ارتباطی و شناختی انسان را دگرگون کرده است. ویژگی‌هایی همچون دسترسی نامحدود زمانی و مکانی، گستردگی محتوا، نظارت‌گریزی، ناشناس‌بودن کاربران و سهولت تبادل داده، فضای مجازی را به محیطی چندبُعدی و پیچیده تبدیل کرده است که علاوه‌بر فرصت‌های ارتباط، با تهدیدهای رفتاری و اخلاقی نیز همراه است. یکی از مهم‌ترین این تهدیدها گسترش محتوای جنسی آنلاین و پدیدۀ هرزه‌نگاری است که به‌عنوان یکی از چالش‌های جدی جوامع معاصر مطرح شده است و پیامدهای فردی، روان‌شناختی و اجتماعی درخورتوجهی به دنبال دارد. اصطلاح هرزه‌نگاری[1] نخستین‌بار در سال 1858م در فرهنگ لغت آکسفورد ثبت شد و به هر نوع محتوای نوشتاری، شنیداری یا دیداری اطلاق می‌گردد که با هدف تحریک جنسی تولید می‌شود (Concise Oxford Dictionary, 2006). این پدیده به دلیل پیوند مستقیم با مباحث اخلاق، عفت عمومی و اخلاق فناوری اطلاعات همواره از موضوعات حساس و مناقشه‌برانگیز بوده است؛ به‌گونه‌ای که برخی پژوهشگران همچون دورینگ، ارتباطات جنسی سایبری را مهم‌ترین خطر اجتماعی‌سازی اینترنت می‌دانند (فصیح رامندی، ۱۳۹۸: 86).

نتایج مطالعات متعدد نشان داده‌ است که مصرف محتوای هرزه‌نگاری می‌تواند با رفتارهای پرخطر جنسی، انحرافات جنسی، استمنای مزمن، افسردگی، انزواطلبی و اختلال در روابط فردی ارتباط داشته باشد (خالقیان و همکاران، ۱۳۹۸: 57–58). بسیاری از کاربران اینترنت با مواجهۀ ناخواسته یا جست‌وجوی آگاهانه با محتوای پورنوگرافی روبه‌رو می‌شوند و این مواجهه در بسترهایی شکل می‌گیرد که به دلیل گمنامی، نبود نظارت، کنجکاوی یا انگیزۀ ارضای نیازهای جنسی به‌طور مستمر تقویت می‌شود (فصیح رامندی، ۱۳۹۸: 86).

باوجود رشد گستردۀ این پدیده در محیط‌های آنلاین، بخش چشمگیری از پژوهش‌ها در ایران بر نوجوانان یا بر بررسی کلی رفتارهای انحرافی دانشجویان متمرکز بوده‌ است و تجربۀ دانشجویان دختر، آن هم در بافت خاص «خوابگاه»، کمتر به‌صورت مستقل یا عمیق بررسی شده است. این در حالی است که دانشجویان دختر خوابگاهی در شرایطی ویژه زندگی می‌کنند؛ شرایطی که با فاصله از خانواده، زیست جمعی، استقلال نسبی، تعاملات همسالانه، فشارهای اجتماعی و تغییرات هویتی همراه است و می‌تواند الگوهای مواجهه و استفادۀ آنان از محتوای جنسی آنلاین را تحت‌تأثیر قرار دهد.

باتوجه‌به این مسائل سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که دانشجویان دختر خوابگاهی چگونه محتوای جنسی آنلاین را تجربه و ادراک می‌کنند؛ چه عواملی آنان را به سمت مواجهه یا مصرف این محتوا سوق می‌دهد و پیامدهای فردی و اجتماعی این مواجهه ازنظر آنان چیست؟

در پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون و با استفاده از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته، تلاش می‌کند تا تجربۀ زیسته و ادراک دانشجویان دختر یکی از دانشگاه‌های اصفهان را از این پدیده بررسی کند و شکاف موجود در ادبیات پژوهش را پوشش دهد.

پیشینۀ تحقیق

مطالعات مرتبط با مصرف محتوای جنسی آنلاین به‌ویژه در میان دانشجویان، طیف گسترده‌ای از موضوعات روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و فرهنگی را پوشش می‌دهد. مرور ادبیات گذشته و مطالعات جدید نشان می‌دهد که این پدیده به دلایل مختلف ازجمله تحولات فناورانه، تغییر الگوهای ارتباطی و بازتعریف هنجارهای جنسی در نسل جوان، به‌شدت توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده و در بخش‌های ذیل بررسی شده است.

پیامدهای روان‌شناختی و رفتاری مصرف محتوای جنسی

پژوهش‌های داخلی (خالقیان و همکاران، ۱۳۹۸) تأکید دارند که مواجهۀ طولانی‌مدت با محتوای هرزه‌نگاری موجب افزایش میزان رفتارهای پرخطر جنسی، افسردگی، اختلال در تمرکز، انزواطلبی و کاهش رضایت از روابط عاطفی می‌شود. کانگ[2] و همکاران (2021) پیامدهایی همچون مشکل در فرایندهای روانی، شناختی عصب‌شناختی و هیجانی را بیان می‌دارند. ویلوگبی و همکاران[3] (2014) نیز گزارش کردند که مصرف مکرر پورنوگرافی در میان دانشجویان آمریکایی با نگرش مثبت‌تر به روابط جنسی غیرمتعهدانه و پذیرش بیشتر پورنوگرافی همبستگی دارد. تحقیق ستیاوتی[4] و همکاران (2020) کاهش روابط بین‌فردی و تعاملات اجتماعی را از آثار مصرف سایت‌های پورنوگرافی می‌داند. پریوارا[5] و همکاران (2023) نیز ایجاد رفتار اعتیادآور را که به مشکلات سلامت روانی مانند افسردگی و اضطراب منجر می‌شود، از آثار این رفتار بیان می‌کنند.

عوامل مؤثر بر مصرف محتوای جنسی آنلاین

فصیح رامندی (۱۳۹۸) نبود نظارت مؤثر، گمنامی کاربران، انگیزه‌های کنجکاوانه و هیجانی، ضعف سواد رسانه‌ای و دسترسی آسان را عوامل مهم مواجهه با این محتوا دانسته‌ است. مسعودی و بهروان (۱۳۹۶) عواملی همچون سن، تحصیلات و علاقه به موضوعات جنسی را از عوامل مرتبط برای جست‌وجوی فعال و عضویت در سایت‌های پورنوگرافی دانسته و عواملی مانند جنسیت، تجرد و بیکاری با شیوع مصرف پورنوگرافی را دارای رابطۀ معنادار می‌داند.

مصرف پورنوگرافی و رفتارهای جنسی رابطه‌محور

مصرف پورنوگرافی می‌تواند انتظارات جنسی افراد و ادراک آنان را از تعامل عاطفی دگرگون کند. در برخی پژوهش‌ها تفاوت‌های جنسیتی نیز گزارش شده است؛ برای مثال مطالعۀ مروری که از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۹ درزمینۀ رفتارهای جنسی جوانان انجام شد، نشان داد که رفتار جنسی قبل ازدواج بین دختران بین ۴/۳درصد تا ۳۹درصد و در پسران بین۱/۱۸ تا ۴۵درصد متغیر است (خلج‌آبادی، ۱۴۰۰). موضوع نگران‌کننده این است که افرادی که ازنظر جنسی فعال می‌شوند، در معرض خطرات بیشتری از افسردگی و خودکشی قرار می‌گیرند (Kosunen et al., 2003).

پژوهش‌های مرتبط با نوجوانان و گروه‌های خاص

مطالعۀ خلج‌آبادی فراهانی (۱۳۹۸) نشان داد که تماس مکرر با محتوای جنسی در نوجوانان موجب تغییر نگرش به روابط جنسی و کاهش اقتدار والدینی می‌شود و هشدار می‌دهد که مواجهۀ زودهنگام با محتوای پورنوگرافی اثرات بلندمدت بر ادراک جنسی و روابط عاطفی نوجوان دارد.

پژوهش‌های مرتبط با دانشجویان در ایران

مطالعۀ صدیقیان بیدگلی (۱۴۰۱) دربارۀ انحرافات سایبری دانشجویان دانشگاه‌های تهران بیان می‌کند که بخش چشمگیری از دانشجویان تجربۀ تعامل یا مواجهه با محتوای نامناسب اینترنتی داشته‌اند؛ اما پژوهش فاقد تمرکز ویژه بر جنسیت و زمینۀ خوابگاهی بوده است.

