ارائۀ چارچوبی برای شناخت برآیندهای آیندۀ حسابداری عصب‌شناختی در بازار سرمایه: سناریوپردازی پیشران‌های کلیدی مؤثر در کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی

ظهور جنبه‌های جدید علمی در دانش حسابداری که متکی بر وام‌گیری از دانش بین‌رشته‌ای است، زمینه‌ساز افول رویکردهای کلاسیک در این حوزه شده است که به منظور آگاهی از ماهیت معرفت‌شناسانۀ چنین پدیده‌های نوظهوری، به توسعۀ ظرفیت‌های دانش آینده‌نگرانه‌ای نیاز است تا بتواند سطح تکامل و تعالی دانش حسابداری را در عرصه‌های مختلف حفظ کند (Bebbington et al., 2020). حسابداری عصب‌شناختی[i] را باید در زمرۀ چنین تحولاتی تفسیر کرد که به سبب ترکیب ظرفیت‌های اثرپذیری این حرفه از پیشرفت الگوهای علمی عصب‌شناسی، روان‌شناسی و اقتصاد، به توسعۀ سازوکارهای تصمیم‌گیری در بازار سرمایه کمک کرده است (Vink et al., 2020). از این رو، برای شناخت بهتر از این مفهوم، با ارجاع به تعریف تانک و فارل از حسابداری عصب‌شناختی، می‌توان دریافت این مفهوم نوظهور، بر جریان نورون‌های ذهنی که برآمده از محرک‌های بیرونی در نظام اقتصادی، روان‌شناسی رفتاری و علوم عصب‌شناسی هستند، می‌تواند محاسبات ذهنی تصمیم‌گیرندگان را در خصوص جریان‌های مالی قابل تخصیص به سرمایه‌گذاری مدیریت کند (Tank & Farrell, 2023). حوزه‌ای که باعث شده است تا دانش حسابداری با فاصله‌گرفتن از جنبه‌های صرفاً عینیت‌گرایانۀ مبتنی بر سنت‌های گذشته، جریان این حرفه را به سمت تغییر کارکردهای ذهنی و ارزش‌های رفتاری تصمیم‌گیرندگان مالی متحول کند (Dixon, 2023). مکانیسمی که می‌تواند سطح انتظارات آتی از دانش حسابداری را در ارائۀ الگوهای ذهنی منسجم‌تر در انجام سرمایه‌گذاری‌های مالی در بازار سرمایه تغییر دهد و به ابزار دارای پشتوانۀ قابل اتکا‌تری در تصمیم‌گیری‌های ذی‌نفعان بدل کند (Rahayuningsih, 2024).

معمولاً تغییر چنین پارادایم‌هایی در حسابداری ممکن است سال‌ها به طول بی‌انجامد، زیرا حرکت در چنین مسیری نیازمند انجام پژوهش‌هایی مختلف است تا با ایجاد شناخت انتزاعی از کارکردهای اولیۀ مفاهیمی همچون حسابداری عصب‌شناختی، ظرفیت‌هایی به‌روزشده‌تر از کارکردهای اثرگذار این دگردیسی‌ها را بر ذی‌نفعان ایجاد کند (Rotaru et al., 2025). از این رو، از آنجا که این شیوه از حسابداری در طی سال‌های اخیر با ورود به علوم اعصاب و روان‌شناسی به فضایی برای تبادل نظر علمی بدل شده است، انجام این دست از مطالعه‌ها می‌تواند جهت‌گیری‌های راهبردی این دانش را برای پاسخ‌گویی به نیازهای جدید و آینده متحول کند (Birnberg & Ganguly, 2012). بر این اساس، علم نوروساینس به عنوان پایۀ اولیۀ ظهور حسابداری عصب‌شناختی، مکانیسمی مبتنی بر کارکردهای آناتومی[ii] و فیزیولوژی[iii] مغز انسان است که با ترکیب حوزه‌های رفتاری در روان‌شناسی و محورهای اجتماعی، می‌تواند محاسبات ذهنی برآمده از ابزار حسابداری را به کارکردی در تصمیم‌گیری‌های مالی تبدیل کند (Beste, 2021). از طرف دیگر، این شیوه از حسابداری با ارائۀ اطلاعات منحصربفردی از جنبه‌های اختیاری عملکردهای مالی شرکت‌ها، تلاش دارد تا الگوهای ذهنی تصمیم‌گیرندگان مالی را به واسطۀ محرک‌های عصب‌شناختی به سمتی هدایت کند تا سطح اعتماد به این حرفه، به عنوان اَبزاری برای شناخت بهتر، از اثربخشی بیشتری برخوردار باشد. در واقع، حسابداری عصبی، با کاربرد روش‌های نوروساینس که طیفی از کارکردهای عملگرای مغزی تا استنباط ادراکی در تصمیم‌گیری را شامل می‌شود، به دنبال مرتبط‌کردن اطلاعات قابل افشا به رفتارهای مالی است که امکان پویایی رقابتی را در بین شرکت‌ها ممکن می‌کند (Waymire, 2014).

اگرچه توسعۀ ظرفیت‌های علمی در این عرصه هر روز در حال رشد و توسعه است، مرور حوزه‌های علمی مرتبط با دانش حسابداری نشان می‌دهد موضوع حسابداری عصب‌شناختی به‌غیر از چند پژوهش مروری همچون دیکات و همکاران، آلکارو و پانکِسپی و ساگار و جاناردهام، دارای انسجام لازم در مبانی نظری دانش حسابداری نیست و صرفاً جنبه‌های مطالعۀ موردی این موضوع بررسی شده‌اند (Dickhaut et al., 2010; Alcaro & Panksepp, 2011; Sagar & Janardhanam, 2023). به عبارت دیگر، فقدان چارچوب نظری منسجم و ادبیات قابل ‌اتکا در این حوزه باعث شده است تا لزوم انجام این مطالعه به لحاظ اهمیت نظری و کاربردی، بیش از پیش بر پیکرۀ حسابداری در سال‌های آینده طنین‌انداز شود و انجام چنین پژوهش‌هایی بتواند بستری مناسب برای شروع مطالعه‌های نوظهور دیگری باشد که نشان‌دهندۀ ظرفیت‌های ترکیبی مؤثر دانش حسابداری بر تصمیم‌گیری‌های مالی است. از این رو، در بیان اهمیت انجام این پژوهش باید به دو دیدگاه دانش‌افزایی و کاربردی توجه شود.

اولاً، این نخستین پژوهشی است که به دنبال ارائۀ چارچوبی برای حسابداری عصب‌شناختی از طریق سناریوپردازی و آینده پژوهی است، حوزه‌ای که تا قبل از این بررسی نشده است و انجام این پژوهش می‌تواند به پُرکردن خلأ نظری در این حوزه کمک کند. اگرچه پژوهش‌های چند سال اخیر، همچون فریدمن و کامرر، ماتیو و همکاران و بوسایرتس به دنبال واکاوی این موضوع در زمینه‌های مالی و تصمیم‌گیری بوده‌اند (Frydman & Camerer, 2016; Mateu et al., 2018; Bossaerts, 2021)، هیچ کدام به شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر حسابداری عصب‌شناختی اقدام نکرده‌اند و این مطالعه این قابلیت مهم به لحاظ انتزاعی‌سازی مفهوم و شناخت‌شناسی کارکردی این پدیده را خواهد داشت تا بتواند عرصه‌هایی جدیدتر از قابلیت‌های نورون‌های عصبی در حسابداری را اجرا کند.

ثانیاً، انجام این مطالعه به لحاظ کاربردی از این دیدگاه مهم و جالب ‌توجه است که ترسیم چشم‌اندازهای چارچوب حسابداری عصبی می‌تواند با تطبیق بین خواسته‌ها و انتظارات اطلاعاتی ذی‌نفعان از حسابداری، از طریق گزاره‌های عصبی در دانش روان‌شناسی و رفتارگرایی، نورون‌های مغزی مؤثر بر تصمیم‌گیری‌های مالی ذی‌نفعان را تحت تأثیر قرار دهد تا از این طریق، ضمن کنترل نابه‌هنجاری‌های رفتاری و جلوگیری از بروز توده‌واری تصمیم‌های مالی، شرکت بتواند راهبردهای مالی را به گونه‌ای منسجم‌تر دنبال کند. همچنین، انجام این مطالعه می‌تواند ظرفیت‌های رقابتی بین شرکت‌ها را به شکلی منسجم‌تر تقویت کند تا شرکت‌ها به واسطۀ پشتوانۀ عاطفی و رفتار قابل انتظاراتر سهامداران خود، سهم بیشتری از دست‌یابی به منابع مالی را تجربه کنند.

