پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 44 |
| تعداد شماره‌ها | 1,916 |
| تعداد مقالات | 15,592 |
| تعداد مشاهده مقاله | 46,923,316 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 19,071,990 |
Application of Steiner’s Hermeneutic Model in Analyzing Translations of the Holy Quran, A Case Study of Polysemous Words | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Linguistic Research in the Holy Quran | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| دوره 16، شماره 1، تیر 2027، صفحه 75-100 اصل مقاله (1.3 M) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: Research Article | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22108/nrgs.2026.145511.2061 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Nasim Rezaei1؛ Morteza Zare Beromi* 2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1M.A. in Arabic Language Translation, Faculty of Humanities, Damghan University, Damghan, Iran | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2Assistant professor (PhD), Arabic Language Translation, Faculty of Humanities, Damghan University, Damghan, Iran | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| In the process of translation, the accurate transfer of meaning from the source language to the target language is always accompanied by challenges, particularly when words possess multiple meanings. This issue assumes greater significance in the translation of the Quran, as the selection of each meaning can lead to divergent interpretations in theological, exegetical, and jurisprudential contexts. Consequently, choosing the appropriate meaning in the target language requires careful and systematic analysis. To address these challenges and gain a deeper understanding of lexical meanings, the use of hermeneutic approaches is essential. These approaches clarify the process of meaning formation in the text and its transfer to the target language, providing an analytical framework for examining the translator’s decisions. Accordingly, the present study examines the translation of twenty polysemous words from the Quran across twenty-six different translations. The data were analyzed using Steiner’s hermeneutic model, which comprises four stages: initiative trust, aggression, incorporation, and compensation. This model enables a detailed examination of translators’ strategies when dealing with polysemous terms. The study employs a descriptive-analytical method and aims to investigate translators’ responses to the primary and secondary meanings of Quranic words. The results show that translators have used three strategies in translating polysemantic words in the Holy Quran: focusing on primary meanings, employing both primary and secondary meanings simultaneously, and prioritizing secondary meanings. This diversity reflects the absence of a consistent approach in translating polysemous words; nevertheless, in most cases, the translations were successful and satisfactory. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژه‌ها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Holy Quran؛ Translation؛ Polysemy؛ Hermeneutics؛ Steiner | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1ـ طرح مسأله چندمعنایی به قابلیت یک واژه برای انتقال بیش از یک معنا در متن اشاره دارد؛ بنابراین، مسألۀ ترجمۀ واژگان چندمعنایی قرآن کریم در نقطۀ تلاقی دو عرصۀ حساس قرار گرفته است: نخست، جایگاه تعیین‌کنندۀ معنا در فرایند ترجمه؛ و دوم، ماهیت تأویلی متنی که خود به طور ساختاری حامل لایه‌های متعدد معنایی است. از آنجا که هر ترجمه در واقع کوششی برای آشکارکردن معناست، هرمنوتیک[1]، به ویژه در قالب الگوی استاینر[2]، ابزاری ضروری برای واکاوی کیفیت این آشکارسازی محسوب می‌شود. این ضرورت زمانی برجسته‌تر می‌شود که روشن شود ترجمۀ قرآن، به دلیل حضور گستردۀ واژگان چندمعنایی، نه فقط انتقال لفظی معنا را بر مترجم تحمیل نمی‌کند، بلکه او را به مشارکت فعال در فرایند معناکاوی فرامی‌خواند. به همین دلیل، تحلیل ترجمه بدون توجه به سازوکارهای هرمنوتیکی، به ویژه اعتماد اولیه، تهاجم، ادغام و جبران، نمی‌تواند ارزیابی دقیقی از فرایند شکل‌گیری معنا در متن مقصد ارائه دهد. بُعد دیگر مسأله اختلاف‌نظر گسترده میان مترجمان است. بررسی موردی و تطبیقی ترجمه‌های انجام‌شده از واژگان چندمعنایی قرآن کریم، بر اساس الگوی استاینر، نشان داد مترجمان در مواجهه با این واژگان، رویکردی همسان، برنامه‌محور و نظریه‌مند نداشته‌اند و بازنمایی معنا در ترجمه‌ها بیشتر تحت تأثیر انتخاب‌های فردی، احساس اطمینان یا تردید نسبت به معنای اولیه و میزان توانایی مترجم در ورود فعال به متن و استخراج معنا بوده است. این ناهمگونی در رفتار ترجمه‌ای آشکار می‌کند که ترجمۀ قرآن گاهی فراتر از بدل‌سازی لفظی است؛ از این رو، تحلیل دقیق رفتار هر مترجم، با توجه به ماهیت تأویلی ترجمه، ضروری به نظر می‌رسد تا به این وسیله، سازوکارهای ظریف انتقال معنا به‌درستی درک شوند. تفاوت‌های ترجمه‌ای، از اعتماد کامل به معنای قاموسی تا کاوش‌های گسترده و جسورانه در معنای واژگان، نشان می‌دهد چندمعنایی فقط یک ویژگی زبانی نیست، بلکه بازتاب برداشت‌های اعتقادی و تفسیری مترجمان نیز هست. این تفاوت‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که مترجم بین معنای ظاهری و لایه‌های عمیق‌تر معنایی قرار می‌گیرد. در چنین مواقعی، گاهی مترجم از انتخاب قطعی یکی از این دو سطح خودداری می‌کند و به تلفیق معنای اولیه و ثانویه روی می‌آورد؛ وضعیتی که می‌توان آن را نشانه‌ای از نگرش‌های اعتقادی و تفسیری وی دانست. از زاویه‌ای دیگر، می‌توان گفت مترجم در مواجهه با متن مقدس باید هم‌زمان به وفاداری به معنای متعارف و حساسیت نسبت به پیامدهای انتخاب‌های معنایی خود بیندیشد؛ این نگرانی‌ها او را به بازنمایی هم‌زمان چندسطح معنایی تشویق می‌کند. با این وصف، پژوهش حاضر درصدد است تا با تمرکز بر واژگان چندمعنایی و تحلیل رفتار مترجمان در چارچوب الگوی استاینر، زمینۀ بازخوانی ترجمه‌ها را از سطح «چه ترجمه شده است» به سطح «چگونه ترجمه شده است» فراهم کند. این تغییر در سطح تحلیل نه فقط هستۀ اصلی مسأله است، بلکه ضرورت انجام مطالعۀ حاضر را نیز توضیح می‌دهد. در این راستا، پرسش پژوهش به شکل زیر مطرح می‌شود: ترجمه‌های انجام‌شده از واژگان چندمعنایی قرآن کریم بر اساس الگوی استاینر تا چه اندازه روشمند و برنامه‌ریزی‌شده بوده‌اند؟ برای پاسخ به پرسش پژوهش و تحلیل دقیق فرایند ترجمۀ واژگان چندمعنایی، لازم است هم‌زمان با انتخاب مترجمان، مجموعه‌ای از واژگان قرآن کریم مشخص و ابعاد معنایی آن‌ها شناسایی شوند. این گام امکان بررسی نظام‌مند رفتار مترجمان در انتخاب معنا، نحوۀ مواجهه با چندمعنایی و اتخاذ راهبردهای مختلف ترجمه را فراهم می‌آورد. در مرحلۀ بعد، با تعیین وجوه معنایی هر واژه و توجه به وجه مدنظر در هر مورد، می‌توان الگوهای ترجمه‌ای را تحلیل کرد؛ یعنی نقاطی را شناسایی کرد که ترجمه‌ها با اعتماد به معنای اولیه، تردید در انتخاب معنا یا گرایش به معنای ثانویه همراه بوده‌اند. بر این اساس، مترجمان مدنظر، واژگان منتخب، تعداد وجوه معنایی هر یک و وجه معنایی مدنظر در پژوهش حاضر عبارت‌اند از: (الف) فهرست مترجمان: (1) سیدکاظم ارفع (1381)، (2) حسین استادولی (1391)، (3) محمود اشرفی تبریزی (1388)، (4) مهدی الهی قمشه‌ای (1380)، (5) حسین انصاریان (1383)، (6) کاظم پورجوادی (1372)، (7) شهاب تشکری آرانی (1383)، (8) غلامعلی حدادعادل (1390)، (9) علی‌اصغر حلبی (1380)، (10) محمد خواجوی (1388)، (11) محمدعلی رضایی اصفهانی (1383)، (12) زین‌العابدین رهنما (1354)، (13) رضا سراج (1390)، (14) ابوالحسن شعرانی (1374)، (15) طاهره صفارزاده (1384)، (16) سید محمدرضا صفوی (1388)، (17) محمود صلواتی (1387)، (18) جلال‌الدین فارسی (1369)، (19) سید علی‌نقی فیض‌الاسلام اصفهانی (1378)، (20) سید جلال‌الدین مجتبوی (1379)، (21) علی مشکینی اردبیلی (1381)، (22) عباس مصباح‌زاده (1380)، (23) محمدکاظم معزی (1372)، (24) ناصر مکارم شیرازی (1373)، (25) ابوالفضل رشیدالدین میبدی (1388)، (26) محمد یزدی (1386). در تهیۀ این فهرست، عواملی همچون روش ترجمه، سبک ترجمه و دوره‌های تاریخی نقش مهمی داشته‌اند. روش ترجمه می‌تواند بر دقت و نحوۀ انتقال مفاهیم اثر بگذارد، در حالی که سبک ترجمه بر روانی و زیبایی متن تأثیرگذار است. علاوه بر این، دورۀ تاریخی هر ترجمه نیز می‌تواند بازتاب‌دهندۀ شرایط فرهنگی و فکری زمان خود باشد و در انتخاب واژگان و شیوۀ بیان نقش داشته باشد. (ب) فهرست واژگان همراه با توضیحات تکمیلی: (1) «الإتیان»، شانزده وجه معنایی: نزدیک‌شدن، رسیدن، از بیخ برکندن، عذاب، فراهم‌آمدن، نزدیکی‌کردن، عمل، اقرار و اطاعت‌کردن، آفرینش، آمدن، ظهوریافتن، واردشدن، گذشتن، فرستادن، ناگهانی، فرودآمدن (دامغانی، 1398، ص35)؛ (2) «البَخْس»، دو وجه معنایی: حرام، نقصان (دامغانی، 1398، ص63)؛ (3) «الثَّمَرَات»، چهار وجه معنایی: مال، میوه، فرزندان کوچک، روزی زنبور عسل از گل‌ها (دامغانی، 1398، ص81)؛ (4) «الدِّین»، پنج وجه معنایی: توحید، حساب، حکم [= قانون]، دین، ملت (دامغانی، 1398، ص127)؛ (5) «الرَّحْمَة»، چهارده وجه معنایی: اسلام، جنت، باران، نبوت، نعمت، قرآن، رزق، نصر و فتح، عافیت، مودت، ایمان، توفیق، عیسی علیه السلام، محمد صلّ اللّه علیه وآله وسلّم (دامغانی، 1398، ص141)؛ (6) «السِّرَاج»، دو وجه معنایی: خورشید، محمد صلّ اللّه علیه وآله وسلّم (دامغانی، 1398، ص161)؛ (7) «السَّمَاء»، پنج وجه معنایی: سقف، ابر، باران، آسمان، آسمان بهشت و دوزخ (دامغانی، 1398، ص169)؛ (8) «المِصْباح»، دو وجه معنایی: ستاره، چراغ (دامغانی، 1398، ص183)؛ (9) «الصَّبْر»، پنج وجه معنایی: روزه، جرئت، اصرار، رضا، صبر (دامغانی، 1398، ص183)؛ (10) «الصَّاحِب»، هشت وجه معنایی: ساکن، قوم، رفیق، النبی صلّ اللّه علیه وآله وسلّم، برادر، زن، پاسبان، پدر و مادر (دامغانی، 1398، ص184)؛ (11) «طرق»، سه وجه معنایی: راه، آسمان، گرایش‌های مختلف (دامغانی، 1398، ص197)؛ (12) «الطَّائِر»، نه وجه معنایی: سختی و رفاه، کتاب، پرنده، هدهد، خفاش، پرندۀ ابابیل، انواع پرنده‌ها [= طاووس، خروس، کلاغ، مرغابی]، دیگر پرنده‌ها، مرغ و دراج (دامغانی، 1398، ص203)؛ (13) «عرض»، شش وجه معنایی: وسعت، عرضه‌کردن، راندن، غنیمت، ناپایدار، علت (دامغانی، 1398، ص212)؛ (14) «غشی»، هفت وجه معنایی: پوشش و پرده، قیامت، عذاب، سوارشدن و انباشته‌شدن، بالارفتن، فراگرفتن، تاریک‌شدن (دامغانی، 1398، ص223)؛ (15) «الْقَصْر»، شش وجه معنایی: نگه‌داشتن، کوتاه‌کردن، کاخ ساخته‌شده، ریشه‌های درخت خرما و دیگر درختان، نقص، پایان (دامغانی، 1398، ص248)؛ (16) «القَلْب»، سه وجه معنایی: عقل، دیدگاه، قلب (دامغانی، 1398، ص252)؛ (17) «الکَنْز»، دو وجه معنایی: مال، کتاب (دامغانی، 1398، ص264)؛ (18) «نذر»، پنج وجه معنایی: اخطار، خبر، پیامبران، پیری، نذر (دامغانی، 1398، ص289)؛ (19) «النُّور»، ده وجه معنایی: دین اسلام، ایمان، هدایت‌کننده، پیامبر صلّ اللّه علیه وآله وسلّم، روشنایی روز، روشنایی ماه، روشنایی مؤمنان بر پل صراط، بیان حلال و حرام در تورات، بیان حلال و حرام در قرآن، عدالت (دامغانی، 1398، ص297)؛ (20) «الیَد»، چهار وجه معنایی: فعل، قدرت، بخشیدن، دست (دامغانی، 1398، ص317).[3] در تهیۀ این فهرست، به تنوع تعداد معانی واژگان توجه شده است. بر اساس چارچوبی که توضیح داده شد، پژوهش حاضر ترسیم ساختاری دقیق از الگوهای انتخاب معنا در واژگان تحت بررسی را ارائه خواهد داد؛ ساختاری که مشخص می‌کند کدام واژه‌ها ترجمه‌پذیرتر، کدام‌ها تأویل‌پذیرتر و کدام‌ها مستعد بروز تردید و تلفیق معنایی هستند، و همچنین، کدام واژه‌ها به اتخاذ راهبردهای محافظه‌کارانه نیاز دارند. در واقع، این مطالعه خلأ پژوهش‌های گذشته در تحلیل نظام‌مند راهبردهای انتخاب معنا و تفاوت‌های ترجمه‌ای میان مترجمان قرآن کریم در ارتباط با واژگان چندمعنایی را آشکار می‌کند. این خلأ در پژوهش حاضر با استفاده از الگوی هرمنوتیکی استاینر و بر اساس چهار مرحلۀ کلیدی اعتماد اولیه، تهاجم، ادغام و جبران برطرف می‌شود. به این ترتیب، مطالعۀ حاضر چارچوبی منسجم برای درک پیچیدگی‌های ترجمۀ واژگان چندمعنایی قرآن کریم ارائه می‌دهد و در عین حال، امکان بازاندیشی در ترجمه‌ها و راهبردهای مترجمان را فراهم می‌آورد.
1ـ1ـ پیشینۀ پژوهش (الف) نظری: هرمنوتیک معاصر نقشی تعیین‌کننده در میل و اشتیاق به ترجمه ایفا می‌کند، زیرا هرمنوتیک ترجمه را یک ظهور کاملاً زبانی و فضایی مناسب برای خلق معنا می‌داند. گادامر[4] (1900-2002) و ریکور[5] (1913-2005) به عنوان نمایندگان اصلی هرمنوتیک شناخته می‌شوند و آثارشان در بحث‌ها و گفت‌وگوهای فلسفی به عنوان مراجع اصلی مطرح است. این دو فیلسوف هرمنوت به مباحث مربوط به ترجمه علاقه نشان دادند و از دوگانۀ وفاداری به متن/ آزادی در ترجمه، و هویت/ تفاوت فاصله گرفتند که بیانگر اندیشه‌های سنتی در این زمینه است. هدف آن‌ها فقط روشن‌کردن ارتباط بین متن اصلی و ترجمه و بین معنای زبان‌شناسی یا معناشناسی، و تأویل است. گادامر و ریکور معتقد بودند ترجمه در دیالوگ، خود را به گونه‌ای کامل محقق می‌کند و پیوسته می‌تواند خود را با تردید و عدم تعین احیا کند؛ یعنی مترجم از افق تاریخی و فرهنگی خود به بعد، دست به یک تبادل پویا با اثری که قرار است تأویلش کند، می‌زند و سعی می‌کند آن را به خود و معاصرانش نزدیک کند، و به این ترتیب، به طرزی اجتناب‌ناپذیر در خلق معنا، به ویژه در حوزه‌های مستعد چندمعنایی، مشارکت فعال داشته باشد (بابک‌معین، 1392، صص104-105) و هم اینکه ممکن است به هر دلیل در تشخیص ابعاد معنایی یک واژۀ خاص با توجه به بافت متن ناتوان ظاهر شود که نتیجه‌اش تخریب ارتباط بین متن اصلی، ترجمه و خوانندگان خواهد بود. با این حال، این کتاب بسیار تأثیرگذار استاینر با عنوان پس از بابل[6] بود که کتاب مرجع کلیدی هرمنوتیک ترجمه شد (ماندی[7]، 1394، ص313). استاینر رویکرد هرمنوتیک را «تفحص در آنچه به معنای ادراک سخن شفاهی یا مکتوب است و نیز کوشش برای تشخیص این فرایند در چارچوب مدلی کلی از معنا» تعریف می‌کند (Steiner, 1998, p. 249). (ب) تجربی: خیرجوی و علیمردی (1395) در مقالۀ «مبانی نظری فهم قرآن از نظر علامه طباطبائی (ره) و مقایسۀ آن با آرای کلادنیوس، شلایر ماخر و هیرش از هرمنوتیست‌های کلاسیک» اشاره کرده‌اند علامه برای درک قرآن، هرمنوتیک ویژۀ به خود را دارد. هرمنوتیک یادشده با هرمنوتیک کلاسیک در اهمیت کاربست فهم مقصود مؤلف