مرور پژوهش‌های ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که مصرف محتوای جنسی آنلاین در میان دانشجویان با پیامدهایی متعدد ازجمله افسردگی، اضطراب، کاهش عملکرد تحصیلی و تغییر نگرش‌های جنسی همراه است؛ بااین‌حال، بیشتر تحقیقات ناظر بر جمعیت‌های مختلط یا مردانه بوده‌ و کمتر به تجربۀ زنانه، به‌ویژه در بستر فرهنگی ایران و شرایط خاص زندگی خوابگاهی دختران دانشجو توجه داشته‌ است. هم‌زمان با رشد فناوری‌های دیجیتال (ازجمله پلتفرم‌های خصوصی و شبکه‌های اجتماعی)، الگوهای جدیدی از مصرف جنسی آنلاین ظهور کرده است که هنوز در پژوهش‌های داخلی پوشش کافی نیافته‌ است؛ بر این اساس، پژوهش حاضر با تمرکز بر دانشجویان دختر خوابگاهی و با بهره‌گیری از روش کیفی تحلیل مضمون، به دنبال درک عمیق‌تر تجربۀ زیستۀ آنان از مواجهه با محتوای جنسی آنلاین درزمینۀ علل و پیامدها است تا این شکاف معرفتی در ادبیات پژوهش داخلی جبران شود.

مفاهیم نظری

این پژوهش کیفی با بهره‌گیری از رویکردهای نظری چندگانه به کاوش در پدیدۀ مصرف محتوای جنسی آنلاین در میان دانشجویان دختر خوابگاهی می‌پردازد. چارچوب مفهومی پژوهش با الهام از نظریه‌هایی چون نظریۀ شناختی اجتماعی بندورا[6] (2009)، نظریۀ شبیه‌سازی بوردیار[7] (1983)، نظریۀ آنومی مرتون، نظریات مرتبط با اعتیاد به پورنوگرافی، نظریات کنترل و سائق فردی (ازجمله نظریۀ خودتعیین‌گری دسی و رایان) و نظریات فمینیستی به تحلیل تجربیات دانشجویان کمک می‌کند.

هدف اصلی، درک عمیق و چندوجهی این تجربیات ازطریق لنزهای نظری متنوع است. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا ضمن بهره‌گیری از مفاهیم موجود، به کشف ظرافت‌ها و ابعاد نوظهور پدیده در بستر فرهنگی و اجتماعی خاص ایران بپردازد.

نظریۀ شناختی اجتماعی بندورا (2009) رفتار انسان را حاصل تعامل سه‌گانه میان عوامل فردی (شناختی، عاطفی و بیولوژیک)، الگوی رفتاری و رویدادهای محیطی می‌داند. مفهوم «عاملیت شخصی» در این نظریه بر توانایی افراد در کنترل و تأثیرگذاری بر تجاربشان تأکید دارد. این نظریه برای تحلیل این پژوهش حیاتی است؛ زیرا نشان می‌دهد چگونه دانشجویان با عاملیت خود، محتوای جنسی آنلاین را مصرف، تفسیر و پردازش می‌کنند و این مصرف چگونه بر شناخت‌ها و رفتارهای آتی آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

بوردیار (1983) معتقد است که رسانه‌ها، به‌ویژه در حوزۀ پورنوگرافی، «شبیه‌ها» و «فراواقعیت» را تولید می‌کنند؛ یعنی بازنمایی‌هایی که از واقعیت پیشی می‌گیرند و آن را جایگزین می‌کنند. این نظریه به درک چگونگی دگرگونی ادراکات دانشجویان از واقعیت جنسی تحت‌تأثیر مصرف این محتواها و ایجاد شکاف میان دنیای مجازی و واقعی کمک می‌کند.

نظریۀ یادگیری اجتماعی که بندورا مطرح کرده است، بر اهمیت مشاهده و تقلید در فرایند یادگیری تأکید دارد. افراد با مشاهدۀ رفتار الگوها و پیامدهای ناشی از آن، به یادگیری نگرش‌ها و رفتارهای جدید می‌پردازند. در پژوهش حاضر، این نظریه توضیح می‌دهد که چگونه دانشجویان ممکن است ازطریق مشاهدۀ محتوای جنسی آنلاین، نگرش‌ها و رفتارهای مرتبط با مسائل جنسی را بیاموزند و درصورت مشاهدۀ پیامدهای مثبت یا خنثی، آن‌ها را تقلید کنند.

مفهوم آنومی مرتون[8] (1986) به وضعیتی اطلاق می‌کند که در آن، عدم‌تطابق میان اهداف فرهنگی پذیرفته‌شده در جامعه و راه‌های مشروع و در دسترس برای دستیابی به آن اهداف رخ می‌دهد. در بافت فرهنگی ایران باتوجه‌به محدودیت‌ها و تابوها دربارۀ مسائل جنسی، ممکن است برخی دانشجویان به دلیل ناتوانی در دستیابی مشروع به نیازها یا کنجکاوی‌های جنسی خود، به سمت مصرف پنهانی و نامشروع محتوای جنسی آنلاین روی آورند. این نظریه به درک ریشه‌های اجتماعی و فرهنگی این رفتار کمک می‌کند.

نظریات مرتبط با اعتیاد به پورنوگرافی، مصرف اجباری و کنترل‌نشدۀ محتوای پورنوگرافی را به‌عنوان نوعی «اعتیاد رفتاری» بررسی می‌کند(Yundianto et al., 2025) . سازوکارهای مرتبط با این اعتیاد شامل «شرطی‌سازی کلاسیک و عامل»، «تغییرات نوروشیمیایی در مغز (به‌ویژه سیستم دوپامین)»، «توسعۀ تحمل» دربارۀ محتوا، «بروز علائم ترک» درصورت قطع مصرف، و «اولویت‌بخشی به مصرف» بر سایر فعالیت‌های زندگی فرد است (Kort, 2015). این چارچوب، جنبه‌های روان‌شناختی و بیولوژیکی را برای تبیین چگونگی تبدیل مصرف تفننی به الگوی اجباری و دشواری ترک آن در میان برخی دانشجویان برجسته می‌سازد.

در حوزۀ نظریات روان‌شناختی کنترل/سائق فردی، نظریۀ خودتعیین‌گری دسی و رایان[9] (2000) بر سه نیاز روانی اساسی انسان تأکید دارد: «خودمختاری»، «شایستگی» و «ارتباط». مصرف محتوای جنسی آنلاین ممکن است پاسخی (سازگارانه یا ناسازگارانه) به این نیازها باشد؛ برای مثال، به‌عنوان راهی برای احساس استقلال، غلبه بر تنهایی یا کسب دانش جنسی. نظریات انگیزش نیز، عوامل درونی (مانند کنجکاوی و لذت) و بیرونی (مانند فشار همسالان و دسترسی آسان) را بررسی می‌کند که افراد را به سمت رفتارهای خاص، ازجمله مصرف محتوای جنسی سوق می‌دهد (Deci & Ryan, 2000). این چارچوب‌ها ریشه‌های روان‌شناختی و انگیزشی مصرف این محتواها را بررسی می‌کند.

نظریات فمینیستی، مصرف محتوای جنسی آنلاین را در بستر ساختارهای قدرت، نابرابری جنسیتی و ابزاری‌سازی بدن زنانه تحلیل می‌کند (Dworkin & McKinnon, 1988). برخی دیدگاه‌های فمینیستی، پورنوگرافی را شکلی از خشونت علیه زنان و عاملی در بازتولید کلیشه‌های جنسیتی مضر می‌داند. این نظریات پیامدهای مصرف محتوای جنسی آنلاین را بر ادراک دانشجویان از بدن، هویت جنسی، روابط و نابرابری‌های جنسیتی بررسی کرده و به نقد ساختارهای قدرت حاکم بر بازنمایی و مصرف جنسیت کمک می‌کنند.

این چارچوب نظری چندوجهی، تحلیلی منسجم از پدیدۀ مصرف محتوای جنسی آنلاین ارائه می‌دهد. نظریۀ شناختی اجتماعی بندورا (2009) و نظریۀ خودتعیین‌گری دسی و رایان (2000) بر عاملیت فعال فرد و نیازهای روان‌شناختی اساسی او تأکید دارد. این عاملیت در مواجهه با «فراواقعیت» رسانه‌ای (Bourdiar, 1983)، هنجارهای فرهنگی (Merton, 1968)، کلیشه‌های جنسیتی (نظریات فمینیستی و اجتماعی‌شدن جنسیت) و تأثیرات یادگیری مشاهده‌ای (بندورا) قرار می‌گیرد. نظریات اعتیاد به پورنوگرافی، سازوکارهای روان‌شناختی و بیولوژیکی مصرف اجباری را روشن می‌سازد و هم‌زمان به نظریۀ آنومی (Merton، 1968) و نظریۀ استفاده و رضایت‌مندی به دلایل اجتماعی _ فرهنگی و نیازهای روانی _ اجتماعی می‌پردازد که افراد را به سمت این رفتار سوق می‌دهد؛ درنهایت، این تلفیق نظری، بستری تحلیلی را فراهم می‌آورد تا بتوان پیچیدگی‌های مصرف محتوای جنسی آنلاین توسط دانشجویان دختر خوابگاهی را در جامعۀ ایران، با در نظر گرفتن عوامل فردی، روان‌شناختی، اجتماعی، فرهنگی، رسانه‌ای و ساختاری، به‌صورت منسجم و عمیق بررسی کرد.