مبانی نظری

علم عصب‌شناسی به عنوان یکی از مؤثرترین علوم زیستی همواره در طول تاریخ به واسطۀ تلاش‌های بی‌وقفۀ پژوهشگران مختلف مبنی بر ابداع نظریه‌های مبتنی بر انواع آزمایش‌های شناختی بر روی نورون‌های مغزی، جنبه‌هایی مختلف از عرصه‌های زندگی بشری را بررسی کرده است (نمازی و اسماعیل‌پور، 1399). به عبارت دیگر، متخصصان دانش عصب‌شناسی[iv] با ورود به کارکردهای شیمی مغزی، همواره در پی کشف ناشناخته‌هایی بوده‌اند تا با ارزیابی عوامل مؤثر بیرونی، بتوانند نحوۀ شکل‌گیری ادراک، احساس و شیوۀ تعاملات بین‌فردی را مورد کنکاش قرار دهند؛ به طوری که این بررسی‌ها امروزه فراتر از روان‌شناسی و علوم وابسته به عصب، به حوزه‌هایی مختلف از کارکردهای عملیاتی مغز در زمان تصمیم‌گیری‌های مؤثر ورود کرده‌اند (Kluwe-Schiavon, 2025). از این رو، از آنجا که تصمیم‌گیری در بسترهای مختلف از منبع تغذیۀ چنین تحرکات مغزی بهره می‌برد، بسط علم عصب‌شناسی در این حوزه‌ها می‌تواند به نقش‌آفرینی‌های تحلیلی منسجم‌تری منتج شود (Kok Wah, 2024). یکی از این عرصه‌ها را می‌توان بازارهای مالی در نظر گرفت که در آن وجود اطلاعات ارائه‌شده، در کنار زمینه‌های رفتاری/شناختی تصمیم‌گیرنده، می‌تواند از قدرت عملگرهای مغزی برای ارتقای با کیفیت‌تر موقعیت‌های تصمیم برخوردار باشد، زیرا نظریه‌پردازان مالی با الهام از نظریه‌های روان‌شناسی اذعان می‌کنند بهترین روش تصمیم‌گیری‌های باکیفیت درک درست از موقعیت‌ها و ارزیابی به‌موقع ریسک‌های مؤثر است. دلیل آن این است که مهم‌ترین محرک عملکردهای فردی از نظر سرعت و دقت فزاینده‌تر در حوزۀ مالی، پویایی ذهنی فرد بر اساس وجود عواملی است که به واسطۀ شناخت حاصل می‌شوند (Yaroslav, 2023). این در حالی است که دانش عصب‌روان‌شناسی بهبوددهنده‌های پویایی ذهنی را در شکل‌گیری شیمی مغزی هر فردی توصیف می‌کند که به ایجاد احساس‌های اثرگذار مختلفی در زمان تصمیم‌گیری‌ها منتج می‌شود که می‌تواند برون‌داد مثبت با منفی را به همراه داشته باشد (Frydman & Camerer, 2016). این نظریه‌پردازان با طرح «اصل ناقرینگی-قرینگی»[v] برای توصیف عملگرهای مغزی شکل‌دهنده به شیمی ذهنی هر فردی در یک موقعیت، ویژگی‌ها و ساختار اثرگذاری نورون‌ها در نیمکره‌های مغزی[vi] را عاملی در تفاوت‌های شناختی در تصمیم‌گیری معرفی می‌کنند (نمازی و اسماعیل‌پور، 1401). بسط چنین رویکردی در حوزۀ مالی ممکن است ناشی از نظریه‌های یادگیری باشد که در آنها، پردازش اطلاعات و انجام فعالیت‌های محاسبات ذهنی از طریق هر دو نیمکرۀ راست و چپ مغز برون‌دادهایی متفاوت را برای تصمیم‌گیرندگان ایجاد می‌کند. در واقع، یادگیری نقش محرک‌های تجربی را دارد و فرد به واسطۀ ظرفیت‌های ذهنی که از تجزیه‌وتحلیل اطلاعات به‌تدریج کسب کرده است، می‌تواند از قابلیت‌های بیشتری برای کسب بازده و کنترل ریسک برخوردار باشد (رجبیان‌ده‌زیره و نیلی‌احمدآبادی، 1399). مرز خاکستری شناخت ناشی از این نظریه در تأثیرگذاری عصب‌های مغزی در تحلیل‌های فنی است که یک فرد در زمان تصمیم‌گیری از آن بهره می‌برد. به همین دلیل است که شواهد به‌دست‌آمده حاکی از این موضوع است که راهبردهای یادگیری برآمده از نورون‌های عصبی الزاماً در یک موقعیت مشابه، به تصمیم‌های یکسان توسط افراد منجر نمی‌شوند، زیرا درک هر فردی از واقعیت‌های موجود از پس زمینه‌های یادگیری سرمنشأ می‌گیرد که بسته به دانش و تجربیات فردی ممکن است متفاوت باشد (Schunk, 2012).

در واقع، مکانیسم‌های یادگیری در بازار‌های مالی فرایندهای ذهنی برآمده از ابزارهایی هستند که به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کنند تا از ظرفیت‌های بیشتری برای شناخت در زمان تصمیم‌گیری با ارجاع به آن برخوردار باشند (Mainali & Weber, 2025). از این رو، حسابداری را می‌توان به عنوان سازوکار ابزاری معرفی کرد که از چنین مشخصۀ ذهنی در یادگیری برخوردار است و با ترکیب این حرفه با دانش عصب‌شناختی، ممکن است به فرایندی برای تحریک نورون‌های مغزی افراد در تصمیم‌گیری بدل شود. این دانش نوظهور که از ظرفیت‌های بسط‌یافتۀ مطالعه‌های میان‌رشته‌ای علوم اعصاب شناختی و علوم اعصاب رفتاری پدیدار شده، بر ساخت قابلیت‌هایی از فرایندهای عصبی در تصمیم‌گیری‌های مالی متمرکز است (مهرانی و نونهال‌نهر، 1390). احتمالاً نزدیک‌ترین مفهوم به حسابداری عصب‌شناختی را باید به حوزۀ «حسابداری ذهنی»[vii] نسبت داد که در آن محرک‌های بیرونی برآمده از ابزار حسابداری به طور مؤثر ذهنیت تصمیم‌گیرندگان را برای کنترل ریسک و کسب بازده هدایت می‌کنند (ولیان و همکاران، 1398). به عبارت دیگر، حسابداری ذهنی بر رفتار و تصمیم‌های افراد در ارتباط با مدیریت منابع مالی در تصمیم‌گیری تمرکز دارد و تلاش می‌کند تا الگوهای رفتاری غیرمنطقی را توضیح دهد؛ در حالی که حسابداری عصب‌شناختی به دنبال درک مکانیسم‌های عصبی پشت این رفتارهاست و از ابزارهای علوم اعصاب برای بررسی فعالیت مغز استفاده می‌کند (Theodorakopoulos et al., 2025). از این رو، تفاوت حسابداری عصب‌شناختی با پدیده‌های دیگری همچون حسابداری ذهنی را باید به عملگرهای مغزی نسبت داد که با پردازش اطلاعات حسابداری می‌توانند به توسعۀ قابلیت‌های مالی فرد در زمان تصمیم‌گیری منجر شوند. برای درک بهتر چنین تفاوتی، به نگارۀ (1) که آرنتی و دومیل ارائه کرده‌اند (Artene & Domil, 2025)، نگاه کنید.

نگارۀ 1: ارائۀ تفاوت‌های حسابداری ذهنی با حسابداری عصب‌شناختی

Table 1: Presenting the differences between mental accounting and neurological accounting

از این رو، همان‌طور که از بیان چنین تفاوتی بر می‌آید، باید هستی‌شناسی حسابداری عصبی را در پاسخ به این پرسش جست‌وجو کرد که مغز چگونه با پردازشِ اطلاعات حسابداری از قابلیت‌های تصمیم‌گیری بیشتری برخوردار است. در واقع، از آنجا که سرعت استدلال و سایر عوامل مؤثر به عنوان زمینه‌های آزمون، همواره در ارزیابی‌های نوروفیدبک[xi] بررسی می‌شوند، دور از ذهن نیست که تأثیر 

محرک‌های اطلاعاتی برآمده از حسابداری بتواند کارکردهای عصبی مغز را در زمان تصمیم‌گیری تقویت کند (Davelaar, 2018). به عبارت دیگر، معمولاً در آزمون‌های آزمایشگاهی که پژوهش‌های جدید به دنبال آن هستند، تلاش می‌شود تا از طریق ثبت امواج الکتریکی مغز و دادن بازخورد به فرد، کارکردهایی که یک فرد به عنوان تصمیم‌گیرنده به آنها واکنش نشان می‌دهد، بررسی شوند تا به شناختی از خودتنظیمی‌های ابزاری حسابداری بدل شوند تا ادارک از عملگرهای مغزی در حسابداری عصب‌شناختی مشخص‌تر شود. در واقع، حسابداری عصب‌شناختی تلاش می‌کند تا با استفاده از ابزارهای علوم اعصاب مانند ام.آر.آی فانکشنال ( ) و نوار مغز یا الکتروانسفالوگرام ( )، زمینه‌هایی را بررسی کند که از طریق آزمودنی‌های قابل ارائۀ حسابداری/مالی، به شکل‌گیری یادگیری مغز از موقعیت‌های مشابه در تصمیم منجر می‌شوند و مشخص کند این زمینه‌ها از چه برون‌دادهایی می‌توانند برخوردار باشد (Mirifar et al., 2022). یکی از معدود پژوهش‌هایی که کارکردهای عصبی در حسابداری را ارزیابی کرده است پژوهش سیرواستاوا و همکاران است که جنبه‌هایی از تأثیر سازوکارهای حسابداری در عصب‌شناسی را بررسی کردند (Srivastava et al., 2019). نتایج مطالعۀ آنها نشان داد تحت وجود تفاوت‌های فردی از نظر «ویژگی‌های ادراکی» و «ویژگی‌های ژنتیکی»، معمولاً زمینه‌هایی از رویکردهای مختلف که محرک اولیۀ تصمیم‌گیری هستند، باعث می‌شوند تا مکانیسم‌های عملکردهای مغزی انسان در مواجهه با ورودی‌های اولیۀ اطلاعات حسابداری، از حسگر‌های مغزی «دیداری» و «شنیداری» استفاده کنند و با پردازش‌های مغزی قشر پیشانی ( )[i]، برنامه‌ریزی‌های مناسب و منطبق با ادراک برای تصمیم‌گیری را فعال می‌کنند و با ترکیب با پردازش‌های قسمت آمیگدال[ii] که کارکردهای هر دو نیمکرۀ مغزی را برای انجام استدلال‌های منطقی فعال می‌کنند، به تصمیم‌گیرنده کمک می‌کنند تا ریسک‌های احتمالی در یک موقعیت تصمیم را بررسی کند (محمدی و همکاران، 1394). تحت چنین مکانیسم‌های عصب‌شناختی، برآیندهای بیرونی عملکردهای مغزی می‌توانند با سنجش سرعت بیشتر پردازش اطلاعات، تفکر منطقی و دوری از احساسات، ایده‌پردازی، خلاقیت و قدرت افتراق به عنوان آزمودنی‌های تحلیلی، در ابزارهای اندازه‌گیری همچون ام.آر.آی فانکشنال ( )، نوار مغز یا الکتروانسفالوگرام ( )، تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال ( ) و دستگاه ردیاب چشم[iii] محاسبه شوند تا تفاوت‌های فردی عملکردهای مغزی انسان‌ها در مواجهه با اطلاعات ابزاری حسابداری مشخص شوند. از این رو، همان‌طور که مشخص است، بسط شناختیِ حسابداری عصبی به دلیل کارکردهای پنهانی که ریشه در رفتار و عملگرهای مغزی دارند، به لحاظ برنامه‌ریزی‌های مالی ممکن است تفاوت‌هایی ملموس با رویکردهای حسابداری مرسوم در گذشته داشته باشد. از این رو، با بیان چنین رویکردهای نظری در خصوص بسط شناختی مفهوم حسابداری عصبی، باید با طرح پرسش‌های پژوهش هم‌سو با فرایندهای تحلیلی، مسیر حرکت مطالعه در ترسیم چشم‌اندازهای آیندۀ بازار سرمایه را مشخص کرد.

