شناسایی پیشران‌های کلیدی و بازیگران اثرگذار بر امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری با رویکرد آینده‌پژوهی (نمونه موردی؛ محله اسلام‌آباد شهر کرج)

مقدمه

هم‌اکنون شاهد جهانی هستیم که طی سه دهه آینده به شهرنشینی ادامه خواهد داد، از 56 درصد جمعیت شهری در سال 2021 به 68 درصد در سال 2050. این به معنای افزایش 2.2 میلیارد نفری ساکنان شهری است که عمدتاً در آفریقا و آسیا زندگی می‌کنند (UN-Habitat, 2022). گسترش روزافزون شهرها همراه با تسلط روزافزون زندگی شهری در دهه‌های گذشته منجر به شکل‌گیری روندهای مهاجرت در سراسر جهان شده است (Trask, 2022). پیامدهای منفی این روندها به‌طور ملموس در کشورهای در حال توسعه مشاهده می‌شود. نرخ بیش از حد مهاجرت معضلات خاصی مانند شکل‌گیری سکونتگاه‌های خودانگیخته و حاشیه‌نشینی شهری را به ارمغان آورده است (Verniz & Duarte, 2021). در جهان، نزدیک به 1.1 میلیارد نفر در سکونتگاه‌های خودانگیخته زندگی می‌کنند که این رقم طی 20 سال گذشته 165 میلیون نفر افزایش یافته است. سازمان ملل پیش‌بینی می‌کند که تا سال 2050 این عدد به 3 میلیارد نفر خواهد رسید که نشان‌دهنده رشد سریع و رو به افزایش این سکونتگاه‌ها است. در ایران نیز حدود 22.8 درصد از جمعیت شهری (تقریباً 9.6 میلیون نفر) در سکونتگاه‌های خودانگیخته زندگی می‌کنند که این درصد در برخی شهرها مانند بندرعباس تا 31 درصد می‌رسد. این رشد ناشی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی از جمله خشکسالی است که باعث شده مناطق حاشیه‌ای شهرها به سکونتگاه‌های غیررسمی تبدیل شوند (Boanada-Fuchs et al., 2024).

کلانشهر تهران بیشترین تعداد مهاجران را پذیرفته است و جمعیت آن تقریباً سه برابر شده است (Zebardast, 2006). امروزه رشد شتابان شهرها، مهاجرت روستاییان به شهرها و عدم برنامه‌ریزی و طراحی مناسب، باعث ایجاد سـاختاری ناهمگون درحاشیه شهرها شده که بـه تبـع آن سـکونتگـاه‌هـای غیررسـمی به وجـود آمـده‌انـد. یکـی از اصلی‌ترین مشکلات سکونتگاه‌های غیررسمی، وجود تهدیدات و خطراتی اسـت کـه بـه‌طـور روزمـره در فضاهای شهری، زندگی ساکنین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این محلات به دلیل خارج بودن از برنامه‌ریزی‌هـای رسمی و قانونی توسعه‌ی شهری و محرومیت از خدمات شهری به‌شدت در معرض وقـوع جـرم قـرار دارنـد (Bayat et al., 2022). امنیت شهرها و الزام تامین امنیت شهروندان از مهم‌ترین مباحث در زندگی شهری است. پرداختن به امنیت شهری به‌عنوان بستر بنیادی برای ایجاد تعاملات اجتماعی و ارائه خدمات عمومی و درنتیجه ایجاد شهری پایدار، مورد توجه تمامی نظریه‌پردازان شهری است (شاطریان و همکاران، 1395).

 امنیت از ملزومات زندگی شهروندان انگاشته می‌شود؛ به گونه‌ای که از ابتدای تاریخ تاحال بیشترین هزینه و زمان در جوامع مختلف برای تامین امنیت معطوف شده است. همواره نیاز به داشتن امنیت یکی از بزرگ‌ترین نیازهای انسان در جامعه بشری به شمار می‌رود (سجودی و همکاران، 1400). اغلب، گفتمان‌های مربوط به مدیریت زمین شهری و امنیت اجتماعی جدا از یکدیگر نگه داشته می‌شوند؛ با این حال، برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران کاربری اراضی تأثیر زیادی بر فضاهای فقر و رفاه فقرا دارند. در سال‌های اخیر، گفتمان‌های جهانی دربارۀ توسعه پایدار، اهداف توسعه هزاره یا حقوق جهانی بشر به‌طور فزاینده‌ای رابطه بین سکونتگاه‌های غیررسمی و کاهش فقر را در نظر گرفته‌اند (Yang, 2012). در چند سده گذشته چیره‌شدن اقتصاد سرمایه‌داری شهر مدار کاستی‌ها و نارسایی‌های دولت و بازار رسمی و نابرابری در کشورهای جنوب مهاجرت گسترده برای برخورداری از فرصت‌ها و با امید به آینده‌ای بهتر به سوی مراکز ثروت شهری را در پی داشته است. این روند با ناکارآمدی دولت‌ها و نظام برنامه‌ریزی شهرها در تأمین نیاز به‌ویژه مسکن و اشتغال به گسترش سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری انجامیده است؛ به ‌طوری که اکنون یک سوم از افراد ساکن در بسیاری از شهرهای جنوب در چنین سکونتگاه‌هایی زندگی می‌کنند (Turok & Borel-Saladin, 2018).

سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری که تحت تأثیر گسترده شهرنشینی است، به‌طور خود به خود توسعه می‌یابد و به مناطق داخلی کلان شهرهای بزرگ تجاوز می‌کند. این شهرک‌های مسکونی حومه شهری در طول سالیان به‌طور پراکنده بدون اقدامات اولیه توسعه مسکن و کنترل در برنامه‌ریزی کالبدی و مدیریت زیست محیطی توسعه یافته که از پیامد آن فقدان خدمات عمومی، محیط اسفناک، شرایط بد زندگی، امکانات اجتماعی نامناسب و فقدان زیرساخت‌های محله است (Okopi & Mohammed, 2020). سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری ناهمگن هستند و سطح محرومیت در آنها بستگی به چگونگی شرایط بیان‌شده در هر مکان دارد (Roy et al., 2014). بسیاری از ساکنان این سکونتگاه‌ها دارای مشاغل غیررسمی ناپایدار درآمد نامنظم و فاقد پس‌انداز هستند (Gil et al., 2021). و برای تأمین هزینه‌های خانواده خود روزانه باید کار کنند و با این درآمد روزانه امرار معاش می‌کنند (Allam, 2020). تشکیل سکونتگاه‌های خودانگیخته به علت قرارگرفتن در معرض فقر شهری است و به‌طور خودجوش بدون مجوز ساخت و ساز و طرح رسمی برای ساخت و سازهای مدنی شکل می‌گیرد، با جمع‌آوری گروه‌های کم‌درآمد و زندگی در سطح پایین کیفیت و کمیت در مقایسه با سایر مناطق و مناطق شهر پدیدار می‌شود و در این مناطق به‌عنوان سکونتگاه غیررسمی، خودانگیخته و زاغه‌نشینی نامگذاری شده است. با توجه به این واقعیت که در این سکونتگاه‌ها انسانیت و فرهنگ‌گرایی در حد صفر است، انحرافات اجتماعی به‌سرعت رشد می‌کند و جرایمی مانند سرقت، اعتیاد، قاچاق، فحشا گسترش می‌یابد. علاوه بر این، توسعه زمینه‌های فعالیت و گسترش مواد مخدر و آشفتگی‌های خانوادگی، عوامل بروز ناامنی اجتماعی است (Abedi et al., 2012). در این میان، توجه به نقش بازیگران کلیدی و پیشران‌های تأثیرگذار اهمیت زیادی در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته دارد؛ زیرا تضمین توانمندسازی جوامع محلی، افزایش مشارکت آنها در مدیریت بحران و ارتقای تاب‌آوری اجتماعی را ممکن می‌سازد، که درنتیجه، کاهش آسیب‌پذیری و بهبود کیفیت زندگی ساکنان را به همراه دارد.

