دفاتر دیوانی قره‌باغ و بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی در دوره‌های سلطه ایرانی، عثمانی و روسی (۱۵۹۵–۱۸۹۷م)

مقدمه و طرح مسئله

منطقۀ قره‌باغ در سطح محلی، دو شکل بنیادین و متعارض از نظم اجتماعی را تجربه کرده است: نخست، ساختاری متکی بر سنت دیوان‌سالاری ایرانی و فرهنگ ایلیاتی ترکمانی؛ دوم، نظمی مبتنی‌بر حاکمیت کلیسا و اشرافیت شبه‌فئودالی ارمنی. در سطح فرامحلی نیز این منطقه به‌تناوب، میان سه قدرت بزرگ ایران، عثمانی و روسیه دست‌به‌دست شده است. از همین رو، توصیفات منابع تاریخی دربارۀ قره‌باغ، اغلب پراکنده، متکثر و در مواقعی متعارض‌اند؛ بنابراین، دفاتر دیوانی برجای‌مانده از قره‌باغ، نقطۀ عطفی در پژوهش‌های تاریخی این منطقه به شمار می‌روند؛ چراکه ضمن برخورداری از داده‌های دقیق، امکان تطبیق با داده‌های تاریخی و بعضاً راستی‌آزمایی برخی آثار را فراهم می‌کنند. همچنین، ازاین‌جهت که نمونۀ مشابهی از ولایات ایرانی سراغ نداریم که داده‌های دیوانی متواتر و ساختاریافته‌ای از آن، طی سه قرن متوالی، از اواخر قرن یازدهم هجری/شانزدهم میلادی تا پایان قرن سیزدهم هجری/ بیستم میلادی، در دست باشد؛ اهمیت و جایگاه این دفاتر را دوچندان می‌کند. این تداوم استثنائی، ظرفیت منحصر‌به‌فردی برای مطالعۀ تحولات سیاسی، اداری و جمعیتی قره‌باغ فراهم کرده است.

بررسی منابع تاریخی مقارن دفاتر دیوانی موصوف، حاکی از وجود سه جریان اصلی تاریخ‌نگاری در باب بررسی تاریخ منطقه قره‌باغ است: نخست، آثار فرامحلی؛ دوم، تواریخ محلی ارمنی؛ سوم، قره‌باغ‌نامه‌ها. در جریان نخست، داده‌های مربوط به قره‌باغ عمدتاً از تواریخ رسمی درباری وقت استخراج می‌شود؛ اما متأسفانه اطلاعات موجود در این زمینه بسیار محدودند؛ چراکه توصیفات مورخان ایرانی عصر صفوی بیشتر به نقش نظامی قره‌باغی‌ها در نبردها توجه داشته و اطلاعات ناچیزی دربارۀ اوضاع داخلی این منطقه ارائه می‌دهند (نک: نطنزی، ۱۳۷۲، ص. ۸۶؛ ترکمان ‌منشی، ۱۳۱۴، ج. ۲/۵۷۸).^[1] علاوه‌بر این، باوجود تسلط چندبارۀ عثمانیان بر این منطقه، توصیفات گسترده‌ای دربارۀ قره‌باغ در منابع عثمانی به چشم نمی‌خورد و در دورۀ پساصفوی نیز داده‌های مربوط به قره‌باغ به‌شدت کاهش می‌یابند (غفاری کاشانی، ۱۳۶۹، ص. ۵۸-۲۱۲؛ نامی اصفهانی، ۱۳۶۳، ص. 60، 105؛ گلستانه، ۱۳۴۴، ص. ۴۵۷).

دومین گروه از منابع، به مورخان ارمنی قره‌باغ اختصاص دارد. مشهورترین این آثار عبارت‌اند از: 1. کتاب تاریخ از آراکل تبریزی (2010)؛ 2. تاریخ مختصر منطقه آغوانک اثر حسن‌جلالیان (2009)؛ 3. تاریخ سرزمین آرتساخ از حسن‌جلالیان (2013)؛ 4. ملوک خمسه: قره‌باغ و پنج ملیک ارمنی آن از فروپاشی صفویه تا جنگ‌های ایران و روس از رافی (1395)؛ 5. تاریخ صافی (تاریخ قره‌باغ از ابتدا تا دوره دوم جنگهای روس و ایران) تألیف میرزا یوسف قراباغی (1390). باوجود اهمیت والای این آثار در پژوهش‌های مربوطه، آثار مزبور دقت تاریخی چندانی ندارند؛ چراکه مؤلفان آن‌ها عموماً به طبقۀ اشراف محلی اختصاص داشته و دسترسی محدودی به اسناد و منابع معتبر داشته‌اند. همچنین، این آثار عمدتاً رویکردی نامساعد به حاکمیت ایرانی و عناصر وابسته به آن در قره‌باغ دارند و علیه خاندان جوانشیر مواضعی خصمانه اتخاذ کرده‌اند.

سومین گروه از این منابع، قره‌باغ‌نامه‌ها هستند که با حمایت و تشویق ابراهیم‌ خان جوانشیر و با میراث‌خواری از نظام اداری و دیوانی ایرانی به رشته تحریر درآمده‌اند؛ ولی عمر حکومت ابراهیم ‌خان به انتشار این آثار نرسید و این کتب در دورۀ تسلط روسیه و بعضاً با حمایت صاحب‌منصبان روس منتشر شدند (قلی‌اف، ۱۳۸۱، ص. ۲۰-۲۹؛ Hüseynov, 2007, p. 1-100). قره‌باغ‌نامه‌ها ازنظر توصیفات جغرافیایی از دقت بسیار خوبی برخوردارند و در بسیاری از پژوهش‌های بعدی به‌عنوان منابع اصلی به آن‌ها استناد شده است؛ باوجود این، برخی از ادعاهای مطرح‌شده در آن‌ها اغراق‌آمیز، نادرست یا بدون شواهدی است که بتوان آن‌ها را ‌ارزیابی کرد.

در چنین وضعیتی، بر جای ماندن دفاتر دیوانی بسیار راهگشا بوده‌ است؛ چراکه علاوه‌بر ارائۀ اطلاعات دقیق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی از منطقه، امکان صحت‌سنجی آثار تاریخی را در اختیار ما قرار می‌دهند و همچنین، تصویری کلی از چگونگی نظام اداری و دیوان‌سالاری منطقه را منعکس می‌کنند؛ لذا در پژوهش حاضر، ابتدا در پی پاسخ به این سؤال خواهیم بود که دفاتر مزبور چه ماهیتی دارند؟ داده‌های مندرج در این دفاتر با چه هدفی و با چه کیفیتی احصاء شده‌اند؟ هریک از این دفاتر به‌طور کلی حاوی چه داده‌هایی هستند و اطلاعات مندرج در هر دفتر، چه تغییراتی نسبت به دفتر پیشین را منعکس می‌کند؟

پژوهش پیش‌رو بر پایۀ تحلیل مقایسه‌ای چهار دفتر دیوانی مربوط به ولایت قره‌باغ، یعنی دفاتر تحریر عثمانی (اجمال ۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م، ۱۱۴۴ق/۱۷۳۲م و نیز مفصّل 11۳۷ق/۱۷۲۷م) و سرشماری‌های روسی (۱۸۲۳ و ۱۸۸۶م) سامان یافته است. هریک از این دفاتر در بطن نظام دیوانی-اداری متفاوتی تدوین شده‌اند و به‌تبع آن، ساختار و محتوای آن‌ها نیز تفاوت‌هایی بنیادین با یکدیگر دارند.

بحث و بررسی

1. دفتر اجمال ۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م

متعاقب سقوط ولایات شمال غرب در طی جنگ‌های ایران و عثمانی ۹۸۹-۹۹۸ق، ولایت قره‌باغ نیز به سیطرۀ عثمانیان درآمد و حاکمان جدید به‌منظور استقرار نظام اداری جدید، اقدام به احصاء اطلاعات از این ولایت نمودند. فرایند احصاء اطلاعات، دو سال پیش‌از پایان جنگ در ۹۹۶ق/۱۵۸۸م با زعامت فردی به نام محمد امام‌زاده و هیئت عالی پنج نفره‌ای آغاز شد؛ اما این فرایند تا سال ۱۰۰۱ق/۱۵۹۳م به طول انجامید (Gəncə-Qarabağ..., 2010, p. 4). نتیجۀ فعالیت این هیئت، بنابر سنت دیوانی عثمانی، در مجلدی مشروح به باب عالی فرستاده می‌شد که دفتر مفصّل نام می‌گرفت و پس‌از نسخه‌برداری و درج تمغا به‌مثابۀ تصدیق محتوای گزارش در استانبول، مجدداً به ولایت مربوطه مرجوع شده و نسخ خلاصه‌شده‌ای از آن با عنوان دفتر اجمال تهیه می‌شد (Gümüşçü, 2008, p. 914). متأسفانه امروزه نسخۀ مفصّل این دفتر در دسترس نیست؛ اما خوشبختانه نسخۀ اجمال این دفتر شامل ۲۹۸ صفحه، تحریر به خط سیاق عثمانی با شمارۀ ۶۹۹ در آرشیو نخست‌وزیری ترکیه نگهداری می‌شود که نسخۀ خطی آن در سال ۲۰۱۰ (Gəncə-Qarabağ..., 2010) و نسخۀ تصحیح‌شده در سال ۲۰۲۲م (1595ci il…, 2022, p .6-7) در باکو به چاپ رسید.