• پرسش اول پژوهش: برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی شامل چه جنبه‌هایی هستند؟

(2) پرسش دوم پژوهش: پیشران‌های کلیدی مؤثر در توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی کدام‌اند؟

(3) پرسش سوم پژوهش: سناریوهای محتملی که در چشم‌اندازهای آیندۀ بازار سرمایه می‌توانند از طریق توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی به بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی کمک کنند، کدام‌اند؟

در واقع، مطالعۀ حاضر، طی دو فرایند تحلیلی آمیخته، ابتدا نسبت به شناسایی پیش‌برآیندهای توسعۀ حسابداری عصبی از طریق نظریۀ داده‌بنیاد اقدام می‌کند تا با پاسخ به پرسش اول پژوهش، بتواند زمینه را برای انجام تحلیل سناریوپردازی در فاز دوم مطالعه آماده کند و بر اساس آن، با پاسخ به پرسش‌های دوم و سوم پژوهش بتواند چشم‌اندازهایی که در رابطه با پدیدۀ ‌محوری وجود دارند را در گسترۀ بازار سرمایه بسط دهد.

پیشینۀ پژوهش

رُتاریو و همکاران مطالعه‌ای با عنوان «حسابداری عصبی: ادغام تکنیک‌های نوروفیزیولوژیکی در حسابداری» انجام دادند. در واقع، هدف این مطالعه افزایش سطح شناخت روش‌های نوروفیزیولوژیکی در دانش حسابداری است. برای این منظور، از ابزارهای تحلیلی مکانیسم‌های آزمون عصبی مانند مردمک‌سنجی، تحلیل حالات چهره، الکتروانسفالوگرافی، الکتروکاردیوگرافی، تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی، ارزیابی فعالیت الکترودرمی و طیف‌سنجی مادون قرمز استفاده شد تا کارکردهای مغزی فعالیت‌های محاسباتی در دانش حسابداری بررسی شوند، زیرا دست‌یابی به سطح تفاوت برون‌دادهای حسابداری عصبی از جملۀ مهم‌ترین قابلیت‌هایی است که می‌تواند در ارتقابخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی کمک کند. از این رو، با شناسایی مضامین کلیدی در ادبیات اخیر حوزۀ رفتاری و شناختی به عنوان پیش‌آزمون‌های ورودی در یادگیری افراد برای ارزیابی اهدافی مانند مقایسۀ عملکردهای مغزی در بحران‌های مالی، کنترل ریسک و پیش‌بینی افق‌های زمانی سرمایه‌گذاری، تلاش شد تا در طیفی از تکنیک‌های نوروفیزیولوژیکی، برون‌دادهایی بررسی شوند که می‌توانند کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی را افزایش دهند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد توسعۀ شناخت ناشی از حسابداری عصبی به تغییر مکانیسم‌های مؤثر مالی در آینده منتج خواهد شد (Rotaru et al., 2025).

رهایونیگشی مطالعه‌ای با عنوان «حسابداری عصبی: واکاوی چگونگی رسیدن به تصمیم اخلاقی از طریق منطق استدلالی» انجام داد. این مطالعه با ارجاع به جنبه‌های برآمده از مطالعه‌های قبلی، به دنبال واکاوی کارکردهای حسابداری عصبی در اتخاذ زمینه‌های تصمیم اخلاقی است. از طرف دیگر، این مطالعه استدلال می‌کند عمدتاً شرکت‌ها از طریق اطلاعات مالی خود بر پایۀ حسابداری مرسوم، تصویری خاص را برای تصمیم‌گیری‌های ذی‌نفعان ترسیم می‌کنند که به دلیل یک‌سویه‌بودن اطلاعات یا فرصت‌طلبی‌های احتمالی پشت افشای چنین اطلاعاتی، ممکن است منافع ذی‌نفعان ضایع شود. از این رو، ارجاع به حسابداری عصبی که ترکیبی از علوم اعصاب، رفتاری، حسابداری و روان‌شناسی است، نشان می‌دهد وجود منبع تغذیۀ انگیزه‌بخشی از معنویت در ذهنیت حسابداران می‌تواند در ارائۀ واقعیت‌های برآمده از عملکردهای مالی شرکت‌ها، زمینه را برای تصمیم‌گیری‌های اثربخش‌تر مهیا کند؛ به طوری که با تمرکز بر نورون‌های عصبی مغز، کارکردهای افشاشدۀ اطلاعات در حسابداری با تحت تأثیر قراردادن فرایندهای شناختی (عقلانی) در تصمیم‌گیرندگان این فرصت را ایجاد می‌کنند تا نسبت به اتخاذ تصمیم‌های بهتر اقدام شود. بر مبنای نتیجۀ این مطالعه، می‌توان اذعان کرد لازمۀ رسیدن به چنین شناختی در رویه‌های اجرایی حسابداری، متوسل‌شدن به ارزش‌های معنوی است و به واسطۀ ارزش‌گذاری‌های ذهنی/مغزیِ متصدیان اجرایی در شرکت‌ها مبنی بر افشای واقع‌بینانه‌تر اطلاعات، حقوق ذی‌نفعان در اولویت قرار داده می‌شود (Rahayuningsih, 2024).

تانک و فارل مطالعه‌ای با عنوان «آیا حسابداری عصبی روی صحنه می‌آید؟ مروری بر تأثیر علوم اعصاب بر تحقیقات حسابداری» انجام دادند. این مطالعه یک بررسی سیستماتیک از ادبیات حسابداری ارائه می‌دهد تا ارزیابی کند چگونه پژوهشگران حسابداری با بهره‌گیری از زمینه‌های علوم اعصاب می‌توانند نسبت به توسعۀ مفهوم حسابداری عصب‌شناختی اقدام کنند. برای انجام این مطالعه، ابتدا ادبیاتی مرتبط با این موضوع‌ها شناسایی شد و از طریق غربالگری محتوایی، جنبه‌های قابل بسط زمینه‌های علوم اعصاب به حسابداری در قالب یک پارادایم جدید تحت عنوان حسابداری عصب‌شناختی بررسی شدند. در این فرایند، ادبیات دو حوزۀ موضوعی گستردۀ مشابه با نقش‌های تسهیل‌کنندۀ تصمیم‌گیری (نحوۀ پردازش اطلاعات توسط افراد) و تأثیرگذار بر تصمیم (چگونه افراد به کنترل‌ها پاسخ می‌دهند) را بررسی کرد. نتایج نشان داد ادبیات در حسابداری در حال ادغام به حوزه‌ای جدید تحت عنوان «حسابداری عصب‌شناختی» است که مجموعه‌ای از روش‌های الگوی توسعۀ یک حوزۀ مشابه با اقتصاد عصبی را شامل می‌شود و می‌تواند چارچوب‌هایی برای پژوهش‌های آینده در رابطۀ علوم اعصاب و حسابداری ارائه کند که بینش‌هایی منحصربه‌فرد را در رابطه با «جعبه سیاه»[i] پردازش شناختی در زمینه‌های حسابداری ارائه می‌دهند (Tank & Farrell, 2023).

ساگار و جاناردهانام مطالعه‌ای با عنوان «نوروفایننس: یک علم بین‌رشته‌ای 

برای ارتباط عصب‌شناسی و الگوهای سرمایه‌گذاری فردی» انجام دادند. این مطالعه یک پژوهش انتزاعی برای بسط اهمیت کارکردهای نوروفاینس در عرصه‌های مالی و سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود. پژوهش‌هایی مختلف طی چند سال گذشته برای درک مفهوم نوروفایننس و رویکرد الگوهای سرمایه‌گذاری خریداران انجام شده‌اند که عمدتاً این مطالعه‌ها زمینه‌های مالی مؤثر بر تصمیم‌ها را بررسی کرده‌اند؛ در حالی که این مطالعه، با استفاده از داده‌های ثانویه، محرک‌های مؤثر نوروفایننس را بر مغز تصمیم‌گیرندگان از طریق نوروفیدبک بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد اولویت‌های ریسک مهم‌ترین محرک اثرگذار بر نورون‌های عصب در مغز تصمیم‌گیرندگان محسوب می‌شود که بسته به مهارت در پردازش سرمایه‌گذاران، می‌تواند تأثیر فردی متفاوتی در هر یک از افراد داشته باشد (Sagar & Janardhanam, 2022)).