با توجه به رشد فزاینده سکونتگاه‌های خودانگیخته در کلانشهرهای ایران و تبعات اجتماعی - امنیتی ناشی از آن، این پژوهش با تمرکز بر محله اسلام‌آباد کرج، در پی شناسایی پیشران‌های کلیدی و تحلیل رفتار بازیگران اثرگذار با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی است. این مطالعه با تلفیق دو بعد «تحلیل ساختاری پیشران‌ها» و «تحلیل نقش بازیگران»، درصدد ارائه راهبردهای عملیاتی برای ارتقای امنیت اجتماعی در این سکونتگاه‌ها است؛ بنابراین، سؤال پژوهش حاضر عبارت است از: پیشران‌های کلیدی اثرگذار بر امنیت اجتماعی در سکونتگاه خودانگیخته محله اسلام‌آباد کرج در آینده کدام است؟ و بازیگران کلیدی مؤثر بر تحقق پیشران‌های یادشده چه کسانی هستند؟

بررسی پیشینۀ پژوهش

سکونتگاه‌های خودانگیخته

سکونتگاه‌های خودانگیخته، نواحی مسکونی غیرقابل برنامه‌ریزی هستند که به‌طور ارگانیک شکل می‌گیرند و غالباً به‌عنوان پاسخی به شهرنشینی سریع، رشد جمعیت یا کمبود مسکن ظهور می‌کنند. این مناطق معمولاً فاقد برنامه‌ریزی رسمی، شناسایی قانونی و زیرساخت‌های مناسب هستند. ویژگی‌های بارز این سکونتگاه‌ها توسعه فضایی نامنظم، شیوه‌های ساخت‌وساز غیررسمی و ساختار حکمرانی خودسازمان‌یافته است (Verniz & Duarte, 2021). مسکن و زیرساخت‌ها در این مناطق معمولاً بدون رعایت چارچوب‌های قانونی یا نظارتی ساخته می‌شوند و غالباً روی زمین‌هایی قرار دارند که به‌طور رسمی برای استفاده مسکونی تعیین نشده‌اند. این سکونتگاه‌ها دارای طرح‌های نامنظم، خوشه‌های مسکونی متراکم و دسترسی محدود به خدمات عمومی مانند آب، بهداشت و برق هستند (Sarmiento et al., 2020).

سکونتگاه‌های خودانگیخته با داشتن فعالیت‌های پنهان و غیررسمی، در صورت ایجاد بستری مناسب و هدایت سرمایه اجتماعی به سمت مشاغل رسمی می‌توانند باعث ارتقای جنبه‌ی اقتصادی شهر بشوند (Fesina, 2015). با توجه به اینکه رابطه معناداری بین سکونت در محله‌های حاشیه‌نشین یا محله‌های خودانگیخته و گرایش به انحراف و بزهکاری وجود دارد، جرائم شهری هزینه‌های بسیاری را در سطوح فردی، اجتماعی و ملی به وجود می‌آورند و از جانبی دیگر کیفیت امنیت اجتماعی یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی کیفیت زندگی است؛ به گونه‌ای که هر چه میزان امنیت اجتماعی پایین باشد، آسایش و آرامش شهروندان نیز کمتر خواهد بود که نتیجۀ آن عدم رضایت ساکنان اینگونه سکونتگاه‌ها است (Mahadevia, 2013).

در تشریح این مفهوم باید اشاره داشت شکل‌گیری سکونتگاه‌های خودجوش در اطراف شهر نتیجه طرح‌های تمرکززدایی و تعیین قوانین محدودکننده گسترش و افزایش سریع قیمت مسکن است. متأسفانه این سکونتگاه‌ها در نبود الگوهای طراحی استاندارد به دلیل برنامه‌ریزی نامناسب از کمبود سرانه خدمات شهری رنج می‌برند. اگرچه در سال‌های اخیر، اقامتگاه‌های جدید و پروژه‌های ساختمانی بزرگ برای جذب جمعیت مهاجر طراحی شده است، به نظر می‌رسد این سکونتگاه‌ها برای بخش نسبتاً بزرگی از جمعیت که توانایی خرید خانه در بخش‌های رسمی شهر را ندارند، جذاب‌ترند (Mahadevia, 2010). به عبارتی، سکونتگاه‌های خودانگیخته به گسترش بیرونی مناطق ساخته‌شده ناشی از گسترش با تأمین ناکافی امکانات گفته می‌شود. شکل‌گیری سکونتگاه‌های خودانگیخته درنتیجۀ شهرنشینی‌ای است که با تکامل شهر، اجاره‌بها بالا می‌رود و درنتیجه افراد کم‌درآمد را به حومه شهر منتقل می‌کند تا دسترسی آسان به مکان‌هایی با فرصت برای کار معمولی در همان زمان نه چندان دور از شهر را داشته باشند (Ekandem et al., 2014). شرایط فیزیکی ناسالم و ناایمن سکونتگاه‌های خودانگیخته عامل عمده بسیاری از بیماری‌ها و چالش‌های اجتماعی و اقتصادی این سکونتگاه‌ها تلقی است که با بهره‌مندی از زیرساخت‌های فیزیکی مناسب را به‌عنوان یک استراتژی برای بهبود شرایط اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی ساکنان و همچنین، به‌عنوان ابزارهایی برای مقابله با خشونت و ناامنی پیشنهاد می‌دهند. همچنین، در جهت کاهش آسیب و افزایش ایمنی ساکنان حمایت از برنامه‌های اجتماعی و اقتصادی را ضروری دانسته‌اند تا بهبود قابل‌ ملاحظه‌ای در شرایط زندگی مردم به وجود آید(Brown-Luthango et al., 2017; Global Steering Group for Impact Investment [GSG], 2022).