ثبت و ضبط میزان مالیات‌های سالیانه هریک از روستاها و مناطق تابعه با تکیه بر مالیات حاصل از انواع زمین‌داری، هدف اصلی دست‌اندرکاران و گردآورندگان این دفتر بوده است. این دفتر با رویکردی جزءنگر، اطلاعات را براساس تقسیمات جغرافیایی سازمان‌دهی کرده و برای هر روستا به‌صورت مجزا، میزان و انواع مالیات‌های واصله را ثبت کرده است؛ به‌عنوان مثال، مالیات روستای نورزند از توابع بردع به میزان ۲۵هزار آقچه از بابت خمس حریر (مالیات ابریشم) یا روستای توراق از توابع اینجه‌رود، ۶هزار آقچه از بابت عادت اغنام (مالیات بر دام) ثبت شده است (1595ci il…, 2022, p. 215-231). همچنین، در توصیف اطلاعات مربوط به هر روستا، نوع نظام زمین‌داری (خاص، زعامت، تیمار یا ملک) مشخص و در موارد زعامت و تیمار، نام زعیم یا تیماردار نیز ذکر شده است.[2] نظر به سامان‌دهی مطالب این دفتر در ذیل توصیفات جغرافیایی خاص، می‌توان به الگوی تقسیمات جغرافیایی قره‌باغ در دورۀ ذکرشده دست یافت. بر این اساس، ایالت قره‌باغ به شش لوا تقسیم شده بود که هرکدام از آن‌ها نیز به واحد‌های کوچک‌تری با عنوان قضا و بعداً ناحیه تقسیم می‌شدند (جدول ۱).

جدول 1- تقسیمات جغرافیایی ایالت قره‌باغ براساس دفتر اجمال ۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م

 (1595 ci il…, 2022, p. 183-382)

گردآورندگان این دفاتر با هدف سامان‌دهی نظام مدیریت زمین و کنترل دقیق مالیات این ایالت اقدام به احصاء اطلاعات کرده‌اند؛ اما همچنان وضعیت مدیریت زمین نظم کافی ندارد. اطلاعات مربوط به شهر گنجه و بردع و روستاهای تابع آن‌ها از چنین نظمی برخوردارند (1595 ci il…, 2022, p. 118-147)؛ اما هرچه به نواحی دورتر می‌رویم، دقت اطلاعات کمتر و انواع مختلف زمین‌داری بیشتر می‌شود. همچنین در فرایند جمع‌بندی مالیات‌ها، اِشکالات محاسباتی مشهودی به چشم می‌خورد. در نمونه‌های بسیاری، باوجود ثبت دقیق مبالغ مالیات هر روستا به‌صورت جداگانه، جمع نهایی ارائه‌شده با حاصل جمع این ارقام مطابقت ندارد (1595ci il…, 2022, p. 133-134, 343). این ناهمخوانی‌های محاسباتی، هرچند کوچک، نشان‌دهندۀ ضعف در نظام دیوانی وقت است.

فارغ از داده‌های مالیاتی و دیوانی، مندرجات دفتر اجمال حاوی اطلاعات مهم اجتماعی است. گردآورندگان در ذیل توصیفات و ذکر مالیات‌های هر سکونت‌گاه، درصورت انتساب ساکنان به ایل یا اویماق خاص، این ارتباط را به‌دقت قید کرده‌اند که امکان ترسیم چشم‌انداز نسبتاً دقیقی از ساختار ایلیاتی ولایت قره‌باغ را فراهم می‌کند. برجسته‌ترین ایلات ثبت شده در این دفتر شامل قاجار و ایگرمی‌دورت (با تمرکز در یِولاق و قراآغاج)، اتوزایکی (در قراآغاج و ارسبار) و ذوالقدر (در قراآغاج و نهر حسن) هستند ندارد (1595ci il…, 2022, p. 84-252). همچنین، تطبیق داده‌های ذکرشده با گزارش‌های تاریخی، می‌تواند پژوهشگران را از افتادن در دام برخی اشتباهات احتمالی بازدارد؛ برای مثال، اویماق حاجی‌لر (وابسته به ذوالقدر) با داشتن سی و یک طایفه تابعه و پرداخت مالیات سالانه ۱۸۰هزار آقچه، به‌وضوح از جمعیت بیشتری نسبت به جوانشیر برخوردار بوده‌اند که میزان مالیات پرداختی آن‌ها به‌مراتب کمتر بوده است ندارد (1595ci il…, 2022, p. 250-252)؛ بااین‌حال، نام جوانشیر به‌دفعات بیشتری در منابع تاریخی وقت ذکر شده است.

به‌رغم دقت شایان توجه دفتر اجمال ولایت گنجه-قره‌باغ دربارۀ جمعیت مسلمانان، داده‌های ثبت‌شدۀ ارمنیان بسیار گنگ و ناشفاف است ندارد (1595ci il…, 2022, p. 122)؛ چنانچه جمع کلی مالیات مأخوذه از نامسلمانان که بالغ بر ۶۵۰هزار آقچه بوده را بر مالیات سرانه که ۱۰۱ آقچه بوده، تقسیم کنیم؛ می‌بایست رقم دقیق جمعیت نامسلمانان قره‌باغ به دست آید که ۶۴۳۵ نفر خواهد بود. ازطرفی، در ذکر جزئیات روستاهای قره‌باغ، تنها ساکنان ۱۶ روستا با عنوان «ارمنی» ذکر شده‌اند که ازقضا هیچ‌کدام به مناطق سکونت ارمنیان ازجمله خاچن تعلق ندارند ندارد (1595ci il…, 2022, p. 135-322). این درحالی است که به‌طور قطع از فردی با عنوان ملک هیکاس اطلاع داریم که مقارن ایام غلبۀ عثمانیان در گشتاسف صاحب‌منصب بوده (Papaziyan, 1965, No. 9, p. 480)؛ اما در دفتر اجمال، نه نامی از او وجود دارد و نه به سکونت ارمنیان در گشتاسف اشاره‌ای شده است. در مثالی دیگر می‌بایست به کلیسای گنجه‌سر (گاندزاسار) خاچن اشاره کرد که به‌طور قطع، پیش‌وپس از غلبه عثمانیان رونق داشته و سکنۀ ارمنی در روستاهای اطراف این کلیسا سکونت داشتند؛ اما نشانی از آن در دفتر اجمال نیست. این گسست را می‌بایست ناشی از نظام خاص زمین‌داری وقت دانست که ارمنیان به‌طور بلافصل در زمرۀ مالکان زمین به شمار نرفته و مناطق فوق در قالب تیول اداره می‌شدند؛ لذا سکنۀ ارمنی، مالیات مربوطه را به تیول‌دار پرداخت می‌کردند (Papaziyan, 1965, No. 6-7, p. 354-473).

مهم‌ترین رخداد سیاسی وقت که جزئیات آن را در مندرجات دفتر حاضر می‌توان مشاهده کرد، آرایش جدید مواضع گروه‌های اجتماعی در قره‌باغ است. بدین‌ترتیب که هریک از ایلات و عشایر قره‌باغی موضع متفاوتی در قبال سقوط این منطقه به دست عثمانیان اتخاذ کرده و مواضع آن‌ها در بازۀ وسیعی از مهاجرت به مناطق داخلی ایران تا هم‌پیمانی با عثمانیان جای می‌گیرد (رشتیانی و حسین‌پور، ۱۴۰۴، ص. ۱۱۹-۱۴۲). مندرجات دفتر اجمال، آنجا اهمیت می‌یابد که قادر است کمیت مهاجرت ایلات وفادار به صفویه را نشان دهد. در این دفتر، تعداد بسیاری از روستاها با عنوان «خالی و ویران» درج شده‌اند که از مجموع ۱۰۳۹ روستای موجود در قره‌باغ، تعداد ۱۶۱ روستا را شامل می‌شود؛[3] یعنی حدود ۱۴.۷درصد از کل روستاها. بیشترین تمرکز روستاهای خالی در لوای دیزک مشاهده می‌شود که از میان ۱۶۱ روستای خالی، ۹۳ روستا مربوط به این لوا و ۸۸ روستا از آن‌ها در ناحیه ارسبار در تابعیت دیزک قرار داشتند که بر این اساس می‌توان ادعا کرد که ناحیۀ ارسبار تقریباً به‌طور کامل خالی از سکنه شده بود، به‌نحوی که ۹۴.۶درصد از روستاهای آن مهجور گزارش شده‌اند. همچنین، ۴۱ روستای خالی نیز در لوای گنجه ثبت شده است (1595ci il…, 2022, p. 48)؛ بااین‌حال، صِرف اتکا به تعداد روستاهای خالی برای ارزیابی وسعت مهاجرت کافی نیست؛ زیرا در این نوع محاسبه، تفاوت در اندازه و جمعیت هر روستا لحاظ نشده است.