میرزائی و همکاران (1403) مطالعه‌ای با عنوان «بسط محرک‌های زمینه‌ای فیزیک مالی جهت اثربخشی نوروفایننس در منطق تصمیم‌گیرندگان مالی: جستاری بر ارزشیابی مهارتی ( )» انجام دادند. فرایند اجرای این مطالعه به لحاظ جمع‌آوری داده‌ها ترکیبی بود؛ به طوری که در بخش کیفی از طریق غربالگری سیستماتیک نسبت به شناسایی محرک‌های زمینه‌ای نوروفایننس در تصمیم‌گیری‌های مالی اقدام شد و سپس، بر اساس طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون، از تحلیل واریانس برای تبیین تفاوت بین رویکردهای تحلیلگران مالی بهره برده شد. در واقع، با هدف تفکیک مشارکت‌کنندگان در قالب دو گروه آزمایش و کنترل، تلاش شد تا تفاوت رویکردهای تحلیلگران مالی در تصمیم‌گیری مشخص شود. نتایج مطالعه نشان داد گروه آزمایش که تحت تأثیر ارزشیابی مهارتی پیشران‌های شناسایی‌شده قرار گرفته‌اند، در هر دو سناریوی تصمیم‌گیری تحلیلگران، از ضریب بیشتری نسبت به گروه کنترل برخوردار هستند. همچنین، مشخص شد گروه مورد آزمون (آزمایش) که تحت تأثیر ارزشیابی مهارتی بر اساس پیشران‌های زمینه‌ای شناسایی‌شده قرار گرفته‌اند، در سناریوی تصمیم‌گیری نوسان ارزش منصفانه، مطلوبیت بیشتری نسبت به سناریوی تصمیم‌گیری محافظه‌کارانه دارند، زیرا میانگین گروه کنترل از گروه آزمایش کمتر است.

موسی‌زاده و خان‌محمدی (1401) مطالعه‌ای با عنوان «اثربخشی مدل مالی عصبی بر مبنای سنجش هورمون تستوسترون بر نگرش و تصمیم‎گیری سرمایه‌گذاران در بورس اوراق بهادار تهران» انجام دادند. روش پژوهش آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل است. جامعۀ آماری شامل کلیۀ دانشجویان حسابداری دانشگاه آزاد اسلامی استان تهران است که به مدت یک سال سابقۀ فعالیت در بورس داشته‌اند. برای این منظور، از روش نمونه‌گیری در دسترس استفاده شد؛ به طوری که دانشجویان دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز و دماوند به عنوان نمونه انتخاب شدند تا بعد از غربالگری برای بالابردن کفایت مشارکت‌ها، تعداد 80 نفر به عنوان نمونه انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه 40نفری (آزمایش و کنترل) تفکیک شوند. برای گروه آزمایش هورمون تستوسترون و برای گروه کنترل پلاسیبو (آب مقطر) به صورت عضلانی تزریق شد. ابزار استفاده‌شده پژوهشگرساخته است. روایی پرسشنامۀ استفاده‌شده در این مطالعه به صورت محتوایی و پایایی نیز از طریق آزمون آلفای کرنباخ  بررسی شد. در نهایت، از طریق آزمون کوواریانس، داده‌ها تحلیل شدند. نتایج بیانگر تأثیر هورمون تستوتسرون بر تصمیم‌گیری و نگرش سرمایه‌گذار بوده است.

اسلامی‌بیدگلی و کردلوئی (1400) مطالعه‌ای با عنوان «مالی رفتاری، مرحلۀ گذر از مالی استانداراد تا نوروفایناس مالی رفتاری» انجام دادند. در این مطالعه، آنچه در بازارهای مالی و اقتصادی تا به حال به عنوان پایه و اساس پژوهش‌ها وجود داشته و به عنوان مالی استاندارد نام برده می‌شده، بررسی شده است. سپس، مشکلات آن و عدم انطباق یافته‌های آن با واقعیت بیان شده است. آنچه واقعیت را از خود متأثر می‌کند و بر تصمیم‌های مالی اثر می‌گذارد مکتبی جدیدتر از مالی است که تحت عنوان مالی رفتاری شناخته شده است. وجود تورش‌هایی باعث شده است تا به وجود مالی رفتاری پی برده شود. اما از آنجا که این مکتب نیز فقط آثار و علائم را نشان داده و از بیان علت‌ها عاجز مانده است، پژوهشگران مکتبی دیگر را یافته‌اند که علت تورش‌های رفتاری از آنجا نشئت گرفته است. این مکتب جدید که برگرفته از سیستم عصبی انسان‌ها و اثر آن بر تصمیم‌ها به ویژه تصمیم‌های مالی و اقتصادی است، به مکتب نوروفاینانس معروف شده است.

مرور پیشینۀ پژوهش نشان‌دهندۀ ظرفیت‌های کم توسعۀ رویکردهای شناختی از برآیندهای آیندۀ حسابداری عصبی در بازارهای مالی است. به همین دلیل، این مطالعه در پی آن است تا با اتکا به شیوه‌های تحلیل سناریوپردازی، ظرفیت‌هایی که این پدیدۀ نوظهور می‌تواند در ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی داشته باشد را بررسی کند.

روش‌شناسی

این مطالعه، در تفاوت با سایر شیوه‌های مرسوم روش‌شناسی در دانش حسابداری، تلاش کرده است تا از جنبه‌های ترکیبی متعددی که اصطلاحاً به آن رویکرد مالتی متود[i] گفته می‌شود، برای اجرای اهداف خود مبنی بر شناخت برآیندهای توسعۀ حسابداری عصبی و برآیندهای آن در چشم‌اندازهای آتی بازار سرمایه از نظر بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های ذی‌نفعان بهره ببرد. از این رو، با اتکا به ماهیت آینده‌پژوهی، طی گام‌های تحلیلی این مطالعه، نسبت به واکاوی پدیدۀ ‌محوری در چشم‌اندازهای بازار سرمایه اقدام می‌شود. بر این اساس، مطالعۀ حاضر را به لحاظ نتیجه باید در زمرۀ مطالعه‌های توسعه‌ای دسته‌بندی کرد تا بتوان با ارائۀ معیارهایی که توصیف‌کنندۀ قابلیت توسعۀ حسابداری در نقش کارکردهای عصب‌شناختی هستند، در بستر دانش این حرفه به یک چارچوب نظری نائل آمد. به لحاظ هدف نیز باید مطالعۀ حاضر را اکتشافی توصیف کرد، به این دلیل که مصادیق مشخصی از شناخت حسابداری عصبی در پژوهش‌های قبلی ارائه نشده‌اند و این مطالعه از طریق فرایندهای سه‌مرحله‌ای کدگذاری در اجرای نظریۀ داده‌بنیاد، به دنبال ارائۀ چارچوب نظری از برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی است. در نهایت، به لحاظ ماهیت نوع داده، مطالعۀ حاضر را باید دوفازی در نظر گرفت؛ به طوری که در فاز اول با دعوت از خبرگان و بهره‌مندی از ابزار مصاحبه تلاش می‌شود تا زوایای پنهان زمینه‌های توسعه‌دهندۀ حسابداری عصب‌شناختی در قالب یک چارچوب نظری تبیین شوند. سپس، با هدف بسط این معیارها به بستر مطالعه از طریق اجرای تحلیل دلفی بر مبنای یک چک‌لیست هفت‌گزینه‌ای قابل توزیع در میان خبرگان، نسبت به سنجش پایایی مؤلفه‌های محوری اقدام شود. در نهایت، در فاز دوم مطالعۀ حاضر، با اتکا به ظرفیت‌های تحلیلی در آینده‌پژوهی، مجموعه‌ای از سازوکارهای ماتریسی اجرا می‌شوند تا با ساخت چک‌لیست‌های عدم قطعیت پس از تعیین محوری‌ترین مؤلفه‌های برآمده از فرایند میک‌مک، بتوان سناریوهای محتملی را شناسایی کرد که ترسیم‌کنندۀ چشم‌اندازهای آیندۀ بازار سرمایه در توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی برای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی باشند. از این رو، به منظور درک بهتر چنین فرایندی، می‌توان نمای کلی از فرایندهای اجرای تحلیلی را در قالب شکل (1) ارائه کرد.

از این رو، به طور خلاصه باید بیان کرد، پس از انجام مصاحبه و انجام تحلیل دلفی بر اساس ماهیت میانگین و ضریب توافق، ماتریس‌های پیوندی بر اساس اعداد ترتیبی 1، 2 و 3 تعیین‌کنندۀ اثرگذاری بین هر یک از محورهای برآمده از فرایند فاز اول مطالعه هستند تا طی اجرای این ماتریس بتوان نسبت به تعیین ورودی‌ها و خروجی‌های ارزیابی زوجی اقدام کرد. سپس، با امکان تدوین ماتریس میک‌مک، مؤلفه‌های محوری که در «رُبع مستقل» جای‌گذاری شده‌اند مبنای تحلیل سناریویی برای تعریف عدم قطعیت در نظر گرفته می‌شوند. از این رو، با تعریف هر یک از مضامین مفهومی مرتبط با مؤلفه‌های محوری برآمده از ربع مستقل ماتریس میک‌مک، در سه حالت «مثبت»، «خنثی» و «بحرانی»، چک‌لیست عدم قطعیت تهیه و بین خبرگان توزیع می‌شود. در نهایت، ماتریس متقابل برای مشخص‌کردن هر یک از سناریوهای مطلوب، ایستا و بحرانی تشکیل می‌شود تا امکان تفکیک سناریوها وجود داشته باشد و در نهایت، نیز نسبت به تعیین هر یک از سناریوها با عبارت توضیحی مشخص اقدام 

می‌شود.

شکل 1: نمای کلی فرایندهای اجرای تحلیلی

Fig. 1: Overview of analytical implementation processes

مشارکت‌کنندگان مطالعه

از طریق جهت‌بندی فلش در ماتریس پیوندی، تعیین‌کنندۀ مقیاس‌های امتیازی 1 تا 3 است.