به منظور کشف معنای متن، سازگاری دارد. برخی از مبانی هرمنوتیک علامه عبارت‌اند از: هدف از فهم قرآن، فهم مراد خداوند است؛ قرآن معنای معین و قابل فهم دارد؛ با یک فهم متعارف، نمی‌توان محتوا و مدلول قرآن را درک کرد؛ کاربست روش شارعان در فهم قرآن ضروری است؛ معنای لفظی و باطنی در طول هم و هر دو مراد خداوند هستند. احمدیان و حسینی‌زاده (1400) در مقالۀ «واکاوی و تحلیل دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در خصوص امکان و جواز وقوع چندمعنایی در قرآن» اشاره کرده‌اند آیت‌الله جوادی اصل وقوع چندمعنایی در قرآن را به این دلیل که مبدأ قرآن خداوند است و خداوند هیچ محدودیتی در علم و اراده ندارد و نیز به این دلیل که مخاطب اصلی قرآن پیامبر (ص) است که هیچ محدودیتی در فهم معانی ندارد، پذیرفته و ثابت کرده است. به این ترتیب، دلایل مخالفان وقوع اصل چندمعنایی که بر محدودیت الفاظ، محدودیت ارادۀ متکلم و نیز محدودیت درک و فهم مخاطب تأکید می‌کنند، از دیدگاه آیت‌الله جوادی بی‌اعتبار است. هاشمی و همکاران (1402) در مقالۀ «کاربست چندمعنایی واژگان قرآنی در ترجمه‌های فارسی (مطالعۀ موردی سورۀ آل عمران در ترجمه‌های قرن اول تا نهم)» اشاره کرده‌اند باور و اهتمام مترجمان و مفسران متقدم به اصل چندمعنایی در ترجمۀ واژگان سورۀ آل عمران مشهود است؛ زبان فارسی کهن نیز به قدری توانمند بوده که توانسته است با برساخته‌های ناب پارسی، به‌خوبی از عهدۀ ترجمۀ کلام وحی برآید؛ در نهایت، اینکه کاربست اصل چندمعنایی در ترجمه دست‌یابی به لایه‌های معنایی آیات را امکان‌پذیر کرده است. نوآوری‌های پژوهش حاضر، به طور خلاصه، عبارت‌اند از: (1) استفاده از الگوی هرمنوتیکی استاینر: الگوی یادشده به منظور تحلیل تطبیقی ترجمه‌های واژگان چندمعنایی قرآن کریم برای نخستین بار در پژوهش حاضر به کار رفته است. این الگو با تأکید بر تعامل مترجم با متن و فرایندهای تفسیری، رویکردی جامع‌تر و عمیق‌تر به ترجمۀ قرآن ارائه می‌دهد؛ (2) تحلیل دقیق فرایند انتخاب معانی: پژوهش با تحلیل مراحل اعتماد اولیه، تهاجم، ادغام و جبران از الگوی چهارمرحله‌ای استاینر، فرایند انتخاب معنای واژگان در ترجمه‌های قرآن را بررسی کرده است. این روش به طور نظام‌مند تأثیر هر یک از مراحل بر انتخاب معانی واژگان و تفاوت‌های ترجمه‌ها را شفاف می‌کند؛ (3) شفاف‌سازی چالش‌های ترجمۀ واژگان چندمعنایی: پژوهش با تحلیل نظام‌مند واژگان چندمعنایی، چالش‌های ترجمۀ این واژگان را شفاف کرده و نشان داده است که چگونه انتخاب‌های معنایی مترجمان می‌تواند به تفاوت‌های عمیق در ترجمه‌ها منجر شود؛ (4) پیشنهاد کاربست رویکردهای نوین در ترجمۀ قرآن: پژوهش برای بهبود ترجمه‌های واژگان چندمعنایی و انتقال مؤثرتر مفاهیم قرآن بر لزوم استفاده از روش‌های علمی‌تر و چارچوب‌های تحلیلی دقیق‌تر تأکید دارد. این نوآوری‌ها توضیح می‌دهند پژوهش حاضر گامی مؤثر در بهبود روش‌های ترجمۀ قرآن و تحلیل دقیق‌تر چالش‌ها و پیچیدگی‌های آن است.
2ـ الگوی پژوهش الگوی مورد اعتماد در پژوهش حاضر برگرفته از کتاب تأثیرگذار جورج استاینر با عنوان پس از بابل است. کتاب یادشده مرجع کلیدی هرمنوتیک ترجمه است (ماندی، 1394، ص313). توصیف استاینر از هرمنوتیک ترجمه، «عمل استنباط و انتقال اختصاصی معنا» (Steiner, 1998, p. 312) مبتنی بر تعریف ترجمه نه به عنوان یک علم، بلکه به عنوان «هنری ظریف» است که ظرافت‌هایی «فراوان اما غیرنظام‌مند» دارد (Steiner, 1998, p. 311). جنبش هرمنوتیک که مبنای توضیحات استاینر را تشکیل می‌دهد، دربرگیرندۀ چهار حرکت است: (1) اعتماد اولیه[8]: باور به اینکه چیزی در متن مبدأ وجود دارد؛ (2) تهاجم و ورود[9]: مترجم متن مبدأ را می‌شکافد و معنا را می‌گیرد؛ (3) ادغام/ تجسم[10]: همانند‌سازی معنای متن مبدأ در متن مقصد ممکن است به عدم توازن منجر شود؛ (4) جبران[11]: توازن بازیابی می‌شود و متن مبدأ با ترجمه ارتقا می‌یابد (Steiner, 1998, p. 312-435). الگوی هرمنوتیکی استاینر در ترجمه بر فرایند پیچیده و پویای تعامل مترجم با متن تأکید دارد و به طور خاص بر جنبه‌های کاربردی و عملی این فرایند در دنیای واقعی تمرکز می‌کند. این رویکرد، برخلاف بسیاری از نظریه‌ها که ترجمه را عمدتاً به عنوان یک عمل زبانی در نظر می‌گیرند، ترجمه را به عنوان فعالیتی میان‌فرهنگی و معنایی می‌داند که در آن مترجم باید به صورت فعال با متن مبدأ درگیر شود و معنا را به شکلی مؤثر به زبان و فرهنگ مقصد منتقل کند. الگوی هرمنوتیکی استاینر از آنجا که در عمل توجهی ویژه به چالش‌های واقعی مترجم دارد، می‌تواند ابزاری مفید برای ترجمه‌های دقیق، غنی و فرهنگی باشد. در توضیح اولین وجه کاربردی این الگو باید اشاره کرد که استاینر ترجمه را فرایندی پویا و غیرمکانیکی می‌داند که از مترجم می‌خواهد تا نه فقط معانی واژگانی، بلکه لایه‌های معنایی پیچیده‌تر متن مبدأ را شناسایی و در بافت مقصد بازسازی کند. این فرایند به ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که مترجم با متونی روبه‌رو است که از لحاظ زبانی و فرهنگی تفاوت‌های عمده‌ای با زبان مقصد دارند. در چنین مواقعی، مترجم نمی‌تواند به‌سادگی از روش‌های مستقیم و تحت‌اللفظی استفاده کند، بلکه باید توانایی انعطاف‌پذیری و تفسیری را در خود پرورش دهد که به او این امکان را می‌دهد تا معنای متن مبدأ را در بافت زبان و فرهنگ مقصد به طور مؤثر بازنمایی کند. این نگاه از آن نظر کاربردی است که در فرایندهای ترجمه و در رویارویی با انواع مختلف متون، پاسخ‌گوی نیازهای مترجم برای مواجهه با تفاوت‌های زبانی و فرهنگی است. دومین جنبۀ کاربردی این نظریه در تعاملی‌بودن آن با فرهنگ‌های مختلف آشکار می‌شود. ترجمه به طور طبیعی یک فعالیت میان‌فرهنگی است، زیرا مترجم هم‌زمان با دو فرهنگ مبدأ و مقصد درگیر است. الگوی استاینر با تأکید بر تعامل میان فرهنگ‌ها، از مترجم می‌خواهد تا آگاهانه و با دقت، مفاهیم و معانی متن مبدأ را شناسایی و آن‌ها را در فرهنگ مقصد بازآفرینی کند. این امر به ویژه در ترجمه‌های فرهنگی، ادبی و فلسفی اهمیت زیادی پیدا می‌کند، زیرا در این متون، زبان و فرهنگ مبدأ نقشی مهم در شکل‌دهی به معنای متن دارند. به همین دلیل، مترجم باید توانایی تفسیری و نیز درک عمیق از تفاوت‌های فرهنگی را داشته باشد تا بتواند ترجمه‌ای دقیق و کارآمد ارائه دهد. یکی دیگر از ویژگی‌های کلیدی و کاربردی این الگو آن است که استاینر به فرایند ترجمه به عنوان یک عمل مسئولانه و اخلاقی نگاه می‌کند. او معتقد است مترجم نه فقط باید به معنای اصلی متن وفادار بماند، بلکه باید با توجه به موقعیت فرهنگی و زبانی مقصد، معنای متن را به طور مؤثر منتقل کند. این مسئولیت‌پذیری در واقع از مترجم می‌خواهد تا نه فقط به زبان‌شناسی توجه کند، بلکه به جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی متن نیز توجه ویژه داشته باشد و در نتیجه، فرایند ترجمه را به عنوان یک عمل آگاهانه و با مسئولیت ببیند. در مجموع، الگوی هرمنوتیکی استاینر در ترجمه، به دلیل تأکید آن بر تعامل میان زبان‌ها و فرهنگ‌ها، به شکل مؤثر در حل چالش‌های واقعی مترجمان در دنیای عملی و درگیر با تفاوت‌های زبانی و فرهنگی کاربرد دارد. این الگو به مترجمان کمک می‌کند تا در فرایند ترجمه نه فقط به انتقال واژگانی، بلکه به انتقال لایه‌های معنایی و فرهنگی متن نیز توجه کنند. در نتیجه، می‌توان گفت این رویکرد به طور خاص به مترجمان امکان می‌دهد تا در مواجهه با پیچیدگی‌های ترجمه، هم‌زمان هم به وفاداری به متن مبدأ و هم به انطباق آن با زبان مقصد توجه داشته باشند.