2. دفتر مفردات عجم

بنابر روایات حاصل از دوران سلطنت شاه اسماعیل، موضوع تثبیت نهادهای اداری و احصاء اطلاعات دیوانی در دفاتر دولتی از همان ابتدای صفویه آغاز شد (بوداق منشی، ۱۳۷۸، ص. ۱۲۵). در این دوره، نهاد دیوان‌خانه در مجاورت دولت‌خانه تأسیس شد که یکی از وظایف آن، رونوشت از تمامی ارقام، احکام، پروانجات، نامه‌ها و اسناد دولتی و نگهداری آن‌ها در دفاتر مخصوص بود (پورمحمدی، ۱۳۹۱، ص. ۴۵-۴۶). در نظام دیوان‌سالاری صفویه دفاتر بسیاری وجود داشت که اغلب آن‌ها به نهاد دفترخانۀ همایونی مستقر در پایتخت تعلق داشتند؛ اما تعداد اندکی نیز در دستگاه اداری بیگلربیگی تهیه و استفاده می‌شدند. ازجمله در دیدار شاهوردی‌خان زیاداغلی، بیگلربیگی وقت قره‌باغ، با فرستادۀ عثمانی از رجوع به دفاتر چوپان ‌بیگی و ارائۀ رقم دقیق گله‌ها و شبان‌های این ولایت یاد شده است که نشان از کارکرد دقیق نظام دیوانی محلی دارد (اصفهانی، ۱۳۶۸، ص. ۲۳۱).

دفاتر موسوم به «دفتر مفرده» ازجمله مهم‌ترین دفاتری بودند که در سطح محلی تهیه و تنظیم می‌شدند. گویا این دفاتر از روی داده‌های دفاتر آوارجه و توجیه تهیه شده و حاوی اطلاعات مالی یک‌ساله‌ای بوده‌اند (محبوب فریمانی و خسروبیگی، ۱۳۹۵، ص. ۲۴۲). اسایی حسن ‌جلالیان، جاثلیق کلیسای گنجه‌سر خاچن از فرایند سرشماری وسیعی در دوران سلطنت شاه سلطان حسین یاد می‌کند که از ۱۱۱۰ق/۱۶۹۹م تا ۱۱۱۳ق/۱۷۰۲م به طول انجامیده است که در طی این فرایند، آمار دقیقی از منطقۀ قره‌باغ احصاء شد. وی در جزئیات این سرشماری آورده است که مأموران حکومتی اقدام به ثبت اسامی همۀ مردان بالای ۱۵ سال، اسامی دقیق اعضای هر خانواده، اسامی تاجران، روحانیان مسیحی و حتی سیاحان کرده و فهرست‌های به‌دست‌آمده را نیز راستی آزمایی می‌نمودند که درصورت مغایرت با اطلاعات وارده، دروغ‌گویان را با ضربات چوب‌دستی مجازات می‌نمودند (Hasan Jalaleants’, 2009, p. 48-50). این اطلاعات در ساماندهی نظام مالیاتی بسیار راهگشا بود و چندی بعد، فردی به نام میرزا طاهر، وزیر آذربایجان براساس اطلاعات حاصل از این سرشماری، به منطقه آمده و مالیات‌های مربوطه را وصول نمود. متأسفانه اصل این دفاتر امروزه در دسترس نیستند؛ اما مأموران دولتی عثمانی در فرایند تهیۀ دفتر اجمال و مفصّل سال 114۳ق/۱۷۳۲م از «دفتر مفردات عجم» به‌عنوان یکی از منابع خود بهره برده‌ و به‌طور مکرر از آن نقل‌قول کرده‌اند (Gəncə Qarabağ…, 2023, p. 77-174).

۳. دفتر مفصّل 11۳۷ق/۱۷۲۷م و اجمال ۱۱۴۴ق/۱۷۳۲م

پس‌از سقوط اصفهان و تسلط مجدد عثمانیان بر قفقاز، کارگزاران جدید به‌منظور تثبیت حاکمیت خود بر قره‌باغ بار دیگر اقدام به احصاء اطلاعات مالی نمودند که این فرایند به‌مدت دو سال از ۱۱۳۷ق/۱۷۲۵م-۱۱۴۰ق/۱۷۲۷م به طول انجامیده و نتیجۀ آن در دفاتر مفصّل و اجمال درج شده است (Gəncə-Qarabağ..., 2000 , p. 4). تنها نسخۀ دفتر مفصّل به شمارۀ ۹۰۳ در ۶۳۲ صفحه ۱۲×۳۴ سانتی‌متری در آرشیو نخست‌وزیری جمهوری ترکیه نگهداری می‌شود که در سال ۲۰۰۰ به همت حسام‌الدین محمدوف قرامانلی در باکو تصحیح و منتشر شد.

به‌علاوه نسخه‌ای از دفتر اجمال ولایت گنجه و قره‌باغ به تاریخ ۱۱۴۴ق/۱۷۳۲م موجود است که تنها سه سال پس‌از دفتر مفصّل مذکور تهیه شده است. این دفتر به خط سیاق شکسته عثمانی کتابت شده و در ۱۰۲ صفحه با کد TTd.373 در آرشیو قیود قدیمه دفتر ثبت املاک و نقشه‌برداری ترکیه واقع در آنکارا نگهداری می‌شود که با توجه به هم‌پوشانی مندرجات آن با دفتر مفصّل ذکرشده و قرابت زمانی تاریخ انتشار، گمان می‌رود که از روی همان منبع تهیه شده باشد (Gəncə-Qarabağ..., 2023, p. 16). همچنین، دفاتر «روزنامچه تیمار» و «تحویل» این ولایت که به شمارگان TD913 و TD914 در آرشیو نخست‌وزیری ترکیه در استانبول نگهداری می‌شوند نیز در تکمیل محتوای دفتر اجمال راهگشا هستند که دفاتر اخیر نیز به همت پژوهشگر یادشده تصحیح و در پیوست دفتر اجمال منتشر شده‌اند (Gəncə-Qarabağ..., 2023, p. 18).

دفتر مفصّل ابتدا به ارائۀ شرحی کلی از وضعیت ایالت قره‌باغ، قوانین مالیاتی و شیوۀ محاسبۀ ارقام پرداخته است. در این شرح، ولایت قره‌باغ در همان محدودۀ دورۀ صفوی، یعنی میان دو رود ارس و کُر، تا سرحد تفلیس توصیف شده است؛ ازاین‌رو برخلاف غلبۀ کوتاه عثمانیان در ۹۹۸-۱۰۱۴ق که منطقۀ لوری به‌صورت مجزا از قره‌باغ اداره می‌شد، اینجا بار دیگر جزو ایالت قره‌باغ حساب شده است. طول منطقۀ (فاصله شرق و غرب) با پای پیاده ۶۵ ساعت و عرض آن (فاصلۀ شمال و جنوب) بین ۸ الی ۱۰ ساعت برآورد شده است. غالب جمعیت منطقه به طوایف قزلباش تعلق دارد که بیشترین محصول تولیدی آن‌ها ابریشم، برنج، سبزیجات، غلات و میوه‌جات است؛ درحالی‌که غالب روستاهای کوهستانی به ارمنیان تعلق داشته و محصول تولیدی آن‌ها اغلب گندم، جو، برنج و ارزن است. برنج و غلات به‌ترتیب، بیشترین و کمترین سهم در تولیدات منطقۀ برگشاد (در ساحل ارس) را داشته و روستاهای کوه‌نشین نیز از تولید میوه‌ و ابریشم بی‌بهره بوده‌اند (Gəncə-Qarabağ..., 2000 , p. 6).

نظر به مندرجات دفاتر مفصّل و اجمال، کارگزاران عثمانی تلاش وافری در جهت تهیه و تنظیم دفتری منظم به کار بسته‌اند که در نتیجه، شاهد دفتر منظم‌تر و منسجم‌تری نسبت به دفتر پیشین (۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م) هستیم؛ مثلاً

برگ ۱۶۷:

روستای بالتاشن تابع شترباسان. روستا در کنار نهر بالتاشین قرار دارد. در نزدیکی روستای شتر.

حسین‌ پسر حسن، آدی‌قلی پسر شفیع، برادرش شریف، نبی پسر حسن، محمد پسر حسین، محمد پسر علی...(۱۹ نفر دیگر)

مالیات تجرّد، ۲۷ نفر، ۱۰۸۰ آقچه

گندم؟[4] تاقه-۵۶۴۰ آقچه

جو؟[5] تاقه-۲۵۰۰ آقچه

پنبه-۲۰ باتمان-۲۴۰۰ آقچه

عشر ابریشم-۲۰ باتمان- ۲۴۰۰۰ آقچه

باغات انگور-۳۵ دؤنوم- ۸۴۰ آقچه

۲ آسیاب-۲۴۰ آقچه

رسم عروسان-۳۰۰ آقچه

دشت‌بان و مزارع-۴۰۰ آقچه

بدی هوا، گناه ارتکاب و جنایت-۶۰۰ آقچه

جمع: ۳۹۵۰۰ آقچه (Gəncə-Qarabağ..., 2000, p. 159-160).

با اتمام اطلاعات لواها و نواحی، اطلاعات مربوط به ایلات، عشایر و طوایف بزرگ را در بخش مجزایی آورده و همچنین نقاط ییلاق و قشلاق آن‌ها را ذکر می‌نماید که عبارت‌اند از: جوانشیر، اتوز ایکی، کبیرلی، کنگرلو، کردهای پسیان، قراچورلو و اَت یئمزلی (Gəncə-Qarabağ..., 2000, p. 436-471؛ نک: جدول ۲).