امنیت اجتماعی

امنیت اجتماعی یک مفهوم چندوجهی شامل اشکال مختلفی از حمایت و حفاظت است که دولت به شهروندان خود با هدف تضمین رفاه آنها و حفاظت در برابر خطرات اقتصادی و اجتماعی ارائه می‌دهد. این مفهوم معمولاً شامل برنامه‌هایی مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی، مزایای بیکاری، مستمری‌ها، کمک‌های مربوط به ناتوانی و حمایت از مسکن است. هدف کلی امنیت اجتماعی ترویج عدالت اجتماعی و فراهم‌کردن یک شبکه ایمنی برای افراد و خانواده‌ها در زمان‌های نیاز است (Mwoma et al., 2018). امنیت اجتماعی را می‌توان به‌عنوان یک برنامه دولتی تعریف کرد که به افراد در موقعیت‌های مختلفی مانند بازنشستگی، ناتوانی یا بیکاری کمک مالی می‌کند. این کمک به کاهش خطرات مرتبط با رویدادهای زندگی است و بدین ترتیب به ثبات کلی جامعه و کرامت فردی کمک می‌کند (Buhl et al., 2006). از منظر حقوق بشر، امنیت اجتماعی، یک حق اساسی شناخته می‌شود که از تحقق سایر حقوق، مانند حق داشتن سطح معیشت مناسب، حمایت می‌کند. این امر برای توانمندسازی افراد به زندگی با کرامت و مشارکت کامل در جامعه ضروری است (Moatasim, 2024). در زمینه برنامه‌ریزی شهری، امنیت اجتماعی نقش حیاتی در شکل‌دهی به شهرهای عادلانه ایفا می‌کند. سیستم‌های مؤثر امنیت اجتماعی می‌توانند بر توسعه شهری تأثیر بگذارند و اطمینان حاصل کنند که جمعیت‌های آسیب‌پذیر به خدمات و فرصت‌های اساسی دسترسی دارند و بدین ترتیب رشد فراگیر را ترویج می‌دهند (Napolitano et al., 2020). مطالعه امنیت اجتماعی با رشته‌های مختلفی از جمله اقتصاد، جامعه‌شناسی و سیاست عمومی تداخل دارد. پژوهشگران بر اهمیت ادغام ملاحظات امنیت اجتماعی در فرآیندهای برنامه‌ریزی شهری تأکید می‌کنند تا تاب‌آوری جامعه را افزایش دهند و به مسائلی مانند فقر و نابرابری رسیدگی کنند (Ferrante et al., 2017). درنهایت، امنیت اجتماعی نه‌تنها یک جزء حیاتی از رفاه فردی است، عنصر مهمی در ترویج همبستگی اجتماعی و توسعه پایدار شهری نیز به شمار می‌آید. اجرای مؤثر آن می‌تواند تأثیر درخور توجهی بر کیفیت زندگی در محیط‌های شهری داشته باشد و این موضوع را به یک تمرکز اساسی برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان تبدیل کند (توانگر و همکاران، 1393).

پژوهش‌های بسیاری درخصوص امنیت و خشونت در سکونتگاه‌های خودانگیخته و غیررسمی نشان می‌دهند که اگر بودجه‌ای را که برای پیشگیری از خشونت و جرم با استفاده از ساماندهی و ارتقای این سکونتگاه‌ها در نظر گرفته شود، بسیار مقرون به صرفه و پایدارتر از روش‌های ناپایداری مانند روش‌های خشونت‌آمیز است (Morazzani Diaz, 2021). اسکان غیررسمی در ایران با نام‌های مختلفی مانند حاشیه‌نشینی، مسکن نابهنجار، اسکان خودانگیخته، اسکان خودجوش، گودنشینی، خیمه‌نشینی و بیغوله‌نشینی، کانون‌های جمعیتی بی‌ضابطه، سکونتگاه‌های نامتعارف و ... به کاربرده شده است که درمجموع مقصود از اسکان غیررسمی اسکان بخشی از جمعیت شهری در جهان سوم است که خارج از بازار رسمی زمین و مسکن بر پایه قول و قرارها و قواعد خود، به دست ساکنان خود این مکان‌ها شکل گرفته‌اند (احمدی و حبیبی، 1398). درحقیقت، تشکیل سکونتگاه‌های خودانگیخته در اطراف تهران نتیجه برنامه‌های عدم تمرکز و همچنین تعیین قوانینی برای محدودکردن گسترش و افزایش سریع در قیمت مسکن است. متأسفانه این سکونتگاه‌ها در صورت عدم وجود الگوهای طراحی استاندارد به دلیل برنامه نویسی نامناسب، از عدم وجود سرانه خدمات شهرداری رنج می‌برند. اگرچه در سال‌های اخیر، اقامتگاه‌های جدید و پروژه‌های بزرگ برای جذب جمعیت مهاجرت طراحی شده است، این سکونتگاه‌ها برای بخش نسبتاً زیادی از جمعیت که قادر به خرید خانه در بخش‌های رسمی شهر نیستند، جذاب‌تر است (Zebardast, 2009). در ادامه برخی مطالعات که بحث امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته را پوشش داده‌اند، بررسی شده‌اند:

ملکیان و همکاران (1395) در مقاله‌ای با عنوان «تأثیر گسترش حاشیه‌نشینی بر امنیت اجتماعی» به بررسی تأثیرات حاشیه نشینی بر نیازهای اجتماعی افراد پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که وجود حاشیه‌نشینان در مناطق حاشیه‌ای شهرها و می‌تواند به فشار بر منابع موجود و افزایش جرائم اجتماعی منجر شود. سجادی و همکاران (1400) در پژوهشی فراتحلیل اظهار داشتند امنیت در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری را می‌توان در دسته‌های «کالبدی»، «اجتماعی»، «اقتصادی» و «زمینه‌ای» دسته‌بندی کرد. متغیرهای کالبدی جزء بیشترین متغیرهایی بودند که محققان از جنبه‌های مختلف ارتباط آن را با مسئله امنیت در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری سنجیده‌اند. به عبارتی، از دیدگاه پژوهش‌های مطالعه‌شده، سهم ناهنجاری‌های کالبدی و محیطی، و امنیت تصرف زمین در کاهش یا افزایش امنیت در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری از متغیرهای دیگر بیشتر است. هاشم‌پور و همکاران (1401) به تحلیل راهکارهای بهبود امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته می‌پردازند. این پژوهش بر لزوم ارتقای توانمندسازی اجتماعی و اقتصادی ساکنان این مناطق تأکید دارد و به راهکارهایی نظیر توسعه خدمات عمومی و بهداشتی اشاره می‌کند که می‌تواند به بهبود شرایط امنیت اجتماعی در این سکونتگاه‌ها کمک کند.