2ـ1ـ اعتماد اولیه در چارچوب اعتماد اولیه (Steiner, 1998, pp. 312-313) نخستین حرکت مترجم «داشتن عقیده» است؛ عقیده و اعتماد به اینکه چیزی در متن مبدأ هست که می‌توان آن را درک کرد. استاینر این مؤلفه را اساس نگاه نمادین بشر به جهان می‌داند. در رابطه با ترجمه نیز مترجم متن مبدأ را نماد چیزی در جهان تلقی می‌کند؛ چیزی منسجم که می‌توان آن را ترجمه کرد، حتی اگر معنای آن در نگاه اول آشکار نباشد (ماندی، 1394، صص314-315). ظاهراً متن اصلی عالی‌تر از آن است که بشود به دست ترجمه سپرد. مترجم در این مرحله ممکن است ترجمه‌های تحت‌اللفظی اسفباری ارائه دهد، زیرا واژگان زبان مبدأ در زنجیرۀ اصلی خود بی‌نقص‌تر از آن هستند که بشود آن‌ها را به‌زور به محیط زبان مقصد وارد کرد (بیکر و سالدینا[12]، 1396، ص408).
2ـ2ـ تهاجم تهاجم (Steiner, 1998, pp. 313-314) حرکتی «هجومی ... استخراجی ... و پیش‌رونده» است. استاینر اساس این نگرش که ادراک ماهیت «اختصاصی» و «خشن» دارد را از هایدگر برگرفته است. وی با یادآوری این استعارۀ سنت جروم که معنا اسیر مترجم است، درک مترجم از متن مبدأ را این‌گونه به تصویر می‌کشد (ماندی، 1394، ص315): «مترجم هجوم می‌برد، استخراج می‌کند و به خانه می‌آورد. این تشبیه به معدن روبازی می‌ماند که شکافی در زمین ایجاد کرده است» (Steiner, 1998, p. 314).
2ـ3ـ ادغام ادغام (Steiner, 1998, pp. 314-316) به این موضوع اشاره دارد که مترجم چگونه در حرکت دوم معنای متن مبدأ را استخراج می‌کند و به زبان مقصد می‌آورد که مملو از واژه‌ها و معناهای خود است. همانندسازی‌های مختلفی ممکن است اتفاق بیفتد؛ استاینر معتقد است دو قطب این همانندسازی‌ها یا «بومی‌سازی کامل» است که طی آن متن مقصد کاملاً جای خود را بین آثار معتبر زبان مقصد تثبیت می‌کند؛ یا «غرابت و به حاشیه‌راندگی همیشگی» (ماندی، 1394، ص316). فقط عمل جبران، یعنی حرکت چهارم است که می‌تواند تعادل را برگرداند (ماندی، 1394، ص317).
2ـ4ـ جبران عدم تعادل ناشی از جاری‌شدن انرژی از متن مبدأ به درون متن مقصد است (ماندی، 1394، ص318) تا اندازه‌ای که می‌تواند تناسب آن را بر هم زند (Steiner, 1998, pp. 317-318). این عدم تعادل باید جای خود را به تعادل بدهد و با همسانی جبران شود. از نظر استاینر، تساوی میان متن‌ها مستلزم آن است که آن‌ها [= مترجم، مفسر و خواننده] معنایی واقعی و «اخلاقی» به مفهوم وفاداری ببخشند (ماندی، 1394، ص318): آن‌ها زمانی به متن [مبدأ] وفادار هستند و نیز عهده‌دار مسئولیت خود که بکوشند تعادل نیروها و یکپارچگی متن [مقصد] را به آن بازگردانند؛ یکپارچگی‌ای که ادراک اختصاصی آن‌ها آن را از هم گسسته است (Steiner, 1998, p. 318). استاینر اطمینان دارد الگوی مدنظر وی گریزگاهی برای نظریۀ ترجمه است تا به واسطۀ آن بتواند از مدل سه‌گانه و بی‌ثمر تحت‌اللفظی، آزاد و وفادار خلاصی یابد (Steiner, 1998, p. 319).
3ـ روش‌شناسی پژوهش پژوهش حاضر بر اساس الگوی استاینر طراحی شده است و فرایند تحلیل ترجمه‌ها را طبق این الگو به طور نظام‌مند سازمان‌دهی می‌کند. در این رویکرد، ترجمه نه صرفاً انتقال واژگانی معنا، بلکه عملی تفسیرگرایانه و پویا تلقی می‌شود که واکنش مترجم‌ها به معنای واژه‌ها را در چهار مرحلۀ اعتماد اولیه، تهاجم، ادغام و جبران تحلیل می‌کند. این چارچوب امکان می‌دهد تا تحلیل، تمرکز خود را بر چگونگی تعامل مترجم با معنای اولیۀ واژه‌ها، جست‌وجوی معانی دیگر در صورت نیاز، ادغام معانی استخراج‌شده در بافت متن مقصد و در نهایت، برقراری تعادل معنایی بین متن مبدأ و ترجمه قرار دهد. چنین رویکردی هم فرایند ترجمه را به عنوان عملی نشان می‌دهد که در آن مترجم معنا را بر اساس درک و تفسیر خود بازتولید می‌کند و هم امکان تبیین تفاوت‌ها و الگوهای رفتاری او در مواجهه با واژگان چندمعنایی قرآن کریم را فراهم می‌کند. در ادامه، جزئیات مراحل الگوی هرمنوتیکی استاینر بر اساس محورهای پژوهش حاضر ارائه می‌شود: در مرحلۀ نخست، اعتماد اولیه، میزان تکیۀ مترجم‌ها بر معانی قاموسی واژگان سنجیده می‌شود. مترجم‌ها بر اساس اعتماد خود به معنای اولیۀ واژه‌ها به سه گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که اعتماد کامل به معانی قاموسی دارند؛ گروهی که در اعتماد به معانی قاموسی مردد هستند؛ گروهی که به معانی قاموسی اعتماد ندارند. این طبقه‌بندی امکان می‌دهد تا تفاوت رویکردهای فردی و جمعی مترجم‌ها در مواجهه با معانی اولیه واژگان آشکار شود. مترجم‌ها در صورت تردید یا عدم اعتماد به معانی قاموسی، وارد مرحلۀ دوم، یعنی تهاجم و معناکاوی می‌شوند. در این مرحله، مترجم‌ها سعی می‌کنند معنا و مفهوم دقیق واژه را شناسایی کنند. عملکرد مترجم‌ها در مرحلۀ تهاجم به سه گروه موفق، نسبتاً موفق و ناموفق تقسیم می‌شود. مترجمانی که در معناکاوی موفق یا نسبتاً موفق هستند، در مرحلۀ بعد، یعنی ادغام معانی در متن مقصد، قادر به بومی‌سازی کامل واژه و قراردادن آن در بافت طبیعی زبان مقصد می‌شوند و در نهایت، در مرحلۀ جبران نیز موفق به برقراری تعادل میان متن مبدأ و ترجمه خواهند شد. برعکس، مترجمانی که در مرحلۀ تهاجم موفق نیستند، در مراحل ادغام و جبران نیز با شکست مواجه می‌شوند. نکتۀ مهم در تحلیل این پژوهش، تفاوت میان مترجمانی است که در اعتماد اولیه نسبت به معانی قاموسی مردد بوده‌اند و آن‌هایی که به این معانی اعتماد نداشته‌اند. مترجمان گروه نخست هم معانی قاموسی و هم معانی غیرقاموسی را لحاظ کرده‌اند، در حالی که مترجمان گروه دوم صرفاً معانی غیرقاموسی واژگان را مدنظر قرار داده‌اند. این تمایز نشان‌دهندۀ تفاوت در رویکردهای ترجمه‌ای و میزان انعطاف‌پذیری مترجم‌ها در مواجهه با چندمعنایی واژگان است. با استفاده از این چارچوب، پژوهش توانایی پیدا می‌کند تا رفتار مترجم‌ها در مواجهه با واژگان چندمعنایی قرآن کریم را به شکلی نظام‌مند و تحلیلی بررسی کند و میزان موفقیت آنان در انتقال معنا، بومی‌سازی واژه و حفظ تعادل معنایی میان متن مبدأ و مقصد را واکاوی کند.