نگارۀ 2: ماهیت تفسیری ماتریس پیوندی

Table 2: Interpretive nature of the linkage matrix

سپس، با مشخص‌شدن جایگاه هر یک از مؤلفه‌های محوری در ماتریس میک‌مک، محورهای مضمونی قرارگرفته در رُبع مستقل مبنای تدوین چک‌لیست عدم قطعیت از طریق ماتریس متقابل تلقی می‌شوند تا با تعیین جهت سه حالت «مثبت»، «خنثی/ثابت» و «منفی» هر یک از مضامین پیشران‌های انتخاب‌شده، سناریوهای محتملی که می‌توانند ترسیم‌کنندۀ چشم‌اندازهای آیندۀ بازار سرمایه در توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی برای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی باشند، انتخاب شوند.

فرایند اعتباریابی جمع‌آوری داده‌ها

بر اساس شناسایی زمینه‌های کلیدی مؤثر در توسعۀ حسابداری 

عصب‌شناختی در فاز اول مطالعه از طریق طی فرایند نظریۀ داده‌بنیاد، باید نسبت به اعتباریابی این معیارها اقدام کرد. برای این منظور، با اتکا به معیارهای مثلث‌سازی، تلاش می‌شود تا چهار بُعد این فرایند ارزیابی از طریق مرور نظرات خبرگان پس از پایان کدگذاری بررسی شوند:

• (معیار اول) مثلث‌سازی منابع داده‌ها: در این معیار، هدف تعیین سطحی متناسب از ارتباط بین ابعاد شناسایی‌شده با حوزه‌های نظری برآمده از پژوهش‌های علمی است. بنابراین، از آنجا که فرایند تحلیل نظریۀ داده‌بنیاد استفاده‌شده در این مطالعه از رعایت چنین تناسبی برخوردار است، می‌توان اذعان کرد روایی مبتنی بر مثلث‌سازی منابع داده‌ها تأیید می‌شود، زیرا مرحلۀ کدگذاری انتخابی در روش نظریۀ داده‌بنیاد برای شناسایی مقوله‌های اصلی، با ارجاع نظری برای تطبیق بیشتر کدهای ایجادشده با ادبیات مرتبط با حوزۀ حسابداری عصبی انجام شد.
• (معیار دوم) مثلث‌سازی همکاران پژوهشگر: هدف این معیار مثلث‌سازی ارزیابی کدهای ایجادشده از نظر گروه‌های همتاست. در این مطالعه، پس از اجرای فرایندهای تحلیلی فازِ کیفی، مجدداً مراحل کدگذاری توسط چند پژوهشگر هم‌سطح در استفاده از این روش بررسی شدند تا مشخص شود آیا شیوه‌های کدگذاری برای رسیدن به برآیندهای توسعۀ حسابداری عصبی تأییدشده طبق دستورالعمل تحلیل هستند یا خیر. از این رو، از این افراد خواسته شد تا برداشت خود را از سیر تحلیل کیفی مبنی بر شناسایی ابعاد محوری اذعان کنند تا نزدیکی دیدگاه‌های تحلیلی، پشتوانۀ علمی و ابزارهای استفاده‌شده تقویت شود. از این رو، اظهارنظرهای مطرح‌شده در این معیار حکایت از تأیید معیارهای شناسایی‌شده دارد.
• (معیار سوم) مثلث‌سازی روش اجرا: هدف این معیار مثلث‌سازی چگونگی رسیدن به حد اجماع نظری در شناسایی ابعاد پدیدۀ محوری مطالعه بود. برای تفسیر روایی در روش نظریۀ داده‌بنیاد برای تعیین نقطۀ اشباع، لازم به توضیح است که کدگذاری پس از اتمام هر مصاحبه انجام می‌شد تا با دسته‌بندی مضامین مفهومی، مؤلفه‌ها و مقوله‌ها پدیدار شوند. بر این اساس، فرایندهای گام‌به‌گام طی‌شده در بخش کیفی ممکن است از اعتبار اجرای تحلیلی برخوردار باشند.
• (معیار چهارم) مثلث‌سازی نظریه: هدف این معیار مثلث‌سازی یکپارچه‌سازی زمینه‌های شناسایی‌شدۀ پدیدۀ محوری در قالب یک چارچوب نظری است تا با ایجاد یک مفهوم مشترک، مبنایی برای تعمیم معیارهای شناسایی‌شده به بستر مطالعه تلقی شود. از این رو، با توجه به محورهای اصلی و مقوله‌های ایجاد‌شده در چارچوب نظری، می‌توان دریافت مضامین گزاره‌ای برآمده از مصاحبه‌ها تا حدی توانسته‌اند ادراکی مشخص از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در بستر مطالعه ایجاد کنند.

یافته‌ها

هم‌سو با ارائۀ توضیح‌های روش‌شناسی مبنی بر اجرای تحلیلی در این مطالعه، طی فازهای تشریح‌شده به ‌تفکیک به ارائۀ یافته‌های پژوهش اقدام می‌شود؛ به طوری که ابتدا از طریق فرایند نظریۀ داده‌بنیاد، برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی شناسایی می‌شوند و با ارزیابی دلفی مبنی بر پایایی‌سازی معیارهای شناسایی‌شده، امکان تعمیم آنها به بستر مطالعه برای اجرای تحلیل‌های سناریوپردازی مهیا می‌شود. از این رو، به ‌تفکیک هر بخش نتایج حاصل از اجرای تحلیل‌های یادشده ارائه می‌شود.

از این رو، با تکیه بر اجرای تحلیل نظریۀ داده‌بنیاد، طی گام‌های سه‌گانۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی، برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در کیفیت‌بخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی در نگارۀ (3) به تفکیک مضامین، مؤلفه‌ها و مقوله‌ها ارائه شده‌اند تا بتوان از طریق آنها نسبت به ارائۀ چارچوب نظری پژوهش اقدام لازم را انجام 

داد.

نگارۀ 3: برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی

Table 3: Neurocognitive accounting development processes

از این رو، با تعیین برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در کیفیت‌بخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی در گام بعدی این فاز از اجرای تحلیلی، باید نسبت به ارائۀ چارچوب نظری پژوهش در شکل (2) اقدام 

کرد.

شکل 2: چارچوب نظری برآیندهای پدیدارشدۀ حسابداری عصب‌شناختی در کیفیت‌بخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی

Fig. 2: Theoretical framework of emerging outcomes of neurocognitive accounting in improving the quality

با شناسایی ابعاد محوری برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در کیفیت‌بخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی در قالب چارچوب نظری ارائه‌شده در شکل (2)، در ادامه باید با ارائۀ جزئیات تفکیک کدهای باز ایجادشده از مصاحبه، نگارۀ (4) را ارائه نمود.

نگارۀ 4: دسته‌بندی معیارهای برآیندی توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی

Table 4: Classification of outcome criteria for the development of neurocognitive accounting in improving the quality

با تفکیک ابعاد پدیدۀ محوری شناسایی‌شده، در ادامه باید برای سنجش حد اجماع نظری بر مبنای پایایی برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در کیفیت‌بخشی به تصمیم‌گیری‌های مالی، از تحلیل دلفی بر اساس میانگین و ضریب توافق بهره برد. برای این منظور، چک‌لیستی مبتنی بر مقیاس لیکرت هفت‌گزینه‌ای از مؤلفه‌های محوری شناسایی‌شده به عنوان معیارهای کلیدی مؤثر در شناخت بهتراز پدیدۀ مطالعه بین خبرگان توزیع می‌شود که نتایج آن در نگارۀ (5) ارائه شده است.

نگارۀ 5: تعیین حد اجماع نظری مؤلفۀ محوری بسط حسابداری عصب‌شناختی در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی

Table 5: Determining the theoretical consensus limit of the central component of the development of neurocognitive

با اتکا به معیارهای ضریب توافق با حد مطلوبیت (50/0) و میانگین با حد مطلوبیت (00/5) طی دو مرحلۀ تحلیل دلفی، می‌توان اذعان کرد تمامی مؤلفه‌های محوری 

به لحاظ پایایی تأیید می‌شوند و برای انجام فاز دوم پژوهش طی فرایندهای سناریوپردازی از قابلیت تعمیم‌پذیری کافی برخوردار هستند. از این رو، باید با هدف رسیدن به پیشران‌های کلیدی مؤثر در تحلیل سناریوپردازی، طبق نگارۀ (6) نسبت به اجرای مقایسۀ زوجی مضامین قرارگرفته در سطر  و ستون  اقدام شود تا ورودی‌ها و خروجی‌های این تحلیل ماتریسی بتوانند زمینه‌ساز ترسیم ماتریس میک‌مک و تعیین کلیدی‌ترین مؤلفۀ محوری در تدوین سناریوهای احتمالی پدیدۀ تحت بررسی در بستر مطالعه تلقی شوند.

نگارۀ 6: اجرای فرایند ماتریس ارزیابی مقایسۀ زوجی مؤلفه‌های محوری

Table 6: Implementation of the axial component pairwise comparison evaluation matrix process

فرایندهای ماتریس پیوندی ناشی از مقایسۀ زوجی بین مؤلفه‌های محوری به صورت سطری ( ) و ستونی ( ) با مشارکت 16 خبرۀ انتخاب‌شده انجام شد تا بر اساس بیشترین فراوانی امتیاز داده‌شده به تأثیر مستقیم ، تأثیر معکوس  یا خنثی‌بودن اثرگذاری  مقایسۀ زوجی بین مؤلفه‌های محوری، بتوان ورودی‌ها و خروجی‌های این تحلیل را مشخص کرد. از این رو، با ارجاع به نگارۀ (7) باید ابتدا با مبین‌سازی مجموع روابط ماتریسی، امتیازهای هر یک از مؤلفه‌های محوری را از مقایسۀ زوجی مشخص کرد.