پژوهش بوالیا عمر و همکاران به‌طور خاص به امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته نمی‌پردازد؛ بلکه بر رسمیت‌بخشیدن به حقوق زمین و تأثیر آن بر امنیت مالکیت زمین، هنجارهای اجتماعی و پویایی خانواده در میان مالکان در مناطق لوزاکا و چونگوه، زامبیا تمرکز دارد (Bwalya Umar et al., 2023). نتایج مطالعات بیانگر آن است که امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته به دلیل مسائل مالی، عدم آگاهی و تنگناهای نهادی با مشکل مواجه است (Donne et al., 2019). بسیاری از کارگران بخش غیررسمی برای حمایت در دوران پیری به فرزندان خود تکیه می‌کنند که به دلیل مشکلات مالی احتمالی که فرزندانشان با آن روبه‌رو هستند، قابل اعتماد نیست. مارکز و آرتچه به بررسی امنیت اجتماعی در حاشیه‌های شهری پرداختند و به رقابت بین خدمات ارائه‌شده توسط دولت و جرم سازمان‌یافته توجه داشته‌اند (Marques & Arretche, 2022). همچنین، سیاست‌های اجتماعی مانند آموزش، بهداشت و ... را بررسی کردند. مک کرنان به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه خودانگیخته بودن سکونتگاه تأمین اجتماعی را پیچیده می‌کند و تأکید می‌کند که کارگران غیررسمی از مالیات و مزایا فرار می‌کنند که بر درآمد دولت و رفاه تأثیر می‌گذارد. در شیلی، خصوصی‌سازی منجر به افزایش رفاه در بلندمدت شد؛ اما برای برخی از بازنشستگان با بهره‌وری پایین و بالا خساراتی به همراه داشته است (McKiernan, 2021).

بررسی پژوهش‌های صورت‌گرفته نشان می‌دهد امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته که اغلب به سکونتگاه‌های غیررسمی یا سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای گفته می‌شود، نقش مهمی در زندگی ساکنانی دارد که معمولاً به شبکه‌های رسمی امنیت اجتماعی دسترسی ندارند. این سکونتگاه‌ها از ترکیبی از شهرنشینی سریع، فقر و سیاست‌های مسکن نامناسب ناشی می‌شوند. امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته چند وجهی است و جنبه‌های تحرک اقتصادی، سازماندهی اجتماعی و ابتکارات خودیاری را در بر می‌گیرد. پرداختن به نیازهای این جوامع مستلزم رویکردهای نوآورانه‌ای است که حمایت رسمی را با تلاش‌های مردمی ترکیب می‌کند و درنهایت بهبودهای پایدار در شرایط زندگی و ثبات اجتماعی را هدف قرار می‌دهد؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر از حیث مطالعه امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته با در نظر گرفتن محرک‌های کلیدی اثرگذار بر ارتقای آن و بازیگران مؤثر بر این محرک‌ها گامی نو برداشته است.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر به لحاظ هدف، از نوع کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش تحقیق، از نوع مطالعه توصیفی‌تحلیلی است و در تبیین ساختار به‌صورت رویکرد آینده‌پژوهی است. بر این اساس، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر امنیت اجتماعی سکونتگاه خودانگیخته محله اسلام‌آباد شهر کرج بررسی شده است. روش گردآوری اطلاعات نیز اسنادی (کتابخانه‌ای) و میدانی است؛ به این صورت که مبانی نظری و اطلاعات استخراج‌شده از آن به‌صورت اسنادی (کتابخانه‌ای) جمع‌آوری ‌شده و به‌منظور بررسی آنها در محدوده مدنظر از روش میدانی و تکمیل پرسشنامه از کارشناسان استفاده‌ شده است. جامعه آماری در تحقیق حاضر شامل 25 نفر از کارشناسان، خبرگان و صاحب‌نظران شهری در دسترس بوده است. این تعداد با توجه به ماهیت روش دلفی و دسترسی به خبرگان، به‌عنوان نمونه‌ای کیفی و اتکاپذیر در نظر گرفته شد که در مطالعات مشابه نیز تأیید شده است.

 در این پژوهش ابتدا برای شناسایی عوامل کلیدی، مصاحبه‌های ساختاریافته با تعدادی از صاحب‌نظران حوزه‌های برنامه‌ریزی شهری و شهرسازی با استفاده از روش دلفی به عمل آمد و سپس، در ادامه با تجمیع عوامل حاصل از مصاحبه و اسناد مورد مطالعه در پیشینۀ تحقیق روایی و پایایی متغیرها توسط متخصصان امر، تأیید و عوامل در قالب پرسشـنامه آینده‌پژوهی ارزیابـی و تأییـد شد و درنهایت با پاسخگویی صاحب‌نظران پیشران‌های کلیدی شناسایی شدند. در گام بعدی پژوهش با در اختیار داشتن پیشران‌های یادشده با نظرسنجی از متخصصان امر بازیگران مؤثر در محقق‌شدن پیشران‌ها شناسایی شدند و در غالب پرسشنامه ساختاریافته، رفتار بازیگران نسبت به یکدیگر و رفتار بازیگران نسبت به پیشران‌های شناسایی‌شده سنجش و ارزیابی شد و درنهایت، بازیگران و ذی‌نفعان کلیدی مؤثر در ارتقای امنیت اجتماعی سکونتگاه‌ خودانگیخته محله اسلام‌آباد شهر کرج معرفی و رفتار آنان تجزیه و تحلیل شد.

معرفی منطقه

پس از رشد لجام گسیخته شهرنشینی در ایران، شهر کرج که ابتدا بیشتر کاربری‌هایش باغ بود، دستخوش تغییرات اساسی و شروع به شهرشدن شد و اکنون جزو کلان‌شهرهای ایران است. محله اسلام‌آباد در قسمت شمال شرق شهر کرج در فاصله 10 کیلومتری شهر تهران واقع شده است. این محله در منطقه ۱ شهرداری شهر کرج استان البرز روی یک تپه به نام تپه مرادآب واقع شده است (شکل 1). در حین رشد شهرنشینی این محله به دلیل موقعیت خوب دسترسی و نزدیکی به شهر تهران و مرکز شهر کرج، جمعیت زیادی به این محله مهاجرت کردند و این محله به دلیل ساخت و ساز غیر مجاز، ریزدانگی و تراکم بالا، با مشکلاتی نظیر کمبود امکانات رفاهی، نفوذ ناپذیری، نبود فضای سبز، نبود سیستم فاضلاب مناسب، فقر و بیکاری، معابر نامناسب و ناامنی روبه‌رو است.