نظر به اینکه دفاتر اجمال ذاتاً خلاصه‌ای از دفاتر مفصّل هستند، اطلاعات تمامی روستاهای یادشده در این دفتر نیز تکرار شده است؛ اما تنها به درج جمع ارقام بسنده شده و جزئیات بیشتری ارائه نشده است. ازجمله همان روستای بالتاشن در ذیل ناحیۀ شترباسان ذکر شده و میزان مالیات آن ۳۹۵۰۰ آقچه درج گردیده است (Gəncə-Qarabağ..., 2023, p. 89)؛ بااین‌حال، دفتر اجمال باوجود حجم اندک خود، شکل موجزتری داشته و بعضاً اطلاعات سودمندتر با گفتار صریح‌تری ارائه می‌دهد. با عنایت به تقارن شورش ارمنیان در نواحی کوهستانی موسوم به سغناق و قطع دسترسی کارگزاران عثمانی (نک: بورنوتیان، ۱۳۹۹، ص. ۱۹۷) مالیات این مناطق به نقل از دفتر مفردات درج شده و همچنین در ذیل تقسیمات جغرافیایی قرار نگرفته و به‌صورت مجزا نگاشته شده‌اند (جدول ۳).

جدول 2- تقسیمات جغرافیایی و میزان مالیات براساس دفتر اجمال ۱۱۴۴ق/۱۷۳۲م

 (Gəncə-Qarabağ..., 2023, p. 22-25)      

جدول 3- نواحی‌ای که از عثمانیان تبعیت نکرده و مالیات نمی‌پردازند به نقل از دفتر مفردات عجم

 )Gəncə-Qarabağ..., 2023, p. 158-184(

دفاتر دیوانی علاوه‌بر اطلاعات مالی، می‌توانند به‌عنوان آیینۀ تمام نمای وضعیت سیاسی-اجتماعی وقت به شمار آیند. بر این اساس، ولایت قره‌باغ متحمل صدمات شدیدی از رخدادهای پساصفویه شده که پیامدهای آن در جای‌جای این دفاتر ‌رؤیت‌پذیرند (نک: استرآبادی، ۱۳۷۷، ص. ۹؛ رشتیانی، ۱۳۹۴، ج. ۲/۲۷۰-۲۷۱). در توصیفات دفتر مفصّل از شهر گنجه، تعداد مغازه‌ها، حمام‌ها، باغات، کاروانسراها، مساجد و زیارتگاه‌ها و... دقیقاً ذکر شده‌اند؛ اما غالب بناها به‌شکل ویران توصیف شده‌اند که نشان از صدمات واردآمدۀ جدی بر این شهر است (Gəncə-Qarabağ…, 2000 , p. 29-30). منطقۀ ارسبار که به‌طور سنتی، محل تجمع ایلات وفادار به صفویه به شمار می‌رفت، بیشترین تعداد روستاهای خالی را با ۵۵ روستا به خود اختصاص داده و نام ایلات بزرگ منطقه، تقریباً از این دفتر محو شده‌اند (Gəncə-Qarabağ…, 2000 , p. 9). همچنین در این دفتر از راهزنی و غارتگری ایل قراچورلو و همچنین مهاجرت ایل کبیرلو به روسیه براثر ناامنی‌های به وجود آمده یاد شده است (Gəncə-Qarabağ…, 2000 , p. 471).

۳. گزارش تدوین‌شدۀ استان قره‌باغ در سال ۱۸۲۳م

در دورۀ فترت مرگ نادرشاه تا برآمدن آغامحمد خان قاجار، قدرت سیاسی و اداری به‌صورت غیرمتمرکز میان خاندان‌های زمین‌دار محلی، ایلات و عشایر و همچنین صاحب‌منصبان پیشین دورۀ نادری و صفوی تقسیم شد که در تاریخ منطقه با عنوان «خانات» شناخته می‌شوند (باکیخانوف، ۱۳۸۳، ص. ۱۸۲). خان‌نشین قره‌باغ تحت سیطره خاندان جوانشیر نیز ازجمله این خانات به شمار می‌رود که در این دوره پدیدار شد؛ چنان‌که می‌دانیم، شهر گنجه پیش‌تر به‌عنوان مرکز ولایت قره‌باغ و محل استقرار دستگاه دیوانی محلی به شمار می‌رفت؛ ولی قلمرو اداری ولایت قره‌باغ در دورۀ نادرشاه دستخوش تغییراتی شد که در نتیجۀ آن، ناحیۀ دشتی که پیش‌تر به‌عنوان نقطۀ ثقل قره‌باغ به شمار می‌رفت از این ولایت مجزا شده و اطلاق واژۀ «قره‌باغ» به ناحیۀ کوهستانی آن محدود شد (باکیخانوف، ص. 197؛ قراباغی، ۱۳۹۰، ص. ۱۴۵-۱۴۶). ازطرفی، واحد سیاسی جدید قره‌باغ در شرایطی در اختیار خاندان جوانشیر قرار گرفت که این طایفه سابقۀ حکومت‌داری اندکی داشته و عمدتاً اقتدار آن‌ها در ساختار ایلی-عشایری تعریف می‌شد. همچنین، خان جوانشیر در فرایند تحصیل قدرت اقدام به ائتلاف با برخی ملیک‌های ارمنی محلی کرد (باکیخانوف، ۱۳۸۳، ص. ۱۸۵؛ Raffi,1395, p. 63-67).

به فاصلۀ کوتاهی پس‌از انعقاد عهدنامۀ گلستان، مقدمات برچیدن نظام خانی در قره‌باغ برداشته شد و مقامات روسی به‌منظور فراهم آوردن مقدمات هضم قفقاز در نظام اداری روسیه، اقدام به تهیۀ گزارش‌های جامعی از وضعیت اداری و اقتصادی منطقه کردند که نتیجۀ این گزارش‌ها در قالب دفاتر موسوم به «گزارش تدوین‌شده» در ‌دسترس‌اند. ازجمله این دفاتر، می‌توان به گزارش‌های مربوط به استان شروان (Opisaniye…, 1867)، شکی (Opisaniye…, 1866) و نخجوان (Opisaniye…, 1833) اشاره کرد. دفتر مورد بحث نوشتار حاضر با عنوان «گزارش تدوین‌شدۀ استان قره‌باغ در سال۱۸۲۳» (Opisaniye…, 1866) در سال ۱۸۶۶م در ۳۰۹ صفحه به چاپ رسید و امروزه با کد FB A 307/119 در کتابخانۀ ملی روسیه نگهداری می‌شود. همچنین، ترجمۀ انگلیسی این گزارش به انضمام برخی گزارش‌های تکمیلی نیز به همت جورج بورنوتیان در سال ۲۰۱۱ منتشر شد (Bournoutian, 2011)؛ اما شایان ذکر است که در پژوهش حاضر، بر نسخۀ روسی تکیه داشته‌ایم.

ماهیت این گزارش بیشتر جنبه‌ای مقدماتی داشت تا گردآوری اطلاعات دقیق و جامع. براساس یادداشت مؤلف، اطلاعات گردآوری‌شده ازطریق مصاحبه با بیگ‌ها و ملیک‌های محلی به دست آمده بود و نه مشاهدۀ عینی دقیق. به‌علاوه مؤلف بر این موضوع اشراف داشته است که مصاحبه‌شوندگان به‌منظور فرار از پرداخت مالیات، اطلاعات را کمتر از مقدار واقعی ارائه داده‌اند. خان‌نشین قره‌باغ به واحدهایی خُردتری با عنوان «محال» تقسیم شده بود؛ اما این تقسیم‌بندی چندان دقیق نبود و برخی از محال‌ فقط بر روی کاغذ وجود داشتند (Opisanie…, 1866, p. 1-4). به‌علاوه مناطقی چون سیسیان و تاتِو که در ایام پس‌از سقوط افشاریه در ذیل اقتدار خان جوانشیر قرار گرفته بودند، در ذیل قره‌باغ آمده‌اند (Opisanie…, 1866, p. 304). افزون‌بر این، اراضی خاصۀ خان و نیز املاک برخی از صاحب‌منصبان محلی به‌طور مستقل اداره می‌شدند که بر اغتشاش امور می‌افزود. بر این اساس، گزارش نهایی را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

۱. گزارش شهر شوشی

اسامی سکنۀ شوشی مشتمل بر۱۵۳۲ نفر به تفکیک محلات، و در جاهایی با ذکر وابستگی سیاسی ثبت شده است که البته شامل زنان و کودکان نمی‌شود؛ لذا هریک از اسامی را می‌بایست به‌مثابۀ سرپرست خانوار در نظر گرفت. در این بخش از گزارش، از سه محلۀ تبریزلی، قازانچالی و آقلیسلی (منسوب به روستای آکولیس/آکلیس نخجوان) (قرا‌باغی، ۱۳۹0، ص. ۱۶۹) یاد می‌شود که هرکدام به ترتیب ۱۶۲، ۸۷ و۱۲۱ خانوار داشته‌اند. همچنین، ساکنان شهر به گروه‌های مختلف قومی-ایلی (مثلاً ارمنیان، ایگرمی‌دورت، کبیرلو)، جغرافیایی (مثلاً اهالی محال دمیرچی حسنلو، محال خاچین)، سیاسی (مثلاً تابعین جعفرقلی‌آقا، تابعین کاپیتان میرزا علی بیگ) و اجتماعی (مثلاً ملاها و سادات) تقسیم شده‌اند (Opisanie…, 1866, p. 9-23). نکتۀ درخور تأمل در این بخش از گزارش، موضوع غلبۀ جمعیتی مسلمانان بر ارمنیان است.