روش تحقیق

این پژوهش کیفی با هدف درک عمیق‌تر ادراک دانشجویان دختر از مصرف محتوای هرزه‌نگارانه و شناسایی عوامل مرتبط با آن، طراحی و اجرا شد؛ بدین منظور، از روش تحلیل مضمون[10] به شرحی که براون و کلارک[11] (2006) ارائه کرده‌اند، استفاده گردید. این روش چارچوبی انعطاف‌پذیر برای شناسایی، تحلیل و گزارش الگوها (مضامین) در داده‌های کیفی است که امکان بررسی دقیق تجربیات و دیدگاه‌های زیسته‌شدۀ مشارکت‌کنندگان را فراهم می‌آورد. جامعۀ مورد مطالعه در این تحقیق را دانشجویان دختر ساکن در خوابگاه‌های یکی از دانشگاه‌های استان اصفهان تشکیل می‌دادند و نمونه‌ای متشکل از 35 نفر ازطریق روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انتخاب شدند. معیار اصلی ورود این دانشجویان به مطالعه، داشتن تجربه‌ای معنادار از مواجهه با محتوای هرزه‌نگارانه بود؛ به این معنی که این مواجهه باید به شکلی تأثیرگذار، درک، نگرش یا رفتار جنسی آن‌ها را تحت‌تأثیر قرار داده باشد؛ زیرا صِرف دیدن یا شنیدن گذرای این‌گونه محتواها به تنهایی ملاک تلقی نشد. جزئیات کامل‌تر مربوط به مشخصات جمعیت‌شناختی مشارکت‌کنندگان در بخش یافته‌های تحقیق ارائه خواهد شد.

برای گردآوری داده‌های لازم، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته به کار گرفته شد که هرکدام حداقل ۴۵ دقیقه به طول انجامید و در محیطی خارج از فضای دانشگاهی برای افزایش حس امنیت و راحتی مشارکت‌کنندگان صورت پذیرفت. چارچوب سؤالات مصاحبه به‌گونه‌ای طراحی شده بود تا شرکت‌کنندگان بتوانند آزادانه به بیان تجربیات شخصی، عوامل زمینه‌ساز این مواجهات، پیامدهای حاصل و نگرش‌های مرتبط با مصرف محتوای غیراخلاقی بپردازند. تحلیل این داده‌ها با پیروی از روش تحلیل مضمونی انجام گرفت که براون و کلارک (2006) معرفی کرده‌اند. فرایند تحلیل شامل این مراحل بود: مدیریت دقیق داده‌ها، درگیری عمیق با محتوای مصاحبه‌ها، کدگذاری اولیه برای دسته‌بندی اولیۀ اطلاعات، توسعه و ترسیم مضامین اولیه، کدگذاری ثانویه، برقراری ارتباط منطقی بین مقوله‌ها، تحلیل و تفسیر نهایی مضامین (محمدپور،1390: ۶۹-۷۰). در این پژوهش، مفهوم «مضمون» به آن دسته از ویژگی‌های تکرارشونده و متمایز در متن مصاحبه‌ها اشاره دارد که بازتاب‌دهندۀ تجربیات و درک‌های خاص مرتبط با سؤالات محوری تحقیق است (عابدی جعفری و همکاران، 1390: ۱۵۹).

پس از انجام ۲۹ مصاحبه، اشباع نظری حاصل شد که در آن، مصاحبه‌های بعدی اطلاعات جدید و درخورتوجهی به مضامین موجود اضافه نمی‌کردند؛ با این وجود، به‌منظور حصول اطمینان بیشتر و پوشش جامع‌تر ابعاد مختلف موضوع، ۶ مصاحبۀ تکمیلی نیز صورت گرفت. در تمامی مراحل اجرای این پژوهش، رعایت کامل اصول اخلاقی حرفه‌ای مدنظر قرار گرفت و محرمانگی هویت و اطلاعات شخصی تمامی شرکت‌کنندگان به‌صورت قاطعانه حفظ شد.

درخصوص اعتبار و روایی پژوهش، هر مصاحبه ضبط و قبل از انجام مصاحبۀ بعدی، پیاده‌سازی و تحلیل شده و سؤالات تکمیلی برای هر شرکت‌کننده مجدداً مطرح و به مراحل پیشین بازگردانده شده است. همچنین، نتایج تحلیل‌ها بارها توسط محقق و دو استاد مرتبط بازبینی و بررسی شد تا صحت و دقت داده‌ها و تحلیل‌ها تضمین شود.

داده‌های تحقیق و تحلیل آن

این پژوهش با اتکا بر استخراج و تحلیل ۱۹۸ کد اولیه به دسته‌بندی و شناسایی مضامین کلیدی در سه حوزۀ اصلی یافته‌ها نائل آمد. نتایج تحقیق حاکی‌ازآن است که مصرف محتوای پورنوگرافیک آنلاین را می‌توان در دو محور بنیادین «عوامل مؤثر بر شکل‌گیری تمایل به مصرف» و «پیامدهای ناشی از آن» مقوله‌بندی کرد. حوزۀ نخست، «عوامل شکل‌گیری تمایل»، شامل مؤلفه‌های فردی چون باورهای شناختی، سطح دانش، حالات عاطفی و انگیزه‌های درونی و همچنین عوامل محیطی و اجتماعی است. این عوامل محیطی و اجتماعی گستره‌ای از تأثیرپذیری از شبکه‌های همسالان، پویایی‌های خانوادگی، زیست‌بوم دیجیتال، پیشرفت‌های تکنولوژیک و بسترهای کلان فرهنگی‌ _ اجتماعی را دربر می‌گیرد. حوزۀ دوم، «پیامدها و اثرات مصرف» به‌نوبۀ خود به سه دستۀ متمایز پیامدهای ادراکی _ شناختی، پیامدهای نگرشی _ ارزشی و پیامدهای رفتاری تقسیم می‌شود.

جدول 1- نتایج کدگذاری داده‌ها

Table 1- Data coding results

الف- عوامل شکل‌گیری تمایل به مصرف

ادراک ذهنی مصاحبه‌شوندگان درخصوص عوامل شکل‌گیری تمایل به استفاده از سایت‌های هرزه‌نگاری در دو دستۀ عوامل فردی و محیطی استخراج شد.

عوامل فردی

در راستای تبیین عوامل مؤثر بر تمایل به مصرف محتوای پورنوگرافیک، پژوهش حاضر مؤلفه‌های مختلفی را شناسایی کرده است. دراین‌میان، مؤلفه‌های فردی شامل باورهای شناختی، سطح دانش، حالات عاطفی و انگیزه‌های درونی نقش بسزایی ایفا می‌کند.

کنجکاوی و شروع ابتدایی: کنجکاوی به‌عنوان انگیزه‌ای درونی، به‌ویژه در فقدان آگاهی جنسی رسمی، نقش مهمی در شروع مصرف این سایت‌ها ایفا می‌کند. این کنجکاوی که با جذابیت ناشناختۀ موضوعات جنسی، پنهان‌بودن مصرف‌کننده و تابوبودن آن همراه است، به‌طورکلی با نظریۀ یادگیری مشاهده‌ای بندورا (2009) همخوانی دارد؛ زیرا مشاهده می‌تواند فرد را به کسب انگیزه و تکرار رفتار ترغیب کند. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 3 دراین‌خصوص بیان می‌دارد:

«اولش برام وسوسه‌کننده بود که چه چیزی داخل این سایت‌ها هست و از طرفی نمی‌خواستم از کسی درمورد مباحث جنسی بپرسم و از روی کنجکاوی وارد شدم.»

شروع اتفاقی و کشف ناخواسته: هرچند این عامل بیشتر به شرایط محیطی مرتبط است، «کشف ناخواسته» می‌تواند به‌عنوان جرقه‌ای برای جست‌وجوی بیشتر و درنهایت مصرف عمل کند. این کشف اتفاقی، کنجکاوی فرد را تحریک کرده و او را به سمت اطلاعات بیشتر سوق می‌دهد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 12:

«درحال جست‌وجو در فضای سایبری بودم که به این سایت‌ها هدایت شدم.»

تابوبودن مسائل جنسی و باورهای فرهنگی:خط قرمز بودن مسائل جنسی در جامعۀ ایران و فقدان اطلاع‌رسانی مناسب، «کسب آگاهی» درخصوص این مسائل را به انگیزه‌ای درونی و درعین‌حال کنجکاوی تبدیل می‌کند که فرد را به سمت منابع جایگزین، ازجمله این سایت‌ها سوق می‌دهد. این تابوهای فرهنگی، باورهای شناختی فرد را دربارۀ جست‌وجوی اطلاعات جنسی تحت‌تأثیر قرار داده و او را به سمت راهکارهای غیرمستقیم سوق می‌دهد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 1 بیان داشت:

«من هیچ‌چیزی درمورد مسائل جنسی نمی‌دونستم و مامانم هم اگه ازش سؤال می‌کردم، خیلی ناراحت می‌شد و جواب نمی‌داد. نمی‌خواستم از دوستام بپرسم. به‌خاطر همین به این سایت‌ها مراجعه کردم و واقعاً خوب بود.»