شکل (1): موقعیت محله اسلام‌آباد شهر کرج

Figure (1) Location of the Islamabad neighborhood in the city of Karaj

اراضی پایینی تپه از شیب کم و مناسبی برخوردارند؛ اما هرچه ارتفاع، بیشتر و به سمت تپه می‌رویم، شیب بیشتر، قطعات ریزدانه‌تر، دسترسی محدودتر و نفوذ ناپذیرتر می‌شود. از سال 1973 با شدت‌یافتن مهاجرت و ساخت و ساز روی تپه در سال 1977 منجر به تکمیل نسبی ظرفیت آن می‌شود. بررسی مبدأ پیدایش و سن سکونتگاه تپه مراد آب نشان می‌دهد جدا از تلاش‌های روستاییان بیلقان برای تملک تفکیک و فروش اراضی تپه، مهم‌ترین واقعه تأثیرگذار بر آینده تپه‌ مراد آب، اعلام آن به‌عنوان بخشی از اراضی ملی از سوی وزارت منابع طبیعی در سال 1968 است. این وضعیت سبب می‌شود تا نظارت و کنترل حداقل موجود بر تپه ازطریق نهاد شهرداری از بین برود و اراضی مراد آب را مستعد شکل‌گیری سکونتگاهی غیررسمی کند. اگرچه گروهی از قدرتمندان محلی و برخی از عوامل محلی و برخی از عوامل کنترل دولتی در این راه صاحب اموال نامشروع شده‌اند، با وجود اینکه تپه‌ مراد آب از لحاظ ویژگی‌های طبیعی برای توسعه مسکونی نامناسب است، در پی غارت وسیع اراضی برای ساخت مسکن استفاده شد. طرح ساماندهی تپه مراد آب از سال 1991 و در پی سفر رئیس‌جمهور وقت به شهر کرج و بازدید از این منطقه پایه‌ریزی شد. تصمیم بر آن بود که طرحی برای بهبود وضعیت سکونت اهالی این تپه تهیه و اجرا شود. در سال 1992 مطالعاتی میدانی در دو بخش کالبدی فضایی و اجتماعی اقتصادی تحت نظارت بنیاد مسکن انقلاب اسلامی تدوین شد و سه راه‌حل زیر برای رفع نابسامانی این تپه ارائه شد که عبارت‌اند از:

• تخریب کامل این بافت حاشیه‌ای و انتقال اهالی به نقاط دیگر؛
• باقی‌ماندن اهالی و تهیه طرح به‌سازی و نوسازی بافت را راهگشا می‌دانست؛
• خواستار تخریب قسمتی از بافت و انتقال بخشی از اهالی به نقاط دیگر و بهسازی باقیمانده بافت بود.

پس از بررسی‌ها گزینه سوم انتخاب شد و به اقدام عملی برای حل مشکل ساکنان تأکید بیشتری صورت گرفت؛ بنابراین، مقرر شد در حد فاصل خیابان شریعتی تا تراز ۱۴۰۰ متر فعالیت‌های ساماندهی انجام پذیرد و از تراز ۱۴۰۰ متر به بالا که شیب زمین زیاد است و بافت وضعیت فشرده‌تر و نابسامان‌تری دارد، ساخت و سازهای حاشیه‌ای تخریب شود. پس از تخریب بخش زیادی از این محدوده، طرح‌های ساماندهی و نوسازی زیادی برای این محله تهیه شد؛ ولی هنوز به بهره‌وری کامل و اتمام نرسیده است (شکل 2).

شکل (2): تصویر هوایی محله اسلام‌آباد شهر کرج قبل از تخریب و هم‌اکنون

Figure (2) Aerial view of the Islamabad neighborhood in Karaj city before demolition and now

یافته‌های پژوهش

در این بخش، ابتدا محرک‌های کلیدی در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خود انگیخته بررسی شد، سپس با استفاده از مطالعات میدانی و اسنادی به همراه روش دلفی، مهم‌ترین مؤلفه‌های تأثیرگذار شناسایی شدند و با استفاده از روش کمی آینده‌پژوهی و استفاده از نرم‌افزار Micmac میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل سنجش شد. جدول (1) نشان‌دهنده دسته‌بندی متغیرها برای معرفی به نرم‌افزار نام‌برده است. براساس مقادیر به‌دست‌آمده، ماتریس مربوطه 22*22 تنظیم‌ شده است و درجه پرشدگی 57/86% است که نشان می‌دهد عوامل انتخاب‌شده تأثیر نسبتاً زیادی بر هم داشته‌اند. از مجموع 419 رابطه قابل ارزیابی در این ماتریس، 65 رابطه با مقادیر صفر بوده‌اند؛ به این معنا که روی‌هم تأثیر نگذاشته یا یکدیگر را نپذیرفته‌اند و تعداد 212رابطه شامل عدد یک بوده‌اند که نشان‌دهنده تأثیر کم عوامل بر یکدیگر بوده است. تعداد 176 رابطه، عدد 2 بوده است؛ به این معنا که تأثیرگذاری نسبتاً قوی داشته‌اند و تعداد 30 رابطه نشانگر عدد 3 بوده‌اند که تأثیرگذاری بسیار قوی روی عوامل دیگر داشته‌اند.

جدول (1) تحلیل داده‌های ماتریس و تأثیرات متقاطع

Table (1) Analysis of Matrix Data and Cross Effects

شکل (3) تحلیل تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متغیرها

Figure (3) Analysis of the Impact and Influence of Variables

در ادامه، در ماتریس متقاطع جمع اعداد سطرهای هر متغیر، میزان تأثیرگذاری را نشان می‌دهد و جمع ستونی هر متغیر میزان تأثیرگذاری یا وابستگی آن متغیر نسبت به متغیرهای دیگر است، در صفحۀ پراکندگی آزمون چگونگی توزیع متغیرها پایداری و ناپایداری سیستم را نشان می‌دهد. سیستم‌های پایدار و سیستم‌های ناپایدار دو نوع پراکنش تعریف‌شده در روش‌شناسی و تحلیل معروف میک‌مک هستند، در سیستم‌های دارای پایداری متغیرها به‌صورت L انگلیسی پراکنده‌ شده‌اند که نشان می‌دهد برخی متغیرها تأثیرگذاری بالا و برخی دیگر تأثیرپذیری بالایی دارند. سه دسته متغیر در سیستم‌های پایدار درخور ذکرند: الف) متغیرهای بسیار تأثیرگذار بر سیستم یا عوامل کلیدی، ب) متغیرهای مستقل، ج) متغیرهای خروجی سیستم یا متغیرهای نتیجه (شکل 3).

شکل (4) جایگاه هر یک از عوامل و نقش آنها را در سیستم نشان می‌دهد؛ بنابراین، براساس شکل (4) و‌ وضعیت قرارگیری در شکل (5) پراکندگی عوامل وضعیت سیستم ناپایدار است و امکان تغییرات در راستای رسیدن به اهداف مورد در این سیستم محتمل خواهد بود.