4ـ بحث تحلیل ترجمۀ 26 مترجم مورد استناد در پژوهش حاضر از 20 واژۀ منتخب قرآن کریم که از ظرفیت چندمعنایی برخوردار هستند، بر اساس الگوی استاینر، در جدول (1) ارائه شده است. در این جدول، مرحله‌های اول و دوم الگوی چهار مرحله‌ای استاینر بسط یافته‌اند تا از این طریق برداشت‌هایی دقیق‌تر از رویکردهای ترجمه‌ای مترجمان در مواجهه با چندمعنایی واژگان قرآن کریم به دست آید. جدول 1- بازتاب عملکرد 26 مترجم در ترجمۀ 20 واژۀ چندمعنایی قرآن کریم بر اساس الگوی استاینر
تحلیل جدول (1): (1) 21 مترجم در 50% و بیش از 50% موارد به معانی اولیه و صریح واژگان مورد استناد اعتماد کرده‌اند؛ (2) ارفع، تشکری، شعرانی و معزی بیشترین اعتماد را به معانی صریح و قاموسی داشته‌اند [= 85%]؛ (3) خواجوی، فیض‌الاسلام و مشکینی کمترین اعتماد را به معانی صریح و قاموسی داشته‌اند [= 35%]؛ (4) فیض‌الاسلام، بیشترین تردید را نسبت به معانی صریح و قاموسی داشته است [= 60%]؛ (5) ارفع، پورجوادی، شعرانی و معزی به معانی صریح و قاموسی یا اعتماد داشته‌اند یا بی‌اعتماد بوده‌اند. به عبارت دیگر، آن‌ها مردد نبوده‌اند؛ (6) خواجوی و فیض‌الاسلام بیشترین تهاجم موفق به منظور معناکاوی و متعاقب آن، بیشترین موفقیت را در ادغام [= بومی‌سازی کامل] و جبران [= برقراری تعادل] داشته‌اند [= 65%]؛ (7) صفارزاده بیشترین تهاجم ناموفق ب‌منظور معناکاوی و متعاقب آن، بیشترین عدم موفقیت را در ادغام [= غرابت همیشگی] و جبران [= عدم‌تعادل] داشته است [= 10%]؛ (8) شعرانی بیشترین موفقیت نسبی را در تهاجم به منظور معناکاوی داشته است؛ با این حال، وی در مراحل ادغام و جبران موفق عمل کرده است [= 15%]. 4-1- بسط یافته‌های پژوهش بر اساس نوع واکنش مترجم‌ها به معانی اولیه متن‌ها امکانات بالقوۀ فهم را در دسترس مخاطبان قرار می‌دهند که با خوانش به فعلیت می‌رسند. هر خوانشی معنایی جدید را خلق می‌کند و اثر بر اساس آن، دچار تغییر و تحول می‌شود (فریدزاده، 1398، ص178). گروه‌بندی ترجمه‌های 26 مترجم از 20 واژۀ چندمعنایی قرآن کریم، بر اساس بسط مرحلۀ اول از الگوی استاینر در قالب اعتماد یا تردید نسبت به معانی اولیه، و نیز تهاجم و عبور از معانی یادشده آشکار کرد مترجمان در ترجمۀ واژگان مورد استناد، هم در سطح فردی و هم در سطح جمعی، سلیقه‌محور هستند و شیوه‌ای مشخص ندارند (جدول 2).
جدول 2- اعتماد، تردید و تهاجم در معناکاوی و ترجمۀ هر یک از 20 واژۀ چندمعنایی قرآن کریم
علامت ü نشانۀ تأیید اعتماد، تردید و تهاجم؛ و علامت ∅ نشانۀ فقدان هر یک از واکنش‌های یادشده است.
4ـ1ـ1ـ واژۀ ﴿أَتَی﴾ دامغانی واژۀ ﴿أَتَی﴾ در آیۀ ﴿فَأَتَى اللَّهُ بُنْیَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ﴾ (النحل/16، 26) را به معنای «القَلع» [= برکندن] دانسته است (دامغانی، 1398، ص36) (جدول 3).
رویکرد غالب در ترجمۀ ﴿أَتَی﴾ با تهاجم است و اگر موارد تردید بر تهاجم افزوده شوند، کمیت تمایل به تهاجم از 14 به 20 [= 92/76%] افزایش می‌یابد. به نظر می‌رسد معنای اولیۀ ﴿أَتَی﴾ در تحقق کمیت یادشده مؤثر بوده است. در این میان، صفارزاده و یزدی، به دلیل معناکاوی نه چندان دقیق [= هدف قرار داد؛ هدف گرفت]، در ادغام و جبران موفق نبوده‌اند؛ بنابراین، ترجمۀ آن‌ها از این آیه نیاز به بازنگری دارد.
4ـ1ـ2ـ واژۀ ﴿بَخْسٍ﴾ دامغانی واژۀ ﴿بَخْسٍ﴾ در آیۀ ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ﴾ (یوسف/12، 20) را به معنای «حرام» دانسته است (دامغانی، 1398، ص63) (جدول 4).
جدول 4- واژۀ ﴿بَخْسٍ﴾ (یوسف/12، 20) در 26 ترجمه از قرآن کریم
مترجمان، معنای اولیه و صریح ﴿بَخْسٍ﴾ [= ناچیز/ اندک] را کاملاً منطقی و منطبق با محتوای آیه پنداشته‌اند؛ بنابراین، اعتماد را بر تردید و تهاجم ترجیح داده‌اند. 4ـ1ـ3ـ واژۀ ﴿الثَّمَرَاتِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿الثَّمَرَاتِ﴾ در آیۀ ﴿وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ﴾ (البقرة/2، 155) را به معنای «الأولاد الصغار» [= فرزندان کوچک] دانسته است (دامغانی، 1398، ص81) (جدول 5). جدول 5- واژۀ ﴿الثَّمَرَاتِ﴾ (البقرة/2، 155) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت اعتماد مترجم‌ها به معنای اولیۀ ﴿الثَّمَرَاتِ﴾ در مقایسه با تمایل آن‌ها به تهاجم 20 به 6 یا 92/76% به 07/23% است. این مسأله نشان می‌دهد بیشتر آن‌ها معنای اولیۀ ﴿الثَّمَرَاتِ﴾ در بافت آیه را روشن و قابل درک دانسته‌اند.
4ـ1ـ4ـ واژۀ ﴿دِینِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿دِینِ﴾ در آیۀ ﴿مَا کَانَ لِیَأْخُذَ أَخَاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ﴾ (یوسف/12، 76) را به معنای «الحکم» [= قانون] دانسته است (دامغانی، 1398، ص127)؛ یعنی «فی حُکم المَلِک وقضائه: در قانون و قضاوت پادشاه» (دامغانی، 1398، ص127) (جدول 6).
جدول 6- واژۀ ﴿دِینِ﴾ (یوسف/12، 76) در 26 ترجمه از قرآن کریم
رویکرد اصلی مترجمان در ترجمۀ ﴿دِینِ﴾ اعتماد به معنای اولیه است. هرچند بین معانی اولیه و ثانویه اختلاف جالب توجهی دیده نمی‌شود، معنای ثانویه محتوای آیه را بهتر انتقال داده است.
4ـ1ـ5ـ واژۀ ﴿رَحْمَةِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿رَحْمَةِ﴾ در آیۀ ﴿وَهُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیَاحَ بُشْرًا بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ﴾ (الأعراف/7، 57) را به معنای «مطر» [= باران] دانسته است (دامغانی، 1398، ص141) (جدول 7).
جدول 7- واژۀ ﴿رَحْمَةِ﴾ (الأعراف/7، 57) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت اعتماد مترجمان به معنای اولیۀ ﴿رَحْمَةِ﴾ در مقایسه با میل آن‌ها به تهاجم با حفظ معنای اولیه یا چشم پوشیدن از آن 8 به 18 یا 76/30% به 23/69% است. به نظر می‌رسد معنای ثانویۀ ﴿رَحْمَةِ﴾ [= باران] آن‌قدر جذابیت داشته است که بیشتر آن‌ها را به فاصله‌گرفتن از معنای اولیه برانگیخته است.
4ـ1ـ6ـ واژۀ ﴿سِرَاجًا﴾ دامغانی واژة ﴿سِرَاجًا﴾ در آیۀ ﴿وَجَعَلَ فِیهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِیرًا﴾ (الفرقان/25، 61) را به معنای «الشمس» [= خورشید] دانسته است (دامغانی، 1398، ص161) (جدول 8).