پنهان‌بودن هویت و امنیت روانی: تمایل به «کسب اطلاع» درخصوص مسائل جنسی، درحالی‌که فرد از قضاوت اجتماعی و نگاه‌های نامناسب هراس دارد، انگیزه‌ای فردی برای استفاده از منابعی است که هویت او را پنهان نگه می‌دارد. این امر به او اجازه می‌دهد بدون نگرانی از پیامدهای اجتماعی به کنجکاوی خود پاسخ دهد. احساس امنیت روانی ناشی از ناشناس‌ماندن، باورهای فرد دربارۀ ریسک‌پذیری را تعدیل کرده و او را به سمت مصرف سوق می‌دهد.

مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 33:

«من واقعاً دلم می‌خواست درمورد مسائل جنسی اطلاع داشته باشم تا بعد هم بتونم پارتنر خوبی باشم؛ ولی وقتی از کسی سؤال می‌کردم، یه جوری بهم نگاه می‌کردند. انگار جرم مرتکب شدم؛ ولی تو این سایت‌ها کسی منو نمی‌شناخت و اطلاعات لازم رو هم به دست می‌آوردم.»

مشکلات روانی (اضطراب و افسردگی) و حالات عاطفی: مشکلات روان‌شناختی مانند اضطراب و افسردگی، حالات عاطفی منفی را در فرد ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، افراد ممکن است به دنبال راهی برای فرار از این حالات باشند. این جست‌وجوی گریز که ریشه در باورهای شناختی فرد به توانایی خود در مقابله با این احساسات دارد، می‌تواند او را به سمت مصرف این سایت‌ها سوق دهد. استفاده از این محتواها می‌تواند به‌طور موقت به‌عنوان انگیزۀ درونی برای گریز از این احساسات ناخوشایند عمل کند؛ هرچند که در بلندمدت ممکن است به عادت تبدیل شود. این مصرف می‌تواند به‌عنوان یک خودتنظیمی ناسالم در نظر گرفته شود. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 14 دربارۀ این موضوع گفت:

«درس‌های ما خیلی سخته. استادها هم خیلی اذیت می‌کنند.‌ یه وقت‌هایی این قدر اضطراب دارم که دنبال یه عامل می‌گردم که یادم بره و خوب این سایت‌ها این کارو می‌کنه. البته بعد یه مدت یه عادت میشه دیگه.»

 عوامل محیطی

در این فصل عوامل محیطی و اجتماعی بررسی می‌شود که در شکل‌گیری تمایل به مصرف محتوای پورنوگرافیک نقش دارند. این عوامل گستره‌ای از تأثیرپذیری از شبکه‌های همسالان، پویایی‌ خانوادگی، زیست‌بوم دیجیتال، پیشرفت‌های تکنولوژیک و بسترهای کلان فرهنگی _ اجتماعی را در بر می‌گیرند که در ذیل به آن پرداخته می‌شود:

شبکه‌های همسالان و تأثیرپذیری از دوستان: نتایج مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که فضای دوستی، نزدیکی فکری و عاطفی و همچنین پیشنهاد مستقیم دوستان و هم‌اتاقی‌ها نقش چشمگیری در معرفی و تشویق به مصرف سایت‌های پورنوگرافیک ایفا می‌کند. این تأثیرپذیری، به‌ویژه زمانی که همراه با کنجکاوی یا ترس از قضاوت اجتماعی باشد، می‌تواند فرد را به سمت مصرف سوق دهد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 23:

«یکی از هم‌اتاقی‌هام پیشنهاد داد که ببینم. اول جرئت نداشتم؛ ولی بعداً چند بار با هم دیدیم.»

زیست‌بوم دیجیتال و دسترسی تسهیل‌شده: گسترش زیرساخت‌های دیجیتال، به‌ویژه دسترسی آسان و رایگان به اینترنت و فناوری یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی تسهیل‌گر مصرف این سایت‌ها محسوب می‌شود. این دسترسی که در محیط‌هایی مانند دانشگاه‌ها و خوابگاه‌ها بیشتر است، موانع فیزیکی و اقتصادی را از سر راه برمی‌دارد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 35:

«تو روستا مشکل بود؛ ولی خوابگاه سرعت نت عالیه و هزینه نداره.»

گسترش ارتباطات مجازی و مواجهۀ ناخواسته: افزایش چشمگیر حجم محتوای پورنوگرافی در فضای مجازی و همچنین سهولت دسترسی به این محتوا حتی در هنگام جست‌وجوهای عادی اینترنتی موجب مواجهۀ ناخواسته افراد با این سایت‌ها می‌شود. فضای مجازی کنونی به‌گونه‌ای است که اجتناب از برخورد با چنین محتوایی را دشوار می‌سازد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 31 بیان می‌کرد:

«الآن دنیای ارتباطاته و نیازی به هزینه نداره و تو گشت سایبری امکان نداره به این سایت‌ها برنخوری.»

فضای گمنامی مجازی به‌عنوان پناهگاه امن: یکی دیگر از عوامل کلیدی محیطی، احساس راحتی و امنیت ناشی از گمنامی در فضای سایبری است. این گمنامی که با استفاده از هویت‌های مجازی یا ناشناس‌ماندن امکان‌پذیر است، به فرد اجازه می‌دهد تا بدون ترس از قضاوت اجتماعی، انگشت‌نما شدن یا پیامدهای آبرویی به کاوش در محتوای مدنظر بپردازد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 29:

«من یه سنی ازم رفته. برام زشته یه سری رفتارها در فضای اجتماعی؛ چون منو می‌شناسند و ازم توقع ندارند؛ ولی فضای سایبری دیگه من نیستم. یه کسیه که گمنامه یا آیدی فیکه و من راحتم و همش ترس ندارم که آبروم میره.»

خلاصۀ مباحث بالا در نمودار (1) گنجانده شده است.

نمودار 1- شبکۀ مضامین ادراک ذهنی دختران از عوامل شکل‌گیری مصرف سایت‌های پورنوگرافی

Fig 1- Network of themes of girls' mental perception of factors shaping the consumption of pornography sites

پیامدها

پیامدهای استفاده از سایت‌های هرزه‌نگاری در دو مقولۀ فرعی مثبت و منفی دسته‌بندی می‌شود که به هرکدام جداگانه پرداخته می‌شود.

الف- پیامدهای مثبت

پیامدهای مثبت شامل موارد ذیل است:

پنهان‌بودن این فعالیت و عدم‌اطلاع اطرافیان: این عامل پرتکرارترین پیامد مثبت است که به مصرف‌کنندگان اجازه می‌دهد بدون ترس از قضاوت و فشار اجتماعی به مصرف بپردازند و با موضوع تحقیق فصیح رامندی (۱۳۹۸) همسو است. مطابق نظر مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 2:.

«مباحث جنسی کلاً در جامعۀ ما تابو هست و این موضوع برای دخترها که دیگه گناه نابخشودنیه. مثلاً من اگه با یه پسر، ساده هم حرف بزنم، تن و بدنم می‌لرزه کسی نفهمه، چه برسه به اینکه گسترده‌تر باشه؛ ولی تو فضای سایبری کسی کاری باهام نداره. خانواده میگن دخترمون این‌قدر پاکه، همش سرش تو کتاب و کامپیوتره. حتی هم‌اتاقی خوابگاهمم خبر نداره و فک می‌کنه من خیلی پاستوریزه‌ام و این حس خوبی بهم میده که اگه خواستم توبه کنم، فقط با خدا طرفم نه بنده‌هاش.»

لذت بصری: بسیاری از مصاحبه‌شوندگان لذت ازطریق حس بینایی را به‌عنوان پیامدهای مثبت این پدیده قلمداد می‌کردند؛ به بیان دیگر لذتی که لازمۀ آن انجام برخی رفتارهای اجتماعی مثل چشم‌چرانی و انگ هیزی را به دنبال ندارد و درعین‌حال میل فرد را هم ارضا می‌کند. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 22 بیان می‌داشت:

«ببین من نمی‌گم این کار خوبه؛ ولی حداقل تو خیابون دنبال ارضای هوس چشم‌چرانیش نمیاد. خیلی بهتر از ما رو تو فضای پورن می‌بینه و در هر شرایطی، پارتنر من تو خیابون اصلاً به کسی توجه نداره و منم خیالم جمع فرد حقیقی نیست که به زندگی آیندۀ من ضربه بزنه. از طرف دیگه برای رفع این نیاز تو جامعه آبروش نمیره که هیزه.»