نگارۀ 7: ورودی‌ها و خروجی‌های ارزیابی مقایسۀ زوجی مؤلفۀ محوری

Table 7: Inputs and outputs of the axial component pairwise comparison evaluation

ارزیابی سه‌گانۀ هر یک از مؤلفه‌های محوری به صورت سطری ( ) و ستونی ( ) نشان‌دهندۀ خروجی‌ها (قدرت نفوذ) و ورودی‌ها (قدرت وابستگی) است که در نگارۀ (7) مشخص شده‌اند. در واقع، در نگارۀ (7) مجموع مقادیر خروجی با نماد « » (فلش بنفش) و مجموع مقادیر خروجی با نماد « » (فلش قرمز) محاسبه شده‌اند. از این رو، باید با تعیین خروجی‌ها (قدرت نفوذ) و ورودی‌ها (قدرت وابستگی) در ادامه نسبت به ترسیم ماتریس میک‌مک طبق شکل (3) اقدام کرد تا جایگاه هر یک از مؤلفه‌های محوری مقایسۀ زوجی‌شده در چهار رُبع ماتریسی نمودار میک‌مک شامل (رُبع پیوندی)، (رُبع مستقل)، (رُبع وابسته) و (رُبع خودمختاری) مشخص 

شود.

شکل 3: ماتریس میک‌مک از امتیازهای مقایسۀ زوجی‌شدۀ مؤلفه‌های محوری

Fig. 3: MICMAC matrix of paired comparison scores of axial components

با جای‌گذاری هر یک از مؤلفه‌های محوری در رُبع‌های ماتریسی فرایند میک‌مک، مشخص می‌شود مجموع 6 مؤلفۀ محوری تحت ارزیابی زوجی در سه رُبع خودمختاری (رُبع اول)، وابسته (رُبع دوم) و مستقل (رُبع سوم) قرار گرفته‌اند. این نتیجه اذعان‌کنندۀ این موضوع است که مؤلفه‌های محوری قابلیت‌های فرایندی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی ، ظرفیت‌های سیستمی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و ظرفیت‌های نهادی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  در شرایط حال حاضر بازار سرمایه دارای اثرگذاری و اثرپذیری چندانی در برون‌دادهای حسابداری عصب‌شناختی برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی نیستند. همچنین، مشخص شد فقط یک مؤلفه با عنوان مزیت‌های هدفمندی بازار ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  در رُبع وابسته واقع شده است که می‌تواند تحت تأثیر مؤلفه‌های جای‌گذاری‌شده در رُبع مستقل قرار داشته باشد، اما دارای تأثیرگذاری کافی برای وقوع یک برآیند منسجم از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی نیست. در نهایت، مشخص شد دو مؤلفۀ محوری قابلیت‌های ذهنی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  در رُبع مستقل قرار گرفته‌اند که حکایت از سطح تأثیرگذاری بالاتر این برآیندها بر سایر برآیندهای دیگر توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی دارد. از این رو، از آنجا که برای اجرای سناریوپردازی باید بر روی معیارهایی تمرکز شود که از نفوذ بیشتری در ارزیابی پدیدۀ محوری برخوردار هستند، دو مؤلفۀ قابلیت‌های ذهنی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  در فاز بعدی اجرای این تحلیل باید مدنظر قرار ‌گیرند. به همین 

دلیل، مجدداً در نگارۀ (8) باید هر یک از مضامین این دو مؤلفۀ محوری ارائه شوند تا بتوان در گام بعدی نسبت به ساخت پرسشنامۀ عدم قطعیت اقدام کرد.

نگارۀ 8: بازتعریف مؤلفۀ محوری و پایه

Table 8: Redefinition of the axial and basic components

از این رو، برای تطبیق پایایی بین مضامین با دو مؤلفۀ انتخاب‌شده، مجدداً سنجش پایایی از طریق تحلیل دلفی بررسی شد تا بر اساس دو معیار ضریب توافق و میانگین ارائه‌شده در نگارۀ (9)، مشخص شود این معیارها از قابلیت تعمیم‌پذیری برخوردار هستند.

نگارۀ 9: فرایند تحلیل دلفی تعیین پایایی تناسب مضامین با مؤلفه‌های محوری

Table 9: Delphi analysis process for determining the reliability of the fit of themes to the central components

ن

نتایج این ارزیابی در نگارۀ (9) نشان می‌دهد هر 10 مضمون مفهومی مرتبط با دو مؤلفۀ قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  به عنوان معیارهای تحلیل سناریو تأیید می‌شوند. از این رو، با معرفی این مضامین، باید در نگارۀ (10) به منظور تعیین پیشران‌های کلیدی مؤثر، از طریق تعریف سه وضعیت‌ احتمالی «مثبت»، «ثابت/خنثی» و «منفی»، نسبت به تدوین چک‌لیست عدم قطعیت اقدام کرد تا بتوان بر اساس آن در فرایندهای ماتریس متقابل، به تعیین سناریوهای محتمل اقدام کرد.

نگارۀ 10: تعریف وضعیت‌های احتمالی هر یک از مضامین گزاره‌ای مرتبط با مؤلفه‌های محوری

Table 10: Definition of possible states of each propositional content related to the central components

موقعیت‌های تعریف‌شده برای هر یک از مضامین گزاره‌ای مرتبط با دو قابلیت ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  در واقع نشان‌دهندۀ استدلال‌هایی هستند که به واسطۀ توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی، انتظار می‌رود تا در سه وضعیت مثبت، خنثی و منفی، در بستر بازار مالی ایران به وقوع بپوندند. حائز اهمیت است که اذعان شود در تعریف این معیار تلاش شد تا با اساتید دیگری نیز تبادل نظر حاصل شود تا موقعیت‌های احتمالی تعریف‌شده به‌درستی تصویری روشن از آیندۀ مواجهۀ بازار سرمایۀ ایران با توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی را برای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی نشان دهند. از این رو، با تعیین 30 موقعیت احتمالی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی، برای ساخت چک‌لیست عدم قطعیت باید در راستای دستورالعمل ماتریس متقابل، مقیاسی برای نمونه مشابه نگارۀ (11) برای دو مضمون غیرهم‌سطح ایجاد کرد.

نگارۀ 11: نمونۀ چک‌لیست عدم قطعیت ماتریس متقابل

Table 11: Sample cross-matrix uncertainty checklist

همان‌طور که در این نگاره به صورت نمونه درج شده است، دو مضمون گزاره‌ای گستردگی قابلیت ‌‌خودکنترلی ناشی از حسابداری عصب‌شناختی  و تأثیرگذاری اقتضایی بر قابلیت‌ ‌خودکنترلی ناشی از حسابداری عصب‌شناختی  از مؤلفه قابلیت‌های ذهنی ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی به صورت مقایسۀ زوجی از طریق مقیاس‌های اندازه‌گیری ماتریس متقابل تحلیل شده‌اند. از این رو، به همین ترتیب، برای تمامی مضامین گزاره یک چک‌لیست جامع طراحی و میان خبرگان توزیع شد. در واقع، این فرایند در سناریونگاری مبتنی بر محاسبات پیچیدۀ روابط ماتریسی بین پیشران‌ها شناسایی شده است که بر اساس آن، امکان استخراج طیفی از سناریوهایی با احتمال قوی، سناریوهایی با احتمال ممکن و سناریوهایی با احتمال سازگاری زیاد فراهم می‌شود. شاخص استفاده‌شده برای جمع‌آوری داده‌های مجموع اختصاص امتیازها از خبرگان شاخص «مُد» است که نشان‌دهندۀ بیشترین امتیاز هر یک از مشارکت‌کنندگان تلقی می‌شود تا بر اساس آن بتوان ارزیابی سناریویی را انجام داد. از این رو، بر اساس سه حالت توصیف‌کنندۀ وضعیت‌های عدم‌قطعیت و 10 مضمون گزاره‌ای ایجادشده، یک ماتریس  ایحاد می‌شود.

این ماتریس بر اساس امتیازهای داده‌شده در چهار سناریو با احتمال قوی، با احتمال ممکن و با احتمال سازگاری زیاد تفکیک می‌شود تا بتواند طبق نگارۀ (12) نشان‌دهندۀ وضعیت برآیندهای احتمالی توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی در بازار سرمایه باشد. حائز اهمیت است که در سناریوی با احتمال قوی دو تکرار مطلوبیت که نشان‌دهندۀ وضعیت مطلوب است، در سناریوی با احتمال ممکن یک وضعیت ایستا و در سناریوی با احتمال سازگاری زیاد یک وضعیت بحرانی یا نامطلوب تعیین می‌شود. از این رو، با توجه به مجموع امتیازهای مربوط به ماتریس متقابل، چهار سناریوی تعیین‌کنندۀ وضعیت بسط حسابداری عصب‌شناختی در شرایط آیندۀ بازار سرمایه از نظر بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی ایجاد خواهند شد.

نگارۀ 12: وضعیت هر یک از مضامین مفهومی بر اساس سناریوهای محتمل

Table 12: Status of each conceptual theme based on possible scenarios

مرور نتایج نگارۀ (12) با توجه به تعریف دو وضعیت مطلوب برای سناریوی با احتمال قوی و یک وضعیت ایستا برای سناریوی با احتمال ممکن و یک وضعیت بحرانی برای احتمال سازگاری زیاد، تفکیک‌کنندۀ برآیندهای آتی حسابداری عصبی شناختی در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی بازار سرمایۀ ایران است. از این رو، تحت چهار سناریوی احتمالی باید طبق نگارۀ (13) نسبت به تعیین دقیق وضعیت‌های مطلوبی که می‌توانند از احتمال قوی برای وقوع برآیندهای پدیدۀ محوری برخوردار باشند، اقدام شود.