گزارش مربوط به شهر شوشی، تصویر شهر تازه‌تأسیسی را ترسیم می‌کند که بیشتر ساکنان، مهاجرانی تازه‌اسکان‌یافته‌اند و از همین رهگذر است که در دسته‌بندی‌های ذیل ساکنان شوشی به اهالی خاچین، ورنده، اتوزایکی و دیگر مناطق به‌طور مجزا اشاره شده است (Opisanie…, 1866, p. 9-23). میرزا یوسف قرا‌باغی آورده است که بخش عمده‌ای از جامعۀ مسلمان شوشی را مهاجرانی از تبریز و نخجوان تشکیل می‌دادند (قراباغی، ۱۳۹0 ص. ۱۶۹). این الگوی مهاجرت به‌وضوح در ساختار جمعیتی شهر بازتاب یافته است؛ چنان‌که بزرگ‌ترین محله شهر با ۱۶۲ خانوار، «تبریزلی» نام دارد؛ اما باید توجه داشت که احتمالاً بخشی از این جمعیت، منشأ قره‌باغی داشته است که چند دهۀ پیش براثر ناامنی‌ها مجبور به ترک منطقه شده بوده است (مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، ۱۳۸۷، ش. ۲۸/۱۱۱؛ مروی، ص. ۳۷۹). همچنین برخلاف ادعای میرزا یوسف مبنی‌بر اینکه جمعیت شوشی «...دو حصّه ارامنه و یک حصّه اهل اسلامی شیعه می‌باشند»، اکثریت قاطع اسامی سرپرستان خانوار حاکی از منشأ اسلامی-ترکمانی آن‌ها است (Opisanie…, 1866, p. 9-23).

۲. گزارش اراضی خاصه

در میان عنوان‌های مندرج در گزارش ذکرشده، به‌طور مکرر به عبارت‌هایی چون «املاک خانوادۀ خان»، «املاک گل‌محمد و دیگران»، «املاک اغورلو بیگ و دیگران» برمی‌خوریم. این شکل از نظام مدیریت زمین را باید در امتداد نظام تیول‌داری و زعامت در دوره‌های پیشین دانست که منشأ پیچیدگی و بعضاً بروز اغتشاش در مدیریت اراضی بوده و مانع از تهیۀ گزارش منظم به تفکیک تقسیمات جغرافیایی می‌شدند.

اطلاعات ذیل این عنوان‌ها، شکل متفرقی داشته و بدون انسجام است؛ چراکه روستاهای تحت مالکیت، پراکنده بوده و همچنین، نام برخی ایلات کوچ‌رو نیز در ذیل این عنوان‌ها آمده است.[8] در این مواقع، پس‌از ذکر صاحب اراضی، روستاهای تابعه به‌طور پراکنده ثبت و تعداد خانوارها نیز به تفکیک «مالیات‌پرداز» (با ذکر دقیق میزان مالیات) و «معاف از مالیات» درج شده است.

۳. گزارش محال تابعه

چنان‌که می‌دانیم لفظ «محال» ریشه در واژۀ «محل» دارد و در اصل بر نواحی جغرافیایی دلالت می‌کرده است؛ بااین‌حال از اسامی برمی‌آید که بسیاری از این محال نه مناطق جغرافیایی، بلکه نام ایلات و طوایف‌اند. در این مواقع، پدیدآورندگان به‌جای نام روستاها، عنوان‌های طایفه یا اویماق مربوطه را ثبت کرده و اطلاعات مالیاتی و اجتماعی آن‌ها را در توضیحات آورده‌اند. در مقابل، درخصوص محال واقعی جغرافیایی، نام تک‌تک روستاهای تابعه ذکر و در برابر هر روستا نوع ساکنان (ارمنی یا تاتار[9] بودن)، تعداد خانوارهای مالیات‌پرداز و معاف از مالیات و نیز توضیحات تکمیلی در ستون جداگانه ثبت شده است. محال قره‌باغ در گزارش بدین شرح آمده است: دمیرچی‌حسنلو، سیسیان، برگشاط، باغابرد، کبیرلو، گوی‌پارا، تاتو، خاچین، چله‌برد، طالش، ایگرمی‌دورت، اتوزایکی، قراچورلو، ورنده. همچنین، ناحیه دیزک در ذیل سه عنوان خرده‌پاره‌دیزک، دیزک-جوانشیر و دیزک آمده است.

انعکاس تغییرات جمعیتی ناشی از تحولات سیاسی در فاصلۀ زمانی سقوط صفویه تا تسلط روسیه را می‌توان در گزارش‌های مربوط به محال مشاهده کرد؛ چنان‌که در ذکر محال قره‌باغ، بخشی با عنوان «کلونی‌های مهاجر روستایی و کوچ‌رو»[10] ثبت شده است که اطلاعات مربوط به مهاجرت‌های منفی و مثبت ساکنان قره‌باغ را در برگرفته و بعضاً منشأ این مهاجرت‌ها نیز ذکر شده است؛[11] امام اطلاعات مندرج در ذیل این عنوان، تنها بخش کوچکی از تغییرات جمعیتی مزبور را نشان داده و موارد مهم‌تری در ذیل عنوان‌های دیگر مندرج‌اند؛ چنان‌که می‌دانیم، منطقۀ قفقاز پس‌از سقوط صفویه، صحنۀ ناآرامی‌های فراوانی شد که مهم‌ترین آن‌ها نهب و غارتگری لزگیان بود (نک: استرآبادی، ۱۳۷۷، ص. ۹). مقارن با این موج از ناامنی‌ها، یک هسته مقاومت ارمنی به سرکردگی شخصی به نام داویت بیگ ارمنی در قپان شکل گرفت که ظاهراً هدف اولیۀ آن، مقابله با این غارتگری‌ها بود؛ بااین‌حال، نوک پیکان این حرکت عمدتاً متوجه ترکمانان محلی شد و شورشیان قپان دست به پاک‌سازی جمعیتی در محدودۀ قپان-برگشاط گشوده و بخش فراوانی از ساکنان مسلمان را از منطقه اخراج کردند (Stéphannos, 1871, p. 230-235؛ مروی، ۱۳۶۹، ص. ۶). نشانه‌های این موضوع را می‌توان در جدول‌های مربوط به محال واقع در کوهستان‌های قره‌باغ مشاهده کرد؛ برای نمونه، روستای حسن‌قایا واقع در حوالی بردع، در دفتر مفصّل 11۳۷ق/۱۷۲۷م دارای ۱۹ خانوار مسلمان و ۱۴ خانوار نامسلمان بود (Gəncə-Qarabağ..., 2000, p. 292-293)؛ اما در گزارش ۱۸۲۳ به‌عنوان روستایی فقط ارمنی‌نشین با ۱۴ خانوار معرفی شده است (Opisanie…, 1866, p. 229).[12] به‌جز روستای بزرگ آقالی با ۵۷ خانوار، ساکنان دیگر روستاهای محال ورنده تماماً ارمنی گزارش شده‌اند و در محال دیزک نیز، به‌جز روستای جوارلی،[13] سایر آبادی‌ها تماماً ارمنی‌نشین توصیف شده‌اند (Opisanie…, 1866, p. 238-258). حال آنکه در گزارش پیشین، جمعیت درخور توجهی از مسلمانان در این مناطق می‌زیسته‌اند (Gəncə-Qarabağ..., 2000, p. 380-428).

زیرساخت‌های جمعیتی قره‌باغ، به‌ویژه جمعیت مسلمانان، به‌محض بازگشت نسبی امنیت در منطقه رو به بهبود نهاد که اعطای معافیت‌های مالیاتی ازسوی خان جوانشیر نیز بر این فرایند تأثیر بسزایی داشت (Opisanie…, 1866, p. 129-136). در تابعین قراچورلو از اویماقی به نام «شِیلان‌لو» یاد شده که ۱۰ سال پیش‌از نگارش گزارش از قره‌باغ مهاجرت کرده و کمتر از شش ماه پیش‌از نگارش، با اخذ سه سال معافیت مالیاتی ازسوی خان، به قره‌باغ بازگشته‌اند (Opisanie…, 1866, p. 234). بخش دیگر این جمعیت نیز تازه‌وارد بودند، ازجمله اویماقات آدیگوزل بیگ و امامقلی بیگ تابع دمیرچی حسنلو با اخذ پنج سال معافیت مالیاتی از ایروان آمده و در قره‌باغ سکونت یافته بودند (Opisanie…, 1866, p. 72). همچنین، نشانه‌های مکرری از اسکان جمعیت تازه‌وارد در قره‌باغ به چشم می‌خورد که برخی از آن‌ها صراحت داشته و برخی دیگر در حد گمان‌اند. ازجمله جماعت کوچ‌روی غیربومی مشتمل بر هفت خانوار با عنوان «مغان‌لی» و روستایی با عنوان «قراداغلی» دو بار در گزارش آمده است که یک بار مشتمل بر پنج و بار دیگر مشتمل بر یازده خانوار ثبت شده است (Opisanie…, 1866, p. 34-35). در ذیل روستای ارمنی گِشی واقع در املاک جعفرقلی‌آقا، دو خانوادۀ غیربومی از مبدأ خوی و نخجوان ثبت شده‌اند ( Opisanie…, 1866, p. 42)؛ بااین‌حال، مهم‌ترین تلاش برای احیای سکونتگاه‌های پیشین ازطریق اسکان جمعیت جدید را می‌بایست متعلق به روستای قبادلی بدانیم.^[14] در گزارش ذکرشده چنین می‌خوانیم که محل بنای روستا، کاملاً خالی بوده و حاجی ‌آقالار بیگ (از تابعین خان)‌، با اسکان جمعیت تازه‌وارد از مبدأ ایروان، نخجوان و قره‌داغ، آن را آباد کرده و به همین سبب نیز به‌کلی از پرداخت مالیات معاف بوده و تمام درآمد آن به مالک پرداخت می‌شده است (Opisanie…, 1866, p. 97)؛ ازاین‌رو، وقوع جنگ‌های ایران و روس، بخشی از جمعیت موجود را نیز مجبور به ترک قره‌باغ کرد که در مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به اویماقات شاهسون و جبرئیل‌لو اشاره کرد ( Opisanie…, 1866, p. 309؛ باکیخانوف، ۱۳۸۳، ص. ۲۱۳-۲۱۹).