ارضای نیاز جنسی فراجنسیتی به‌صورت سهل و آسان: از دیگر پیامدهای مثبت مصرف پورن، ارضای نیاز جنسی فراجنسیتی به‌صورت سهل و آسان در هر زمان و مکان عنوان شد که با نتایج پژوهش بوردیار (1983) همسو است. دراین‌خصوص مصاحبه‌شوندگان معتقد بودند در جامعۀ ما پاسخ به نیاز جنسی خارج از چارچوب ازدواج برای جوانان بسیار پرهزینه (اجتماعی _ اقتصادی) است و این امر برای دختران بسیار سخت‌تر است؛ برای مثال اگر دختری به‌لحاظ جنسی نیاز داشته باشد، امری قبیح است و مثل پسران آزادی عمل ندارد؛ پس راه آسان که تبعات خانوادگی و اجتماعی کمتری دارد، استفادۀ پنهانی از این سایت‌ها است. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 20:

«من ازنظر جنسی هات هستم؛ ولی الآن شرایط ازدواج رو ندارم. تو سن دبیرستان خیلی با پسرها بودم؛ ولی دردسرش زیاد بود. پس تصمیم گرفتم برای خودم شر درست نکنم و این سایت‌ها هم کمکم کرد که هم لذت ببرم، هم چارچوب‌های خانواده رو به هم نریزم. اون‌ها هم فکر می‌کنن دخترشون سربه‌راه شده و کاری باهام ندارن.»

عدم‌نیاز به ازدواج و پذیرش مسئولیت در زمان دانشجویی: از دیگر پیامدهای مثبت بیان شد. ازنظر مصاحبه‌شوندگان از بسیاری از ازدواج‌ها می‌توان صرف نظر کرد؛ درصورتی‌که نیاز جنسی فرد را تحت فشار نگذارد و استفاده از این سایت‌ها بدون در نظر گرفتن حرمت شرعی، نیاز انسان را رفع و مسئولیت ازدواج را برای جوان ایجاد نمی‌کند. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 5:

«من مجبور شدم زود ازدواج کنم؛ چون خیلی اذیت بودم. الآن میگم اگر زمان ما دسترسی به این سایت‌ها راحت بود، شاید به این زودی خودمو گرفتار نمی‌کردم.»

تسهیل گفت‌وگوی جنسی: آخرین پیامد مثبت، ﺗﺴﻬﻴﻞ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺟﻨﺴﻲ در مصرف سایت‌های هرزه‌نگاری است. این موضوع که خط قرمز جامعه شناخته می‌شود، در فضای سایبری به‌راحتی و با کمترین هزینه (فردی، خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی) امکان‌پذیر است؛ به بیان دیگر پنهان یا دروغین بودن هویت مصرف‌کننده به وی این امکان را می‌دهد که دربارۀ مسائل ذهنی که به‌صورت حقیقی نمی‌تواند صحبت کند، در فضای گمنام سایبری به‌راحتی حرف بزند و اطلاعات بگیرد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 16:

«من از سن بلوغ تا الآن همیشه ذهنم پر از سؤال درمورد مسائل جنسی بود؛ ولی از هرکس می‌پرسیدم، یه جوری از جواب‌دادن طفره می‌رفت و مامان بابام که به‌شدت عصبانی می‌شدند و من موندم و یه عالمه سؤال. تا اینکه با این سایت‌ها آشنا شدم و با آدم‌هایی ارتباط گرفتم که دغدغه‌های من رو می‌فهمیدند و من الآن خیلی راحت درمورد این مسائل باهاشون صحبت می‌کنم.»

ب- پیامدهای منفی

براساس ادراک ذهنی مصاحبه‌شوندگان، پیامدهای منفی استفاده از سایت‌های هرزه‌نگاری در سه بخش فردی، خانوادگی و اجتماعی بررسی می‌شود.

فردی

تضعیف ارزش‌های سنتی و دینی: شروع استفاده از این سایت‌ها با در نظر گرفتن حرمت شرعی آن است و گذر از این خط قرمز، فرد را برای انجام اعمال دیگر آماده می‌سازد؛ به‌گونه‌ای که فرد در ابتدا با گسترۀ فعالیت کم و پس‌ازآن با مصرف بیشتر مواجه می‌گردد و به‌مرور قبح آن برایش کم‌‌رنگ‌تر می‌شود. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 12:

 «اولش که می‌خواستم وارد این سایت‌ها بشم، حس میکردم دارم به جنگ با خدا میرم؛ ولی به‌مرور خودمو توجیه می‌کردم.»

ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ازدواج: از دیگر پیامدهای مصرف این سایت‌ها است؛ به‌گونه‌ای که عدم‌احساس نیاز به ازدواج را در فرد ایجاد و تشدید می‌کند. این موضوع با نظریۀ آنومی مرتون (گروسی، ۱۳۹۵) همسو و تبیین‌پذیر است. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 23 بیان می‌کرد:

«من بعد یه مدتی دیگه دلم نمی‌خواست ازدواج کنم؛ یعنی یه حس بی‌تفاوتی یا به‌دردنخور بودن به ازدواج داشتم؛ ولی وقتی تو موقعیت ازدواج قرار گرفتم، فهمیدم چقدر حال ناجوری بود؛ به همین خاطر به همه توصیه می‌کنم سراغ این سایت‌ها حتی گذری نرن.»

کاهش خودباوری و اعتمادبه‌نفس: این سایت‌ها به‌گونه‌ای استانداردهای جنسی فرد را افزایش می‌دهد که درنهایت باعث کاهش خودباوری و اعتمادبه‌نفس وی می‌شود. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 26:

«استفاده از این سایت‌ها اعتمادبه‌نفس آدم رو نابود می‌کنه. من رو همه میگن دختر زیبا و خوش‌اندامی هستم؛ ولی بعد یه مدت که توی این سایت‌ها بودم‌، همش فکر می‌کردم چهره و اندامم خوب نیست یا درمورد انتخاب همسرم بیشتر معیارهای سکسی‌بودن برام مهم بود؛ ولی بعد تو زندگی فهمیدم چقدر اشتباه کردم و ترک استفاده و حضور همسرم داره اون آسیب رو کم‌رنگ می‌کنه.»

اﻓﺰاﻳﺶ سطح ﺗﻮﻗﻌﺎت ﺟﻨﺴﻲ و ایجاد زمینۀ تنوع‌طلبی جنسی: از دیگر نتایج پررنگ مصرف سایت‌های پورن است.

مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 28: «متأسفانه توقعات جنسیم از همسرم خاصه و خیلی تعجب می‌کنه و خودمم اذیت می‌شم. البته دارم سعی می‌کنم به حالت عادی برگردم؛ ولی خوب یه سری چیزها از ذهن آدم پاک نمیشه.»

گسترش خودارضایی و شیوع آسیب‌های جسمی_ روانی: خودارضایی و عوارض ناشی از آن همچون ارضای ناقص و پیامدهای آن، اختلال در برانگیختگی جنسی، کاهش تمایل جنسی در روابط واقعی از دیگر پیامدهای منفی است که با پژوهش خلج‌آبادی (۱۳۹۸) هم‌راستا است. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 13:

«استفاده از این سایت‌ها خیلی حال آدمو عوض می‌کنه و خویشتن‌داری سخت میشه. حتی برای ما خانم‌ها. دیگه آقایون که بماند. خب راحت‌ترین راه رهایی، خودارضایی هست که به‌مروز مثل یه عادت اجتناب‌ناپذیر میشه؛ ولی خب عوارضش زیاده؛ مثلاً من بعد ازدواجم با همسرم که هستم، ارضا نمی‌شم و این اذیتم می‌کنه.»

اعتیاد به پورنوگرافی و عادی‌سازی محتواهای غیراخلاقی: ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺧﻼف ﺟﻨﺴﻲ و ﻣﺎﻧﺪﮔﺎری ﺑﺮ اﻳﻦ ﮔﺮاﻳﺶ از دیگر پیامدها است. در مرحله اول اﺛﺮ اﻋﺘﻴﺎدی به‌گونه‌ای است که وﻗﺘﻲ آﻧ‌ﻬﺎ ﻳﻚ ﺑﺎر از این ﻣﻄﺎﻟﺐ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪ، دوﺑﺎره ﺑﻪ آن رﺟﻮع ﻣﻲ‌ﻛﻨﻨﺪ و اﻳﻦ روﻧﺪ ﺑﺎرﻫﺎوﺑﺎرﻫﺎ ﺗﻜﺮار ﻣﻲ‌ﺷﻮد. بنا بر نظر استفاده‌کنندگان، اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺤﺮک ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﺟﻨﺴﻲ ایجاد می‌کند ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن، آزادﺳﺎزی ﺷﻬﻮت، بیشتر ﺗﻮﺳﻂ خودارضاییﺻﻮرت ﻣﻲ‌ﮔﻴﺮد. در مرحلۀ دوم ﻓﺮد ﻣﻌﺘﺎد ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﻧﻮاع ﺷﺪﻳﺪﺗﺮ، آﺷﻜﺎرﺗﺮ و ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن، ﻋﺠﻴﺐ و ﻏﺮﻳﺐ‌ﺗﺮ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺟﻨﺴﻲ است؛ پس فعالیت ﺧﻮد را تکرار و اﻓﺰاﻳﺶ می‌دﻫﺪ. ﺳﻮﻣﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‌ای ﻛﻪ رخ ﻣﻲ‌دﻫﺪ، ‌سازی اﺳﺖ. ﻣﺤﺘﻮﻳﺎت ﻛﺘﺎب‌ﻫﺎ، ﻣﺠﻼت و ﻓﻴﻠﻢ‌ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ذاﺗﺎً ﺷﻜﻨﻨﺪۀ ﺗﺎﺑﻮﻫﺎ، ﻏﻴﺮﻣﺸﺮوع و ﻏﻴﺮاﺧﻼﻗﻲ، اﻣﺎ ازﻟﺤﺎظ ﺟﻨﺴﻲ ﺗﺤﺮﻳﻚ‌ﻛﻨﻨﺪه‌اﻧﺪ، ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﻋﺘﻴﺎد ﺑﻪ ﻫﺮزه‌نگاری عادی می‌شود و به‌مرور حساسیت فرد به آن محرک‌ها کم می‌شود (مسعودی و بهروان، 1396: ۱۱۷) مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 10 بیان داشت:

«من متأسفانه سه ساله که به این سایت‌ها مراجعه می‌کنم و عوارضشم دیدم؛ ولی هر کار می‌کنم، نمی‌تونم ترکش کنم. حس می‌کنم معتادی‌ام که وقتی حتی فکر ترک می‌کنه، حالش بدتر میشه. از پس خودم برنمیام.»

پنهان‌کاری و تمایل به انزوا: پنهان‌کاری در استفاده از این سایت‌ها در بیشتر مواقع میل به انزوا را در فرد تقویت می‌کند. مگر زمانی که با جمعی از هم‌مسلکان و به‌صورت گروهی بخواهند وارد این سایت‌ها شوند که به‌صورت بسیار نادر بوده و در فضای خوابگاه به دلایل مختلف بسیار کم اتفاق می‌افتد. این موضوع با نتایج تحقیق صدیقیان بیدگلی (۱۴۰۱) همسو است.

اضطراب: پنهان نگه‌داشتن این شکل مصرف سایبری به‌عنوان دغدغه و زمینۀ اضطراب بسیاری از مصاحبه‌شوندگان مطرح شد؛ به‌گونه‌ای که اجازۀ استفاده از گوشی یا لپتاپ را به اطرافیان نمی‌دادند یا از رمز برای این‌گونه وسایل خود استفاده می‌کردند. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 9:

«من زیاد وارد این سایت‌ها نمی‌شم؛ ولی همون کمش هم به من استرس و اضطراب میده. یه وقت‌هایی خواب می‌بینم خانواده و دوستام فهمیدن. معمولاً نمی‌ذارم کسی سراغ گوشیم بره. می‌ترسم بفهمن. با اینکه همۀ سابقه‌ها رو پاک می‌کنم.»

افسردگی: مصاحبه‌شوندگان پرمصرف بیان می‌داشتند که در ابتدا، هیجان زیادی در استفاده از این سایت‌ها داشتند و این سرخوشی تا بعد از مصرف هم وجود داشت؛ ولی به‌مرور زمان حس پوچی و افسردگی جایگزین آن شد که خود زمینۀ افزایش مصرف برای رفع حس افسردگی را به دنبال داشت.

احساس گناه: از پررنگ‌ترین پیامدهای استفاده از سایت‌های غیراخلاقی، افزایش احساس گناه بیان شد. مصرف‌کنندگان غالباً بیان می‌داشتند که از ابتدا، شروع آن با حس گناه است؛ ولی در مقطعی این حس کم‌رنگ می‌شود و فرد به دنبال توجیه آن است؛ ولی به‌مرور زمان این حس گناه باقی می‌ماند و فرد را در پیشگاه خداوند و حتی اطرافیان شرمنده می‌سازد که البته در بازگشت و قطع مصرف بسیار کمک می‌کند. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 15 در این زمینه بیان داشت:

«رفتن تو این سایت‌ها اولش جذابه؛ ولی بعد حس کثیف‌بودن به آدم میده. من همش حس گناه داشتم. از خدا و آدم‌هایی که فکر می‌کردند من دختر خوبی‌ام، خجالت می‌کشیدم؛ ولی آخرش همین حس گناه که داشت خفم می‌کرد، کمک کرد دیگه سراغ این سایت‌ها نرم.»

خانوادگی

براساس نتایج پژوهش، پیامدهای خانوادگی منفیِ استفاده از سایت‌های هرزه‌نگاری عبارت‌اند از:

ﺗﻀﻌﻴﻒ رواﺑﻂ واﻟﺪ _ ﻓﺮزﻧﺪی و کاهش کیفیت روابط عاطفی: به‌طور متداول خانواده‌ها با ورود فرزندان به این عرصه‌ها مخالفت کرده و سعی در حفظ فرزند از صدمات ناشی از این عمل می‌کنند. همچنین بنا به دلایلی که در بخش اول به آن پرداخته شد، برخی افراد به مصرف این سایت‌ها می‌پردازند و این امر مستلزم کم‌شدن رابطۀ والد ‌_ فرزندی به دلیل پنهان‌کردن این عمل یا عذاب وجدان مصرف‌کننده عنوان شد که خود شکاف بین والد _ فرزند را به‌مرور زمان شدت می‌بخشد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 27 دراین‌خصوص بیان می‌داشت:

«من قبلاً خیلی با پدر و مادرم مخصوصاً مامانم دوست بودم و معمولاً با هم تفریح و خرید و... می‌رفتیم؛ ولی بعد که می‌خواستم وارد این سایت‌ها بشم، نمی‌خواستم مامانم بفهمه؛ به‌خاطر همین کمتر باهاش بیرون می‌رفتم که راحت باشم و این باعث شد که آروم‌آروم ازش فاصله گرفتم و دیگه روابطمون مثل قبل نیست.»

افزایش مشکلات ارتباطی: از دیگر پیامدهای منفی حاصل از مصرف مستمر این سایت‌ها است که به‌گونه‌ای از میل به تنهایی فرد نشئت می‌گیرد و به‌مرور زمان ارتباط برقرارکردن با دیگران را سخت می‌سازد. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 25:

«من الآن واقعاً حال ارتباط برقرارکردن با آدم‌ها رو ندارم. بیشتر دوست دارم تو فضایی راحت حرفمو بزنم و کسی هم بهم انگ نزنه و خوب آدم‌هایی که توی این سایت‌ها هستند، منو خوب می‌فهمند و مثل خودم هستند.»

کاهش ﻛﻴﻔﻴﺖ ازدواج، تزلزل بنیان خانواده و افزایش طلاق: بسیاری از مصاحبه‌شوندگان در پاسخ به این سؤال که آیا مصرف این سایت‌ها در زندگی خانوادگی تأثیر دارد یا نه، پاسخ می‌دادند که اگر بعد از ازدواج ترک نشود، به اشکال مختلف کیفیت ازدواج را کاهش داده حتی زمینۀ جدایی را ایجاد می‌کند. مهم‌ترین حیطه، کاهش کیفیت روابط جنسی، افزایش استانداردهای جنسی، ایجاد توقعات جنسی نامتعارف که معمولاً همسر فرد قادر به انجام آن نیست و درنهایت باعث کاهش اعتمادبه‌نفس و عز‌ت‌‌نفس همسر می‌شود که در درازمدت زمینه‌ساز مشکلات جدی در خانواده می‌شود. نکتۀ دیگر این که در بسیاری از مصاحبه‌شوندگان بعد از مدتی، رسیدن به ارگاسم تنها با خودارضایی امکان‌پذیر می‌شد؛ به‌گونه‌ای که لذت‌بری از شریک جنسی خود ندارند و تأمین نیاز وی برای ایشان ایجاد مشکل می‌کند. اﮔﺮ ﻫﻤﺴﺮان ﻳﺎ دوﺳﺖ‌دﺧﺘﺮﻫﺎی آﻧﺎن ﻫﻢ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻫﻤﺮاه ﺷﻮﻧﺪ، آﻧ‌ﻬﺎ درﻧﻬﺎیت شریک ﺧﻮد را ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲ‌ﺳﺎزﻧﺪ ﺗﺎ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‌ﻫﺎی ﻋﺠﻴﺐ‌وﻏﺮﻳﺐ اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ. در ﺑﺴﻴﺎری ﻣﻮارد، اﻳﻦ روﻧﺪ ﺑﻪ عدم‌تمایل به راﺑطه ﻣﻨﺠﺮ می‌ﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﺔ آن دﻋﻮا، ﺟﺪاﻳﻲ ﻳﺎ ﻃﻼق اﺳﺖ. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 32:

«جدیداً همسرم خیلی عجیب شده. توقعات جنسی خاصی داره که واقعاً انجامش برای من ممکن نیست. حس می‌کنم به انسان‌بودنم توهین میشه. جاهایی هم که بالإجبار باهاش همراه میشم، راضی نمیشه و همش میگه تو نمی‌تونی و زن‌های مردم فلان و بهمان هستند. جوری که روابط جنسی برام تبدیل به شکنجه شده و اگه این‌طور پیش بره، نمی‌دونم واقعاً می‌تونم به این زندگی ادامه بدم یا نه. آخه بعدشم همش باهام اوقاتش تلخه و بهانه‌جویی می‌کنه که می‌دونم چون من نتونستم اون‌طور که اون می‌خواد راضیش کنم، داره بداخلاقی و ناسازگاری می‌کنه.»