نگارۀ 13: تفکیک وضعیت‌های احتمالی در تدوین سناریوهای آتی

Table 13: Separation of possible situations in developing future scenarios

تحت 40 وضعیت که در 4 سناریو ایجاد شده است، 10 مضمون گزاره‌ای مرتبط با دو مؤلفۀ قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی ، تعیین‌کنندۀ وقوع 26 سناریو در وضعیت مطلوب، 10 سناریو در وضعیت ایستا و 4 سناریو در وضعیت بحرانی هستند. از این رو، برای تدوین سناریوهای برآیندی توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی در بازار سرمایه، باید بر روی وضعیت‌های مطلوب غیرتکراری (زیرا سناریوهای اول و چهارم مشابه هستند) ایجادشده متمرکز شد تا با ایجاد یک ماتریس دومحوری قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی  و مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی ، به عنوان محورهای اصلی ساخت سناریوها، نسبت به تعیین تأثیرگذارترین سناریو اقدام شود. از این رو، بر اساس دو محور اشاره‌شده، 4 ماتریس بر اساس تکنیک محاسبات توابع در ریاضی ایجاد می‌شوند تا 16 مضمون مفهومی وضعیت‌های مطلوب را بررسی کنند. برای این منظور، مقیاسی برای امتیازدهی 0 تا 10 طراحی می‌شود و از خبرگان خواسته می‌شود تا به هر یک از معیارهای قرارگرفته در وضعیت مطلوب امتیاز لازم داده شود تا از طریق امید ریاضی بتوان امتیاز ماتریسی هر یک از سناریوهای توابع ریاضی را برای تعیین بالاترین اولویت محاسبه کرد. بر این اساس، سناریوهای توابع ریاضی که شامل چهار سناریوی تعریف‌شده در ربع‌های یک ماتریس دومحوری هستند و با عناوین «سناریوی همانی»، «سناریوی سینونسی»، «سناریوی براکتی» و «سناریوی لگاریتمی» معرفی می‌شوند، باید در تابع توابع ماتریسی از طریق معیار امید ریاضی بررسی شوند. در این فرایند، با توجه به مشارکت 16 خبرۀ پژوهش در فاز تحلیلی سناریوپردازی و مقیاس 10امتیازی، از طریق شاخص «مُد» به هر یک از 16 وضعیت مطلوب قرارگرفته در مضامین مفهومی، امتیازهایی از طریق رابطۀ (1) داده می‌شود:

                                                                                                             رابطۀ (1)

در این رابطه،  توابعِ ریاضی ماتریس‌ها (4 ماتریس همانی، سینوسی، براکتی و لگاریتمی)،  تعداد مشارکت‌کنندگان در ازیابی ماتریسی وضعیت مطلوب مؤلفه‌های محوری و  توزیع فراوانی به‌دست‌آمده از مجموع امتیازهاست. از این رو، از آنجا که امید ریاضی بر اساس نظریۀ احتمالات، حالات متغیر تصادفی را بر اساس مقدار میانگین تعداد دفعات مشاهده‌شدۀ یک وضعیت (فراوانی) محاسبه می‌کند، امتیازهای داده‌شده به هر مضمون مفهومی تعیین‌کنندۀ میانگین امید ریاضی برابر 11/4 در نگارۀ (14) هستند. این میانگین نشان می‌دهد حداقل امید ریاضی محاسبه‌شدۀ ماتریسی باید 11/4 باشد.

نگارۀ 14: تعیین مهم‌ترین ماتریس توابع ریاضی

Table 14: Determining the most important matrix of mathematical functions

از این رو، بر اساس امتیازهای تعیین‌شده، مهم‌ترین برآیندی که می‌توان از تأثیرگذاری توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی بر کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی در بازار سرمایه انتظار داشت، سناریوی همانی واقع‌شده در رُبع شمال شرقی تقاطعِ با امتیازِ بالای دو محورِ «قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» و «مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» است که از نظر تابع ریاضی به صورت همانی تعریف

می‌شود.

شکل 4: سناریوهای ماتریسی برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در بهبود کیفیت تصیم‌گیری مالی

Fig. 4: Matrix scenarios of the outcomes of developing neurocognitive accounting in improving the quality of financial decision-making

شکل (4) هر چهار سناریوی تعریف‌شده بر اساس محورهای عمودی و افقی را نشان می‌دهد و نگارۀ (15) نیز به تفکیک هر سناریو به ارائۀ جزئیات مضامین قرارگرفته در آن اقدام کرده است.

نگارۀ 15: تفکیک سناریوهای احتمالی برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی برای بهبود تصمیم‌گیری مالی

Table 15: Breakdown of possible scenarios for the outcomes of developing neurocognitive accounting to improve financial decision-making

گفتنی است، انتخاب استعاره‌های عبارت توضیحی در توابع ماتریس ریاضی بر اساس یک فرایند برانگیختن ذهن مخاطب این مقاله انجام شده است تا بتوان با بسط تفسیری هر یک از مضامین قرارگرفته در رُبع‌های ماتریسی ایجادشده، سناریوهای محتملی که پدیدارشده‌اند را بهتر ادراک کرد.

• سناریوی نئوکورتکس مالی

نئوکورتکس فعالیتی از نورون‌های عصبی در مغز است که به عنوان یک مکانیسم شناختی در فعالیت‌های تصمیم‌گیری انسان نقش‌آفرینی می‌کند و مهم‌ترین وظیفۀ آن پردازش اطلاعاتی است که پس از ادراک، مسیر تصمیم فردی را مشخص می‌کند. در این شرایط، آزمودنی‌های قبلی مانند آموزش می‌توانند در فعالیت‌های تصمیم‌گیری نقش داشته باشند و نئوکورتکس را بر اساس لایه‌های ورودی نورون‌های مغزی در انتخاب بهترین عملکرد مغزی در حوزۀ مالی تحریک کنند. انتخاب این استعاره برای توصیف تقاطع هم‌سطح دو محورِ «قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» و «مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» به عنوان معرفی سناریوی «رُبع شمال شرقی» از این نظر دارای اهمیت است که نشان می‌دهد ترکیب محرک‌های بیرونی مانند توسعۀ ابزارهای الگوریتمی و آموزش‌های عصبی در بازارهای مالی می‌تواند تأثیری فزاینده در قابلیت‌های ذهنی تصمیم‌گیرندگان مالی داشته باشد و با تناسب‌بخشیدن به ادراک و عمل، سطح خودکنترلی و قابلیت استدلال منطقی در تصمیم‌گیری را افزایش دهد.

• سناریوی پریفرنتال مالی

این سناریو که از تقاطع بالای محور عمودی (قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی) و پایین محور افقی (مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی) حادث می‌شود، اذعان‌کنندۀ قابلیت‌های صرف شناختی در تصمیم‌گیری‌های فردی است. از این رو، از آنجا که پریفرنتال قشر پیشانی مغز را در بر می‌گیرد که معرف فرایندهای ذهنی برنامه‌ریزی برای تصمیم‌گیری پویاتر برای کنترل ابهام و احتمالاً اضطراب است، انتخاب آن برای سناریوی «رُبع شمال غربی» می‌تواند نشان‌دهندۀ ویژگی‌های مؤثر نورون‌های عصبی در عملگرهای مغزی باشد که با کنترل احساسات و تورش‌های احتمالی به فرد کمک می‌کند تا در مواجهه با اطلاعات برآمده از حسابداری، از ویژگی‌های بالاتر خودکنترلی برای جلوگیری از بروز رفتارهای توده‌وار برخوردار باشد. از این رو، ظهور این سناریو می‌تواند یکی از احتمالات مکانیسم‌های شناختی در فرد پس از حسابداری عصبی باشد که در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی می‌تواند نقشی مؤثر ایفا کند.

• سناریوی اکوسیستم مالی

• این سناریو که از تقاطع پایین محور عمودی (قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی) و بالای محور افقی (مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی) حادث می‌شود، به این دلیل از عنوان انتخابی «اکوسیستم مالی» برای توصیف «رُبع جنوب شرقی» ماتریس سناریویی ارائه‌شده استفاده می‌کند تا نشان دهد تحت تأثیر توسعۀ حسابداری عصبی، مزیت‌های بیرونی که در ساختار بازار سرمایه ممکن است رخ دهند، جریان‌هایی از اثربخشی نظام اقتصادی پویا را به دلیل جلوگیری از فعالیت‌های انحصاری در بازار مالی به وجود می‌آورند که در آن سطح، زیست‌بوم فناوری‌های مصنوعی به طرزی گسترده‌تر در تصمیم‌گیری‌های مالی ترویج داده می‌شود و این اکر ممکن است به تغییر شرایط بازده و ریسک از یک سو نسبت به گذشته و فزایندگی حجم ‌معاملات و کاهش هزینه‌فرصت سرمایه‌گذاری از سوی دیگر منجر شود. از این رو، تحت این سناریو، می‌توان اذعان کرد با توسعۀ حسابداری عصبی، مکانیسم‌های اقتصادی بازار نیز تحت تأثیر تغییرات تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاری به طرزی پویاتر به سمت پایداری حرکت می‌کنند.

  • سناریوی سیناپس مالی

  سیناپس در علوم عصب‌شناسی اتصال‌دهندۀ نورون‌های مغزی است که وظیفۀ آنها ارتقای یادگیری و انتقال اطلاعات در زمان تصمیم‌گیری است. از این رو، از آنجا که در «رُبع جنوب غربی» از تقاطع پایین دو محورِ «قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» و «مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی»، معیارهای تأثیر اقتضایی آموزش، استدلال منطقی و اجتناب ‌از سوگیری تجمیع شده‌اند، می‌توان با انتخاب عنوان «سیناپس مالی» به این مهم اشاره کرد که تحت تأثیر محرک‌های حسابداری عصبی، شیمی عملگرهای مغزی برای بروز احساسات در فرد تحریک می‌شود و با درک این موضوع که حسابداری به انتظارات ادراکی ذی‌نفعان جامۀ عمل پوشانده است، مکانیسم شیمی مغز در قالب تحریک سیناپس‌ها به تصمیم‌گیرنده کمک می‌کند تا با آرامش بیشتری نسبت به ارزیابی شرایط اقدام کند.