جدول 8- واژۀ ﴿سِرَاجًا﴾ (الفرقان/25، 61) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت مترجمانی که به معنای اولیۀ ﴿سِرَاجًا﴾ اعتماد کرده‌اند و مترجمانی که دو رویکرد تردید و تهاجم را مدنظر قرار داده‌اند 16 به 10 یا 53/61% به 46/38% است. در این میان، به نظر می‌رسد بیان معنای ثانویۀ ﴿سِرَاجًا﴾ [= خورشید] با وجود ﴿قَمَرًا مُنِیرًا﴾ تصمیمی مناسب برای ترجمه بوده است.
4ـ1ـ7ـ واژۀ ﴿السَّمَاءِ﴾ دامغانی واژة ﴿السَّمَاءِ﴾ در آیۀ ﴿وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً﴾ (البقرة/2، 22) را به معنای «السحاب» [= ابر] دانسته است (دامغانی، 1398، ص169) (جدول 9).
جدول 9- واژۀ ﴿السَّمَاءِ﴾ (البقرة/2، 22) در 26 ترجمه از قرآن کریم
اعتماد محض 25 مترجم به معنای اولیۀ ﴿السَّمَاءِ﴾ و تمایل یک مترجم به تهاجم با حفظ معنای اولیه نشان می‌دهد آن‌ها نزول باران از آسمان را منطقی دانسته‌اند. با این حال، کاربست ابر همراه با آسمان در ترجمۀ فیض‌الاسلام باید به عنوان یک اقدام به‌جا و مناسب در نظر گرفته شود. 4ـ1ـ8ـ واژۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ واژۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ جمع «مصباح» است. دامغانی واژۀ «مصباح» در آیۀ ﴿وَلَقَدْ زَیَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْیَا بِمَصَابِیحَ﴾ (الملک/67، 5) را به معنای «الکوکب، النجم» [= ستاره] دانسته است (دامغانی، 1398، ص183) (جدول 10). جدول 10- واژۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ (الملک/67، 5) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت اعتماد مترجمان به معنای اولیۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ در مقایسه با علاقۀ آن‌ها به تهاجم با حفظ معنای اولیه یا صرف‌نظر‌کردن از آن 15 به 11 یا 69/57% به 30/42% است. از چشم‌اندازی دیگر، 24 مترجم همچنان وابسته به معنای اولیۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ هستند؛ این موضوع نشان می‌دهد آن‌ها دربارۀ معانی ثانویۀ ﴿مَصَابِیحَ﴾ به قطعیت نرسیده‌اند. 4ـ1ـ9ـ واژۀ ﴿الصَّبْرِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿الصَّبْرِ﴾ در آیۀ ﴿وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ﴾ (البقرة/2، 45) را به معنای «الصوم» [= روزه] دانسته است (دامغانی، 1398، ص183) (جدول 11).
جدول 11- واژۀ ﴿الصَّبْرِ﴾ (البقرة/2، 45) در 26 ترجمه از قرآن کریم
هیچ یک از مترجم‌ها به معنای اولیه و صریح ﴿الصَّبْرِ﴾ بی‌اعتماد نبوده‌اند. به نظر می‌رسد معنادهی بدون چالش واژه در بافت و احاطۀ معنای اولیۀ آن بر معنای ثانویه در این اعتماد مؤثر بوده است. با این حال، 07/%23 از آن‌ها ترجیح داده‌اند ضمن اعتماد به معنای اولیه، از معنای ثانویه هم استفاده کنند.
4ـ1ـ10ـ واژۀ ﴿صَاحِبُ﴾ دامغانی واژۀ ﴿صَاحِبُ﴾ در آیۀ ﴿وَمَا صَاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ﴾ (التکویر/81، 22) را به معنای «النبی صلّ اللّه علیه وآله وسلّم» دانسته است (دامغانی، 1398، ص184) (جدول 12). جدول 12- واژۀ ﴿صَاحِبُ﴾ (التکویر/81، 22) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت اعتماد به معنای اولیۀ ﴿صَاحِبُ﴾ در مقایسه با دو رویکرد تردید و تهاجم حاکی از فاصلۀ عددی 14 به 12 یا 84/%53 به 15/46% است. در این میان، اگر کاربست معنای اولیه در ترجمه‌ها مدنظر قرار داده شود و دو کمیت اعتماد و تردید تجمیع شوند، فاصلۀ عددی 22 به 4 یا 61/84% به 38/15% شکل خواهد گرفت؛ این در حالی است که معنای ثانویه به‌تنهایی انتخاب بهتری برای ترجمه است.
4ـ1ـ11ـ واژۀ ﴿طَرَائِقَ﴾ دامغانی واژۀ ﴿طَرَائِقَ﴾ در آیۀ ﴿وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ﴾ (المؤمنون/23، 17) را به معنای «السماوات» [= آسمان‌ها] و «سبع سماوات» را به معنای «هفت آسمان» دانسته است (دامغانی، 1398، ص197) (جدول 13).
جدول 13- واژۀ ﴿طَرَائِقَ﴾ (المؤمنون/23، 17) در 26 ترجمه از قرآن کریم
رویکرد مسلط در ترجمۀ ﴿طَرَائِقَ﴾ همراه با بی‌اعتمادی به معنای اولیه است و اگر موارد تهاجم و تردید در هم ادغام شوند، تعداد تهاجم از 12 به 19 یا 15/%46 به 07/73% افزایش می‌یابد. با این حال، از میان مترجمانی که در گروه تردید نسبت به معنای اولیه قرار گرفته‌اند، صفارزاده معناکاوی موفقی نداشته [= منطقۀ آسمانی] و متعاقب آن، در برقراری تعادل و جبران نیز با شکست مواجه شده است.
4ـ1ـ12ـ واژۀ ﴿طَائِرَ﴾ دامغانی واژۀ ﴿طَائِرَ﴾ در آیۀ ﴿وَکُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِی عُنُقِهِ﴾ (الإسراء/17، 13) را به معنای «الکتاب» دانسته است. یعنی «کتابه. أی کتاب إجابته فی القبر لمنکر ونکیر، ویقال سعادته وشقاوته، خیره وشره: پاسخنامۀ پرسش‌های منکر و نکیر در قبر، و گفته شده: کارنامۀ خوشبختی و بدبختی یا خیر و شر اوست» (دامغانی، 1398، ص203) (جدول 14). جدول 14- واژۀ ﴿طَائِرَ﴾ (الإسراء/17، 13) در 26 ترجمه از قرآن کریم
انتخاب بیشتر مترجمان در ترجمۀ ﴿طَائِرَ﴾ ترجیح معانی ثانویه بر معنای اولیه است. به نظر می‌رسد معنای شگفت ﴿طَائِرَ﴾ در بافت آیه باعث این تصمیم و نیز اقدام همۀ آن‌ها برای تهاجم شده است.
4ـ1ـ13ـ واژۀ ﴿عَرَضًا﴾ دامغانی واژۀ ﴿عَرَضًا﴾ با فتح «را» در آیۀ ﴿لَوْ کَانَ عَرَضًا قَرِیبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوکَ﴾ (التوبة/9، 42) را به معنای «الغنیمة» [= غنیمت] دانسته است (دامغانی، 1398، ص212) (جدول 15).
جدول 15- واژۀ ﴿عَرَضًا﴾ (التوبة/9، 42) در 26 ترجمه از قرآن کریم
انتخاب اول 25 مترجم در ترجمۀ ﴿عَرَضًا﴾ کاربست معانی ثانویه و صرف‌نظر از معنای اولیه است. به نظر می‌رسد علاقۀ آن‌ها به آشکارسازی محتوای آیه در این تصمیم مؤثر بوده است.
4ـ1ـ14ـ واژۀ ﴿الْغَاشِیَةِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿الْغَاشِیَةِ﴾ در آیۀ ﴿هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ﴾ (الغاشیة/88، 1) را به معنای «قیامت» دانسته است (دامغانی، 1398، ص223) (جدول 16).
جدول 16- واژۀ ﴿الْغَاشِیَةِ﴾ (الغاشیة/88، 1) در 26 ترجمه از قرآن کریم
انتخاب اول مترجمان اعتماد به معنای اولیۀ ﴿الْغَاشِیَةِ﴾ و انتخاب دوم آن‌ها میل به تهاجم با حفظ معنای اولیه است. به نظر می‌رسد کاربست معنای ثانویه به همراه معنای اولیه با هدف تبیین محتوای آیه انجام شده است.
4ـ1ـ15ـ واژۀ ﴿الْقَصْرِ﴾ دامغانی واژۀ ﴿الْقَصْرِ﴾ در آیۀ ﴿إِنَّهَا تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ﴾ (المرسلات/77، 32) را به معنای «ریشه‌های درخت خرما و دیگر درختان» دانسته است (دامغانی، 1398، ص248) و نیز اشاره کرده است که «الْقَصْر» را به معنای «گردن شتر» دانسته‌اند (دامغانی، 1983م، ص381) (جدول 17).