در حواشی منابع تاریخی محلی، می‌توان به اطلاعات نه‌چندان مفصّلی دربارۀ جمعیت کُرد منطقه دست یافت، ازجمله قراباغ‌نامه‌ها اشاره‌های کوتاهی به اوبه‌های کُرد سام‌لو و قراچورلو در محال زنگه‌زور دارند (Adıgözəlbəy, 2006, p. 92; Xəzani, 2006, p. 186). همچنین، بهارلی در ذیل حکایتی کوتاه، مردمان کُرد را با ویژگی شخصیتی ساده‌دل ترسیم کرده است (Baharlı, 2006, p. 36)؛ بااین‌حال، مهم‌ترین رخداد مربوط به کُردهای قره‌باغ در حدفاصل دورۀ صفویه تا جنگ‌های ایران و روس، به پدیدۀ راهزنی و غارتگری «کردهای قراچورلو» اختصاص دارد (Gəncə-Qarabağ..., 2000, p471؛ کرتاتسی، ۱۴۰۳، ص. ۱۴۶-۱۴۷). مقایسۀ دفاتر دیوانی و گزارش‌های روسی می‌تواند تصویر دقیق‌تری از این پدیده و همچنین از نظام ایلی-عشایری قراچورلو ارائه دهد بدین نحو که قراچورلو نه یک ایل مشخص سازمان‌یافته، بلکه اتحادیه‌ای از هفت طایفه معرفی شده است: شِیلانلی، گیالوخچی، تاخمازلی (طهماسب‌لو؟)، شادمانلی، یورداخلی، سیدلر و نیز اویماقی موسوم به «کُرد» با ۸۶ خانوار (Opisanie…, 1866, p. 234-236). با توجه به آنکه دیوانیان عثمانی در دفتر اجمال ۱۰۰۳ق/۱۵۹۵م عشایر کوچ‌رو غیربومی را «سیاه‌خیمه» می‌خواندند (1595ci il…, 2022, p. 92-93)، می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که اصطلاح قراچورلو، شکل تغییریافتۀ «قراچادرلو» به معنای عشایر کوچ‌رو بوده است؛ بدین‌سان، مقصود از «نهب و غارت کردهای قراچورلو»، اشاره به تاخت‌وتازهای عشایر کوچ‌رو کردتبار در منطقه بوده است؛ بااین‌حال در تابعین ایل کبیرلو نیز به چهار طایفه مشتمل بر ۵۰ خانوار با عنوان «کرد قرامانلو»، «کرد بردع»، «کرد گرجستانی» و «دورتلَر کرد»، برمی‌خوریم که باوجود ثبت به‌عنوان کوچ‌نشین،‌ همگی در شهر شوشی سکونت داشته‌اند.[15] همچنین از میان این چهار طایفه، تنها به منشأ واپسین طایفه اشاره شده است که بومی منطقه شروان بوده‌اند (Opisanie…, 1866, p. 134-135)

جدول ۴- تعداد خانوارهای استان قره‌باغ در ۱۸۲۳م

 )Opisanie…, 1866, p. 304-305(

۵. مجموعه داده‌های آماری دربارۀ جمعیت قفقاز جنوبی در ۱۸۸۶م و اولین سرشماری جمعیت امپراتوری روسیه ۱۸۹۷م

فرایند روسی‌سازی قفقاز، با هدف تثبیت سلطۀ سیاسی، فرهنگی و اداری روسیه بر این منطقه راهبردی، بلافاصله پس‌از انعقاد عهدنامۀ گلستان آغاز شد (مرشدلو، ۱۳۹۱، ص. ۲۱۲-۲۴۳). در این راستا، مقامات روسی با تشویق و حمایت از نویسندگان محلی، زمینۀ تألیف کتاب‌های تاریخی بسیاری را فراهم کردند. ازجمله آثار برجستۀ این دوره می‌توان به گلستان ارم (حسینی و همکاران، ۱۳۹۳، ص. ۳۷-۵۶؛ نائبیان و جعفری، ۱۳۹۰، ص. ۱۳۷-۱۵۸) و قره‌باغ‌نامه اثر میرزا آدیگوزل بیگ (Adıgözəlbəy, 2006, p. 9-21) اشاره کرد که به‌عنوان منابعی ارزشمند برای شناخت تاریخ و فرهنگ قفقاز در آن زمان شناخته می‌شوند؛ بااین‌حال، این تلاش‌های اولیه برای مستندسازی تاریخ و ویژگی‌های قفقاز کافی نبود و نیاز به گردآوری اطلاعات جامع‌تر و نظام‌مندتری احساس می‌شد. در همین راستا، دو مجموعۀ مهم اطلاعاتی با عنوان‌های سالنامۀ قفقاز و مجموعه قفقاز به‌طور متناوب منتشر شدند. سالنامه‌های قفقاز که به همت ادارۀ نشر نایب‌السلطنه قفقاز به‌صورت سالانه منتشر می‌شدند، شامل اطلاعات متنوعی ازجمله آداب‌ورسوم، تقویم‌ها و مناسبت‌های رایج (مانند اعیاد و مراسم‌های مذهبی در تقویم‌های هجری، ارمنی و...)، فواصل جغرافیایی میان شهرها و دیگر داده‌های اجتماعی و جغرافیایی منطقه بودند (نک: شمارگان مختلف این اثر، ازجمله Kavkazskiy…,1847; Kavkazskiy…,1882)؛ اما مجموعۀ قفقاز که زیر نظر فرماندهی کل ارتش قفقاز منتشر می‌شد، محتوایی تخصصی‌تر و علمی‌تر داشت. این مجموعه علاوه‌بر اطلاعات تاریخی، شامل خاطرات نظامیان روس از سفرها و عملیات جنگی در قفقاز بود (نک: شمارگان مختلف این اثر، ازجمله Kavkazskiy…,1877; Kavkazskiy…, 1903).

باوجود این تلاش‌ها، دامنۀ اطلاعات گردآوری‌شده همچنان محدود بود و پاسخگوی نیازهای روبه‌گسترش امپراتوری روسیه در قفقاز نبود. خاصه آنکه پدیدآورندگان گزارش پیشین در ۱۸۲۳م نیز بر لزوم انجام سرشماری دقیق دیگری تأکید کرده بودند. این نیاز با اصلاحات نظام تقسیمات کشوری روسیه در سال 1866م که سامان‌دهی دقیق‌تر زیرمجموعه‌های اداری را ضروری می‌ساخت، تشدید شد (Seton-Watson, 1967 , p. 385)؛ در نتیجه، در سال 1886م، فرایند سرشماری مفصلی آغاز شد که اطلاعات جمعیتی را براساس قومیت، دین و مذهب و با توجه به تقسیمات جغرافیایی وقت ثبت می‌کرد. نتایج این سرشماری به‌تناوب در نسخ مختلف سالنامۀ قفقاز به سال ۱۸۸۶ تا ۱۸۹۰م منتشر شد (Kavkazskiy…, 1890, p. 111-171; Kavkazski…, 1886, p. 71-97)؛ اما نهایتاً شکل منظم و منسجم آن در سال ۱۸۹۳م به طبع رسید (Svod…, 1893, p. 1-487).