قبح‌شکنی زﻧﺎی ﺑﺎ ﻣﺤﺎرم: از دیگر پیامدهای سایت‌های خاص این موضوع بیان شد که با هدف عادی‌سازی روابط بین محارم ایجاد و ترویج می‌شود و در ابتدای مصرف، مخاطب را دل‌زده می‌کند؛ ولی به‌مرور حساسیت وی را کم کی‌کند و ایجاد زمینۀ نگاه جنسی به محارم می‌شود. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 24 بیان می‌داشت:

«من خودم از این سایت‌ها استفاده نمی‌کنم؛ یعنی رفتم، ولی بدم اومد؛ ولی دوستم می‌گه پارتنرش می‌بینه و اون می‌گفت جدیداً از خواهرش خیلی تعریف می‌کنه و سکسی‌بودن اون رو توی سر من می‌زنه. جوری که بهش گفتم تو که این‌قدر اندام خواهرتو بالا پایین کردی، چرا باهاش نمی‌خوابی.»

اجتماعی

درخصوص پیامدهای منفی اجتماعیِ استفاده از سایت‌های هرزه‌نگاری، موارد زیر استخراج شد:

افزایش نگاه ابزاری به زن: پررنگ‌ترین مورد از دید مصاحبه‌شوندگان، اشاعۀ مسائل ﻏﻴﺮاﺧﻼﻗﻲ است که خود به افزایش نگاه ابزاری به زن منجر شده و وی را در حد کالای جنسی تنزل می‌دهد که خود زمینۀ ایجاد التهاب جنسی در جامعه می‌شود. این آسیب به‌گونه‌ای است که دیگر مسائل اجتماعی را تحت‌الشعاع و مطالبات و مسائل جنسی را در مرکز قرار می‌دهد. این موضوع باعث ایجاد سردرگمی دربارۀ هویت اجتماعی، نقش‌ها و انتظارات جنسی شده و تغییرات نقش‌ها را سبب می‌شود.

کاهش میل به ازدواج و ﺗﺸﻮﻳﻖ رواﺑﻂ ﺟﻨﺴﻲ خارج از چارچوب ﻗﺒﻞ از ازدواج: سیر در فضای پورن، تمایل فرد را به ازدواج کاهش داده و انواع راه‌های ارضای میل جنسی خارج از چارچوب را اشاعه می‌دهد که با تحلیل بوردیار (1983) درخصوص ایجاد فراواقعیت جنسی در جهت ایجاد لذت کاذب هم‌راستاست. مصاحبه‌شوندۀ شمارۀ 32:

«معلومه وقتی بدون هزینه میشه لذت برد، کسی زیر بار ازدواج و مشکلات اون، حداقل توی سن‌های پایین نمی‌ره. فضای پورن از تو توقعی نداره و کِیف و حالت رو هم می‌کنی؛ ولی خب بعد یه مدتی آدم‌ها رو بیشتر با نگاه جنسی می‌بینی که حس خوبی نداره.»

انتظارات غیرواقعی از روابط جنسی و بدن‌ها و اشاعۀ آن در فضای جامعه و روابط فردی: نیز از دیگر پیامدهای مصرف سایت‌های غیراخلاقی است که در بخش فردی به آن پرداخته شد و در بُعد اجتماعی نیز این آسیب تأمل‌برانگیز است. در این زمینه تبلیغ و استفاده از داروهای خاص برای برقراری روابط جنسی نامتعارف، انواع جراحی‌های جنسی زیبایی و مواردی ازاین‌قبیل به‌عنوان پیامدهای اجتماعی این موضوع بیان شد.

کاهش امنیت اجتماعی: که به دلیل ایجاد فضای ملتهب جنسی و نگاه ابزارگونه به انسان‌ها اجتناب‌ناپذیر است. مواردی همچون مزاحمت‌های مختلف خیابانی، تجاوز و عدم‌امنیت برای هر دو جنس حتی در فضای خصوصی از تبعات اجتماعی استفاده از این سایت‌ها است.

نمودار2- شبکۀ مضامین ادراک ذهنی دختران از پیامدهای مصرف سایت‌های هرزه‌نگاری

Fig 2- Network of themes of girls' subjective perceptions of the consequences of using pornography sites

تحلیل داده‌ها

پژوهش حاضر به واکاوی عمیق و چندوجهی ادراک دانشجویان دختر خوابگاهی از علل و پیامدهای مصرف محتوای جنسی آنلاین در بستر فرهنگی ایران پرداخته است. یافته‌های کیفی تصویری پیچیده و درعین‌حال روشنگر از ابعاد گوناگون این پدیده ارائه می‌دهد.

 برهم‌کنش دیالکتیکی: عاملیت فردی در تقابل ساختاری _ فرهنگی

یافته‌های این پژوهش به‌روشنی برهم‌کنش دیالکتیکی میان عاملیت فردی و عوامل ساختاری _ فرهنگی را نشان می‌دهد. از یک‌سو، عاملیت شخصی (Bandura, 2009) دانشجویان دختر، همراه با تلاش برای ارضای نیازهای روانی پایه (Deci & Ryan, 2000) ازجمله نیاز به تعلق، ابراز وجود، کنجکاوی جنسی و مقابله با احساس تنهایی یا ملال، انگیزه‌های اولیه‌ای برای جست‌وجوی این محتوا در محیط محدود خوابگاه فراهم می‌آورد. ازسوی دیگر، بستر ساختاری _ فرهنگی جامعۀ ایران با ویژگی‌هایی چون نظارت ناکافی (فصیح رامندی، ۱۴۰۲)، گمنامی نسبی فضای مجازی، ضعف سواد رسانه‌ای و جنسی، سهولت دسترسی (سلطانی‌زاده و همکاران، 1397) زمینه‌ای را فراهم می‌آورد که این مصرف را تسهیل یا حداقل امکان‌پذیر می‌سازد. دراین‌میان، نظریۀ آنومی مرتون (Merton, 1968) به‌خوبی تبیین می‌کند که چگونه شکاف میان اهداف مشروع (مانند نیازهای عاطفی و جنسی) و ابزارهای دسترسی‌پذیر و مشروع (که به دلیل محدودیت‌ها ناکافی یا نامطلوب تلقی می‌شوند)، افراد را به سمت رفتارهایی خارج از هنجار سوق می‌دهد. همچنین نظریات فمینیستی لایه‌های عمیق‌تری را آشکار می‌سازد؛ به تحلیل قدرت، نابرابری جنسیتی و ابزاری‌سازی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این محتواها فراتر از ارضای نیازهای فردی می‌تواند در تقویت کلیشه‌های جنسیتی و ابزاری‌سازی زنان (و حتی مردان) در نگاه کاربران نقش داشته باشد.

فراواقعیت جنسی: شبیه‌سازی، تحریف ادراک و فاصله با واقعیت

تلفیق نظریۀ شبیه‌سازی و فراواقعیت بوردیار (Bourdiar, 1983) با یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه مصرف مستمر محتوای جنسی آنلاین که خود نوعی «شبیه‌[12]» از روابط و واقعیت جنسی است، به‌تدریج می‌تواند به «فراواقعیت» تبدیل شود؛ واقعیتی که از ارجاع به تجربه‌های زیسته و واقعی تهی‌شده و منطق درونی خود را بر فرد تحمیل می‌کند. یافته‌های این پژوهش مبنی بر تغییر انتظارات جنسی) و ادراک تحریف‌شده از تعاملات عاطفی و جنسی، تأییدی بر این مدعاست. این شبیه‌ها بیشتر تصاویری اغراق‌آمیز، ایدئال و کلیشه‌ای از سکسوالیته ارائه می‌دهند که با پیچیدگی‌ها، کاستی‌ها و ظرافت‌های روابط انسانی واقعی، به‌ویژه در بستر فرهنگی جامعه فاصلۀ معناداری دارد. این گسست میان «فراواقعیت جنسی» و «واقعیت جنسی» می‌تواند به پیامدهایی چون کاهش رضایت از روابط واقعی، ناکامی جنسی و اختلال در صمیمیت عاطفی منجر شود؛ همان‌طور که در پژوهش‌های پیشین نیز گزارش شده است (خالقیان و همکاران، ۱۳۹۶).