جدول 17- واژۀ ﴿الْقَصْرِ﴾ (المرسلات/77، 32) در 26 ترجمه از قرآن کریم
انتخاب اول مترجم‌ها در ترجمۀ ﴿الْقَصْرِ﴾ اعتماد به معنای اولیه است. در این میان، مشکینی، ضمن اعتماد به معنای اولیه، تمایل به تهاجم داشته است؛ اما در معناکاوی موفق نیست، زیرا به معنای ثانویۀ مدنظر اشاره نکرده است؛ بنابراین، در مراحل ادغام و جبران هم موفق نیست. در توضیح، باید افزود تنه‌های بزرگ نخل تصویرسازی بدیع و قوی ساختمان بلند را ندارند.
4ـ1ـ16ـ واژۀ ﴿قُلُوبُ﴾ دامغانی واژۀ ﴿قُلُوبُ﴾ در آیۀ ﴿وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یَعْقِلُونَ﴾ (الحشر/59، 14) را به معنای «آراء» [= دیدگاه‌ها] دانسته است؛ یعنی «آراؤهم شتّی» [= دیدگاه‌های آن‌ها متفاوت است] (دامغانی، 1398، ص252) (جدول 18).
جدول 18- واژۀ ﴿قُلُوبُ﴾ (الحشر/59، 14) در 26 ترجمه از قرآن کریم
اعتماد 25 مترجم به معنای اولیۀ ﴿قُلُوبُ﴾ و اقدام یک مترجم به تهاجم و کاربست معنای ثانویه نشان می‌دهد ترجمۀ گروه غالب الزاماً دقیق‌ترین ترجمه نیست.
4ـ1ـ17ـ واژۀ ﴿کَنْزٌ﴾ دامغانی واژۀ ﴿کَنْزٌ﴾ در آیۀ ﴿وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلَامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَکَانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمَا وَکَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا﴾ (الکهف/18، 82) را به معنای «المصحف من العلم» [= کتاب] دانسته است (دامغانی، 1398، ص264) و نیز اشاره کرده است که دربارۀ آن گفته شده است: «إنه کان فیه لوح ذهب فیه علم وحکمة: در آن لوح طلایی بوده که در آن علم و حکمت بوده است» (دامغانی، 1983م، ص409) یا «إنه کان لوحًا من ذهب فیه علم وحکمة: لوح زرینی بوده که در آن علم و حکمت بوده است» (دامغانی، بدون تاریخ، ص404) (جدول 19).
جدول 19- واژۀ ﴿کَنْزٌ﴾ (الکهف/18، 82) در 26 ترجمه از قرآن کریم
هر 26 مترجم به معنای اولیۀ ﴿کَنْزٌ﴾ اعتماد کرده‌اند. به نظر می‌رسد جاذبۀ نیرومند معنای اولیه آن‌ها را از تهاجم، معناکاوی و کاربست معانی ثانویه بازداشته است.
4ـ1ـ18ـ واژۀ ﴿النَّذِیرُ﴾ دامغانی واژۀ ﴿النَّذِیرُ﴾ در آیۀ ﴿وَجَاءَکُمُ النَّذِیرُ﴾ (فاطر/35، 37) را به معنای «الشیب» [= پیری] دانسته است (دامغانی، 1398، ص289) (جدول 20).
جدول 20- واژۀ ﴿النَّذِیرُ﴾ (فاطر/35، 37) در 26 ترجمه از قرآن کریم
هر 26 مترجم به معنای اولیۀ ﴿النَّذِیرُ﴾ اعتماد کرده‌اند. به نظر می‌رسد مترجمان گاهی تحت تأثیر معنای اولیه و اطمینان به آن، از معناکاوی و کاربست معانی ثانویه صرف‌نظر می‌کنند.
4ـ1ـ19ـ واژۀ ﴿نُورًا﴾ دامغانی واژۀ ﴿نُورًا﴾ در آیۀ ﴿وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ﴾ (الأنعام/6، 122) را به معنای «ایمان» دانسته است (دامغانی، 1398، ص297) (جدول 21).
جدول 21- واژۀ ﴿نُورًا﴾ (الأنعام/6، 122) در 26 ترجمه از قرآن کریم
نسبت اعتماد به معنای اولیۀ ﴿نُورًا﴾ در مقایسه با تردید و تهاجم 19 به 7 یا 07/73% به 92/26% است. در این میان، اگر کاربست معنای اولیه، صرف‌نظر از اعتماد یا تردید به آن، ملاک باشد، فاصلۀ 25 به 1 یا 15/96% به 84/3% شکل خواهد گرفت. به نظر می‌رسد جذابیت معنای اولیه در شکل گرفتن چنین نسبتی مؤثر بوده است، در حالی که معانی ثانویه نیز انتخابی مناسب برای ترجمه هستند.
4ـ1ـ20ـ واژۀ ﴿یَدُ/ أَیْدِی﴾ دامغانی واژۀ ﴿یَدُ/ أَیْدِی﴾ در آیۀ ﴿یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ﴾ (الفتح/48، 10) را به معنای «الفعل» [= عملکرد] دانسته است (دامغانی، 1398، ص317)؛ یعنی «فِعلُ الله إلیهم بالخیر أفضل من فِعلِهِم فی أمر البیعة یوم الحدیبیة: فعل و عملکرد خداوند به آنان از فعل و عملکرد آنان در بیعت حدیبیه بهتر و برتر است» (دامغانی، 1398، ص317) و «أَیْدِی» جمع «یَد» است (جدول 22).
جدول 22- واژۀ ﴿یَدُ/ أَیْدِی﴾ (الفتح/48، 10) در 26 ترجمه از قرآن کریم
رویکرد غالب در ترجمۀ ﴿یَدُ/ أَیْدِی﴾ با اعتماد به معنای اولیه است و اگر دو رویکرد اعتماد و تردید تجمیع شوند، کمیت کاربست معنای اولیه از 22 به 25 یا 61/84% به 15/96% می‌رسد. از چشم‌اندازی دیگر، فقط یک مترجم است که به کاربست معنای ثانویه اعتماد کامل دارد، در حالی که جاذبۀ معانی ثانویه ﴿یَدُ/ أَیْدِی﴾ کمتر از معنای اولیۀ آن نیست.
5ـ نتیجه‌گیری کاربست الگوی استاینر در تحلیل ترجمه‌های 26 مترجم از 20 واژۀ چندمعنایی قرآن کریم به‌وضوح نشان داد ترجمه‌های تحت بررسی از نظر روشمندی و برنامه‌ریزی با چالش‌های اساسی روبه‌رو هستند. این تحلیل که با هدف درک دقیق‌تر از نحوۀ انتخاب معانی و رویکرد مترجمان به واژگان قرآن کریم انجام شده است، نمایانگر آن است که در بیشتر موارد، انتخاب‌های مترجمان نه بر مبنای چارچوب‌های منسجم و نظام‌مند، بلکه به طور عمده بر اساس تفسیرهای شخصی و سلیقه‌های فردی آن‌ها بوده است؛ بنابراین، در موارد متعدد، نقص جدی در یکپارچگی و هم‌راستایی ترجمه‌ها دیده می‌شود. جداول تحلیلی پژوهش نشان دادند هیچ یک از مترجمان در تمامی موارد به معانی اولیۀ واژگان اعتماد نکرده‌اند. افزون بر این، در بسیاری از موارد، مترجمان تصمیم به تردید یا تهاجم نسبت به معانی اولیه گرفته‌اند که این امر باعث افزایش پیچیدگی و گاهی آشفتگی در ترجمه‌ها شده است. از دیدگاهی دیگر، می‌توان گفت این رویکردها ممکن است نشان‌دهندۀ کوشش مترجمان برای گسترش دامنه‌های معنایی و ارائۀ ترجمه‌هایی دقیق‌تر و متناسب‌تر با بافت‌های مختلف باشند. با این حال، این الگوی عدم انسجام حاکی از آن است که بسیاری از مترجمان، عمدی یا ناخواسته، از رویکردی که منسجم و نظام‌مند باشد، فاصله گرفته‌اند. چنین وضعیتی نه فقط بیانگر چالش‌های روشی در فرایند ترجمه است، بلکه در برخی از موارد به سردرگمی در انتقال معانی نیز منجر شده است. در تحلیل دقیق‌تر داده‌ها، مشخص شد فقط در سه واژه از میان 20 واژۀ تحلیل‌شده، هر 26 مترجم به معانی اولیه اعتماد کرده‌اند. این موضوع نشان‌دهندۀ یک تصمیم ویژه و جالب توجه است که در آن تمامی مترجمان، بدون هیچ‌گونه تفاوت یا تغییر در برداشت‌های معنایی، ترجمه‌هایی کاملاً هم‌راستا با معانی اولیه ارائه داده‌اند. در بقیۀ موارد، ترجمه‌ها شامل ترکیبی از رویکردهای مختلف نسبت به معانی اولیه بوده‌اند: برخی از مترجمان به معانی اولیه وفادار مانده‌اند، در حالی که برخی دیگر تردید کرده یا به طور کامل به معانی ثانویه روی آورده‌اند. این ترکیب متفاوت از رویکردها نشانه‌ای از عدم‌انسجام و نبود چارچوب‌های روشن و قطعی در روند ترجمۀ واژگان چندمعنایی قرآن کریم است. این عدم انسجام به‌وضوح در برخی از واژگان خاص نمایان شده است؛ جایی که تفاوت‌های عمده‌ای در نحوۀ مواجهۀ مترجمان با معانی واژگان دیده می‌شود. برای مثال، در سه واژۀ «البَخْس»، «الکَنْز» و «النَّذِیر»، معانی اولیه به دلیل عادی‌انگاری و درک ساده‌انگارانه از آن‌ها کمتر به چالش کشیده شده‌اند. این امر سبب شده است تا مترجمان معانی اولیه را بپذیرند و ترجمه‌هایی به‌ظاهر دقیق، اما در واقعیتی سطحی و کم‌عمق تولید کنند. در مقابل، در واژۀ «الطَّائِر»، معانی ثانویه به دلیل جذابیت و غنای بیشتر، نظر بیشتر مترجمان را جلب کرده و آن‌ها به طور عمدی یا ناخواسته از معنای اولیه صرف‌نظر کرده‌اند. این تغییر در انتخاب معانی بیانگر نوعی دوری از چارچوب‌های روشمند است که به دنبال آن، انسجام و دقت در انتقال مفاهیم دقیق قرآن کریم کاهش می‌یابد. پژوهش حاضر بر لزوم استفاده از رویکردهای دقیق‌تر و منسجم‌تر در ترجمۀ واژگان چندمعنایی قرآن کریم تأکید دارد. اگرچه ترجمه‌های موجود گام‌هایی ارزنده در راستای انتقال مفاهیم قرآن برداشته‌اند، این ترجمه‌ها معمولاً تحت تأثیر سلیقه‌ها، تفسیرهای فردی و مطالعات خاص مترجمان قرار گرفته‌اند. این امر موجب شده است تا بخشی از ترجمه‌ها فاقد انسجام کافی و چارچوب‌های علمی مناسب باشند که در نتیجه، ممکن است به برداشت‌های کمتر دقیق یا نادرست از مفاهیم قرآنی منتهی شود؛ بنابراین، به منظور بهبود ترجمه‌های قرآن کریم و انتقال صحیح‌تر معانی آن، ضروری است تا در آینده از چارچوب‌های تحلیلی و علمی میان‌رشته‌ای، مانند الگوی استاینر، استفاده شود. این چارچوب‌ها بر اساس تحلیل‌های دقیق و توجه به زمینه‌های معنایی مختلف شکل گرفته‌اند و می‌توانند امکان انتقال مؤثرتر و دقیق‌تر معانی قرآن کریم به زبان‌های گوناگون را فراهم کنند.