چنان‌که از توضیحات ابتدایی این اثر برمی‌آید، هدف اصلی این گزارش ابتدا برای سامان‌دهی موضوع سربازی و دوم دقت‌بخشی به نظام مالیاتی بوده است (Svod…, 1893, p. III-VI). گزارش سرشماری قفقاز به‌صورت منظم و براساس تقسیمات جغرافیایی تنظیم شده است و شامل پنج استان اصلی (تفلیس، کوتایسی، ایروان، الیزابت‌پل و باکو)، دو ناحیۀ اداری (داغستان و قارص) و دو حوزۀ اداری (زاقالاتا و چرمون) می‌شود. نظر به اینکه موضوع بحث ما قره‌باغ است، تمرکز این بخش از نوشتار بر استان الیزابت‌پُل قرار دارد؛ زیرا این استان بخش عمده‌ای از ولایت قره‌باغ دورۀ صفوی را در بر می‌گیرد، به‌جز مناطق جواد (محل تلاقی رودهای کر و ارس) و لوری. افزون‌بر این، مناطقی مانند زنگه‌زور، قپانات و بخشی از ولایت شکی، که پیش‌تر جزو قره‌باغ نبودند، به این استان الحاق شده‌اند. مرکز این استان شهر گنجه بود که در دورۀ تسلط روسیه، به دستور ژنرال یرمولوف به الیزابت‌پُل تغییر نام یافت. استان الیزابت‌پُل به سه شهرستان تقسیم می‌شد: الیزابت‌پُل، نوخا و شوشی. از این میان، نوخا عملاً جزو قره‌باغ محسوب نمی‌شود و در این بحث مورد توجه نیست. شهرستان الیزابت‌پُل خود به دو بخش تقسیم می‌شد: بخش الیزابت‌پُل و بخش قزاق. شهرستان شوشی نیز شامل چهار بخش بود: شوشی، زنگه‌زور، جوانشیر و جبرائیل.

داده‌های آماری بسیار دقیق بوده و ساکنان هر واحد جغرافیایی را به تفکیک تعداد خانوار، تعداد سکنه به تفکیک جنسیت، دین، مذهب، قومیت و طبقۀ اجتماعی ارائه می‌کند که انعکاس دقیقی از تحولات جمعیتی و اجتماعی منطقه را در این آمارها می‌توان مشاهده کرد. اسامی روستاها نسبت به گزارش پیشین، دستخوش تغییرات فراوانی شده است به‌نحوی‌ که نام‌های مشترک کمی می‌توان یافت؛ بنابراین، امکان اندکی برای مقایسه و تطبیق با گزارش‌های پیشین فراهم می‌شود. همچنین برخلاف گزارش‌های پیشین که طوایف و اویماقات کوچ‌رو هویت مستقل و قدرتمندی داشتند، هیچ نشانی از جمعیت کوچ‌رو در این گزارش به چشم نمی‌خورد. همچنین، تغییر نام شهر شوشی نیز درخور توجه است. در گزارش‌ها، برای توصیف بخش و شهرستان از لفظ «شوشی» (Шушинский уѣздд) و برای توصیف شهر به‌عنوان مرکز همان شهرستان و بخش از لفظ «شوشا» (ІІІуша, уѣзид. Городъ) استفاده شده است (Svod…, 1893, p. 278). در شهر شوشا، جمعیت شامل 41,292 نفر تاتار (ترک‌زبان) و 57,893 نفر ارمنی گزارش شده است که نشان از افزایش شایان توجه جمعیت ارمنی نسبت به سال 1823م است (Svod…, 1893, p. 278-279؛ نک: جدول ۵ و جدول ۶). ارمنیان در این شهر 58.36درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دادند، هرچند این نسبت کمتر از ادعای میرزا یوسف است که معتقد بود دوسوم جمعیت شوشا را ارمنیان تشکیل می‌دهند (قراباغی، ۱۳۹۰، ص. ۱۶۹).

جدول 5- آمار جمعیتی شهرستان شوشی در گزارش 1886م

 )Svod…, 1886, p. 278-279(

جدول 6- آمار درصدی جمعیتی شهرستان شوشی به تفکیک مذهب

 (Svod…, 1893, p. 280)[16]

بررسی آمار جمعیتی روستاها نشان می‌دهد که بافت جمعیتی منطقه ازلحاظ محدودۀ سکونت، تغییر چندانی نسبت به دورۀ پیشین نداشته است. بردع و ارسبار همچنان به‌طور مطلق محل سکونت ترکمانان مسلمان هستند و ارمنیان در این نواحی حضور ندارند (Svod…, 1893, p. 233-248). در مقابل، روستاهای ارمنی‌نشین مانند گذشته بیشتر در نواحی کوهستانی متمرکزند؛ بااین‌حال، جمعیت ارمنیان درخور توجه است؛ به‌نحوی‌ که نزدیک به نیمی از جمعیت شهرستان و توابع را تشکیل می‌دهند؛ ولی به‌سبب نبود سرشماری دقیق و مبتنی‌بر تعداد نفوس در دوره‌های پیشین، سنجش ادعا مبنی‌بر افزایش یا کاهش یافتن هریک از دو گروه مقدور نیست. در این میان، اقلیت‌های چشمگیری در گزارش‌ها ثبت شده‌اند. تعداد ۲۸۱۵ نفر در جبرائیل پیرو آیین علی‌اللهی و 321 خانواده شامل 1585 نفر در زنگه‌زور از قوم تات ثبت شده‌اند (Svod…, 1893, p. 278-280). از دیگر نکات شایان توجه، فاصله گرفتن چشمگیر جمعیت‌ ارمنی و مسلمان در این دوره است؛ به‌نحوی‌ که برخلاف ۱۷۴۷م،[17] روستاهای مختلط بسیار اندک‌اند و غالب سکونتگاه‌ها منحصراً از سکنۀ یک قوم تشکیل شده‌اند که نتیجۀ تنش‌ها و رویارویی‌های قومیتی در قرن هجدهم میلادی بوده و زمینه‌ساز بروز بحران‌های سیاسی در قرون بعدی شد.

در قرن هجدهم میلادی، سرشماری‌های بسیاری در قلمرو امپراتوری روسیه انجام شد؛ اما این سرشماری‌ها اغلب به‌صورت پراکنده، توسط مقامات محلی و بیشتر به‌دست پلیس صورت می‌گرفت. این فرایند با مشکلات فراوانی ازجمله خطاهای محاسباتی و موانع قانونی همراه بود. نهاد پلیس گاه از انتشار داده‌ها خودداری می‌کرد، و وزارت داخله روسیه نیز انجام سرشماری‌ها را منوط به دریافت مجوز از نهادهای زیرمجموعۀ خود می‌دانست (Vrutsevich, 1896, p. 8-10)؛ لذا دومای روسیه با تصویب قانونی، زمینۀ انجام سرشماری جامعی را در سراسر قلمرو امپراتوری فراهم کرد و مسئولیت آن را به کمیتۀ آمار وزارت داخله واگذار کرد (Vrutsevich, 1896, p. 37-40).

براساس این قانون، مأموران سرشماری با مراجعه به روستاها، معادن، مراکز مذهبی و املاک مالکان، به توزیع و تکمیل برگه‌های سرشماری پرداختند. نتایج این سرشماری در دو نسخه منتشر شد: نسخۀ خلاصه در دو مجلد برای تمام استان‌ها (Abshii…, 1905) و نسخۀ تفصیلی در 89 مجلد که هر مجلد به یکی از استان‌های تابعه اختصاص داشت. مجلد 63 این مجموعه به استان الیزابت‌پُل (گنجه سابق) مربوط می‌شود (Pervaya…, 1904). این سرشماری اطلاعات تحلیلی گسترده‌ای شامل تعداد خانوارها به تفکیک تعداد فرزندان، میزان سواد، توزیع سنی جمعیت، مشاغل و... ارائه می‌داد؛ اما جزئیاتی دربارۀ اسامی روستاهای هر بخش و جمعیت آن‌ها ارائه نکرد و فقط آمار کلی بخش‌ها را در بر داشت.

جدول 7- جمعیت شهرستان شوشی به تفکیک بخش‌ها براساس سرشماری ۱۸۹۷م

(Pervaya…, 1904, p.2-3)[18]

در این گزارش، برای اشاره به بخش شوشی و توابع آن از واژه «شوشی» و برای شهر از «شوشا» استفاده شده است. همچنین، در توصیف جمعیت تاتار، واژۀ «آذربایجانی» در پرانتز ذکر شده است (Pervaya…, 1904, p. 1-10). سرشماری 1897م در دو زمینه، تغییرات آماری چشمگیری نسبت به گزارش 1823م نشان می‌دهد که عبارت‌اند از: 1. کاهش درخور توجه جمعیت کُرد در قره‌باغ؛ 2. تصحیح جمعیت شهر شوشا. در گزارش 1823م، جمعیت شوشا حدود یکصدهزار نفر برآورد شده بود که با توجه به شرایط آن زمان، اغراق‌آمیز به نظر می‌رسید؛[19] اما در سرشماری 1897م، این رقم به 25,881 نفر اصلاح شد که معقول‌تر است؛ بااین‌حال، ترکیب درصدی جمعیت شهر شوشا تقریباً مشابه گزارش قبلی باقی ماند[20] (جدول ۷).