شکل (4): وضعیت پایداری یا ناپایداری سیستم

Figure (4). Stability or Instability Status of the System

همان‌طور که در نقشه پراکندگی شکل (5) تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم مشاهده می‌شود، 22 عامل کلیدی مؤثر بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در منطقه مطالعه‌شده دیده می‌شود. همچنین، مقدار تأثیری که هر یک از عوامل بر یکدیگر می‌گذارند، با مدل تحلیل ساختاری میک‌مک به توان‌های مختلف رسیده است که مجموع آنها مقدار کمی تأثیرپذیری و تأثیرگذاری را تشکیل می‌دهد. همان‌طور که جدول (2) نشان می‌دهد، با توجه به 22 متغیر (شکل سمت راست) برای شاخص ایجاد ستادهای ساماندهی اسکان غیررسمی و واگذاری اختیارات همگانی و هدایت دستگاه‌های دولتی و عمومی به این ستادها در راستای اسکان رسمی (SS.15)، تخصیص بودجه و وام برای توانمندسازی ساکنین (مسکن و اشتغال) (SS.21)، ایجاد و تقویت سازمان‌های خیریه و امور خیرین (SS.16)، بخشودگی عوارض و در نظر گرفتن امتیازات ویژه تسهیل و تسریع در صدور پروانه و ... (SS.20)، استفاده از زمین‌های آزادشده در جهت تأمین سرانه‌های پیشنهادی و عدم پیشروی مسکن‌های غیر رسمی (SS.22) به‌ترتیب دارای بیشترین ارزش ستونی محاسبه‌شده و بیشترین میزان تأثیرگذاری از دیگر متغیرها بوده‌اند. درواقع مهم‌ترین ویژگی این متغیرها تأثیرپذیری پایین و تأثیرگذاری بالای آن‌هاست (شکل 6).

در تأثیرات غیرمستقیم متغیرها بر یکدیگر، نرم‌افزار این متغیرها را به توان‌های 2،3،4،5 و ... رسانده است که بر این اساس، متغیر ایجاد ستادهای ساماندهی اسکان غیررسمی و واگذاری اختیارات همگانی و هدایت دستگاه‌های دولتی و عمومی به این ستادها در راستای اسکان رسمی (SS.15) با ضریب اثر 34269 بیشترین متغیر تأثیرگذار است.

درخور ذکر است متغیرهای استراتژیک و کلیدی در نزدیکی خط قطری نمودار هستند که هرچه از ناحیه 3 واقع در جنوب غربی به ناحیه 1 واقع در شمال شرقی نزدیک‌تر شویم، بر میزان اهمیت و استراتژیک‌بودن متغیرها افزوده می‌شود؛ بنابراین، در این سیستم متغیرهای ss.9- ss.10- ss.17- ss.7- ss.11- ss.19از متغیرهای دووجهی استراتژیک و متغیر ss.2- ss.1- ss.6  از متغیرهای دووجهی هدف هستند.

شکل (5): نقشه وضعیت توان اثرگذاری مستقیم (سمت راست) و غیرمستقیم (سمت چپ) عوامل تأثیرگذار بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته

Figure (4). Map of the status of direct (right side) and indirect (left side) influencing factors on the social security of spontaneous settlements.

جدول (2): تحلیل توان اثرگذاری و اثرپذیری عوامل مؤثر بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته محله اسلام‌آباد شهر کرج

Table (2) Analysis of the Impact and Influence of Factors Affecting Social Security in Spontaneous Settlements of the Islamabad Neighborhood in Karaj City

شکل (6): تحلیل روابط مستقیم (سمت راست) و غیرمستقیم (سمت چپ) بین عوامل کلیدی مؤثر بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته (تأثیر بسیار ضعیف تا بسیار قوی)

Figure (6).Analysis of the direct (right side) and indirect (left side) relationships between key factors affecting the social security of spontaneous settlements (ranging from very weak to very strong):

براساس ماتریس توان تأثیرگذاری مستقیم در سمت چپ شکل (7)، می‌توان اظهار داشت شاخص‌های تخصیص بودجه و وام برای توانمندسازی ساکنین (مسکن و اشتغال) (SS.21)، سرمایه گذاری در زیرساخت‌های حیاتی برای تأمین نیازهای ضروری شهری (SS17)، ارتقای وضعیت اشتغال و درآمد ساکنین به خصوص گسترش بازارهای رسمی و غیررسمی و احداث مراکز خرید (SS.2) به‌ترتیب در رتبۀ تأثیرگذاری اول تا سوم قرار گرفته‌اند و بیشترین سهم را در ارتباط موضوع امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته دارند. همچنین، در تصویر سمت راست، یعنی در توان اثرگذاری غیرمستقیم ایجاد ستادهای ساماندهی اسکان غیررسمی و واگذاری اختیارات همگانی و هدایت دستگاه‌های دولتی و عمومی به این ستادها در راستای اسکان رسمی (SS.15)، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حیاتی برای تأمین نیازهای ضروری شهری (SS.17)، تخصیص بودجه و وام برای توانمندسازی ساکنین (مسکن و اشتغال) (SS.21) در رتبه اول تا سوم در تأثیرگذاری غیرمستقیم قرار دارند.

براساس ماتریس توان وابستگی مستقیم و غیرمستقیم در سمت چپ شکل (8) می‌توان گفت متغیرهای ارتقا و بهبود وضعیت روشنایی در شب (SS.6)، ارتقای وضعیت اشتغال و درآمد ساکنین به‌خصوص گسترش بازارهای رسمی و غیررسمی و احداث مراکز خرید (SS.2)، تقویت و تأسیس بخش دولتی از جمله مراکز خدماتی و اداری (SS.1) به‌ترتیب در رتبه اول تا سوم وابستگی مستقیم قرار گرفته‌اند و دارای بیشترین سهم در ارتباط با موضوع امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته دارند و در قسمت راست تصویر متغیرهای ارتقای وضعیت اشتغال و درآمد ساکنین به‌خصوص گسترش بازارهای رسمی و غیررسمی و احداث مراکز خرید (SS.2)، ارتقا و بهبود وضعیت روشنایی در شب (SS.6)، تقویت و تأسیس بخش دولتی از جمله مراکز خدماتی و اداری (SS.1) به‌ترتیب در رتبه اول تا سوم وابستگی غیرمستقیم قرار گرفته‌اند.

مطابق شکل (9) که نمایشگر میزان جابه‌جایی ماتریس غیرمستقیم نسبت به ماتریس مستقیم است، متغیرهای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حیاتی برای تأمین نیازهای ضروری شهری (SS.17)، ایجاد و تقویت سازمان‌های خیریه و امور خیرین (SS.16)، ساماندهی شبکه دسترسی و نفوذپذیری معابر و همچنین منظر شهری با هدف خوانایی محیط (SS.10) بیشترین جابه‌جایی و تغییر وضعیت را داشته‌اند.

شکل(9): جابه‌جایی متغیرهای امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در نقشه اثرگذاری غیرمستقیم نسبت به اثرگذاری مستقیم

Figure (9). Moving social security variables of spontaneous settlements in the map of indirect influence compared to direct influence

درمجموع، پس از بررسی یکایک شاخص‌ها و استخراج عوامل کلیدی تأثیرگذار (مستقیم و غیرمستقیم) هر یک از آنها در بین تمامی عوامل اثرگذار برامنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته پیشران‌های کلیدی به قرار زیر هستند (جدول 3).