[1] Hermeneutics [2] George Steiner [3] کتاب دامغانی بر سایر منابعی که به واژگان چندمعنایی قرآن کریم پرداخته‌اند، ترجیح داده شد، زیرا جامعیت آن در جمع‌آوری و طبقه‌بندی این واژگان، امکان تحلیل نظام‌مند و دقیق آن‌ها را مطابق با ساختار پژوهش حاضر فراهم می‌آورد. [4] Hans-Georg Gadamer [5] Paul Ricoeur [6] After Babel [7] Jeremy Munday [8] Initiative trust [9] Aggression [10] Incorporation [11] Compensation [12] Baker & Gabriela | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
القرآن الکریم. القرآن الحکیم (1379). (سید جلال‌الدین مجتبوی، مترجم). تهران: حکمت. القرآن الکریم (1369). (جلال‌الدین فارسی، مترجم). تهران: انجام کتاب. القرآن الکریم (1373). (ناصر مکارم شیرازی، مترجم). قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی. القرآن الکریم (1380). (عباس مصباح‌زاده، مترجم). مشهد: بارش، هاتف. القرآن الکریم (1380). (مهدی الهی قمشه‌ای، مترجم). قم: فاطمة الزهراء. القرآن الکریم (1381). (سیدکاظم ارفع، مترجم). تهران: فیض کاشانی. القرآن الکریم (1381). (علی مشکینی اردبیلی، مترجم؛ حسین استادولی، ویراستار). قم: الهادی. القرآن الکریم (1383). (محمدعلی رضایی اصفهانی، مترجم). قم: مؤسسۀ تحقیقاتی فرهنگی دار الذکر. القرآن الکریم (1386). (محمد یزدی، مترجم). قم: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران. القرآن الکریم (1388). (سید محمدرضا صفوی، مترجم؛ بر اساس المیزان). قم: دفتر نشر معارف. القرآن الکریم (1388). (محمد خواجوی، مترجم). تهران: مولی. القرآن الکریم (1391). (حسین استادولی، مترجم). قم: اسوه. قرآن حکیم (1384). (طاهره صفارزاده، مترجم). تهران: پارس کتاب. قرآن عظیم (1378). (سید علی‌نقی فیض‌الاسلام اصفهانی، مترجم و مفسر؛ 3 جلد). تهران: فقیه. قرآن کریم (1387). (محمود صلواتی، مترجم). تهران: مبارک. قرآن کریم (1388). (ابوالفضل رشیدالدین میبدی، مترجم؛ تصحیح و مقابلۀ مهدی ملک‌ثابت و علی رواقی). تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب. قرآن کریم (1390). (غلامعلی حدادعادل، مترجم). مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی. قرآن مجید (1354). (زین العابدین رهنما، مترجم؛ 4 جلد). تهران: سازمان اوقاف. قرآن مجید (1372). (کاظم پورجوادی، مترجم). تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی. قرآن مجید (1372). (محمدکاظم معزی، مترجم). قم: سازمان اوقاف و امور خیریه با همکاری اسوه. قرآن مجید (1374). (ابوالحسن شعرانی، مترجم؛ به همراه خواص سور و آیات). تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه. قرآن مجید (1380). (علی‌اصغر حلبی، مترجم). تهران: اساطیر. قرآن مجید (1383). (حسین انصاریان، مترجم). قم: سازمان اوقاف و امور خیریه با همکاری اسوه. قرآن مجید (1383). (ترجمۀ منظوم شهاب تشکری آرانی). تهران: پگاه اندیشه. قرآن مجید (1388). (محمود اشرفی تبریزی، مترجم). تهران: جلوه با همکاری پوریا. قرآن مجید (1390). (رضا سراج، مترجم). تهران: شرکت سهامی طبع کتاب. احمدیان، زینب، و حسینی‌زاده، سید عبدالرسول (1400). واکاوی و تحلیل دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در خصوص امکان و جواز وقوع چندمعنایی در قرآن. پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، 10(1)، 79-96. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23223804.1400.10.1.5.0 بابک‌معین، مرتضی (1392). چیستی ترجمه در هرمنوتیک گادامر و ریکور (چاپ اول). تهران: سخن. بیکر، مونا، و سالدینا، گابرئیلا [به سرپرستی] (1396). دایرة المعارف مطالعات ترجمه (حمید کاشانیان، مترجم؛ چاپ اول). تهران: فرهنگ نشر نو با همکاری آسیم. خیرجوی، صغری، و علیمردی، محمدمهدی (1395). مبانی نظری فهم قرآن از نظر علامه طباطبائی (ره) و مقایسۀ آن با آرای کلادنیوس، شلایر ماخر و هیرش از هرمنوتیست‌های کلاسیک. اندیشۀ دینی، 16(4)، 35-52. https://doi.org/10.22099/jrt.20174007. دامغانی، الحسین بن محمد (1983م). قاموس القرآن أو إصلاح الوجوه والنظائر فی القرآن الکریم (حقّقه ورَتّبه وأکملَه وأصلَحه عبد العزیز سَیّد الأهل؛ الطبعة الرابعة). بیروت: العلم للملایین. دامغانی، الحسین بن محمد (1398). واژه‌نامۀ وجوه و نظایر در قرآن کریم (تحقیق طلال سالم الحدیثی و عادل الدرّه؛ ترجمۀ عبدالجبار غوّاصی؛ مقابله و ویرایش مجید احمدی؛ چاپ اول). شیراز: ایلاف. دامغانی، الحسین بن محمد (بدون تاریخ). الوجوه والنظائر لألفاظ کتاب الله العزیز (تقدیم و تحقیق عبد الحمید علی). بیروت: الکتب العلمیة. فریدزاده، رائد (1398). بررسی نظریۀ ترجمه یوهان ولفگانگ فون گوته در یادداشت‌ها و مقالات برای فهم بهتر دیوان غربی-شرقی. پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی، 9(1)، 177-191. https://doi.org/10.22059/jflr.2019.248707.443 ماندی، جرمی (1394). معرفی مطالعات ترجمه: نظریه‌ها و کاربردها (ویراست سوم) (علی بهرامی و زینب تاجیک، مترجمان؛ چاپ دوم). تهران: رهنما. هاشمی، سید اسماعیل، ایازی، سید محمدعلی، توانایی، محمدحسین، و مهریزی طرقی، مهدی (1402). کاربست چندمعنایی واژگان قرآنی در ترجمه‌های فارسی (مطالعۀ موردی سورۀ آل عمران در ترجمه‌های قرن اول تا نهم). مطالعات قرآن و حدیث، 16(2)، 263-284. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 279 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 202 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||