نتیجه‌گیری

منطقۀ قره‌باغ، به‌دلیل قرارگیری در مرکز مناقشات سیاسی، نظامی و اجتماعی سه قرن اخیر، شاهد تحولات گسترده‌ای در ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اداری خود بوده است. در این راستا، دفاتر دیوانی و گزارش‌های اداری دوره‌های صفوی (دفتر اجمال، 1003ق/1595م)، عثمانی (دفتر مفصل، 1144ق/1723م) و روسی (گزارش 1823م و سرشماری‌های 1886-1897م) به‌عنوان منابعی متواتر و منحصربه‌فرد، مستقیماً بازتاب‌دهندۀ منطق اداری و سیاست‌های حکومتی زمان خود هستند. دفاتر دیوانی صفوی و عثمانی، متناسب با نظام‌های سنتی مبتنی‌بر زمین‌داری، بیشتر بر ثبت داده‌های مالیاتی و نظام تیول‌داری متمرکز بوده و برخلاف دوران مدرن، توجه مستقیمی به سرشماری‌های فردی و هویتی نداشتند؛ بااین‌حال، توجه دقیق این دفاتر به وابستگی‌های ایلی-عشایری و تطبیق آن با خوشه‌های مالیاتی، ابزاری راهگشا برای بازسازی بافت اجتماعی آن دوران است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که دفتر مفردات صفوی ازحیث ثبت جزئیات نفوس از دقت و جامعیت بسیار بیشتری برخوردار بوده است؛ اما متأسفانه نسخه‌های اصلی این دفاتر امروزه در دسترس نیستند. در دورۀ گذار، گزارش سال 1823م روسیه به‌عنوان حد واسطی بین نظام دیوانی سنتی (مبتنی‌بر محال‌های سنتی) و مدرن، ویژگی‌هایی از هر دو ساختار را در خود حفظ کرده است. در مقابل، سرشماری‌های اواخر قرن نوزدهم میلادی (1886 و 1897م) با ماهیتی کاملاً مدرن و با عبور از هویت‌های طایفه‌ای و تأکید بر اصالت فرد، داده‌های جمعیتی را با جزئیات دقیق براساس قومیت، دین و طبقۀ اجتماعی ثبت کرده‌اند؛ هرچند محدودیت توضیحات توصیفی در آن‌ها، همچنان پرسش‌های تحلیلی فراوانی را بی‌پاسخ می‌گذارد.

مطالعۀ تطبیقی این منابع، باوجود چالش‌هایی نظیر تفاوت‌های ماهوی در روش ثبت دیوانی و تغییرات اسامی جغرافیایی (توپونیم‌ها)، امکان ردیابی دقیق تحولات جمعیتی و سیاسی-اجتماعی قره‌باغ را فراهم می‌کند. واکاوی این اسناد، امواج مشخص و متمایزی از دگرگونی‌های دموگرافیک را به تصویر می‌کشد: نخست، کوچ منفی عشایر قزلباش در دورۀ انتقال قدرت از صفویه به عثمانی که نمود آن در خالی شدن ده‌ها روستا (به‌ویژه در ناحیه ارسبار) در دفاتر عثمانی ثبت شده است؛ دوم، مهاجرت‌های ناشی از ناامنی پساصفوی و در پی آن، رانده شدن و پاک‌سازی جمعیت مسلمان از نواحی کوهستانی قره‌باغ (نظیر قپان و ورنده) در پی تنش‌ها و شورش‌های مسلحانه محلی در قرن هجدهم میلادی که به شکل‌گیری هسته‌های یکدست ارمنی در ارتفاعات انجامید؛ سوم، سیاست‌های بازتولید جمعیتی در دورۀ اقتدار خان جوانشیر، که با ایجاد شهر تازه‌تأسیس «شوشی» (با اکثریت مطلق اولیۀ مسلمان) و اعطای معافیت‌های مالیاتی، موجبات بازگشت آوارگان و اسکان مهاجران جدید را فراهم آورد؛ چهارم، مهاجرت اجباری بخش‌هایی از طوایف مسلمان نظیر اویماقات جبرئیل‌لو و شاهسون‌ها به داخل مرزهای ایران در جریان جنگ‌های ایران و روس؛ پنجم، تغییرات دموگرافیک اواخر قرن نوزدهم میلادی در دورۀ تسلط روسیه، که بارزترین نماد آن، تغییر ترکیب جمعیتی مراکز شهری نظیر شوشا و افزایش محسوس جمعیت ارامنه در آن (تا مرز ۵۸درصد در سال 1886م) بوده است؛ بااین‌حال، با تکیه بر اطلاعات کلانِ حاصل از دفاتر فوق، می‌توان ادعا کرد که باوجود این جابه‌جایی‌های مکرر و بحران‌های مقطعی در حدفاصل سقوط صفویه تا آغاز قرن بیستم، شکل کلی و کلان‌بافت جمعیتی قراباغ (شامل استقرار سنتی ترکمانان و مسلمانان در دشت‌ها و نواحی جلگه‌ای آران، و تمرکز ارمنیان در نواحی کوهستانی) تا حدود زیاد دست‌نخورده باقی مانده و در مقیاس استانی دستخوش دگرگونیِ بنیادین (نظیر محو کامل یک قومیت) شده است. باوجود این، مهم‌ترین و مشخص‌ترین تغییر جمعیتیِ پنهان در دل این اسناد، کاهش شدید «روستاهای مختلط» و حرکت پرشتاب سکونتگاه‌ها به‌سمت «قطبی شدن فضایی و قومیتی» است؛ فرایندی که طی آن، هم‌زیستی محلی جای خود را به روستاهای منحصراً تک‌قومیتی و تک‌مذهبی داد و همین تفکیک جغرافیایی-جمعیتی، پیش‌زمینه‌های لازم را برای مناقشات قومی در قرون بعدی فراهم ساخت.

[1] افضل‌ التواریخ نوشتۀ فضلی ‌بیگ خوزانی اصفهانی در این فقره یک استثناست.

[2] ازجمله افراد مشهور می‌توان به شخص سلطان عثمانی و محمود بیگ میرمیران/حاکم عثمانی قره‌باغ اشاره کرد که به‌ترتیب در خاچین-گرگر و ورنده و همچنین شهر گنجه مالک اراضی خاص بودند یا حسین ‌بیگ و علی‌ خان‌ بیگ جوانشیر که پنج روستای امیرآباد، کریم‌آباد، تالش‌آباد، خط‌آباد و حسین‌آباد را با پرداخت سالیانه ۲۰هزار آقچه در منطقۀ ارسبار به زعامت داشته‌اند. همچنین در میان افراد ناشناس، می‌توان به فردی با عنوان «مقصود نام» اشاره کرد که تیماردار روستای شیخ ‌ابواسحاقلی در ناحیه کشتاسف بوده است (1595 ci il…, 2022, p. 152-154, 340-341, 350, 369).

[3] ازجمله در ارسبار، چله‌برد، گنجه کوهستانی،آخستاباد و پنبک (نک: 1595ci il…, 2022, p. 375-377 , 321-338؛Lori vilayətinin..., 2004, p. 57-78).

[4] رقم در نسخۀ خطی درج نشده است.

[5] رقم در نسخۀ خطی درج نشده است.

[6] جزو سغناق بوده و مالیات نمی‌دهند.

[7] در تابعیت لوای بردع قرار دارد؛ اما ناحیه نیست و به‌صورت «سلطان‌نشین» از آن یاد شده است.

[8] ازجمله «تراکمه» در ذیل «املاک خانواده خان» و «افشار» در ذیل «املاک گل‌محمد بیگ» (Opisanie…, 1866, p. 28, 59).

[9] در این گزارش، ترکمانان با عنوان «تاتار» یاد شده‌اند.

[10] Кочевья и деревни, Колонійцами именуемыя.

[11] ازجمله طایفۀ شیخاوند با ۴۰ خانوار از نخجوان و کلونی سارخه‌وان (سرخه‌وند؟) با ۶۷ خانوار از ایروان با اخذ معافیت مالیاتی در قره‌باغ سکونت یافته بودند (Opisanie…, 1866, p. 185-187).

[12] سه خانواده از این تعداد، مربوط به خانواده‌های ارمنی پناهنده از محال شرور نخجوان بوده‌اند.

[13] شامل پنج خانوار ترکمان که مأمور محافظت از بازهای خان بودند (Opisanie…, 1866, p. 239).

[14] واقع در برگشاط که پیش‌تر از شورش داویت ‌بیگ آسیب، دیده بود.

[15] احتمال می‌رود که این گروه جمعیتی، اسلاف جمعیت مربوط به رخدادهای مربوط به کردهای قره‌باغی در سال‌های ابتدایی حاکمیت شوروی باشند (ییلماز و همکاران، 1399).

[16] درصدها از نگارنده سطور حاضر است.

[17] چنان‌که شرح آن رفت، این اطلاعات برگرفته از دفاتر آماری دوران سلطنت شاه سلطان حسین صفوی بود.

[18] درصدها از نگارنده است.

[19] اگر این رقم صحیح می‌بود، شهر شوشا می‌بایست چندین برابر پرجمعیت‌تر از شهرهای بزرگی چون باکو، تبریز، تهران و حتی مسکو و سن‌پطرزبورگ می‌بود؛ حال‌آنکه شواهد تاریخی نیز چنین رقمی را تائید نمی‌کنند. افزون بر این، محمدمهدی همدانی در سال ۱2۶۶ق/۱۸۵۰م جمعیت شوشی را 15.667 نفر گزارش کرده است (نک: همدانی، ۱۲۶۶، برگ. ۹۳).

[20] براساس این گزارش، جمعیت شهر شوشا شامل 14.420 نفر ارمنی، 10.778 نفر تاتار (آذربایجانی) و ۲۸۷ نفر از سایر گروه‌ها بوده است (Pervaya…, 1905 , p. 2).