  بحث و نتیجه‌گیری

  هدف این مطالعه ارائۀ چارچوبی برای شناخت برآیندهای آیندۀ حسابداری عصب‌شناختی در بازار سرمایه بر مبنای سناریوپردازی پیشران‌های کلیدی مؤثر در کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی است. این مطالعه که با یک رویکرد روش‌شناسی چندگانه یا اصطلاحاً مالتی متود انجام شده است، در فاز اول بر پایۀ فرایند تحلیل نظریۀ داده‌بنیاد به مصاحبه با خبرگان ادقام کرد تا طی سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مشخص شود از مجموع 257 کد باز ایجادشده، امکان پدیدارشدن تعداد 30 مضمون مفهومی، 6 مؤلفۀ محوری و 3 مقولۀ سازه‌ای در قالب چارچوب نظری پژوهش وجود دارد. سپس، با انجام تحلیل دلفی مبنی بر دست‌یابی به حد اجماع نظری مؤلفه‌های محوری از نظر پایایی، تلاش شد تا طی دو دور انجام این فرایند بر مبنای میانگین و ضریب توافق، مشخص شود این معیارها از قابلیت تعمیم‌پذیری به بستر مطالعه برای اجرای فاز سناریوپردازی برخوردار هستند. از این رو، طیِ چندین فرایند ماتریسی متوالی برای شناسایی پیشران‌های کلیدی و تعیین سناریوهای محتمل، در نهایت از ترکیب دو محورِ «قابلیت‌های ذهنی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی» و «مزیت‌های رقابتی برآمده از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی»، چهار سناریوی تشریح‌شده در بخش یافته‌ها شناسایی شدند. با ارجاع به شکل (5) می‌توان از طریق تقاطع‌های محورهای عمودی و افقی، سناریوهای شناسایی‌شده‌ای که نشان‌دهندۀ اثربخشی برآیندهای ناشی از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی در بازار سرمایه هستند را مشخص کرد.

  پس از ماتریس نهایی ارائه‌شده، با انجام فرایند توابع ریاضی، نتایج نشان داد از مجموع امتیازهای محاسبه‌شده، «سناریوی نئوکورتکس مالی» محتمل‌ترین برآیندی است که می‌توان از توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در راستای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی در بازار سرمایه در آینده انتظار 

  داشت.

   

   

   

  شکل 5: ماتریس‌ نهایی برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی

  Fig. 5: Final matrix of outcomes of developing neurocognitive accounting in improving the quality of financial decision-making

•  

  در تفسیر نتیجۀ کسب‌شده در راستای توضیح اولیۀ سناریوی پدیدارشده در بخش یافته‌ها، حائز اهمیت است که بیان شود در صورت بسط کارکردهای حسابداری عصب‌شناختی که هدف آن تحریک جریان نورون‌های ذهنی برآمده از عوامل بیرونی در نظام اقتصادی، روان‌شناسی رفتاری و علوم عصب‌شناسی مبنی بر تقویت محاسبات استدلالی تصمیم‌گیرندگان در خصوص جریان‌های مالی قابل تخصیص به سرمایه‌گذاری است، می‌توان انتظار داشت پدیدارشدن عواملی که قابلیت‌های مغزی تصمیم‌گیرندگان را تحت تأثیر قرار می‌دهند، به طرزی فزاینده‌تر در بازار مالی رخ دهد. به همین دلیل، با توسعۀ حسابداری عصب‎شناختی، ماهیت سازوکارهای آموزش‌های سرمایه‌گذاری در یک تغییر جهت راهبردی به سمت الگوریتم‌ها و مقیاس‌های عصبی حرکت می‌کند تا محرک‌های ادراکی/شناختی تصمیم‌گیرندگان در راستای فعال‌ترشدن عملگرهای مغزی، سطحی قابل ملاحظه‌تر از خودکنترلی و اجتناب از تورش‌های رفتاری را در تصمیم‌گیری‌های مالی به وجود بیاورند. این شرایط به طرزی اثربخش می‌تواند بازار را بر پایۀ استدلال منطقی ایجادشده در تصمیم‌گیری‌های فردی منسجم کند و از بروز رفتارهایی توده‌واری که ممکن است تحت تأثیر محرک‌های زودگذر در بازار سرمایه به وجود بیایند، فاصله بگیرد. در چنین شرایطی، حسابداری نسبت به بروز چنین خطاهایی مسئولانه‌تر عمل می‌کند و در افشای اطلاعات با در نظر گرفتنِ جنبه‌های اختیاری عملکردهای مالی، زمینۀ رشد تعالی ادراکی را در تصمیم‌گیرندگان به وجود می‌آورد تا با بهره‌گیری از اطلاعات فراگیرتر ایجادشده بتواند سرعت تحلیل و پردازش اطلاعات را در مغز به ویژه ناحیۀ نئوکورتکس به گونه‌ای تقویت کند تا فرد بتواند از سطح یادگیری خود از تجربیات گذشته و دانش اکتسابی مالی برای تصمیم‌گیری بهتر استفاده کند. نتایج به‌دست‌آمدۀ مطالعۀ حاضر به لحاظ مشابهت با پژوهش‌های دیگر، از این نظر که ترکیب توالی تحلیلی استفاده‌شده را مدنظر قرار نداده است، دارای عدم امکان تطبیق‌پذیری مصداقی است. اما به لحاظ محتوایی، بسط کارکردهای حسابداری عصب‌شناختی را می‌توان در تطبیق با پژوهش‌هایی همچون رهایونیگشی، تانک و فارل، ساگار و جاناردهانام و میرزائی و همکاران (1403) تأیید کرد (Rahayuningsih, 2024; Tank & Farrell, 2023; Sagar & Janardhanam, 2022)، زیرا این مطالعه‌ها بر ضرورت توسعۀ این جنبه از رویه‌های حسابداری برای ایجاد انضباط شناختی فراگیرتر در تصمیم‌گیری‌های مالی بازار سرمایه هم‌سو با فرایندهای هدف این مطالعه تأکید می‌کنند.

  در راستای نتایج به‌دست‌آمده، می‌توان ابتدا به سیاست‌گذاران عرصۀ توسعۀ استانداردهای حسابداری توصیه کرد تا در ترویج هنجارهای عصب‌شناختی در افشای فراگیرتر اطلاعات اختیاری برای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی، ابتکارات بیشتری را به خرج دهند؛ به طوری که با حمایت از پژوهش‌های مرتبط با این پدیده، ظرفیت‌های قابل اتکایی که ممکن است به تقویت مکانیسم‌های عملکرد ادراکی در تصمیم‌گیرندگان منتج شوند را مدنظر قرار دهند. از طرف دیگر، به‌کارگیری برنامه‌های آموزش مالی عصبی در سیاست‌گذاری‌های آتی حرفه حسابداری می‌تواند زمینه را برای بروز برآیندهای اثربخشی تصمیم‌گیری مالی در بازار سرمایه ایجاد کند. دوماً، در راستای نتایج مطالعۀ حاضر، توصیۀ دیگر می‌تواند جامعۀ هدف سرمایه‌گذاران و سهامداران بازار سرمایه را در بر گیرد که با اهمیت‌بخشیدن بیشتر به ظرفیت‌های یادگیری در تصمیم‌گیری‌های مالی قادر خواهند بود سازوکارهایی مشخص‌تر از عملگرهای مغزی در شناخت بیشتر از واقعیت‌های بازار سرمایه را در ارزیابی‌های مالی خود نهادینه کنند. در واقع، مکانیسم یادگیری در تصمیم‌گیرندگان مالی این فرصت را به لحاظ شناختی ایجاد می‌کند تا با بهره‌گیری از عوامل تجربی و دانش مالی، بتوانند ریسک و بازده را در تشکیل پرتفوی‌های سرمایه‌گذاری خود به طرزی اثربخش‌تر متوازن کنند تا در این صورت، بتوانند افق‌های سرمایه‌گذاری که در نظر دارند را به بازده‌های واقعی‌تر بازار پیوند بزنند و از این طریق، به‌زیستی روانی بیشتری در ورود به بازارهای مالی داشته باشند.

  در نهایت، به لحاظ بیان محدودیت‌های این مطالعه، در وهلۀ اول، حائز اهمیت است که بیان شود با توجه به تمرکز بر فرایند تحلیل نظریۀ داده‌بنیاد مبنی بر شناسایی برآیندهای توسعۀ حسابداری عصب‌شناختی در راستای بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌های مالی، این محدودیت محتمل است که جنبه‌هایی فراگیرتر از پدیدۀ محوری مطالعۀ حاضر ممکن است وجود داشته باشند که این مطالعه در پوشش آنها با چالش مواجه شده باشد. از این رو، برای مطالعه‌های آینده، می‌توان پیشنهاد داد تا با توجه به وجود عوامل اثرگذار بیرونی در بسط حسابداری عصب‌شناختی در آینده، از شیوه‌های پدیدارشناسی برای شناسایی جنبه‌هایی گسترده‌تر از این پدیده استفاده شود. در وهلۀ دوم، محدودیت دیگری که این مطالعه می‌تواند به آن اشاره کند، مسألۀ تعداد مشارکت‌کنندگانی است که طی دو فاز اجرای اهداف تحلیلی مطالعه مشارکت داشتند. اگرچه تعداد مشارکت‌کننده در راستای توجیه دستورالعمل تحلیل قابل دفاع است، می‌توان برای تعمیم‌پذیری بیشتر نتایج این مطالعه در پژوهش‌های آینده، از ظرفیت‌های گروه کانونی و تجربه‌گرایانی که در بستر بازار سرمایه از آگاهی شناختی بیشتری به لحاظ ماهیت این پدیده برخوردار هستند، بهره گرفت.

   

[i] Multi Methode Approaches

[i] Black Box

[i]

[ii] Amygdala

[iii]

[i] Neuro Accounting

[ii] Anatomy

[iii] Physiology

[iv] Neurological Knowledge

[v] The Principle of Curvature-Symmetry

[vi] Hemispheres of the brain

[vii] Mental Accounting

[viii]

[ix]

[x] Neurotransmitter

[xi] Neurofeedback