پیامدهای روانی و چالش‌های هویت جنسی

مصرف محتوای جنسی آنلاین، لایه‌های عمیق‌تری از پیامدهای روانی و چالش‌های هویتی را برای دانشجویان دختر خوابگاهی به ارمغان می‌آورد. اضطراب، افسردگی و احساس گناه عمیق، به‌ویژه در میان قشر مذهبی‌تر جامعه، ازجمله پیامدهای بارز گزارش‌شده است. این احساس گناه، غالباً ناشی از تضاد میان باورهای ارزشی فرد و رفتار مشاهده‌شده است (Grubbs et al., 2010).

دراین‌میان، نظریۀ اعتیاد به پورنوگرافی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. مصرف محتوا که شاید در ابتدا با انگیزه‌های سطحی مانند کنجکاوی، هیجان یا فرار از ملال آغاز شده باشد، به‌تدریج می‌تواند به الگویی اجباری و وسواسی تبدیل شود که کنترل آن از دست فرد خارج است. این الگوی اجباری، به‌ویژه در شرایط استرس تحصیلی و اضطراب اجتماعی که غالباً در محیط دانشگاهی وجود دارد، تشدید می‌یابد (فصیح رامندی، ۱۳۹۸). همچنین تفاوت‌های جنسیتی در این زمینه تأمل‌برانگیز است. اگرچه مردان نیز با پیامدهای مشابهی روبه‌رو هستند، زنان به دلیل ساختارهای فرهنگی و اجتماعی، ممکن است با تضاد اخلاقی _ رفتاری شدیدتری مواجه شوند و تأثیرات عمیق‌تری بر هویت جنسی و اجتماعی خود تجربه کنند.

نمودار 3- شبکۀ مضامین ادراک ذهنی دختران از مصرف سایت‌های هرزه‌نگاری

Fig 3- Network of themes of girls' subjective perception of using pornography sites

نتیجه‌

پژوهش حاضر با هدف ارائۀ تصویری جامع و عمیق از پدیدۀ مصرف محتوای جنسی آنلاین در میان دانشجویان دختر ساکن در خوابگاه‌های دانشجویی صورت گرفت. یافته‌های پژوهش حاکی‌ازآن است که این رفتار، پدیده‌ای تک‌بُعدی یا صرفاً ناشی از انحراف فردی نیست، بلکه محصول تعاملات پیچیده و چندوجهی میان عوامل روان‌شناختی فردی، پویایی‌های محیطی خاص خوابگاه و ساختارهای کلان فرهنگی _ اجتماعی است.

در تبیین علل گرایش به مصرف محتوای جنسی آنلاین، نظریۀ شناختی _ اجتماعی بندورا (2009) نقشی کلیدی ایفا می‌کند. مشاهده می‌شود که کنجکاوی‌های طبیعی جنسی که بخشی از فرایند بلوغ و رشد فردی است، در محیط خوابگاه تشدید می‌شود؛ جایی که استقلال نسبی و نزدیکی به همسالان فرصت بروز و انتقال رفتار را فراهم می‌آورد. «یادگیری مشاهده‌ای» ازطریق شبکۀ دوستان و هم‌اتاقی‌ها و الگوبرداری از رفتارهایی که در فضای مجازی و به‌دوراز نظارت مستقیم امکان‌پذیر است، فرایند آغازین مصرف را تسهیل می‌کند؛ افزون بر این، فضای سایبری به دلیل ماهیت گمنامی و امنیت روانی که برای برخی کاربران ایجاد می‌کند، به‌مثابۀ پناهگاه عمل می‌کند و امکان کاوش در موضوعات جنسی را بدون ترس از قضاوت‌ها و انگ‌های اجتماعی فراهم می‌آورد.

در بُعد جامعه‌شناختی، نظریۀ آنومی مرتون (1968) چارچوبی قدرتمند برای فهم این پدیده ارائه می‌دهد. در بافت فرهنگی و اجتماعی، شکاف میان نیازهای جنسی و کنجکاوی‌های طبیعی و فقدان بسترهای مشروع و در دسترس برای کسب آگاهی صحیح یا ارضای این نیازها وجود دارد. این نابرابری میان هدف و ابزار، به‌ویژه در میان جوانان دختر در سنین رشد و در محیطی چون خوابگاه که فشار روانی ناشی از دوری از خانواده و تمرکز بر تحصیل وجود دارد، امکان بروز آنومی یا بی‌هنجاری را تقویت می‌کند. در چنین شرایطی، امکان مصرف محتوای هرزه‌نگارانه به‌عنوان یک آیین یا رفتار جایگزین، به‌عنوان نوعی سازوکار مقابله‌ای برای مدیریت تنش‌های روانی و ارضای نیازهای سرکوب‌شده‌ وجود دارد.

نتایج پژوهش در مقولۀ پیامدها نشان می‌دهد که تأثیر مصرف محتوای جنسی آنلاین، فراتر از قلمرو فردی رفته و ابعاد گسترده‌تری را در بر می‌گیرد. نظریۀ شبیه‌سازی بوردیار (1983) در این زمینه روشنگر است. مصرف مداوم این محتواها، به‌ویژه پورنوگرافی، به شکل‌گیری یک فراواقعیت جنسی منجر می‌شود؛ جهانی موازی و ساخته‌شده که در آن، بدن‌ها، روابط و انتظارات جنسی تصویری اغراق‌آمیز، غیرواقعی و اغلب دستیابی‌ناپذیر را بازنمایی می‌کند. این فراواقعیت با واقعیت‌های روابط انسانی که سرشار از پیچیدگی، نقص و ظرافت‌های عاطفی است، در تضاد قرار می‌گیرد.

این تقابل، پیامدهای ملموسی برای دانشجویان به همراه دارد:

• پیامدهای فردی: کاهش اعتمادبه‌نفس در مواجهه با بدن و عملکرد جنسی خود، آشفتگی روانی ناشی از ناتوانی در دستیابی به استانداردهای غیرواقعی نمایش‌داده‌شده و افزایش سطح توقعات جنسی که برآورده‌ساختن آن‌ها در روابط واقعی دشوار است.
• پیامدهای بین‌فردی و خانوادگی: تضعیف ارزش‌های سنتی حاکم بر روابط عاطفی و زناشویی، شکل‌گیری نگاهی ابزاری و شیء‌انگارانه به زن و ایجاد مشکلات عمیق در برقراری ارتباطات صمیمانه و پایدار. این امر می‌تواند پایه‌های خانواده را در بلندمدت متزلزل سازد.
• پیامدهای اجتماعی_ کلان‌ساختاری: بازتولید و تقویت کلیشه‌های جنسیتی مخرب که زن را عمدتاً به‌عنوان «کالای جنسی» به تصویر می‌کشد. این بازنمایی‌های تحریف‌شده، امنیت اجتماعی را خدشه‌دار می‌کند و تعاریف پایدار از نقش‌های جنسیتی و روابط عاطفی سالم را در جامعه به چالش می‌کشد.

بنابراین خوابگاه دانشجویی به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود (استقلال نسبی از نظارت خانواده، دسترسی گسترده و اغلب نامحدود به فناوری و اینترنت، همچنین فشار روانی ناشی از محیط آکادمیک و دوری از کانون خانواده)، به بستری حساس و مستعد برای شکل‌گیری و گسترش این پدیده تبدیل شده است.

درنتیجه، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که درک و تحلیل مصرف محتوای جنسی آنلاین در میان دانشجویان دختر خوابگاهی، نیازمند فراتررفتن از نگاه‌های تقلیل‌گرایانه و اخلاق‌محور صرف است. باید به تعامل پیچیدۀ میان نیازهای روان‌شناختی بنیادین (مانند نیاز به صمیمیت، کنجکاوی و کاهش اضطراب) و محدودیت‌ها و چارچوب‌های ساختاری _ فرهنگی توجه کرد.

پیشنهادات کاربردی

مداخلات آموزشی: باتوجه‌به نقش «کنجکاوی» و «کسب آگاهی» در شروع مصرف، پیشنهاد می‌شود برنامه‌های «سواد جنسی و رسانه‌ای» با رویکردی علمی و غیرمتهم‌کننده در دانشگاه‌ها اجرا شود تا نیاز به منابع جایگزین (سایت‌های هرزه‌نگاری) کاهش یابد.

 مشاورۀ خوابگاهی: باتوجه‌به یافته‌های مربوط به «اضطراب و افسردگی» به‌عنوان محرک مصرف، مرکز مشاورۀ دانشگاه‌ها باید بر مدیریت استرس و مهارت‌های خودتنظیمی دانشجویان تمرکز کند.

 پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی: باتوجه‌به پیامدهای مربوط به «نگاه ابزاری»، آموزش‌های اخلاق رسانه‌ای باید در برنامه‌های فرهنگ‌سازی دانشگاهی گنجانده شود.

[1] Pornography

[2] Kong

[3] Willoughby et al

[4] Setyawati

[5] Privara

[6] Bandura

[7] Bourdiar

[8] Merton

[9] Deci & Ryan

[10] Thematic Analysis

[11] Braun & Clarke

[12] Simulation