جدول (3) پیشران‌های کلیدی نهایی تأثیرگذار (مستقیم و غیرمستقیم) بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته براساس روش تحلیل ساختاری

Table (3). Final key drivers influencing (directly and indirectly) the social security of spontaneous settlements based on structural analysis method

این بخش از پژوهش به مطالعه رفتار بازیگران کلیدی نسبت به پیشران‌های مطرح‌شده در امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خود انگیخته می‌پردازد. برای سنجش رفتار این بازیگران کلیدی از نرم‌افزار  MACTOR استفاده شده است.

ابتدا با بهره‌گیری از روش دلفی و نظر متخصصین به شناسایی بازیگران در امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته اقدام شد (شکل 10).

شکل (10): بازیگران نقش آفرین در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری در محله اسلام‌آباد شهر کرج

Figure (10). Actors who play a role in the social security of self-initiated urban settlements in Islamabad neighborhood of Karaj city

سپس به شناسایی پیشران‌های مؤثر بر امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خود انگیخته پرداخته شد و رفتار بازیگران کلیدی نسبت به این پیشران‌ها سنجیده شد (جدول 4).

در ادامه به تعیین نفوذ بازیگران بر یکدیگر پرداخته شد. این گام با استفاده از نظرات 35 نفر از پژوهشگران و کارشناسان مربوطه انجام و نتایج زیر حاصل شد.

جدول (4): نتایج امتیازات نفوذ بازیگران بر یکدیگر در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در محله اسلام‌آباد شهر کرج

Table (4). The results of the influence scores of actors on each other in the social security of self-initiated settlements in Islamabad neighborhood of Karaj city

براساس ماتریس MDII، وزارت کشور (A1) و همچنین، سازمان برنامه و بودجه (A4) بیشترین اثرگذاری و سازمان‌های انتظامی و امنیتی (A8) و سازمان‌های مردم نهاد و انجمن‌های خیریه (A6) کمترین اثرگذاری را دارند. ترسیم این بازیگران روی نمودار اثرگذاری و اثرپذیری می‌تواند بازیگران کلیدی را مشخص سازد.

شکل (11): ماتریس موقعیت قرارگیری بازیگران در نقشه در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در محله اسلام‌آباد شهر کرج

Figure (11). The matrix of the location of actors on the map in the social security of self-initiated settlements in Islamabad neighborhood of Karaj city

براساس شکل (11)، کلیدی‌ترین بازیگر وزارت کشور (A1) است و سپس سازمان برنامه و بودجه (A4) و وزارت راه و شهرسازی (A3) کلیدی محسوب می‌شوند. سازمان‌های انتظامی و امنیتی (A8) در ناحیه جنوب شرقی ظاهر شده‌اند؛ بنابراین، جز بازیگران تأثیرپذیر محسوب می‌شوند. همچنین سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های خیریه (A6) به‌عنوان بازیگر مستقل شناخته می‌شود. استانداری (A5)، سرمایه‌گذاری و مشارکت بخش خصوصی (A7)، شهرداری و شورای شهر (A2) جزو بازیگران چندوجهی هستند.

در گام بعدی پژوهش، تعیین میزان اصرار بازیگران (موافقت آنها) با پیشران‌های یادشده در زمینه امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته است. آن‌گونه که در شکل (12) مشاهده می‌شود، بیشترین اصرار بازیگران با پیشران‌هایی نظیر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حیاتی برای تأمین نیازهای ضروری شهری (SS.17) و تخصیص بودجه و وام برای توانمندسازی ساکنین (مسکن و اشتغال) (SS.21) است و کمترین آن ایجاد سازمان‌های محلی اجتماع محور برای همیاری و مشارکت در امور شهروندی (SS.7) و ایجاد و تقویت سازمان‌های خیریه و امور خیرین (SS.16) است.

شکل (12): میزان اصرار بازیگران با پیشران‌های امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در محله اسلام‌آباد شهر کرج

Figure (12). The level of persistence of actors with social security drivers of self-initiated settlements in Islamabad neighborhood of Karaj city

شکل (13) میزان همگرایی بازیگران را نشان می‌دهد. بر این اساس، وزارت کشور با سازمان برنامه و بودجه از هم‌گرایی درخور توجهی با یکدیگر برخوردارند. این به معنای همگرایی درخصوص یک الگوی مشخص در امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خود انگیخته نیست؛ بلکه بیانگر اشتراک نظر نسبی درخصوص آینده متصور برای پیشران‌های مطرح‌شده در این رابطه است.

شکل (13): همگرایی بازیگران نسبت به یکدیگر در امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته در محله اسلام‌آباد شهر کرج

Figure (13). Convergence of actors towards each other in the social security of spontaneous settlements in Islamabad neighborhood of Karaj city

در برآیند یافته‌های این پژوهش می‌توان گفت پیشران‌هایی مانند سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حیاتی و تخصیص بودجه برای توانمندسازی ساکنین، بیشترین تأثیر را بر امنیت اجتماعی دارند. این نتایج با نظریه‌های «توانمندسازی اقتصادی - اجتماعی» و «توسعه پایدار شهری» همسو است که بر نقش کلیدی زیرساخت‌ها و مشارکت مردمی در ارتقای امنیت تأکید دارند.

نتیجه‌گیری

سکونتگاه‌های خودانگیخته از مکان‌هایی هستند که بدون مجوز و طبق قوانین و مقررات شهری ساخته شده‌اند که در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، این‌گونه سکونتگاه‌ها نمایان‌تر هستند. این سکونتگاه‌ها با توجه به شرایطشان مستعد ناامنی هستند. پژوهش‌های بسیاری در حوزه سونتگاه‌های خودانگیخته انجام شده است؛ اما این پژوهش با شناسایی عوامل اثرگذار و بازیگران اصلی که در سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران و به‌ویژه در سکونتگاه خودانگیخته اسلام‌آباد انجام شده است. در این پژوهش پس از شناسایی پیشران‌های کلیدی تأثیرگذار (مستقیم و غیرمستقیم) بر امنیت اجتماعی سکونتگاه‌های خودانگیخته، با روش تحلیل ساختاری اثرگذاری آنها بر یکدیگر، ارزیابی و ۶ پیشران به‌عنوان پیشران کلیدی معرفی شد.

 در ادامه با بهره‌گیری از روش دلفی و نظر متخصصین به شناسایی بازیگران در امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته، اقدام و سپس به مطالعه رفتار بازیگران کلیدی نسبت به پیشران‌های مطرح‌شده در امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته پرداخته شد که پس از تحلیل انجام‌شده، همان‌طور که انتظار می‌رفت وزارت کشور بیشترین امتیاز را از نظر متخصصان دریافت کرده است. وزارت کشور ایران با وظایف گسترده‌ای در امور داخلی و اجرایی مواجه است. این وزارت مسئولیت‌هایی از جمله نظارت بر دستگاه‌های اجرایی دولت، مدیریت شوراهای استانی و شهرستانی، برگزاری انتخابات، کنترل مهاجرت و امور مرزی را بر عهده دارد. همچنین، وزارت کشور مسئولیت پاسخگویی به نیازها و شکایات شهروندان و همچنین، مدیریت بحران‌های طبیعی را نیز بر عهده دارد. وزارت کشور در کشورهای مختلف به مدیریت بحران‌ها می‌پردازد. این وظیفه شامل برنامه‌ریزی و آمادگی، هماهنگی و ارتباطات، ارائه خدمات و کمک به مردم و تخصیص منابع مورد نیاز است. وزارت کشور مسئول ارائه خدمات، تخصیص منابع مالی و انسانی و کمک به مردم در زمان بحران است.

 هدف اصلی این وزارتخانه تضمین امنیت و سلامتی مردم در هر گونه شرایط بحرانی است. وزارت کشور می‌تواند برای ارتقا و توانمندسازی سکونتگاه‌های خودانگیخته اقداماتی شامل ارائه و تقویت خدمات زیرساختی مانند آب، برق و بهداشت، ایجاد فرصت‌های شغلی، توسعه اقتصادی، تقویت امنیت، و ترویج مشارکت اجتماعی ارائه دهد که این تلاش‌ها به ارتقای شرایط زندگی و امنیت اجتماعی در این مناطق کمک می‌کند. دومین بازیگری که بیشترین امتیاز را از نظر متخصصان دریافت کرد، سازمان برنامه و بودجه است که وظایف سازمان برنامه و بودجه کشور شامل تهیه برنامه‌های توسعه، برنامه‌ریزی بودجه، ارزیابی عملکرد برنامه‌ها، ارائه مشاوره‌های فنی و انجام پژوهش‌ها و تحلیل‌های مربوط به توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور است. سازمان برنامه و بودجه ایران می‌تواند با تخصیص منابع مالی، برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی، ارزیابی عملکرد پروژه‌ها، هماهنگی با سایر نهادها و ارتقای شفافیت و حکمرانی خوب، به توسعه و ارتقای امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران کمک کند. همچنین، در تحلیل انجام‌شده، رابطه وزارت کشور با سازمان برنامه و بودجه از همگرایی درخور توجهی برخوردارند. این دو نهاد می‌توانند با ارائه مشاوره‌های فنی و همکاری در زمینه برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های توسعه‌ای، به بهبود شرایط این سکونتگاه‌ها کمک کنند و هماهنگی بین سازمان برنامه و بودجه و وزارت کشور می‌تواند در توجیه بودجه‌ها و تخصیص بهینه منابع به اهداف توسعه‌ای در این سکونتگاه‌ها کمک کند؛ در حالی که سازمان برنامه و بودجه می‌تواند بودجه‌های لازم برای توسعه و بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی در این سکونتگاه‌ها را تخصیص دهد، وزارت کشور می‌تواند در تسهیلات و کمک‌های لازم به مردم این مناطق نقش داشته باشد. وزارت راه و شهرسازی و استانداری‌ نیز به‌عنوان نهادهای بالادستی با اختلاف اندک در رتبه‌های بعدی قرار دارند که می‌توانند با اجرای طرح‌های زیرساختی، ارائه خدمات شهری، حفظ و ترویج نظم و امنیت عمومی، توسعه اقتصادی محلی و ترویج مشارکت مردمی، به ارتقای امنیت اجتماعی و توانمندسازی سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران کمک کنند.

 در ادامه، سرمایه‌گذاری و مشارکت بخش خصوصی به‌عنوان پنجمین بازیگر کلیدی ارزیابی شده است که می‌تواند ازطریق توسعه زیرساخت‌ها، ایجاد فرصت‌های شغلی و توسعه کسب‌وکارهای محلی به کاهش بیکاری و تقویت امنیت اقتصادی و اجتماعی کمک کند و همچنین، بخش خصوصی می‌تواند در ارائه خدمات شهری مانند مراکز خرید، مراکز تفریحی، مراکز آموزشی و مراکز بهداشتی در سکونتگاه‌های خودانگیخته سرمایه‌گذاری کند که این کار منجر به افزایش رفاه و امنیت اجتماعی می‌شود. از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی می‌تواند پروژه‌های مسکن، در راستای ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران به کاهش فقر مسکن و ارتقای استاندارد زندگی و امنیت مسکن در این مناطق مؤثر باشد. بازیگر بعدی که بیشترین امتیاز را دریافت کرده، شهرداری و شورای شهر است که می‌توانند با طراحی و اجرای طرح‌های شهری مناسب، جانمایی کاربری‌های مناسب، ارائه خدمات شهری، ایجاد فرصت‌های اشتغال محلی و ترویج همبستگی اجتماعی با در نظر گرفتن رویدادهای قومی و فرهنگی، به توانمندسازی و ارتقای امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته کمک کنند. مورد بعدی که بیشترین امتیاز را دریافت کرده، سازمان‌های انتظامی و امنیتی است. با توجه به اینکه تمرکز این پژوهش بر امنیت اجتماعی بود، این مورد آخرین رتبه‌ها را دریافت کرده است. متخصصین درخصوص ارتقای امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته، نهادهای بالادستی، تصمیم‌سازان، تصمیم‌گیران و مجریان را مؤثرتر از سازمان‌های انتظامی و امنیتی می‌دانند. سازمان‌های انتظامی و امنیتی با افزایش حضور و نظارت، ارائه آموزش‌های امنیتی، همکاری با مردم محلی و انجمن‌های مردمی، ایجاد ارتباط مستقیم با اهالی و پیگیری جرائم، در راستای ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران مؤثر عمل می‌کنند و امنیت اجتماعی را ارتقا می‌بخشند و بازیگر نهائی که کمترین امتیاز را از دیدگاه متخصصین دریافت کرده، سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های خیریه بوده که نسبت به دیگر بازیگران کمترین امتیاز را دریافت کرده است؛ ولی به‌خودی‌خود بسیار مؤثر است. سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های خیریه می‌توانند با ارائه خدمات اجتماعی، ایجاد فرصت‌های اشتغال و توسعه مهارت‌ها و اشتغال‌زایی، فراهم‌کردن فضای همبستگی و انسانی با برگزاری فعالیت‌ها و رویدادها، مشارکت در توسعه محلی، و آگاهی‌زایی و آموزش، ایجاد شبکه اجتماعی، در راستای ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های خودانگیخته ایران مؤثر عمل کنند و به ارتقای امنیت اجتماعی در این مناطق کمک کنند. نتایج پژوهش یادشده هم‌راستا با نتایج پژوهش سجادی و همکاران (1400) است که اشاره دارد متغیرهای کالبدی جزو بیشترین متغیرهایی هستند که با مسئله امنیت در سکونتگاه‌های خودانگیخته شهری در ارتباط‌اند. همچنین، در راستا نتایج پژوهش دان و همکاران مسائل مالی، عدم آگاهی و تنگناهای نهادی را مورد اشاره قرار می‌دهند (Donne et al., 2019) و درنهایت، پژوهش مک کرنان که با تأکید بر مباحث اقتصادی و لزوم برنامه‌ریزی در همان مسیر گام برمی‌دارد (McKiernan, 2021).